අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරපදවිත්ථාරකථාවණ්ණනා

616. පච්චයෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. දුවිධා ද්විප්පකාරෙන. අනෙකධාති සත්තරසධා ආරම්මණපච්චයාදිවසෙන.

අභිඤ්ඤාචිත්තෙනාති චෙතොපරියපුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසඤාණසඞ්ඛාතාහි අභිඤ්ඤාහි සහගතචිත්තෙන. සමොහචිත්තජානනකාලෙති පරෙසං, අත්තනො ච සමොහස්ස චිත්තස්ස ජානනකාලෙ. අවිජ්ජාපුබ්බඞ්ගමා අකුසලප්පවත්තියො යා කාචි විපත්තියො, සබ්බා තා මොහමූලිකාති ච අවිජ්ජාය ආදීනවදස්සනෙන අවිජ්ජාසමතික්කමත්ථාය විවට්ටාභිපත්ථනායාති අත්ථො. ද්වින්නම්පි තෙසං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරානං. අවිජ්ජාසම්මූළ්හත්තාති භවාදීනවප්පටිච්ඡාදිකාය අවිජ්ජාය සම්මූළ්හත්තා. තානෙව පුඤ්ඤානීති තානෙව යථාවුත්තානි කාමාවචරරූපාවචරපුඤ්ඤානි. උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො හොතීති සම්බන්ධො.

රාගාදීනන්ති රාගදිට්ඨිවිචිකිච්ඡුද්ධච්චදොමනස්සානං. අවිජ්ජාසම්පයුත්තත්තා රාගාදීනං රාගාදිඅස්සාදනකාලෙසු අවිජ්ජං ආරබ්භ උප්පත්ති වෙදිතබ්බා. ගරුං කත්වා අස්සාදනං රාගදිට්ඨිසම්පයුත්තාය එව අවිජ්ජාය යොජෙතබ්බං. අස්සාදනඤ්ච රාගො, තදවියුත්තා ච දිට්ඨීති අස්සාදනවචනෙනෙව යථාවුත්තං අවිජ්ජං ගරුං කරොන්තී දිට්ඨි ච වුත්තාති වෙදිතබ්බා. රාගාදීහි ච පාළියං සරූපතො වුත්තෙහි තංසම්පයුත්තසඞ්ඛාරස්ස අවිජ්ජාරම්මණාදිතං දස්සෙති. අනාදීනවදස්සාවිනොති පාණාතිපාතාදීසු න ආදීනවදස්සිනො. අවිජ්ජාය අනාරම්මණස්ස, පඨමජවනස්ස ච ආරම්මණාධිපතිඅනන්තරාදිපච්චයවචනෙසු අවුත්තස්ස, වුත්තස්ස ච සබ්බස්ස සඞ්ගණ්හනත්ථං ‘‘යං කිඤ්චී’’ති ආහ.

වුත්තනයෙනාති සමතික්කමභවපත්ථනාවසෙන පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙ වුත්තනයෙන.

617. කිං පනායන්තිආදිනා චොදකස්ස අයමධිප්පායො – ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තී’’ති එත්ථ සම්භවන්ති එවාති අවධාරණං න යුජ්ජති, අවසෙසපච්චයසමවායාභාවෙ සඞ්ඛාරානං සම්භවාභාවතො. තථා සඞ්ඛාරා එවාති අවධාරණම්පි න යුජ්ජති. කස්මා? අඤ්ඤෙසඤ්ච පච්චයුප්පන්නධම්මානං සම්භවස්ස තතො ඉච්ඡිතබ්බත්තා. වාක්‍යස්ස අවධාරණඵලත්තා අවිජ්ජාපච්චයා එව සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති අවධාරණෙ ගය්හමානෙපි අයං දොසො. කස්මා? යස්මා ලොභාදිකම්මනිදානඋපාදානවත්ථාරම්මණමනසිකාරාදයො අඤ්ඤෙපි පච්චයා ලබ්භන්තියෙවාති. තත්ථ එකාති අසහායා, කාරණන්තරනිරපෙක්ඛාති අත්ථො. අඤ්ඤෙපි පච්චයා සහකාරිකාරණභූතා. දොසමෙත්ථ වත්තුකාමො චොදකො පුච්ඡතීති ඤත්වා ආචරියො ආහ ‘‘කිං පනෙත්ථා’’ති. එත්ථ අවිජ්ජාය පච්චයන්තරෙන රහිතභාවෙ ච සහිතභාවෙ ච කිං පන වත්තබ්බං, අසමත්තා තෙ චොදනා, අවසිට්ඨඤ්ච තාව කථෙහීති වුත්තං හොති. එකකාරණවාදො ආපජ්ජතීති දොසප්පසඞ්ගො වුත්තො. අනිට්ඨො හි එකකාරණවාදො සබ්බත්ථ සබ්බකාලං සම්භවාපත්තිතො, එකසදිසාසභාවාපත්තිතො ච.

යස්මා එකං න එකතොතිආදීසු තීසු පකාරෙසු අවිජ්ජමානෙසු පාරිසෙසෙන අනෙකතො අනෙකමෙවාති එතස්මිං චතුත්ථෙ එව පකාරෙ විජ්ජමානෙ එකහෙතුඵලදීපනෙ අත්ථො අත්ථි, තස්මා න නුපපජ්ජති උපපජ්ජතියෙව. එකං ඵලං එකතො නත්ථි, අනෙකම්පි එකතො නත්ථි. අනෙකතොපි එකං ඵලං නො අත්ථීති සම්බන්ධො.

එකෙකහෙතුඵලදීපනන්ති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එකහෙතුදීපනං, ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති එකඵලදීපනන්ති එවං තත්ථ තත්ථ එකෙකහෙතුඵලදීපනං කතං.

වෙනෙය්‍යානං අනුරූපතොති වෙනෙය්‍යානං අජ්ඣාසයස්ස අනුරූපතො. එකස්සෙව හෙතුනො, ඵලස්ස ච දීපනා සත්ථු දෙසනාවිලාසතො වා වෙනෙය්‍යපුග්ගලානං අජ්ඣාසයතො වා. තදුභයස්ස පනෙත්ථ කාරණං තත්ථ තත්ථ දෙසෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස පධානතා, පාකටතා, අසාධාරණතා ච. දෙසනාවිලාසප්පත්තා ච බුද්ධා භගවන්තො තෙ දෙසෙතබ්බෙ අත්ථෙ බහූසුපි පරියායෙසු ලබ්භමානෙසු යථාරුචිතං ගහෙත්වා ධම්මං දෙසෙන්ති, සා දෙසනාවිලාසානුරූපතා. තත්ථ පන යෙන පරියායෙන යෙ වෙනෙය්‍යා බුජ්ඣන්ති, තෙනෙව තෙසං බොධනං, සා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපතා.

යථාඵස්සං වෙදනාවවත්ථානතොති ‘‘සුඛවෙදනීයං, භික්ඛවෙ, ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛා වෙදනා’’තිආදිනා (සං. නි. 4.129), ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-44; 2.4.60; කථා. 465, 467) ච සුඛවෙදනීයඵස්සාදිචක්ඛුසම්ඵස්සාදිඅනුරූපෙන සුඛවෙදනාදිචක්ඛුසම්ඵස්සජාවෙදනාදීනං වවත්ථානතො. සමානෙසුපි හි චක්ඛුරූපාදීසු ඵස්සවසෙන සුඛාදිවිපරියායාභාවතො, සමානෙසු රූපමනසිකාරාදීසු චක්ඛාදිසඞ්ඝට්ටනවසෙන චක්ඛුසම්ඵස්සජාදිවිපරියායාභාවතො, අඤ්ඤපච්චයසාමඤ්ඤෙපි චක්ඛුසම්ඵස්සවසෙන සුඛාදිචක්ඛුසම්ඵස්සජාදීනං ඔළාරිකසුඛුමාදිසඞ්කරාභාවතො චාති අත්ථො. යථාවුත්තඵස්සස්ස සුඛාදීනං අවිපරීතො පච්චයභාවො එව යථාවෙදනං ඵස්සවවත්ථානං. කාරණඵලවිසෙසෙන වා ඵලකාරණවිසෙසනිච්ඡයො හොතීති උභයත්ථාපි නිච්ඡයො පවත්ථානන්ති වුත්තො.

කම්මාදයොති කම්මආහාරඋතුආදයො අපාකටා සෙම්හපටිකාරෙන රොගවූපසමනතො. සෙම්හස්ස මන්දභාවාදිනා ච සෙම්හංයෙව පාකටං කාරණං. අයමිධ අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං හෙතුභාවෙන දීපිතාති සම්බන්ධො. අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා පවඩ්ඪතීති වචනතොති ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා පවඩ්ඪති, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො’’ති (සං. නි. 2.53) ඉමිනා සුත්තෙන තණ්හාය සඞ්ඛාරකාරණභාවස්ස වුත්තත්තාති අත්ථො. පුන තස්සාපි අවිජ්ජාය කාරණන්ති දස්සනත්ථං ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා ආසවසමුදයොති ච වචනතො’’ති ආහ. තණ්හා වා චතුරුපාදානභූතා කාමාසවදිට්ඨාසවා ච සඞ්ඛාරස්ස කාරණන්ති පාකටා අවිජ්ජාහෙතුකාති සුත්තද්වයෙනාපි අවිජ්ජාය පාකටං සඞ්ඛාරානං කාරණභාවමෙව දස්සෙති. ‘‘අස්සාදානුපස්සිනො’’ති (සං. නි. 2.53) හි වචනෙන භවාදීනවප්පටිච්ඡාදනකිච්චා අවිජ්ජා තණ්හාය කාරණන්ති දස්සිතා හොති. යස්මා අවිද්වා, තස්මා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිකෙ අභිසඞ්ඛරොතීති අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරකාරණභාවස්ස පාකටත්තා අවිද්දසුභාවොව සඞ්ඛාරකාරණභාවෙන වුත්තො. ඛීණාසවස්ස සඞ්ඛාරාභාවතො, අසාධාරණත්තා ච පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං සාධාරණකාරණානි වත්ථාරම්මණාදීනීති පුඤ්ඤභවාදීනවප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං අසාධාරණං කාරණන්ති වා අත්ථො දට්ඨබ්බො. එතෙනෙව ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1; උදා. 1; මහාව. 1; නෙත්ති. 24) එත්ථ පන පධානත්තා, පාකටත්තා, අසාධාරණත්තාති එකෙකහෙතුඵලදීපනපරිහාරවචනෙන සබ්බත්ථ ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා’’තිආදීසු බොධනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන ධම්මස්ස බොධනසඞ්ඛාතං පයොජනං වෙදිතබ්බං.

618. ‘‘එකන්තානිට්ඨඵලායා’’ති එතෙන විරුද්ධභාවං, ‘‘සාවජ්ජායා’’ති එතෙන විජාතියභාවං අවිජ්ජාය ජොතෙති. පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරා හි ඉට්ඨවිපාකතාය, අනවජ්ජසභාවතාය ච තස්සා විරුද්ධා, විජාතියා චාති. කථං න යුජ්ජිස්සතීතිආදි සමාධානං, තෙන ය්වායං එකන්තානිට්ඨඵලතාදිහෙතුපදෙසො, තස්ස අනෙකන්තිකතං දස්සෙති. අයං හෙත්ථ අධිප්පායො – යායං තයා චොදනා ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදිනා කතා, සා යුත්තා විපාකං පති. න හි අනිට්ඨවෙපක්කං කාරණං ඉට්ඨං ඵලති, ඉට්ඨවෙපක්කං වා අනිට්ඨං. යස්මා පනෙත්ථ පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයභාවලක්ඛණධම්මානං ධම්මතා අධිප්පෙතා, තත්‍ර චායං නියමො නත්ථි විචිත්තරූපත්තා තස්සාති. තෙනාහ ‘‘විරුද්ධො චා’’තිආදි.

තත්ථ ධම්මානන්ති සභාවධම්මානං. ඨානන්ති අවට්ඨානං. තස්මා ඨානවිරුද්ධොති අත්ථිතාවිරුද්ධො. කෙචි පන ‘‘පටිසන්ධිආදීනිඨානානී’’ති වදන්ති. එවං සති ‘‘පුරිමචිත්තං පච්ඡිමචිත්තස්ස ඨානවිරුද්ධො පච්චයො’’ති නයිදං එකන්තිකං සියා. භවඞ්ගම්පි හි භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයො, ජවනං ජවනස්ස, න ච සිප්පාදීනං පටිසන්ධිආදිට්ඨානං අත්ථි, තස්මා න තං ඉධ අධිප්පෙතං. කම්මං රූපස්ස නමනරුප්පනවිරොධා, සාරම්මණානාරම්මණාදිවිරොධා ච සභාවවිරුද්ධො පච්චයො. ඛීරාදීනි දධිආදීනං මධුරම්බිලරසාදිසභාවවිරොධා. අවිජානනකිච්චො ආලොකො විජානනකිච්චස්ස විඤ්ඤාණස්ස. අමදනකිච්චා ච ගුළාදයො මදනකිච්චස්ස ආසවස්ස.

ගොලොමාවිලොමාදීතිආදීසු ගොලොමාවිලොමානි දුබ්බාය, අවීති ච රත්තා එළකා වෙදිතබ්බා. විසාණං සරස්ස. දධිතිලපිට්ඨගුළානි භූතිණකස්ස. සෙවාලං තණ්ඩුලෙය්‍යකස්ස, ඛරවළවා අස්සතරස්සාති එවමාදි ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහිතො. යස්මා විපාකා එව න, තස්මා දුක්ඛවිපාකායපි අවිජ්ජාය අදුක්ඛවිපාකානං පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරානං පච්චයත්තං න න යුජ්ජතීති අත්ථො.

තදවිපාකත්තෙපි සාවජ්ජතාය තදවිරුද්ධානං, තංසදිසානඤ්ච අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරානමෙව පච්චයො, න ඉතරෙසන්ති එතස්ස පසඞ්ගස්ස නිවාරණත්ථං ‘‘විරුද්ධො චාවිරුද්ධො ච, සදිසාසදිසො තථා. ධම්මානං පච්චයො සිද්ධො’’ති වුත්තං. තස්මා තමත්ථං පාකටං කරොන්තො ‘‘ඉති අයං අවිජ්ජා’’තිආදිමාහ.

619. සබ්බත්ථ ඛන්ධානං භෙදො මරණන්ති චුතිං අග්ගණ්හන්තොති ඉධ චුති නාම තත්ථ තත්ථ භවාදීසු රූපාදීනං ඛන්ධානං මරණසඤ්ඤිතො චරිමො භෙදොති යාථාවතො අජානන්තො. සත්තස්ස සතො විජ්ජමානස්සෙව. දෙහන්තරසඞ්කමනං අඤ්ඤෙන කායෙන සමාගමො.

සබ්බත්ථ ඛන්ධානං පාතුභාවොති තත්ථ තත්ථ භවාදීසු ඛන්ධානං පඨමාභිනිබ්බත්ති. නවසරීරපාතුභාවොති ඉධ ජිණ්ණස්ස සරීරස්ස නික්ඛෙපෙ පරලොකපරියාපන්නස්ස නවකායස්ස උප්පාදො. යථෙකෙ වදන්ති –

‘‘වත්ථානි ජිණ්ණානි යථා පහාය,

නවානි ගණ්හාති නරො පරානි;

නික්ඛිප්ප දෙහං ඉධ ජිණ්ණමෙවං,

ගණ්හාති අත්තාභිනවං සුඛෙසී’’ති.

අයං සත්තොති අයමත්තා, යො සාමී, නිවාසී, කාරකො, වෙදකො චාති අධිප්පෙතො. සත්තො මරති, සත්තො උපපජ්ජතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තීසුපි ඨානෙසු ආදි-සද්දෙන ඉස්සරකුත්තබ්‍රහ්මකුත්තාදිවිකප්පනං සඞ්ගණ්හාති.

සභාවලක්ඛණන්ති’රුප්පනානුභවනාදිං, කක්ඛළඵුසනාදිසභාවමෙව වා. සාමඤ්ඤලක්ඛණන්ති අනිච්චතාදිං. සඞ්ඛාරෙ අත්තතො අත්තනියතොති රූපාදීසු එකච්චං අත්තතො, තදඤ්ඤං අත්තනියතො.

අත්තා ජානාති වාති විකප්පෙති කාපිලාදයො විය. න ජානාති වාති කාණාදාජීවිකාදයො විය. කාණාදොපි හි අත්තා සභාවෙන න ජානාති. යදා බුද්ධිගුණෙන සංයුජ්ජති, තදා ජානාතීති ඉච්ඡති. සො එව කරොති ච කාරෙති චාති යො පරත්ථ සුඛදුක්ඛං අනුභවති, සො එව පුඤ්ඤාපුඤ්ඤං සයං කරොති, අඤ්ඤඤ්ච කාරෙති, න අඤ්ඤොති අධිප්පායො. සණ්ඨපෙන්තාති ද්විඅණුකාදිඋප්පාදනවසෙන, ඉච්ඡාවසෙන ච සම්පාදෙන්තා. සොති අත්තසඤ්ඤිතො සත්තො. ඉන්ද්‍රියසම්පන්නොති චක්ඛාදීහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතො, තෙන සළායතනප්පවත්තිං දස්සෙති. සබ්බඤ්හෙතං යථාපච්චයං පවත්තමානානං අවිජ්ජාදීනං කිච්චං අත්තනො බ්‍යාපාරං කත්වා දිට්ඨිගතිකො විමුය්හතීති දස්සනවසෙන වුත්තං. අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතාභෙජ්ජමණීනං විය පුබ්බාපරියවවත්ථානං නියති, නියතියා, නියති එව වා සඞ්ගති සමාගමො නියතිසඞ්ගති, තාය භාවෙසු පරිණතා මනුස්සදෙවවිහඞ්ගාදිභාවං පත්තා නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතා. නියතියා, සඞ්ගතියා, භාවසඞ්ඛාතෙන සභාවෙන ච පරිණතා නානප්පකාරතං පත්තා නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතාති ච අත්ථං වදන්ති.

එතෙහි ච විකප්පනෙහි අවිජ්ජා අකුසලං චිත්තං කත්වා සත්තෙ පුඤ්ඤාදීසු සඞ්ඛාරෙසු යත්ථ කත්ථචි පවත්තෙතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සො අවිජ්ජාය අන්ධීකතො’’තිආදි. පටිපජ්ජතීති උපසඞ්කමති.

අපරිණායකොති අරහත්තමග්ගසම්පටිපාදකකල්‍යාණමිත්තරහිතො, අරහත්තමග්ගඤාණාවසානං වා ඤාණං සමවිසමං දස්සෙත්වා සත්තෙ නිබ්බානං නයතීති පරිණායකං, තෙන රහිතො අපරිණායකො. ධම්මං ඤත්වාති සප්පුරිසූපස්සයෙන චතුසච්චප්පකාසකං සුත්තාදිධම්මං ඤත්වා, මග්ගඤාණෙනෙව වා සබ්බධම්මපවරං නිබ්බානධම්මං ඤත්වා. තංජානනායත්තං පන සෙසසච්චත්තයාභිසමයං සමානකාලම්පි තං පුරිමකාලං විය කත්වා වුත්තං. උපසන්තො චරිස්සතීති අග්ගමග්ගාධිගමෙන සබ්බසො අවිජ්ජූපසමා උපසන්තො සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයං ඨිතො යාව අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුපත්ති, තාව සත්තානං හිතචරියාය අත්තභාවං පවත්තෙන්තො චරිස්සති, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරෙහි විහරිස්සතීති අත්ථො.