පට්ඨානපච්චයකථාවණ්ණනා

594. තාවාති වත්තබ්බන්තරාපෙක්ඛො නිපාතො, තෙන ‘‘අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො’’ති ඉදං තාව සිද්ධං, ඉදං පන අපරං වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. ‘‘ඉදං පන වත්තබ්බ’’න්ති යමත්ථං සන්ධාය වුත්තං, තං දස්සෙතුං පච්චයධම්මා නාම යෙසං පච්චයා හොන්ති, යථා වා පච්චයා හොන්ති, තදුභයෙසං බහුභාවතො අනෙකධාව පච්චයා හොන්තීති අවිජ්ජායපි තං ආසඞ්කන්තො පුච්ඡි ‘‘කතමෙසං සඞ්ඛාරානං කථං පච්චයො හොතී’’ති, පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො බහූ සඞ්ඛාරා වුත්තා. අවිජ්ජා ච තෙසං පච්චයො හොති, න සබ්බෙසං එකධාව හොති, තස්මා ඉමෙසං සඞ්ඛාරානං එවං පච්චයො හොතීති ඉදං වත්තබ්බන්ති අත්ථො. තත්‍රාති තස්මිං පච්චයභාවෙ. යදිපි ‘‘කතමෙසං සඞ්ඛාරාන’’න්තිආදිනා අසාධාරණතො පුච්ඡා ආරද්ධා, එකදෙසෙන පන සමුදායොපලක්ඛණමෙතන්ති ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානං යථාසකං පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවො වත්තබ්බොති තං දස්සෙතුං, අවිජ්ජාය වා පච්චයභාවෙ පුච්ඡිතෙ තප්පසඞ්ගෙන සබ්බෙසම්පි පච්චයධම්මානං පච්චයභාවං විසජ්ජෙතුකාමො පච්චයෙ තාව පාළිනයෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘භගවතා හී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ච භගවතා චතුවීසති පච්චයා වුත්තාති සම්බන්ධො. තෙසං වසෙන අවිජ්ජාදීනං පච්චයභාවො වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො.

‘‘හෙතු ච සො පච්චයො චා’’ති ඉමිනා වචනෙන හෙතුනො, අධිපතිපච්චයාදිභූතස්ස ච ගහණං සියාති තං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති. එවම්පි සො එව දොසො ආපජ්ජතීති පුන ආහ ‘‘හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොතී’’ති. තෙන න ඉධ හෙතුසද්දෙන ධම්මග්ගහණං කතං, අථ ඛො ධම්මස්ස සත්තිවිසෙසො ගහිතොති දස්සෙති. තස්ස හි පච්චයසද්දස්ස ච සමානාධිකරණතං සන්ධාය ‘‘හෙතු ච සො පච්චයො ච, හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති ච වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා පරතො පාළියං ‘‘හෙතූ හෙතු…පෙ… හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.1) තෙන තෙන හෙතුභාවාදිඋපකාරෙන තස්ස තස්ස ධම්මස්ස උපකාරකත්තං වුත්තං. අභිධම්මට්ඨකථායං පන ‘‘යො හි ධම්මො යං ධම්මං අප්පච්චක්ඛාය තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා, සො තස්ස පච්චයො’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා), ‘‘මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා) ච එවමාදිනා ධම්මපට්ඨානනිද්දෙසෙන ධම්මතො අඤ්ඤා ධම්මසත්ති නාම නත්ථීති ධම්මෙහෙව ධම්මසත්තිවිභාවනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. ඉධාපි වා ‘‘හෙතු ච සො පච්චයො චා’’ති ධම්මෙනෙව ධම්මසත්තිං දස්සෙති. න හි ‘‘හෙතුපච්චයො’’තිආදිකො උද්දෙසො කුසලාදිඋද්දෙසො විය ධම්මප්පධානො, අථ ඛො ධම්මානං උපකාරකභාවප්පධානොති.

‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා තබ්භාවෙන පච්චයභාවං ආරම්මණාදීසු අතිදිසති ‘‘ආරම්මණඤ්ච තං පච්චයො චාති ආරම්මණපච්චයො, ආරම්මණං හුත්වා පච්චයො, ආරම්මණභාවෙන පච්චයොති අත්ථො’’ති, න කම්මධාරයමත්තං.

595. වචනාවයවොති සාධනාවයවං සන්ධායාහ. වචනසභාවඤ්හි සාධනං පරෙසං අවිදිතත්ථඤාපනතො ලොකෙ සාධනන්ති පාකටං පඤ්ඤාතං. තථා හි නං අවයවලක්ඛණං, වචනසභාවඤ්ච සාධනං, අවයවපක්ඛාදීනි වචනානි සාධනන්ති ච ඤායවාදිනො වදන්ති. පටිඤ්ඤා, හෙතූතිආදීසූති පටිඤ්ඤා, හෙතු, උදාහරණ, උපනය, නිගමනානි. උදාහරණසාධම්මියා සාධ්‍යසාධනං හෙතු. විරූපො හෙතූති ච එවමාදීසු කාරණං යං කිඤ්චි කාරණලක්ඛණං, සම්පාපකලක්ඛණම්පි වා. ආදි-සද්දෙන තස්සාපි සඞ්ගහෙතබ්බතාය, ඤාපකලක්ඛණං පන වචනාවයවග්ගහණෙන ගහිතං. කාමං මූලම්පි කාරණලක්ඛණං කාරණමෙව, කාරණන්ති පනෙත්ථ පච්චයහෙතු ගහිතො. මූලන්ති හෙතුහෙතූති කාරණවිසෙසවිසයත්තා මූලස්ස විසුං ගහණං. එතීති එතස්ස අත්ථවචනං වත්තතීති, තඤ්ච උප්පත්තිට්ඨිතීනං සාධාරණවචනං. තෙනෙවාහ ‘‘තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා’’ති. එකච්චො හි පච්චයො ඨිතියා එව උපකාරකො හොති යථා පච්ඡාජාතපච්චයො, එකච්චො උප්පත්තියා එව යථා අනන්තරාදිකො, එකච්චො උභයස්ස යථා හෙතුආදයො.

උපකාරකලක්ඛණොති ච ධම්මෙන ධම්මසත්තිං උපකාරං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. හිනොති පතිට්ඨාති එත්ථාති හෙතු, අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං හි-සද්දො මූලසද්දො විය පතිට්ඨත්ථො වෙදිතබ්බො. හිනොති වා එතෙන කම්මනිදානභූතෙන උද්ධං ඔජං අතිහරන්තෙන මූලෙන විය පාදපො තප්පච්චයං ඵලං ගච්ඡති පවත්තති වුද්ධිං විරුළ්හිං ආපජ්ජතීති හෙතු. අත්තනො ඵලං කරොතීති කාරණං. නිදදාති දස්සෙන්තං විය හොතීති නිදානං. සම්භවති තං එතස්මාති සම්භවො. පභවති එතස්මාති පභවොති පච්චයහෙතුසද්දෙහි ඉතරෙසම්පි සමානත්ථතා වෙදිතබ්බා. එවං සන්තෙපි කාරණවිසෙසවිසයො හෙතුසද්දො, කාරණසාමඤ්ඤවිසයො පච්චයසද්දොති දස්සෙන්තො ‘‘මූලට්ඨෙනා’’තිආදිමාහ. හෙතුඅත්ථො, පච්චයට්ඨො ච හෙට්ඨා පපඤ්චවසෙන වුත්තොති තං සඞ්ඛිප්පං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපතො…පෙ… හෙතුපච්චයො’’ති.

යථා සාලිවීහිබීජාදීනි තංතංඔසධීනං සාලිවීහිආදිභාවස්ස සාධකානි, මණිආදිප්පභාවත්ථූනි ච නීලාදිවණ්ණානි නීලාදිප්පභාසාධකානි, එවං හෙතුපච්චයො යථාරහං අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං කුසලාදිභාවස්ස සාධකොති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘සො සාලිආදීන’’න්තිආදිනා. ආචරියානන්ති ච රෙවතාචරියං සන්ධායාහ. එවං සන්තෙති හෙතුපච්චයො යදි කුසලාදිභාවසාධකො, එවං සති. න සම්පජ්ජති න සිජ්ඣති. යථා කුසලාකුසලහෙතු තංසමුට්ඨානරූපස්ස කුසලාකුසලභාවාය න පරියත්තො, එවං අබ්‍යාකතොපි හෙතු තංසමුට්ඨානරූපස්ස අබ්‍යාකතභාවාය. සභාවෙනෙව හි තං අබ්‍යාකතන්ති ආහ ‘‘න හි සො තෙසං කුසලාදිභාවං සාධෙතී’’ති. හෙතුපච්චයො ච තෙසං හොතියෙවාති ආහ ‘‘න ච පච්චයො න හොතී’’ති. ඉදානි තමත්ථං පාළියා සමත්ථෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. විනා එතෙනාති එතෙන හෙතුනා අබ්‍යාකතභාවසාධකෙන විනා අහෙතුකත්තා, අබ්‍යාකතභාවො සිද්ධො සභාවෙනෙවාති අධිප්පායො.

‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසි කරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’තිආදි (අ. නි. 1.67) වචනෙහි කුසලභාවස්ස යොනිසොමනසිකාරප්පටිබද්ධතා සිද්ධාති ආහ ‘‘යොනිසොමනසිකාරප්පටිබද්ධො කුසලභාවො’’ති. එතෙනෙව අකුසලඅබ්‍යාකතභාවාපි කුසලභාවො විය න හෙතුපටිබද්ධාති දස්සිතං හොති. යං පනෙකෙ මඤ්ඤෙය්‍යුං ‘‘අහෙතුකහෙතුස්ස අකුසලභාවො විය සහෙතුකහෙතූනම්පි සභාවතොව කුසලාදිභාවො, අඤ්ඤෙසං තංසම්පයුත්තානං හෙතුපටිබද්ධො’’ති, තස්ස උත්තරං වත්තුං ‘‘යදි චා’’තිආදිමාහ. අලොභො කුසලො වා සියා අබ්‍යාකතො වාති යදි අලොභො සභාවතො කුසලො, සො කුසලසභාවත්තා අබ්‍යාකතො න සියා. අථ අබ්‍යාකතො තංසභාවත්තා කුසලො න සියා අලොභසභාවස්ස අදොසත්තාභාවො විය. යස්මා පන උභයථාපි හොති, තස්මා යථා උභයථා හොන්තෙසු සද්ධාදීසු සම්පයුත්තෙසු හෙතුපටිබද්ධං කුසලාදිභාවං පරියෙසෙථ, න සභාවතො, එවං හෙතූසුපි කුසලාදිතා අඤ්ඤපටිබද්ධා පරියෙසිතබ්බා, න සභාවතොති යං වුත්තං ‘‘සම්පයුත්තහෙතූසු සභාවතොව කුසලාදිභාවො’’ති, තං න යුජ්ජති. සා පන පරියෙසියමානා යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධා හොතීති හෙතූසු විය සම්පයුත්තෙසුපි යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, න හෙතුපටිබද්ධොති සිද්ධං හොතීති අධිප්පායො.

විරුළ්හමූලා වියාති එතෙන මූලානි විය මූලානීති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙනා’’ති. ස්වායං ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො ධම්මො කුසලාබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලාබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති එවං සත්තධා පඤ්හාවාරෙ නිද්දිට්ඨො. යං පන වුත්තං හෙතුකිච්චං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං, තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.1), තත්ථ පඨමො හෙතුසද්දො පච්චත්තනිද්දිට්ඨො පච්චයධම්මනිද්දෙසො, තෙනස්ස හෙතුභාවෙන උපකාරකතා හෙතුපච්චයතාති දස්සෙති. දුතියො පච්චයුප්පන්නවිසෙසනං, තෙන න යෙසං කෙසඤ්චි සම්පයුත්තකානං හෙතූ හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, අථ ඛො හෙතුනා සම්පයුත්තානමෙවාති දස්සෙති. නනු ච සම්පයුත්තසද්දස්ස සාපෙක්ඛත්තා දුතියෙ හෙතුසද්දෙ අවිජ්ජමානෙපි අඤ්ඤස්ස අපෙක්ඛිතබ්බස්ස අනිද්දිට්ඨත්තා හෙතූ අත්තනාව සම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති? නායමෙකන්තො. හෙතුසද්දො හි පච්චත්තනිද්දිට්ඨො ‘‘හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථෙව බ්‍යාවටො යදා ගය්හති, න තදා සම්පයුත්තවිසෙසනං හොතීති සම්පයුත්තඅවිසිට්ඨා යෙ කෙචි ගහිතා භවෙය්‍යුන්ති. නනු ච යථා ‘‘අරූපිනො ආහාරා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං, අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකානං ධම්මාන’’න්ති ච වුත්තෙ දුතියෙන ආහාරග්ගහණෙන, ඉන්ද්‍රියග්ගහණෙන ච විනාපි ආහාරින්ද්‍රියසම්පයුත්තකාව ගය්හන්ති, එවමිධාපි සියාති? න, ආහාරින්ද්‍රියාසම්පයුත්තස්ස වජ්ජෙතබ්බස්ස අභාවතො. වජ්ජෙතබ්බාභාවතො හි තත්ථ දුතියෙ ආහාරින්ද්‍රියග්ගහණෙ අසතිපි තංසම්පයුත්තකාව ගය්හන්තීති තං න කතං, ඉධ පන වජ්ජෙතබ්බං අත්ථීති කත්තබ්බං දුතියං හෙතුග්ගහණං. එවම්පි ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති එත්ථ හෙතුසම්පයුත්තකානං සො එව සම්පයුත්තකහෙතූති විසෙසනස්ස අකතත්තා යො කොචි හෙතු යස්ස කස්සචි හෙතුසම්පයුත්තස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, පච්චත්තනිද්දිට්ඨස්සෙව හෙතුනො පුන සම්පයුත්තවිසෙසනභාවෙන වුත්තත්තා. එතදත්ථමෙව හි විනාපි දුතියෙන හෙතුසද්දෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවෙ සිද්ධෙපි තස්ස ගහණං කතං.

අථ වා අසති දුතියෙ හෙතුසද්දෙ හෙතුසම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, න පන හෙතූනන්ති එවම්පි ගහණං සියාති තන්නිවාරණත්ථං සො වුත්තො. තෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවං යෙ ලභන්ති, තෙසං සබ්බෙසං හෙතූනං, අඤ්ඤෙසම්පි හෙතූ හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති දස්සිතං හොති. යස්මා පන හෙතුඣානමග්ගා පතිට්ඨාමත්තාදිභාවෙන අඤ්ඤධම්මනිරපෙක්ඛා, න ආහාරින්ද්‍රියා විය සාපෙක්ඛා එව, තස්මා එතෙස්වෙව දුතියං හෙතාදිග්ගහණං කතං. ආහාරින්ද්‍රියා පන ආහරිතබ්බඊසිතබ්බාපෙක්ඛා එව, තස්මා තෙ විනාපි දුතියෙන ආහාරින්ද්‍රියග්ගහණෙන අත්තනා එව ආහරිතබ්බෙ, ඊසිතබ්බෙ ච ආහාරින්ද්‍රියභූතෙ, අඤ්ඤෙ ච සම්පයුත්තකෙ පරිච්ඡින්දන්තීති තං තත්ථ න කතං. ඉධ ච දුතියෙන හෙතුග්ගහණෙන පච්චයුප්පන්නානං හෙතුනා, පච්චයභූතෙනෙව ච සම්පයුත්තානං හෙතූනං, අඤ්ඤෙසඤ්ච පරිච්ඡින්නත්තා පුන විසෙසෙන කිච්චං නත්ථීති පඤ්හාවාරෙ ‘‘කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධාන’’න්තිආදීසු දුතියං හෙතුග්ගහණං න කතන්ති දට්ඨබ්බං.

596. ආරම්මණභාවෙනාති විසයභාවෙන, ආලම්බිතබ්බභාවෙනාති අත්ථො. ආරභිත්වාපීති පි-සද්දෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති – රූපායතනාදිමත්තෙ යස්මිං කිස්මිඤ්චි එකස්මිං අට්ඨත්වා ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති (පට්ඨා 1.1.2) අනියමෙන සබ්බරූපායතනානං…පෙ… සබ්බධම්මායතනානඤ්ච ආරම්මණපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා රූපාදිභෙදෙන ඡබ්බිධෙසු සඞ්ඛතාසඞ්ඛතපඤ්ඤත්තිධම්මෙසු න කොචි ධම්මො ආරම්මණපච්චයො න හොතීති. ස්වායං ආරම්මණපච්චයභාවො හෙට්ඨා විභාවිතො එව. ආලම්බිත්වාති ගහෙත්වා. එකන්තසාරම්මණභාවතො අනාරබ්භ පවත්ති එව නත්ථීති ආහ ‘‘ආරබ්භෙවා’’ති. ස්වායං ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, කුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, කුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලස්ස, අකුසලස්සා’’ති එවං නවප්පකාරො වෙදිතබ්බො.

597. ජෙට්ඨකට්ඨෙනාති පමුඛභාවෙන. අත්තාධීනානඤ්හි පතිභූතො ධම්මො අධිපති. සො තෙසං පමුඛභාවෙන පවත්තති. ‘‘ඡන්දවතො කිං නාම න සිජ්ඣතී’’තිආදිකං පුරිමාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයං ලභිත්වා උප්පජ්ජමානෙ චිත්තුප්පාදෙ ඡන්දාදයො ධුරභූතා ජෙට්ඨකභූතා සම්පයුත්තධම්මෙ සාධයමානා වසෙ වත්තයමානා හුත්වා පවත්තන්ති, සම්පයුත්තධම්මා ච තෙසං වසෙන වත්තන්ති හීනාදිභාවෙන තදනුවත්තනතො, තෙන තෙ අධිපතිපච්චයා හොන්ති. ගරුකාතබ්බම්පි ආරම්මණං තන්නින්නපොණපබ්භාරානං අස්සාදනපච්චවෙක්ඛණමග්ගඵලානං අත්තනො වසෙ වත්තයමානං විය පච්චයො හොති. තස්මා අයං අත්තාධීනානං පතිභාවෙන උපකාරකත්තා අධිපතිපච්චයොති දට්ඨබ්බො. ඡන්දාධිපතීති ඡන්දසඞ්ඛාතො අධිපති, ඡන්දං ධුරං ඡන්දං ජෙට්ඨකං කත්වා චිත්තුප්පත්තිකාලෙ උප්පන්නස්ස කත්තුකම්‍යතාඡන්දස්සෙතං නාමං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. කස්මා පන යථා හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.1) වුත්තං, එවමිධ ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකාන’’න්ති අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.3) නයෙන වුත්තන්ති? එකක්ඛණෙ අභාවතො. හෙතවො හි ද්වෙ තයොපි එකක්ඛණෙ හෙතුපච්චයා හොන්ති, මූලට්ඨෙන උපකාරකභාවස්ස අවිජහනතො. අධිපති පන ජෙට්ඨකට්ඨෙන උපකාරකො, න ච එකක්ඛණෙ බහූ ජෙට්ඨකා හොන්ති. තස්මා එකතො උප්පන්නානම්පි තෙසං එකක්ඛණෙ අධිපතිපච්චයභාවො නත්ථීති ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකාන’’න්ති අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තං.

යං යං ධම්මන්ති යං යං ආරම්මණධම්මං. ගරුං කත්වාති ගරුකාරචිත්තීකාරවසෙන වා අස්සාදනවසෙන වා ගරුකාරිකං ලද්ධබ්බං අවිජහිතබ්බං අනවඤ්ඤාතං කත්වා. තෙ තෙ ධම්මාති තෙ තෙ ගරුකාතබ්බා ධම්මා. තෙසං තෙසන්ති තංතංගරුකාරකධම්මානං. අධිපතිපච්චයෙනාති ආරම්මණාධිපතිපච්චයෙන. ස්වායං ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස සහජාතාරම්මණෙහි, අකුසලස්ස ආරම්මණෙනෙව, අබ්‍යාකතස්ස සහජාතාරම්මණෙහි, කුසලාබ්‍යාකතස්ස සහජාතෙනෙවාති කුසලමූලා චත්තාරො, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස සහජාතාරම්මණෙහි, අබ්‍යාකතස්ස සහජාතෙනෙව, තථා අකුසලාබ්‍යාකතස්සාති අකුසලමූලා තයො, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස සහජාතාරම්මණෙහි, කුසලස්ස ආරම්මණෙනෙව, තථා අකුසලස්සාති අබ්‍යාකතමූලා තයො’’ති සඞ්ඛෙපතො දසප්පකාරො අධිපතිපච්චයො. එත්ථ ච සත්තධා සහජාතාධිපති, සත්තධා ආරම්මණාධිපති වෙදිතබ්බො.

598. අන්තරායතීති අන්තරං, බ්‍යවධායකන්ති අත්ථො. නාස්ස අන්තරං විජ්ජතීති අනන්තරො, අනන්තරො ච සො පච්චයො චාති අනන්තරපච්චයො. ‘‘අත්ථානන්තරතා අනන්තරපච්චයො, කාලානන්තරතා සමනන්තරපච්චයො’’තිආදිනා බහුධා පපඤ්චයන්ති, අසාරං ගන්ථවිත්ථාරං කරොන්ති. යථා පවත්තිඔකාසදානවිසෙසභාවෙන නත්ථිවිගතපච්චයා වුත්තා, න එවං අනන්තරසමනන්තරපච්චයා, එතෙ පන චිත්තනියමහෙතුභාවෙන වුත්තාති තං චිත්තනියමහෙතුභාවං දස්සෙතුං ‘‘යො හි එසා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණධාතූතිආදි චිත්තනියමොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සන්තීරණානන්තරා වොට්ඨබ්බනං, චුතිඅනන්තරා පටිසන්ධීති යස්ස යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා යං යං චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස තස්ස තදනන්තරුප්පාදනියමො තංතංසහකාරිපච්චයවිසිට්ඨස්ස පුරිමපුරිමචිත්තස්සෙව වසෙන ඉජ්ඣතීති දස්සෙති.

අත්ථානන්තරතායාති අත්ථෙන කෙනචි ධම්මෙන අනන්තරතාය. කාලානන්තරතායාති කාලභෙදෙන අනන්තරතාය. ආචරියානන්ති ඉධාපි රෙවතාචරියමෙව සන්ධාය වුත්තං. තත්ථාති තස්මිං කාලානන්තරතාය සමනන්තරපච්චයභාවෙ, තස්මිං වා යථාවුත්තවිරොධෙ. භාවනාබලෙන පන වාරිතත්තාති එත්ථ යථා රුක්ඛස්ස වෙධෙ දින්නෙ පුප්ඵිතුං සමත්ථස්සෙව පුප්ඵනං න හොති, වෙධෙ පන අපනීතෙ තාය එව සමත්ථතාය පුප්ඵනං හොති, එවමිධාපි භාවනාබලෙන වාරිතත්තා සමුට්ඨාපනසමත්ථස්සෙව අසමුට්ඨාපනං, තස්මිඤ්ච අපගතෙ තාය එව සමත්ථතාය සමුට්ඨාපනං හොතීති අධිප්පායො. තම්පි වචනං කාලානන්තරතා නත්ථි සත්තාහාදිනා කාලෙන අන්තරිතභාවතො. එතදෙව ‘‘කාලන්තරිතතා අත්ථි’’ ඉච්චෙව වදාම. නනු ච කාලො නාම කොචි පරමත්ථතො නත්ථීති වදෙය්‍යාති ආසඞ්කන්තො ආහ ‘‘කාලානන්තර…පෙ… ලද්ධී’’ති.

බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතොති උපචයසන්තතිඅධිවචනනිරුත්තිපදානං විය සද්දත්ථමත්තතො නානාකරණං, න වචනීයත්ථතොති අධිප්පායො. තෙනෙව සද්දත්ථවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පුරිමපච්ඡිමානං නිරොධුප්පාදන්තරාභාවතො නිරන්තරුප්පාදනසමත්ථතා අනන්තරපච්චයභාවො. රූපකලාපානං විය සණ්ඨානාභාවතො, පච්චයපච්චයුප්පන්නානං සහාවට්ඨානාභාවතො ච ‘‘ඉදමිතො හෙට්ඨා, උද්ධං, තිරිය’’න්ති විභාගාභාවා අත්තනා එකත්තමිව උපනෙත්වා සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උප්පාදනසමත්ථතා සමනන්තරපච්චයතා. උප්පාදනසමත්ථතාති ච අබ්‍යාපාරත්තා ධම්මානං යස්මිං යදාකාරෙ නිරුද්ධෙ, වත්තමානෙ වා සති තංතංවිසෙසවන්තො ධම්මා හොන්ති, තස්ස සොව ආකාරො වුච්චතීති දට්ඨබ්බො. ධම්මානං පවත්තිමත්තමෙව ච උපාදාය කාලවොහාරොති නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං අසඤ්ඤභවා චවන්තස්ස, පුරිමචුතිපච්ඡිමපටිසන්ධීනඤ්ච නිරොධුප්පාදනිරන්තරතාය කාලන්තරතා නත්ථි. න හි තෙසං අන්තරා අරූපධම්මප්පවත්ති අත්ථි, යං උපාදාය කාලන්තරතා වුච්චෙය්‍ය, න ච රූපධම්මප්පවත්ති අරූපධම්මප්පවත්තියා අන්තරං කරොති අඤ්ඤසන්තානත්තා. රූපාරූපසන්තතියො හි ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසසභාවත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරභාවෙන පවත්තමානාපි විසුංයෙව හොන්ති. එකසන්තතියඤ්ච පුරිමපච්ඡිමානං මජ්ඣෙ පවත්තමානං තංසන්තතිපරියාපන්නතාය අන්තරකාරකං හොති. තාදිසඤ්ච කිඤ්චි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං මජ්ඣෙ නත්ථි, න ච අභාවො අන්තරකාරකො හොති අභාවත්තා එව. තස්මා ජවනානන්තරස්ස ජවනස්ස විය, භවඞ්ගානන්තරස්ස භවඞ්ගස්ස විය ච නිරන්තරතා සුට්ඨු අනන්තරතා හොතීති තථා උප්පාදනසමත්ථතා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචුතීනම්පි දට්ඨබ්බා. උප්පත්තියා පච්චයභාවො චෙත්ථ අනන්තරපච්චයාදීනං පාකටොති උප්පාදනසමත්ථතාව වුත්තා. පච්චුප්පන්නානං පන ධම්මානං පුබ්බන්තාපරන්තපරිච්ඡෙදෙන ගහිතානං උප්පජ්ජතීති වචනං අලභන්තානං ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 2.18.4) අනන්තරාදිපච්චයභාවො වුත්තොති න සො උප්පත්තියා එවාති විඤ්ඤායති. න හි කුසලාදිග්ගහණං විය පච්චුප්පන්නග්ගහණං අපරිච්ඡෙදං. යතො උප්පත්තිමත්තසමඞ්ගිනො එව ගහණං සියා. තෙනෙව ච අතීතත්තිකෙ පටිච්චවාරාදයො න සන්තීති. තස්ස ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අකුසලස්සා’’ති සත්තධා භෙදො වෙදිතබ්බො.

599. උප්පජ්ජමානොව සහ උප්පාදනභාවෙනාති එත්ථාපි උප්පත්තියා පච්චයභාවෙන පාකටෙන ඨිතියාපි පච්චයභාවං නිදස්සෙතීති දට්ඨබ්බං, අඤ්ඤථා පදීපනිදස්සනං න යුජ්ජෙය්‍ය. පදීපො හි පභාසස්ස ඨිතියාපි පච්චයො, න උප්පත්තියා එව. පච්චයුප්පන්නානං සහජාතභාවෙන උපකාරකතා සහජාතපච්චයතා. ඔක්කන්තික්ඛණෙති පටිසන්ධික්ඛණෙ. තස්මිං හි ඛණෙ නාමරූපං ඔක්කන්තං විය පරලොකතො ආගන්ත්වා ඉධ මාතුකුච්ඡිආදිං පවිසන්තං විය උප්පජ්ජති, තස්මා සො ඛණො ඔක්කන්තික්ඛණොති වුච්චති. එත්ථ ච රූපන්ති හදයවත්ථුයෙව අධිප්පෙතං. තඤ්හි නාමස්ස, නාමඤ්ච තස්ස සහජාතපච්චයො හොති. චිත්තචෙතසිකාති පවත්තියං චත්තාරො ඛන්ධා පටිසන්ධික්ඛණෙ චිත්තසමුට්ඨානානං අභාවතො. රූපිනො ධම්මාති හදයවත්ථුං සන්ධායාහ. තත්ථ යදිපි පුබ්බෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති වුත්තං, තථාපි තෙන ඛණන්තරෙ සහජාතපච්චයභාවො රූපධම්මානං න නිවාරිතොති තන්නිවාරණත්ථමිදං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. කිඤ්චි කාලෙති කෙචි කිස්මිඤ්චි කාලෙති අත්ථො, තෙන රූපිනො ධම්මා කෙචි වත්ථුභූතා කිස්මිඤ්චි පටිසන්ධිකාලෙති අඤ්ඤෙසං රූපධම්මානං, වත්ථුනො ච පවත්තියං අරූපධම්මානං සහජාතපච්චයභාවං පුබ්බෙ අනිවාරිතං නිවාරෙති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කිඤ්චි කාල’’න්ති වා ‘‘කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති වා වත්තබ්බෙ තථා අවත්වා විභත්තිවිපල්ලාසං කත්වා වුත්තං. තෙන කිඤ්චීති උපයොගෙකවචනං. ‘‘රූපිනො ධම්මා’’ති එතෙන සම්බන්ධෙ පච්චත්තබහුවචනං ජායති. ‘‘කාලෙ’’ති එතෙන සම්බන්ධෙ භුම්මෙකවචනන්ති දීපිතන්ති වෙදිතබ්බං. පුරිමෙන ච ‘‘එකො ඛන්ධො, වත්ථු ච තිණ්ණන්නං ඛන්ධාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.419) ආදිවචනෙන නාමසහිතං එව වත්ථු නාමස්ස පච්චයොති වත්තබ්බෙ ආපන්නෙ ඉතරෙන කෙවලස්ස ච තථාවත්තබ්බතං දස්සෙති. ස්වායං සහජාතපච්චයො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, කුසලාබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලාබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති (පට්ඨා. 1.1.419) නවවිධො වෙදිතබ්බො.

600. අත්තනො උපකාරකස්ස උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා. තථා හිස්ස තිදණ්ඩං නිදස්සිතං. උපකාරකතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙව දට්ඨබ්බා, න සහජාතතාදිවසෙන. සහජාතාදිපච්චයො හොන්තොයෙව හි කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති, න ච සහජාතාදිපච්චයධම්මෙහි විනා ඉමස්ස පවත්ති අත්ථි. තථා හි සහජාතාදිපච්චයො ච හොන්තොයෙව හි කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොති. යදි ච අත්තනො උපකාරකස්ස උපකාරකතාමත්තං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො සියා, පුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවෙන උපකාරස්ස උපකාරකා වත්ථුඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා සියුං, න ච තං ඉච්ඡිතං. තෙන වුත්තං ‘‘උපකාරකතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙනෙව දට්ඨබ්බා’’ති. අයඤ්ච උප්පත්තියා, ඨිතියා ච උපකාරකොති වෙදිතබ්බො. අයං පන ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති තිවිධො වෙදිතබ්බො.

601. තරුආදීනං පථවී විය අධිට්ඨානාකාරෙන පථවීධාතු සෙසධාතූනං, චක්ඛාදයො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං උපකාරකා චිත්තකම්මස්ස පටාදයො විය නිස්සයාකාරෙන ඛන්ධාදයො තංතංනිස්සයානං ඛන්ධාදීනං. පථවීධාතුයං පතිට්ඨාය එව හි සෙසධාතුයො උපාදාරූපානි විය යථාසකං කිච්චං කරොන්ති.

අධිට්ඨානාකාරෙනාති ආධාරාකාරෙන. ආධාරාකාරො චෙත්ථ තෙසං සාතිසයං තදධීනවුත්තිතාය වෙදිතබ්බො. යතො භූතානි අනිද්දිසිතබ්බට්ඨානානි වුච්චන්ති, එවඤ්ච කත්වා චක්ඛාදීනම්පි අධිට්ඨානාකාරෙන උපකාරකතා සුට්ඨු යුජ්ජති. න හි යථාවුත්තං තදධීනවුත්තිතාවිසෙසං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො චක්ඛාදීසු අදෙසකානං අරූපධම්මානං අධිට්ඨානාකාරො සම්භවති. යදිපි යං යං ධම්මං පටිච්ච යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තෙසං සබ්බෙසං තදධීනවුත්තිභාවො. යෙන පන පච්චයභාවවිසෙසෙන චක්ඛාදීනං පටුමන්දභාවෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො තදනුවිධානාකාරෙනෙව පවත්තන්ති, ස්වායමිධ තෙසං තදධීනවුත්තිතාසිද්ධො විසෙසොති. එවඤ්හි පච්චයභාවසාමඤ්ඤෙ සතිපි ආරම්මණපච්චයතො නිස්සයපච්චයස්ස විසෙසො විභාවිතො හොති. ස්වායං නයො හෙට්ඨා පකාසිතොව. ඡට්ඨො පනාති එත්ථ ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති ඉදං න ලබ්භති. යං පනෙත්ථ ලබ්භති ‘‘රූපිනො ධම්මා කෙචී’’ති, තත්ථ තෙ එව ධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛායතන’’න්තිආදි නිද්දිට්ඨං. යං රූපන්ති හදයවත්ථුං සන්ධාය වුත්තං. අයං පන නිස්සයපච්චයො තෙරසවිධො. කථං? සහජාතතො කුසලමූලා තයො, තථා අකුසලමූලා, අබ්‍යාකතමූලෙසු පන පුරෙජාතං ලබ්භති. අබ්‍යාකතඤ්හි අබ්‍යාකතස්ස සහජාතම්පි පච්චයො හොති, පුරෙජාතම්පි කුසලස්ස පුරෙජාතමෙව, තථා අකුසලස්ස, කුසලාබ්‍යාකතං සහජාතපුරෙජාතතො කුසලස්ස, සහජාතතො එව අබ්‍යාකතස්ස, තථා අකුසලාබ්‍යාකත’’න්ති එවං තෙරස.

602. තදධීනවුත්තිතාය අත්තනො ඵලෙන නිස්සිතොති යං කිඤ්චි කාරණං නිස්සයොති වත්වා තත්ථ යො භුසො නිස්සයො, තං උපනිස්සයොති නිද්ධාරෙති. බලවකාරණභාවෙන උපකාරකොති ආරම්මණභාවවසෙන අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදනසමත්ථතාවසෙන, කෙවලඤ්ච බලවන්තං කාරණං හුත්වා උපකාරකො. තෙනාහ ‘‘සො’’තිආදි.

තත්ථ දානං දත්වාති දෙය්‍යධම්මං චජිත්වා. යාය වා චෙතනාය සො දිය්‍යති, සා චෙතනා දානං. දත්වාති තං චෙතනං පරියොදපෙත්වා විසුද්ධං කත්වා. සීලං සමාදියිත්වාති පඤ්චඞ්ගදසඞ්ගාදිවසෙන නිච්චසීලං ගණ්හිත්වා. ඉමිනා සමාදානවිරතියෙව දස්සිතා, සම්පත්තවිරතිසමුච්ඡෙදවිරතියො පන ලොකෙ ‘‘සීල’’න්ති අපාකටත්තා න වුත්තා. කිඤ්චාපි න වුත්තා, ආරම්මණපච්චයො පන හොන්තියෙව. තත්ථ සමුච්ඡෙදවිරති සෙක්ඛානංයෙව කුසලස්ස ආරම්මණං හොති, න ඉතරෙසං. උපොසථකම්මන්ති ‘‘පාණං න හනෙ, න චාදින්නමාදියෙ’’ති (සු. නි. 402) එවං වුත්තං උපොසථසීලං. තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛතීති තං යථාවුත්තං කුසලං සෙක්ඛොපි පුථුජ්ජනොපි පච්චවෙක්ඛති, අරහාපි තං පච්චවෙක්ඛතෙව. අරහතොපි හි පුබ්බෙ කතං කුසලං කුසලමෙව. යෙන පන චිත්තෙන පච්චවෙක්ඛති, තං කිරියචිත්තං නාම හොති. තස්මා ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’ති ඉමස්මිං අධිකාරෙ න ලබ්භති. පුබ්බෙ සුචිණ්ණානීති ‘‘දත්වා කත්වා’’ති හි ආසන්නකතානි වුත්තානි, ඉමිනා න ආසන්නකතානීති වෙදිතබ්බානි, දානාදීහි වා සෙසානි කාමාවචරකුසලානි දස්සෙතුං ඉදං වුත්තං. ඣානා වුට්ඨහිත්වාති ඣානං සමාපන්නො ඣානතො වුට්ඨහිත්වා. ‘‘ඣානං වුට්ඨහිත්වා’’තිපි පාළි. සෙක්ඛා ගොත්‍රභුන්ති සොතාපන්නං සන්ධාය වුත්තං. සො හි ගොත්‍රභුං පච්චවෙක්ඛති. ‘‘වොදාන’’න්ති ඉදං පන සකදාගාමිඅනාගාමිනො සන්ධාය වුත්තං. තෙසඤ්හි තං චිත්තං වොදානං නාම හොති. සෙක්ඛාති සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො. මග්ගා වුට්ඨහිත්වාති මග්ගඵලභවඞ්ගාතික්කමවසෙන අත්තනා පටිලද්ධමග්ගා වුට්ඨහිත්වා, සුද්ධමග්ගතොයෙව පන වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛණං නාම නත්ථි. ආදි-සද්දෙන ‘‘කුසලං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තී’’ති (පට්ඨා. 1.1.404) එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. යදිපි නානත්තං අකත්වාව විභත්තො, තථාපි ඉදම්පි ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයානං විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං.

නෙසං චිත්තචෙතසිකානං අනන්තරපච්චයඅනන්තරූපනිස්සයානං නික්ඛෙපවිසෙසො අත්ථි. යස්මා පුරිමො අබ්‍යාකතධම්මවසෙන පවත්තො, ඉතරො කුසලාදිවසෙනපීති සොපි නික්ඛෙපවිසෙසො අත්ථතො එකීභාවමෙව ගච්ඡති සබ්බෙසුපි චිත්තුප්පාදෙසු තදුභයස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා. එවං සන්තෙපීතිආදි අනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයානං විසෙසදස්සනං. යථා හීතිආදි අනන්තරූපනිස්සයස්ස සම්භවදස්සනං.

පකතොති එත්ථ ප-කාරො උපසග්ගො, සො අත්තනො ඵලස්ස උප්පාදනසමත්ථභාවෙන සුට්ඨුකතතං දීපෙති. තථා ච කතං අත්තනො සන්තානෙ කතං හොතීති ආහ ‘‘අත්තනො සන්තානෙ’’තිආදි. කරණඤ්ච දුවිධං නිප්ඵාදනං, උපසෙවනඤ්චාති තං දස්සෙතුං ‘‘නිප්ඵාදිතො වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිප්ඵාදනං හෙතුපච්චයසමොධානෙන ඵලස්ස නිබ්බත්තනං. උපසෙවනං පන කායෙ අල්ලීයාපනවසෙන උපයොගූපසෙවනං, විජානනසඤ්ජානනාදීනං වසෙන ආරම්මණූපසෙවනඤ්ච. තෙනෙව අනාගතානම්පි උතුසම්පදාදීනං ආරම්මණූපසෙවනෙන උපසෙවිතානං පකතූපනිස්සයතා වුත්තා හොති, පගෙව අතීතපච්චුප්පන්නානං. පච්චුප්පන්නස්සාපි හි ‘‘පච්චුප්පන්නං උතුභොජනං සෙනාසනං උපනිස්සාය ඣානං උප්පාදෙතී’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 2.18.8) පකතූපනිස්සයභාවො ලබ්භතීති. පකතියා එවාති පච්චයන්තරසඞ්කරරහිතෙන අත්තනො සභාවෙනෙව. උපනිස්සයොති බලවකාරණං කත්වා. අනෙකප්පකාරතො පභෙදො වෙදිතබ්බො පඤ්හාවාරෙ ආගතනයෙන. පච්චයවාරෙ පන –

‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ධම්මානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො, පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං අකුසලානං ධම්මානං කෙසඤ්චි, කුසලා අබ්‍යාකතානං, අකුසලා අකුසලානං, කුසලානං කෙසඤ්චි, අකුසලා අබ්‍යාකතානං, අබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතානං, අබ්‍යාකතා කුසලානං, අබ්‍යාකතා අකුසලානං, පුග්ගලොපි, සෙනාසනම්පි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.9).

තත්ථ යෙ පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං අනන්තරූපනිස්සයො හොන්ති, තෙ තෙසං සබ්බෙසම්පි එකන්තෙනෙව හොන්ති, න කෙසඤ්චි කදාචි. තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරූපනිස්සයො ලබ්භති, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති න වුත්තං. යෙ පන පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං ආරම්මණූපනිස්සයො වා පකතූපනිස්සයො වා හොන්ති, තෙ තෙසං, න සබ්බෙසං එකන්තෙන හොන්ති. යෙසං උප්පත්තිවිබන්ධකා පච්චයා බලවන්තො හොන්ති, තෙසං න භවන්ති, ඉතරෙසං භවන්ති. තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරපච්චයො න ලබ්භති, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති වුත්තං. සිද්ධානං පච්චයධම්මානං යෙහි පච්චයුප්පන්නෙහි භවිතබ්බං, තෙසං ‘‘කෙසඤ්චී’’ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

කසිණපඤ්ඤත්තියා ආරම්මණූපනිස්සයතාභාවතො එකච්චාය පඤ්ඤත්තියා සද්ධිං සබ්බො ධම්මො ආරම්මණූපනිස්සයො, අනන්තරාතීතො චිත්තචෙතසිකරාසි අනන්තරූපනිස්සයො, කුසලාකුසලවිපාකකිරියාරූපවසෙන පඤ්චවිධො පකතූපනිස්සයොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පට්ඨානට්ඨකථායං වෙදිතබ්බො.

603. පඨමතරන්ති පච්චයුප්පන්නතො පුරෙතරං. අයඤ්හි පුරෙජාතපච්චයො රූපධම්මවසෙනෙව ලබ්භති. පච්චයුප්පන්නො ච අරූපධම්මායෙව. තෙනාහ ‘‘වත්තමානභාවෙන උපකාරකො’’ති. නිස්සයාරම්මණාකාරාදීහි විසිට්ඨා පුරෙජාතභාවෙන විනා උපකාරකභාවං අගච්ඡන්තානං වත්ථාරම්මණානං පුරෙජාතාකාරෙන උපකාරකතා පුරෙජාතපච්චයතා. එවං වත්ථාරම්මණවසෙන දුවිධෙ පුරෙජාතපච්චයෙ ‘‘චක්ඛායතන’’න්තිආදි වත්ථුවසෙන වුත්තං, ‘‘රූපාරම්මණ’’න්තිආදි ආරම්මණවසෙන.

යං රූපන්ති හදයවත්ථුං සන්ධායාහ. තත්ථ ‘‘කිඤ්චි කාලෙ’’ති පවත්තිකාලවසෙන වුත්තං. ‘‘කිඤ්චි කාලෙන’’ ඉති පටිසන්ධිකාලවසෙන. යානි ආරම්මණපුරෙජාතෙන විනා න වත්තන්ති, තෙසං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ආරම්මණපුරෙජාතදස්සනෙන මනොද්වාරෙපි යං යං ආරම්මණපුරෙජාතෙන වත්තති, තස්ස තස්ස ආරම්මණපච්චයභූතං සබ්බං රූපරූපං ආරම්මණපුරෙජාතන්ති දස්සිතමෙව හොති. තථා හි වුත්තං පඤ්හාවාරෙ ‘‘ආරම්මණපුරෙජාතං සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තී’’තිආදි (පට්ඨා. 1.1.424). ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො, අබ්‍යාකතො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො, අබ්‍යාකතො ධම්මො අකුසලස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.424) අබ්‍යාකතමූලකා තයොව වාරා. තෙ ච පච්චෙකං වත්ථුපුරෙජාතං, ආරම්මණපුරෙජාතන්ති ද්විධා විභත්තා.

604. පච්චයුප්පන්නධම්මස්ස පුරෙතරං සිද්ධභාවෙ සති පච්චයධම්මස්ස පච්ඡාජාතතාති වුත්තං ‘‘පුරෙජාතාන’’න්ති. අයඤ්ච නයො රූපධම්මෙසු එව ලබ්භති, න අරූපධම්මෙසූති වුත්තං ‘‘රූපධම්මාන’’න්ති. යදි පච්චයුප්පන්නධම්මා පුරෙතරමෙව ජාතා, කථං පච්චයභාවොති ආහ ‘‘උපථම්භකත්තෙනා’’ති. පච්ඡාජාතෙන හි විනා සන්තානාවිච්ඡෙදහෙතුභාවං අගච්ඡන්තානං ධම්මානං යෙ පච්ඡාජාතාකාරෙන උපකාරකා, තෙසං සා විප්පයුත්තාකාරාදීහි විසිට්ඨා උපකාරකතා පච්ඡාජාතපච්චයතා. එවං සබ්බපච්චයානං පච්චයන්තරාකාරවිසිට්ඨා උපකාරකතා යොජෙතබ්බා. ‘‘ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසාචෙතනා වියා’’ති එතෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙන පවත්තමානෙහි අරූපධම්මෙහි රූපකායස්ස උපත්ථම්භිතභාවං දස්සෙති. තෙනෙව ‘‘ආහාරාසා වියා’’ති අවත්වා චෙතනාග්ගහණං කතං. කායස්සාති චතුසමුට්ඨානිකභූතුපාදායරූපසඞ්ඛාතස්ස රූපකායස්ස. සඞ්ඛෙපතො ඨපෙත්වා රූපධම්මෙ අවිසිට්ඨො අරූපක්ඛන්ධො පච්ඡාජාතපච්චයො. සො ජාතිවසෙන කුසලො, අකුසලො, විපාකො, කිරියාති චතුබ්බිධොති වෙදිතබ්බං.

605. කුසලාදිභාවෙන අත්තනා සදිසස්ස පයොගෙන කරණීයස්ස පුනප්පුනං කරණං පවත්තනං ආසෙවනට්ඨො, අත්තසදිසසභාවතාපාදනං වාසනං වා. පුරිමපුරිමාභියොගො වියාති උග්ගහණසවනධාරණාදිපුරිමාපුරිමාසෙවනා විය. තීසු පන එතෙසු පුරිමා පුරිමාති සමනන්තරාතීතා දට්ඨබ්බා. කස්මා පනෙත්ථ අනන්තරපච්චයෙ විය ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං අබ්‍යාකතාන’’න්තිආදිනා භින්නජාතියෙහි සද්ධිං නිද්දෙසො න කතොති? අත්තනො ගතිං ගාහෙතුං අසමත්ථත්තා. භින්නජාතිකා හි භින්නජාතිකානං ආසෙවනගුණෙන පගුණබලවභාවං සම්පාදෙන්තා අත්තනොව කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං ගතිං ගාහෙතුං න සක්කුණන්ති. තස්මා තෙහි සද්ධිං නිද්දෙසං අකත්වා යෙ යෙසං වාසනාසඞ්ඛාතෙන ආසෙවනගුණෙන පගුණබලවභාවවිසිට්ඨං අත්තනො කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං ගතිං ගාහෙතුං සමත්ථා, තෙසං තෙහි සමානජාතිකෙහෙව සද්ධිං නිද්දෙසො කතොති දට්ඨබ්බො.

අථ විපාකාබ්‍යාකතං කස්මා න ගහිතං? ආසෙවනාභාවතො. විපාකාබ්‍යාකතඤ්හි කම්මවසෙන විපාකභාවප්පත්තං කම්මපරිණාමිතං හුත්වා පවත්තමානං නිරුස්සාහං දුබ්බලං සන්තං ආසෙවනගුණෙන අත්තනො සභාවං ගාහෙත්වා පරිභාවෙත්වා නෙව අඤ්ඤං විපාකං පවත්තෙති, න ච පුරිමවිපාකානුභාවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති, අථ ඛො කම්මවෙගක්ඛිත්තං පතිතං විය හුත්වා උප්පජ්ජති. තස්මා සබ්බථාපි විපාකෙ ආසෙවනා නත්ථීති න ගහිතං. කුසලාකුසලකිරියානන්තරං උප්පජ්ජමානම්පි සකම්මපටිබද්ධවුත්තිතාය ආසෙවනගුණං න ගණ්හාතීති කුසලාදයොපි තස්ස ආසෙවනපච්චයො න හොන්ති. නානාජාතිකත්තාපි චෙතෙ තස්ස ආසෙවනාධානං න කරොන්තෙව. භූමිතො, පන ආරම්මණතො වා නානාජාතිකතා නාම නත්ථීති පරිත්තකුසලකිරියා මහග්ගතකුසලකිරියානං, සඞ්ඛාරාරම්මණඤ්ච කුසලං නිබ්බානාරම්මණස්ස ආසෙවනපච්චයො හොතියෙව. ස්වායං ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.426) තිධාව වුත්තො. අබ්‍යාකතග්ගහණෙන ආවජ්ජනවජ්ජිතා කිරියධම්මා ගහිතා.

606. චිත්තපයොගො චිත්තකිරියා, ආයූහනන්ති අත්ථො. යථා හි කායවචීපයොගො විඤ්ඤත්ති, එවං චිත්තපයොගො චෙතනා. තෙන හි සා උප්පන්නකිරියතාවිසිට්ඨෙ සන්තානෙ සෙසපච්චයසමාගමෙ පවත්තමානානං විපාකකටත්තාරූපානම්පි තෙනෙව සන්තානවිසෙසෙන කිරියාභාවෙන උපකාරිකා හොති. තස්ස හි කිරියාභාවස්ස පවත්තත්තා තෙසං පවත්ති, න අඤ්ඤථා. සහජාතානං පන ආයූහනකිරියාභාවෙන පවත්තමානා උපකාරිකාති කිං වත්තබ්බං. කම්මන්ති ච චෙතනාකම්මමෙව අධිප්පෙතං. න හි චෙතනාසම්පයුත්තං කම්මං අභිජ්ඣාදි කම්මපච්චයො හොති. සතිපි විපාකධම්මභාවෙ චෙතනාවජ්ජානං අතංසභාවත්තා විපාකාපි චෙතනා සහජාතකම්මපච්චයො හොතියෙව, ස්වායං කම්මපච්චයො ජාතිවසෙන චතුබ්බිධොති සබ්බං වත්තබ්බං.

607. ‘‘නිරුස්සාහසන්තභාවෙනා’’ති එතෙන සඋස්සාහෙහි විපාකධම්මධම්මෙහි කුසලාකුසලෙහි සාරම්මණාදිභාවෙන සදිසානම්පි අසදිසං විපාකභාවං දස්සෙති. සො හි විපාකානං පයොගෙන අසාධෙතබ්බතාය පයොගෙන, අඤ්ඤථා වා සෙසපච්චයෙසු සිද්ධෙසු කම්මස්ස කටත්තා එව සිජ්ඣනතො නිරුස්සාහො සන්තභාවො හොති, න කිලෙසවූපසන්තභාවො. තථාසන්තභාවතො එව හි භවඞ්ගාදයො දුවිඤ්ඤෙය්‍යා. පඤ්චද්වාරෙපි හි ජවනප්පවත්තියා රූපාදීනං ගහිතතා විඤ්ඤායති, අභිනිපාතසම්පටිච්ඡනසන්තීරණමත්තා පන විපාකා දුවිඤ්ඤෙය්‍යා එව. නිරුස්සාහසන්තභාවායාති නිරුස්සාහසන්තභාවත්ථාය. එතෙන තප්පච්චයවන්තානං අවිපාකානම්පි රූපධම්මානං විපාකානුකූලං පවත්තිං දස්සෙති. පවත්තෙතිආදි පඤ්හාවාරනයං ගහෙත්වා වුත්තං. පටිච්චවාරෙ පන ‘‘විපාකා චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං විපාකපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.14) ආගතා. එත්ථ ච යෙසං එකන්තෙන විපාකො විපාකපච්චයො හොති, තෙසං වසෙන නයදස්සනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. න හි ආරුප්පෙ කාමරූපභූමීසු විය විපාකො රූපස්ස පච්චයො හොති.

608. සතිපි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකත්තං ආහාරානං පධානකිච්චන්ති ආහ ‘‘රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති. උපත්ථම්භකත්තඤ්හි සතිපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරානං, ආහාරජරූපසමුට්ඨාපකරූපාහාරස්ස ච හොති. අසතිපි චතුසමුට්ඨානිකරූපූපත්ථම්භකරූපාහාරස්ස, අසති පන උපත්ථම්භකත්තෙ ආහාරානං ජනකත්තං නත්ථීති උපත්ථම්භකත්තං පධානං. අථ වා ජනයමානොපි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපත්ථම්භෙන්තො ජනෙතීති උපත්ථම්භනභාවො එව ආහාරභාවොති ‘‘උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘රූපාහාරො අත්තනා ජනිතස්ස ආහාරපච්චයො න හොති, අඤ්ඤෙන ජනිතස්ස හොති, තස්මා ‘උපත්ථම්භකත්තෙනා’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. තං ‘‘ආහාරො රූපස්ස පච්චයො හොන්තො ආහාරපච්චයො න හොතීති විරුද්ධමෙත’’න්ති අපරෙ නානුජානන්ති. රූපාහාරො චෙත්ථ රූපධම්මානං එව ආහාරපච්චයො හොති. අරූපාහාරා පන රූපධම්මානම්පි ආහාරපච්චයො හොන්ති. තඤ්ච ඛො න කෙවලං චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානමෙව, අථ ඛො කදාචි කටත්තාරූපානම්පීති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්හාවාරෙ පනා’’තිආදි වුත්තං.

609. අධිපතියට්ඨෙනාති එත්ථ න අධිපතිපච්චයධම්මානං විය පවත්තිනිවාරකෙ අභිභවිත්වා පවත්තනෙන ගරුභාවො අධිපතියට්ඨො, අථ ඛො දස්සනාදිකිච්චෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි, ජීවනෙ කම්මජරූපෙහි අරූපධම්මෙහි ච ජීවන්තෙහි, මනනෙ සම්පයුත්තධම්මෙහි, සුඛිතාදිභාවෙ සුඛිතාදීහි, අධිමොක්ඛපග්ගහූපට්ඨානාවික්ඛෙපපජානනෙසු, ‘‘අනඤ්ඤාතං ඤස්සාමී’’ති පවත්තියං ආජානනෙ, අඤ්ඤාතාවිභාවෙ ච සද්ධාදිසහජාතෙහීති එවං තංතංකිච්චෙසු චක්ඛාදිපච්චයෙහි ධම්මෙහි චක්ඛාදීනං අනුවත්තනීයතා. තෙසු හි කිච්චෙසු චක්ඛාදීනං ඉස්සරියං, තප්පච්චයානඤ්ච තදනුවත්තනෙන තත්ථ පවත්ති. කස්මා පනෙත්ථ ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියද්වයං න ගහිතං, නනු චෙතම්පි ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තීයතීති? සච්චං අනුවත්තීයති, න පන පච්චයභාවතො. යථා හි ජීවිතාහාරා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙසං අනුපාලකඋපත්ථම්භකා, අත්ථිඅවිගතපච්චයභූතා ච හොන්ති, න එවං ඉත්ථිපුරිසභාවා ලිඞ්ගාදීනං කෙනචි පකාරෙන උපකාරකා හොන්ති. යතො පච්චයා සියුං, කෙවලං පන යථාසකෙහි එව පච්චයෙහි පවත්තමානානං ලිඞ්ගාදීනං යථා ඉත්ථිආදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවො හොති, තතො අඤ්ඤෙනාකාරෙන තංසහිතසන්තානෙ අප්පවත්තිතො ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා, ඉන්ද්‍රියතා ච තෙසං වුච්චති. තස්මා න තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො වුත්තො. චක්ඛාදයො අරූපධම්මානංයෙවාති එත්ථ සුඛින්ද්‍රියදුක්ඛින්ද්‍රියානිපි චක්ඛාදිග්ගහණෙන ගහිතානීති දට්ඨබ්බානි.

610. ලක්ඛණාරම්මණූපනිජ්ඣානභූතානං විතක්කාදීනං විතක්කනාදිවසෙන ආරම්මණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣානං පෙක්ඛනං, චින්තනං වා විතක්කාදීනංයෙව ආවෙණිකො බ්‍යාපාරො උපනිජ්ඣායනට්ඨො. ‘‘ඨපෙත්වා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙ සුඛදුක්ඛවෙදනාද්වය’’න්ති වත්වාපි ‘‘සත්ත ඣානඞ්ගානී’’ති වචනෙන අඣානඞ්ගානං උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතානං නිවත්තනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. යදි එවං ‘‘සත්ත ඣානඞ්ගානී’’ති එතෙනෙව සිද්ධෙ ‘‘ඨපෙත්වා සුඛදුක්ඛවෙදනාද්වය’’න්ති කස්මා වුත්තං? වෙදනාභෙදෙසු පඤ්චසු සුඛදුක්ඛද්වයස්ස එකන්තෙන අඣානඞ්ගභාවදස්සනත්ථං ඣානඞ්ගට්ඨානෙ නිද්දිට්ඨත්තා, සතිපි වා ඣානඞ්ගවොහාරෙ වෙදනාභෙදද්වයස්ස එකන්තෙන ඣානපච්චයත්තාභාවදස්සනත්ථං. උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතානං පන යදිපි ඣානපච්චයත්තාභාවො අත්ථි, නඣානපච්චයභාවො පන නත්ථීති සබ්බානිපි සත්ත ඣානඞ්ගානීති එත්ථ ගහණං කතං. තත්ථ ‘‘සබ්බානිපී’’ති වචනං සබ්බකුසලාදිභෙදසඞ්ගණ්හනත්ථං, න පන සබ්බචිත්තුප්පාදගතසඞ්ගණ්හනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. යෙසං පන ‘‘ඨපෙත්වා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙ වෙදනාත්තය’’න්ති පාඨො, තෙසං යථාවුත්තො විචාරො චිත්තෙකග්ගතාවසෙනෙව වෙදිතබ්බො.

611. යතො තතො වාති සම්මා වා මිච්ඡා වාති අත්ථො. පඤ්හාවාරෙ පනාතිආදි යදිපි පච්චයනිද්දෙසෙ තංසමුට්ඨානග්ගහණෙන සො අත්ථො ඤාපිතො එව, පඤ්හාවාරෙ පන සරූපෙනෙව ගහිතොති දස්සනත්ථං වුත්තං. එතෙ පන ද්වෙපි…පෙ… න ලබ්භන්ති ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති වචනසෙසො වෙදිතබ්බො. පට්ඨානට්ඨකථායං පන ‘‘ද්වෙපි ඣානමග්ගපච්චයා අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං. තෙනස්ස කථමවිරොධොති? අධිප්පායවසෙන. අයඤ්හි තත්ථ අධිප්පායො – අහෙතුකචිත්තෙසු එව ඣානමග්ගපච්චයා න ලබ්භන්ති, න සහෙතුකචිත්තෙසූති සහෙතුකචිත්තෙසු අලාභාභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, න අහෙතුකචිත්තෙසු ලාභාභාවදස්සනත්ථන්ති. එවඤ්හි අත්ථෙ ගය්හමානෙ අහෙතුකචිත්තෙසු කත්ථචි කස්සචි ලාභො න නිවාරිතොති විඤ්ඤායති. තෙන සවිතක්කාහෙතුකචිත්තෙසු ඣානපච්චයස්ස සම්භවො අනුඤ්ඤාතො හොති. තත්ථ හි යෙන අලාභෙන ධම්මසඞ්ගණියං මනොධාතුආදීනං සඞ්ගහසුඤ්ඤතවාරෙසු ඣානං න උද්ධටං, තං අලාභං සන්ධාය ඣානපච්චයස්සපි අහෙතුකචිත්තෙසු අලාභො වුත්තො. යථා හි සහෙතුකචිත්තුප්පාදෙසු විතක්කාදීනං සහජාතෙ සඞ්කඩ්ඪිත්වා එකත්තගතභාවකරණං උපනිජ්ඣායනබ්‍යාපාරො බලවා, න තථා අහෙතුකචිත්තුප්පාදෙසූති. ඉධ පන දුබ්බලම්පි උපනිජ්ඣායනං යදි කිඤ්චිමත්තම්පි අත්ථි, න තෙන උපකාරකතා න හොතීති සවිතක්කාහෙතුකචිත්තෙසුපි ඣානපච්චයං අනුජානන්තෙන ‘‘එතෙ පන ද්වෙපි ඣානමග්ගපච්චයා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණාහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්තී’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා) වුත්තං. පච්චයකථා නාම සමන්තපට්ඨානනිස්සිතා, න ධම්මසඞ්ගණීනිස්සිතාති.

612. සමං අවිසමං, සම්මා, සහ වා පකාරෙහි යුත්තතාය එකීභාවූපගමෙන විය උපකාරකතා සම්පයුත්තපච්චයතා. කා පන සා පකාරෙහි යුත්තතාති ආහ ‘‘එකවත්ථුකඑකාරම්මණඑකුප්පාදෙකනිරොධසඞ්ඛාතෙනා’’ති. තත්ථ යෙ එකවත්ථුකා, තෙ සම්පයුත්තාති එත්තකෙ වුච්චමානෙ අවිනිබ්භොගරූපෙසු එකං මහාභූතං සෙසමහාභූතුපාදාරූපානං නිස්සයපච්චයො හොති, තෙන තානි එකවත්ථුකානි, චක්ඛාදිනිස්සයභූතානි වා භූතානි එකං වත්ථු එතෙසු නිස්සිතන්ති එකවත්ථුකානීති කප්පෙන්තස්ස තෙසං සම්පයුත්තතාපත්ති සියාති තන්නිවාරණත්ථං එකාරම්මණග්ගහණං. යෙ එකවත්ථුකා, එකාරම්මණා ච, තෙ සම්පයුත්තාති එවම්පි චුතිආසන්නානං සම්පටිච්ඡනසන්තීරණාදීනං සම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති එකුප්පාදග්ගහණං. යෙ එකවත්ථුකෙකාරම්මණෙකුප්පාදා, තෙ සම්පයුත්තාති කිං පන නානානිරොධාපි එවංතිවිධලක්ඛණා හොන්ති, උදාහු එකනිරොධා එවාති විචාරණායං එකනිරොධා එව එවංලක්ඛණා හොන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘එකනිරොධා’’ති වුත්තං.

පටිලොමතො වා එකනිරොධා සම්පයුත්තාති වුච්චමානෙ එකස්මිං ඛණෙ නිරුජ්ඣමානානං රූපාරූපධම්මානං සම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකුප්පාදා’’ති වුත්තං. එවම්පි අවිනිබ්භොගරූපානං අත්ථි එකුප්පාදෙකනිරොධතාති තෙසම්පි සම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති තන්නිවාරණත්ථං එකාරම්මණග්ගහණං. යෙ එකාරම්මණා හුත්වා එකුප්පාදෙකනිරොධා, තෙ සම්පයුත්තාති අයඤ්ච නයො එකවත්ථුකෙසු එව ලබ්භති, න නානාවත්ථුකෙසූති දස්සනත්ථං එකවත්ථුකග්ගහණං. යෙ එකවත්ථුකෙකාරම්මණෙකුප්පාදෙකනිරොධා, තෙ සම්පයුත්තාති පඤ්චවොකාරභවාපෙක්ඛාය චෙතං එකවත්ථුකග්ගහණං. ආරුප්පෙ පන වත්ථුයෙව නත්ථීති කුතො එකවත්ථුකග්ගහණස්ස අවසරො.

613. අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බන්ධතාය යුත්තානම්පි සමානානං විප්පයුත්තභාවෙන විසංසට්ඨතාය නානත්තූපගමෙන උපකාරකතා විප්පයුත්තපච්චයතා. අයඤ්ච විප්පයුත්තතා න සම්පයුත්තපච්චයතාය විය අඤ්ඤමඤ්ඤං පච්චයපච්චයුප්පන්නධම්මවසෙන ගහෙතබ්බා, අථ ඛො විසුංයෙව. තත්ථ හි අරූපධම්මානං සමානජාතියතාය සමධුරං, ඉධ රූපාරූපධම්මානං විජාතියතාය විධුරං. තෙන වුත්තං ‘‘යුත්තානම්පි…පෙ… විප්පයුත්තපච්චයතා’’ති. න හි වත්ථුසහජාතපච්ඡාජාතවසෙන අයුත්තානං රූපාදීනං ආරම්මණාදිභාවෙන උපකාරකානං විප්පයුත්තානම්පි විප්පයුත්තපච්චයතා අත්ථි. යථා හි ‘‘වත්ථු ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතා කුසලා ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, පච්ඡාජාතා කුසලා ඛන්ධා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.434) වත්ථුනා, සහජාතපච්ඡාජාතවසෙන ච යුත්තානං අත්ථි විප්පයුත්තපච්චයභාවො, න එවං අයුත්තානං අත්ථීති. යදි එවං රූපානං රූපෙහි කස්මා විප්පයුත්තපච්චයො න වුත්තොති? රූපානං රූපෙහි සතිපි අවිනිබ්භොගෙ සම්පයොගො විය විප්පයොගො (ධාතු. 3) නත්ථීති න තෙසං විප්පයුත්තපච්චයතා. වුත්තඤ්හි ‘‘චතූහි සම්පයොගො, චතූහි විප්පයොගො’’ති. සම්පයුජ්ජමානානඤ්හි අරූපානං රූපෙහි, රූපානඤ්ච තෙහි සියා සම්පයොගාසඞ්කාති තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං විප්පයුත්තපච්චයතා වුත්තා. රූපානං පන රූපෙහි සම්පයොගො නත්ථීති න තෙසං විප්පයුත්තපච්චයතා වුත්තා.

රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං, අරූපිනොපි රූපීනන්ති එත්ථ අරූපග්ගහණං චතුන්නං ඛන්ධානං වසෙන වෙදිතබ්බං. අරූපධම්මෙසු හි චත්තාරො එව ඛන්ධා සහජාතපුරෙජාතානං රූපධම්මානං විප්පයුත්තපච්චයා හොන්ති. නිබ්බානං පන යථා අරූපධම්මානං සම්පයුත්තපච්චයො න හොති, එවං රූපධම්මානං විප්පයුත්තපච්චයො න හොති. ‘‘චතූහි සම්පයොගො, චතූහි විප්පයොගො’’ති (ධාතු. 3) හි වුත්තං. තස්මා අරූපධම්මෙසු චතුන්නං ඛන්ධානමෙව විප්පයුත්තපච්චයතා. වුත්තඤ්ච පඤ්හාවාරෙ ‘‘සහජාතා කුසලා ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි (පට්ඨා. 1.1.434). රූපිනො ධම්මාති චෙතං හදයවත්ථුනො චෙව චක්ඛාදීනඤ්ච වසෙන වෙදිතබ්බං. රූපධම්මෙසු හි ඡ වත්ථූනියෙව අරූපක්ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයො. රූපායතනාදයො පන ආරම්මණධම්මා කිඤ්චාපි විප්පයුත්තධම්මා, විප්පයුත්තපච්චයො පන න හොන්ති. කිං කාරණා? සම්පයොගාසඞ්කාභාවතො. අරූපක්ඛන්ධා හි චක්ඛාදීනං වත්ථූනං අබ්භන්තරතො නික්ඛමන්තා විය උප්පජ්ජන්තීති සියා තත්ථ ආසඞ්කා ‘‘කිං නු ඛො ඉමෙ ඉමෙහි සම්පයුත්තා, උදාහු විප්පයුත්තා’’ති? ආරම්මණධම්මා පන වත්ථුසන්නිස්සයෙන උප්පජ්ජමානානං ආරම්මණමත්තං හොන්තීති නත්ථි තෙසු සම්පයොගාසඞ්කාති න තෙ විප්පයුත්තා. සම්පයොගාසඞ්කාසබ්භාවතො වත්ථූනියෙව විප්පයුත්තපච්චයා හොන්ති. වුත්තම්පි චෙතං පඤ්හාවාරෙ ‘‘වත්ථු කුසලානං ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො, වත්ථු අකුසලානං ඛන්ධානං, චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා’’තිආදි. ස්වායං විප්පයුත්තපච්චයො ‘‘සහජාතපච්ඡාජාතතො කුසලෙන අබ්‍යාකතං, තථා අකුසලෙන අබ්‍යාකතං, සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතතො අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, වත්ථුපුරෙජාතතො අබ්‍යාකතෙන කුසලං, තථා අකුසලන්ති කුසලමූලමෙකං, අකුසලමූලමෙකං, අබ්‍යාකතමූලානි තීණී’’ති පඤ්චවිධො වෙදිතබ්බො.

614. පච්චුප්පන්නලක්ඛණෙනාති පච්චුප්පන්නසභාවෙන. තෙන ‘‘අත්ථි මෙ පාපකම්මං කතං, අත්ථි පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’ති (පු. ප. චතුක්කඋද්දෙස 24) ච එවමාදීසු වුත්තං නිබ්බත්තිතූපලබ්භමානතාලක්ඛණං අත්ථිභාවං නිවාරෙති. සතිපි ජනකත්තෙ උපත්ථම්භකත්තප්පධානා අත්ථිභාවෙන උපකාරකතාති ආහ ‘‘උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති. ඉදඤ්ච උපත්ථම්භකත්තං වත්ථාරම්මණසහජාතාදීනං සාධාරණං අත්ථිභාවෙන උපකාරකත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘සත්තධා මාතිකා නික්ඛිත්තා’’ති වුත්තමත්ථං පාළියා එව දස්සෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො’’තිආදිනා සහජාතවසෙන අත්ථිපච්චයොදස්සිතො, ‘‘චක්ඛායතන’’න්තිආදිනා පුරෙජාතවසෙන, ‘‘යං රූපං නිස්සායා’’තිආදිනා සහජාතපුරෙජාතවසෙන. එවමයං පාඨො සහජාතපුරෙජාතඅත්ථිපච්චයවසෙනෙව ආගතො.

අඤ්ඤත්ථ පන තතො අඤ්ඤථාපි ආගතොති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්හාවාරෙ පනා’’තිආදිමාහ. තං තෙන පච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙනාපි අත්ථිපච්චයත්තං විභාවෙති. පුරිමපාඨෙ පන සාවසෙසා දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බං. සති ච යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙහි එකතො, පුරෙතරං, පච්ඡා ච උප්පන්නභාවෙ සහජාතාදිපච්චයත්තාභාවතො ආහාරො, ඉන්ද්‍රියඤ්ච සහජාතාදිභෙදං න ලභන්ති, තදභාවො ච තෙසං ධම්මසභාවවසෙන දට්ඨබ්බො. ස්වායං අත්ථිපච්චයො ‘‘සහජාතතො කුසලෙන කුසලං, සහජාතපච්ඡාජාතතො කුසලෙන අබ්‍යාකතං, සහජාතතො එව කුසලෙන කුසලාබ්‍යාකතන්ති කුසලමූලා තයො, තථා අකුසලමූලා. සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියතො පන අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, වත්ථාරම්මණපුරෙජාතතො අබ්‍යාකතෙන කුසලං, තථා අකුසලං. සහජාතපුරෙජාතතො කුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්ච කුසලස්ස, සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියතො කුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්ච අබ්‍යාකතස්ස, සහජාතපුරෙජාතතො අකුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්ච අකුසලස්ස, සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියතො අකුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්ච අබ්‍යාකතස්සා’’ති එවං තෙරසවිධො. සඞ්ඛෙපෙන කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපවසෙන පඤ්චවිධො අත්ථිපච්චයො, න නිබ්බානං. යො හි අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකො අත්ථිභාවං ලභිත්වා උපකාරකො හොති, සො අත්ථිපච්චයො හොති. නිබ්බානඤ්ච නිබ්බානාරම්මණානං න අත්තනො අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකං හුත්වා අත්ථිභාවලාභෙන උපකාරකං හොතීති, උප්පාදාදියුත්තානං වා නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො උපකාරකභාවො අත්ථිපච්චයතාති, න නිබ්බානං අත්ථිපච්චයො හොති.

615. ආරම්මණෙ ඵුසනාදිවසෙන පවත්තමානානං ඵස්සාදීනං අනෙකෙසං සහභාවො නත්ථීති එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ සති දුතියො න හොති, අසති පන හොතීති තෙන නත්ථිභාවෙන උපකාරකතා නත්ථිපච්චයතා. සතිපි පුරිමතරචිත්තානං නත්ථිභාවෙ න තෙන තානි නත්ථිභාවෙන උපකාරකානි, අනන්තරමෙව පන අත්තනො අත්ථිභාවෙන පවත්තිඔකාසං අලභමානං නත්ථිභාවෙන ඔකාසං දදමානං විය උපකාරකං හොතීති ‘‘පවත්තිඔකාසදානෙන උපකාරකා’’ති ආහ. පටුප්පන්නානන්ති පච්චුප්පන්නානං.

‘‘තෙ එවා’’ති එතෙන නත්ථිවිගතපච්චයානං ධම්මතො විසෙසාභාවමාහ. එවං සන්තෙපි අභාවමත්තෙන උපකාරකතා ඔකාසදානං නත්ථිපච්චයතා, සභාවාවිගමෙන අප්පවත්තමානානං සභාවවිගමෙන උපකාරකතා විගතපච්චයතා. නත්ථිතා ච නිරොධානන්තරා සුඤ්ඤතා, විගතතා නිරොධප්පත්තතාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

අත්ථිපච්චයධම්මා එව චාති ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන න කෙවලං නත්ථිවිගතපච්චයා එව ධම්මතො අවිසිට්ඨා, අථ ඛො අත්ථිඅවිගතපච්චයාපීති ඉමමත්ථං දීපෙති. යදිපිමෙ පච්චයා ධම්මතො අවිසිට්ඨා, තථාපි අත්ථිතාය සසභාවතාය උපකාරකතා අත්ථිපච්චයතා, සභාවාවිගමෙන නිරොධස්ස අප්පත්තියා උපකාරකතා අවිගතපච්චයතාති පච්චයභාවවිසෙසො ධම්මාවිසෙසෙපි වෙදිතබ්බො. ධම්මානඤ්හි සමත්ථතාවිසෙසං සබ්බං යාථාවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා භගවතා චතුවීසතිපච්චයවිසෙසා වුත්තාති ධම්මස්සාමිම්හි සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා එතෙ ධම්මා’’ති සුතමයඤාණං උප්පාදෙත්වා චින්තාභාවනාමයෙහි තදභිසමයාය යොගො කරණීයො.

එත්ථ ච ආරම්මණඅනන්තරසමනන්තරඋපනිස්සයපුරෙජාතආසෙවනසම්පයුත්තනත්ථිවිගතපච්චයා අරූපධම්මානංයෙව, පච්ඡාජාතපච්චයො රූපධම්මානංයෙව, ඉතරෙ චුද්දස රූපාරූපධම්මානං.

හෙතුඅනන්තරසමනන්තරාසෙවනපච්ඡාජාතකම්මවිපාකඣානමග්ගසම්පයුත්තනත්ථිවිගතපච්චයා අරූපධම්මා එව, පුරෙජාතපච්චයො රූපමෙව, උභයං ආරම්මණූපනිස්සයෙ ඨපෙත්වා සෙසා, තෙ ද්වෙ පඤ්ඤත්තිසභාවාපි හොන්ති.

අනන්තරසමනන්තරාසෙවනනත්ථිවිගතපච්චයා අතීතා එව. ආරම්මණාරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයා තිකාලිකා, කාලවිනිමුත්තා ච. කම්මපච්චයො අතීතපච්චුප්පන්නවසෙන ද්විකාලිකො. සෙසා පඤ්චදස පච්චුප්පන්නාව.

තථා අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයපකතූපනිස්සයාසෙවනපච්චයා, නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයො, නත්ථිවිගතපච්චයා චාති ඉමෙ පච්චයා ජනකා එව, න උපත්ථම්භකා. පච්ඡාජාතපච්චයො උපත්ථම්භකො එව, න ජනකො. සෙසා ජනකා ච උපත්ථම්භකා චාති අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො.