අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරපදකථාවණ්ණනා

591. අයං පනාති ඉදානි වක්ඛමානං. ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජා දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.103) සුත්තන්තෙසු චතුට්ඨානිකා අවිජ්ජා වුත්තාති ‘‘සුත්තන්තපරියායෙනා’’ති වුත්තං. නික්ඛෙපකණ්ඩෙ (ධ. ස. 1106) පන සුත්තන්තෙසු චතූසු ඨානෙසු කථිතාය එව අවිජ්ජාය අට්ඨසු ඨානෙසු කිච්චජාතිතො කථිතත්තා තදත්ථවණ්ණනාවසෙන විභාවනං කාතුං ‘‘අභිධම්මපරියායෙනා’’ති ආරභිත්වා ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අහාපෙත්වා විභජිතබ්බං. විභජනඤ්හි අභිධම්මපරියායො. ‘‘අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණ’’න්ති ආනෙත්වා තං සම්බන්ධිතබ්බං. සෙසට්ඨානෙසූති දුක්ඛසමුදයෙසු, පුබ්බන්තාදීසු ච. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණකරණවසෙනාපි. ඉධාති ඉමස්මිං ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදිකෙ පාඨෙ. සාති අවිජ්ජා. උප්පන්නාති අසමූහතුප්පන්නා, පගෙව පච්චුප්පන්නා. ‘‘පටිච්ඡාදෙත්වා’’ති එත්ථ වුත්තං පටිච්ඡාදනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යාථාවසරසලක්ඛණං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙතී’’ති වුත්තං. රසිතබ්බො පටිවිජ්ඣිතබ්බො සභාවො රසො, අත්තනො රසො සරසො, යාථාවො යථාභූතො සරසො යාථාවසරසො, යො ‘‘පීළනට්ඨො’’තිආදිනා (පටි. ම. 2.8) වුත්තො දුක්ඛසච්චප්පභෙදා එව ච පුබ්බන්තාදයො, සො එව ලක්ඛිතබ්බත්තා යාථාවසරසලක්ඛණං. තං පටිවිජ්ඣිතුං පච්චක්ඛතො ජානිතුං න දෙති.

තදුභයන්ති පුබ්බන්තඤ්චෙව අපරන්තඤ්ච අතීතං, අනාගතඤ්ච ඛන්ධපඤ්චකං. පුබ්බන්තාපරන්තභාගවන්තතාය වා පච්චුප්පන්නද්ධභූතො මජ්ඣන්තො පුබ්බන්තාපරන්තො. අයං අවිජ්ජා ඉමෙ සඞ්ඛාරාති ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නධම්මෙසු පච්චක්ඛතො ජානනාකාරදස්සනං. එත්ථාති එතෙසු දුක්ඛාදීසු. යදිපි අවිජ්ජා දුක්ඛාදීසු ආරම්මණකරණවසෙනපි පවත්තති, යථා පන නිරොධමග්ගෙ ආරම්මණං කාතුං අසක්කොන්තී තෙ ජානිතුකාමස්ස තප්පටිච්ඡාදනවසෙන, අනිරොධමග්ගෙසු නිරොධමග්ගග්ගහණකාරණභාවෙන ච පවත්තමානා තෙ යාථාවතො පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති, එවං දුක්ඛාදීසුපීති වෙදිතබ්බං. තථා හි වුත්තං ‘‘පටිච්ඡාදනවසෙනෙව ඉධාධිප්පෙතා’’ති. දුක්ඛාදිවිසයො අන්ධතමකරො, ලොභාදීනඤ්ච අන්ධතමකරානං පච්චයභූතො අදස්සනාකාරො අඤ්ඤාණං.

592. පුඤ්ඤාදයොති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො. තත්ථ පුනාති අත්තනො සන්තානං අපුඤ්ඤඵලතො, දුක්ඛසංකිලෙසතො ච සොධෙතීති පුඤ්ඤං. හිතසුඛජ්ඣාසයෙන පුඤ්ඤං කරොතීති තන්නිප්ඵාදනෙන කාරකස්ස අජ්ඣාසයං පූරෙති, පුජ්ජභවං නිබ්බත්තෙතීති වා පුඤ්ඤං. ඉති පූරකො, පුජ්ජනිබ්බත්තකො ච නිරුත්තිනයෙන පුඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බො. පුඤ්ඤඤ්ච සො අත්තනො ඵලස්ස අභිසඞ්ඛරණට්ඨෙන අභිසඞ්ඛාරො චාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. පුඤ්ඤපටිපක්ඛතො අපුඤ්ඤන්ති වුත්තවිපරියායෙන අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො වෙදිතබ්බො. සමාධිපච්චනීකානං අතිදූරතාය න ඉඤ්ජති, අනිඤ්ජඤ්ච භවං අභිසඞ්ඛරොතීති ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. කායෙන පවත්තිතො, කායතො වා පවත්තො, කායස්ස වා සඞ්ඛාරොති කායසඞ්ඛාරො. වචීචිත්තසඞ්ඛාරෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ පඨමත්තිකො පරිවීමංසනසුත්තාදිවසෙන ගහිතො. තත්ථ හි ‘‘පුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 2.51) ආගතං. දුතියත්තිකො විභඞ්ගසුත්තවසෙන. තත්ථ හි ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා. කතමෙ තයො? කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති (සං. නි. 2.28) වුත්තං.

විත්ථාරතො පනාතිආදි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං සරූපතො, පභෙදතො ච විභාවනං. භාවනාවසෙනෙව පවත්තා, න දානසීලවසෙනාති තත්ථ ලබ්භමානං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුං දස්සෙති. එවඤ්ච කත්වා අරූපාවචරචෙතනාපි ‘‘භාවනාවසෙනෙව පවත්තා’’ති වුත්තා. යෙ පන ‘‘භාවනාවසෙනෙවා’’ති අවධාරණෙන අභිඤ්ඤාචෙතනං නිවත්තෙතීති වදන්ති, තදයුත්තං තාසම්පි අවිජ්ජාපච්චයතාය විය පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරභාවස්ස ච ඉච්ඡිතත්තා. අඤ්ඤථා අභිඤ්ඤාචිත්තුප්පාදස්ස පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු අසඞ්ගහො එව සියා, න ච යුත්තං ‘‘කුසලඤ්ච පුඤ්ඤකිරියවත්ථුඤ්ච න හොතී’’ති. පාණාතිපාතාදීති ආදි-සද්දෙන න තදවසිට්ඨඅකුසලකම්මපථානංයෙව ගහණං, අථ ඛො අනවසෙසඅකුසලකම්මස්සාපි ගහණං දට්ඨබ්බං.

ඉතරෙසු පනාති කායසඞ්ඛාරාදීසු. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො පවත්තමානා ඉමෙහි ද්වාරෙහි පවත්තන්තීති ද්වාරතො පවත්තිදස්සනත්ථං. ‘‘සමවීසති චෙතනා’’ති කස්මා වුත්තං, යදි කායවචීවිඤ්ඤත්තියො සමුට්ඨාපෙන්තියො කුසලාකුසලචෙතනා කායසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරොති ච වුච්චන්ති, එවං සන්තෙ අභිඤ්ඤාචෙතනායපි කුසලාය තථා පවත්තාය වචීසඞ්ඛාරභාවො වත්තබ්බොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අභිඤ්ඤාචෙතනා’’තිආදි. එත්ථාති කායවචීසඞ්ඛාරග්ගහණෙ, කායවචීසඤ්චෙතනාග්ගහණෙ වා. න ගහිතාති අට්ඨකථායං න ගහිතා ‘‘අභිඤ්ඤාචෙතනා විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො න හොතී’’ති. කස්මා පන න හොති, නනු සාපි කුසලා, විපාකධම්මා චාති? සච්චමෙතං, අනුපච්ඡින්නතණ්හාවිජ්ජමානෙ පන සන්තානෙ සබ්‍යාපාරප්පවත්තියා තස්සා කුසලතා, විපාකධම්මතා ච වුත්තා, න විපාකුප්පාදනෙන. සා පන විපාකං උප්පාදෙන්තී රූපාවචරමෙව උප්පාදෙය්‍ය. න හි අඤ්ඤභූමිකං කම්මං අඤ්ඤභූමිකං විපාකං උප්පාදෙතීති. අත්තනා සදිසාරම්මණං තිට්ඨානිකමෙව ච උප්පාදෙය්‍ය චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ රූපාවචරවිපාකස්ස කම්මසදිසාරම්මණස්සෙව වුත්තත්තා. න ච රූපාවචරවිපාකො පරිත්තාදිආරම්මණො අත්ථි, අභිඤ්ඤාචෙතනා ච පරිත්තාදිආරම්මණාව හොති. තස්මා විපාකං න උප්පාදෙතීති විඤ්ඤායති. කසිණෙසු ච උප්පාදිතස්ස චතුත්ථජ්ඣානසමාධිස්ස ආනිසංසභූතා අභිඤ්ඤා. යථාහ ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’’තිආදි (දී. නි. 1.244-245; ම. නි. 1.384-386, 431-433; පාරා. 12). තස්මා සමාධිඵලසදිසා සා, න ච ඵලං දෙති. දානසීලානිසංසභූතො තස්මිං භවෙ පච්චයලාභො වියාති සාපි විපාකං න උප්පාදෙතීති.

‘‘යථා ච අභිඤ්ඤාචෙතනා, එවං උද්ධච්චචෙතනාපි න හොතී’’ති ඉදං උද්ධච්චසහගතධම්මෙ විසුං උද්ධරිත්වා ‘‘තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 725) වුත්තත්තා විචාරෙතබ්බං. සා පන විචාරණා හෙට්ඨා ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනායං අකුසලකථායං විචාරිතා එවාති තත්ථ විචාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අපිචෙත්ථ යදෙකෙ විභජ්ජ වදන්ති, දස්සනභාවනානං අභාවෙපි යෙසං පුථුජ්ජනානං, සෙක්ඛානඤ්ච දස්සනභාවනාහි භවිතබ්බං, තෙසං තදුප්පත්තිකාලෙ තෙහි පහාතුං සක්කුණෙය්‍යා අකුසලා දස්සනෙන පහාතබ්බා, භාවනාය පහාතබ්බාති ච වුච්චන්ති. පුථුජ්ජනානං පන භාවනාය අභාවා භාවනාය පහාතබ්බචින්තා නත්ථි. තෙන තෙසං පවත්තමානා දස්සනෙන පහාතුං අසක්කුණෙය්‍යාපි භාවනාය පහාතබ්බාති න වුච්චන්ති. යදි වුච්චෙය්‍යුං, දස්සනෙනපහාතබ්බා භාවනායපහාතබ්බානං කෙසඤ්චි කෙනචි කදාචි ආරම්මණආරම්මණාධිපතිඋපනිස්සයපච්චයෙහි පච්චයො භවෙය්‍යුං? න ච පට්ඨානෙ දස්සනෙනපහාතබ්බා භාවනායපහාතබ්බානං කෙනචි පච්චයෙන පච්චයොති වුත්තා. සෙක්ඛානං පන විජ්ජමානා භාවනාය පහාතුං සක්කුණෙය්‍යාති භාවනාය පහාතබ්බා. තෙනෙව සෙක්ඛානං දස්සනෙන පහාතබ්බා, චත්තත්තා වන්තත්තා මුත්තත්තා පහීනත්තා පටිනිස්සට්ඨත්තා උක්ඛෙටිතත්තා සමුක්ඛෙටිතත්තා අස්සාදිතබ්බා, අභිනන්දිතබ්බා ච න හොන්ති. පහීනතාය එව සොමනස්සහෙතුභූතා, අවික්ඛෙපහෙතුභූතා ච න දොමනස්සං, උද්ධච්චඤ්ච උප්පාදෙන්තීති න තෙ තෙසං ආරම්මණආරම්මණාධිපතිභාවං, පකතූපනිස්සයභාවඤ්ච ගච්ඡන්ති. න හි පහීනෙ උපනිස්සාය අරියො රාගාදිකිලෙසෙ උප්පාදෙති.

වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡති…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන…පෙ… පච්චාගච්ඡතී’’ති (මහානි. 80; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 27). න ච පුථුජ්ජනානං දස්සනෙන පහාතුං සක්කුණෙය්‍යා, ඉතරෙසං න කෙනචි පච්චයෙන පච්චයො හොන්තීති න සක්කා වත්තුං ‘‘දිට්ඨිං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජති, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, උද්ධච්චං උප්පජ්ජති. විචිකිච්ඡං ආරබ්භ විචිකිච්ඡා, දිට්ඨි, උද්ධච්චං උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 1.1.407) දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං උද්ධච්චාරම්මණපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා. එත්ථ හි උද්ධච්චන්ති උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදං සන්ධාය වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා අධිපතිපච්චයනිද්දෙසෙ ‘‘දිට්ඨිං ගරුං කත්වා අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ගරුං කත්වා රාගො උප්පජ්ජති, දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 1.1.415) එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං ‘‘උද්ධච්චං උප්පජ්ජතී’’ති. තස්මා දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බානං අතීතාදිභාවෙන න වත්තබ්බත්තෙපි යාදිසානං තාහි අනුප්පත්තිධම්මතා ආපාදෙතබ්බා, තෙසු පුථුජ්ජනෙසු වත්තමානා දස්සනං අපෙක්ඛිත්වා තෙන පහාතුං සක්කුණෙය්‍යා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සෙක්ඛෙසු වත්තමානා භාවනං අපෙක්ඛිත්වා තාය පහාතුං සක්කුණෙය්‍යා භාවනාය පහාතබ්බා.

තෙසු භාවනාය පහාතබ්බා සහායවිරහා විපාකං න ජනයන්තීති භාවනාය පහාතබ්බචෙතනාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො න වුත්තො, අපෙක්ඛිතබ්බදස්සනභාවනාරහිතානං පන පුථුජ්ජනෙසු උප්පජ්ජමානානං සකභණ්ඩෙ ඡන්දරාගාදීනං, උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදස්ස ච සංයොජනත්තයතදෙකට්ඨකිලෙසානං අනුපච්ඡින්නතාය අපරික්ඛීණසහායානං විපාකුප්පාදනං න සක්කා පටිසෙධිතුන්ති උද්ධච්චසහගතධම්මානං විපාකො විභඞ්ගෙ වුත්තො. යදි එවං, අපෙක්ඛිතබ්බදස්සනභාවනාරහිතානං අකුසලානං නෙවදස්සනෙන-නභාවනායපහාතබ්බතාය නවත්තබ්බතා ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, අප්පහාතබ්බානං ‘‘නෙවදස්සනෙන-නභාවනාය පහාතබ්බා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 9) වුත්තත්තා, අප්පහාතබ්බවිරුද්ධසභාවත්තා ච අකුසලානං.

එවම්පි තෙ ඉමස්මිං තිකෙ ‘‘නවත්තබ්බා’’ති වත්තබ්බා ආපජ්ජන්තීති? නාපජ්ජන්ති, චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ දස්සිතානං ද්වාදසඅකුසලචිත්තුප්පාදානං ද්වීහි පදෙහි සඞ්ගහිතත්තා. යථා හි ධම්මවසෙන සබ්බෙ සඞ්ඛතධම්මා සඞ්ගහිතාති උප්පන්නත්තිකෙ කාලවසෙන අසඞ්ගහිතාපි අතීතා ‘‘නවත්තබ්බා’’ති න වුත්තා චිත්තුප්පාදරූපභාවෙන ගහිතෙසු නවත්තබ්බස්ස අභාවා, එවමිධාපි චිත්තුප්පාදභාවෙන ගහිතෙසු නවත්තබ්බස්ස අසඞ්ගහිතස්ස අභාවා නවත්තබ්බතා නවුත්තාති වෙදිතබ්බා. යත්ථ හි චිත්තුප්පාදො කොචි නියොගතො නවත්තබ්බො අත්ථි, තත්ථ තෙසං චතුත්ථො කොට්ඨාසො අත්ථීති යථාවුත්තපදෙසු විය තත්ථාපි භින්දිත්වා භජාපෙතබ්බචිත්තුප්පාදෙ භින්දිත්වා භජාපෙති ‘‘සියා නවත්තබ්බා පරිත්තාරම්මණා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1422). තදභාවා උප්පන්නත්තිකෙ, ඉධ ච තථා න වුත්තා.

අථ වා යථා සප්පටිඝෙහි සමානසභාවත්තා රූපධාතුයං තයො මහාභූතා සප්පටිඝාති වුත්තා. යථාහ ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං අනිදස්සනසප්පටිඝං එකං මහාභූතං පටිච්ච ද්වෙ මහාභූතා, ද්වෙ මහාභූතෙ පටිච්ච එකං මහාභූත’’න්ති, එවං පුථුජ්ජනානං පවත්තමානා භාවනාය පහාතබ්බසමානසභාවා භාවනාය පහාතබ්බාති වුච්චෙය්‍යුන්ති? නත්ථි නවත්තබ්බතාපසඞ්ගො. එවඤ්ච සති පුථුජ්ජනානං පවත්තමානාපි භාවනාය පහාතබ්බා සකභණ්ඩෙ ඡන්දරාගාදයො පරභණ්ඩෙ ඡන්දරාගාදීනං උපනිස්සයපච්චයො, රාගො ච රාගදිට්ඨීනං අධිපතිපච්චයොති අයමත්ථො ලද්ධො හොති. යථා පන අඵොට්ඨබ්බත්තා රූපධාතුයං තයො මහාභූතා න පරමත්ථතො සප්පටිඝා, එවං අපෙක්ඛිතබ්බභාවනාරහිතා පුථුජ්ජනෙසු වත්තමානා සකභණ්ඩෙ ඡන්දරාගාදයො න පරමත්ථතො භාවනාය පහාතබ්බාති භාවනාය පහාතබ්බානං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයතා න වුත්තා. න ච දස්සනෙනපහාතබ්බා භාවනායපහාතබ්බානං කෙනචි පච්චයෙන පච්චයොති වුත්තා. යෙ හි දස්සනෙන පහාතබ්බපච්චයා කිලෙසා, න තෙ දස්සනතො උද්ධං පවත්තන්ති. දස්සනෙන පහාතබ්බපච්චයස්සපි පන උද්ධච්චසහගතස්ස සහායවෙකල්ලමත්තමෙව දස්සනෙන කතං, න තස්ස කොචි භාවො දස්සනෙන අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතොති තස්ස එකන්තභාවනායපහාතබ්බතා වුත්තා. තස්මා තස්ස තාදිසස්සෙව සති සහායෙ විපාකුප්පාදනවචනං, අසති ච විපාකානුප්පාදනවචනං න විරුජ්ඣතීති.

තයිදං සබ්බං තෙසං ආචරියානං අහොපුරිසිකාමත්තන්ති අපරෙ. කස්මා? උද්ධච්චසහගතස්ස එකන්තෙන භාවනාය පහාතබ්බත්තා. එවඤ්හි වුත්තං භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා? උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො’’ති (ධ. ස. 1406). යදි හි තං ඉච්ඡිතං සියා, යථා අතීතාරම්මණත්තිකෙ ‘‘නියොගා අනාගතාරම්මණා නත්ථී’’ති (ධ. ස. 1433) වත්වා විභජ්ජ වුත්තං, එවමිධාපි ‘‘නියොගා භාවනාය පහාතබ්බා නත්ථී’’ති වත්වා ‘‘උද්ධච්චසහගතො සියා භාවනාය පහාතබ්බො, සියා න වත්තබ්බො’’ති වදෙය්‍ය. යා ච තං සමත්ථෙන්තෙන ‘‘යදි වුච්චෙය්‍යු’’න්තිආදිනා යුත්ති වුත්තා, සාපි අයුත්ති. කස්මා? යස්මා දස්සනෙන පහාතබ්බාරම්මණානං රාගදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාඋද්ධච්චානං දස්සනෙන පහාතබ්බභාවො එව ඉච්ඡිතොති. යං පන උද්ධච්චග්ගහණෙන පාළියං උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො වුත්තොති වත්වා තං සාධෙතුං අධිපතිපච්චයනිද්දෙසෙ උද්ධච්චස්ස අනුද්ධරණං නිබන්ධනං වුත්තං, තම්පි අනිබන්ධනං පට්ඨානෙ සාවසෙසපාඨදස්සනතො. තථා හි ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස, අනාගතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.18.2) එතෙසං විභඞ්ගෙ චෙතොපරියඤාණග්ගහණං කත්වා ‘‘පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්සා’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ ලබ්භමානම්පි න උද්ධටං.

භාවනාය පහාතබ්බස්ස විපාකදානං පති දස්සනෙන පහාතබ්බස්ස සහායභාවූපගමනං විචාරෙතබ්බං. කිං අවිජ්ජාදි විය දානසීලාදීනං උප්පත්තියායෙව විපාකදානසාමත්ථියා ඨානවසෙන දස්සනෙනපහාතබ්බං භාවනායපහාතබ්බස්ස සහායභාවං උපගච්ඡති, උදාහු කිලෙසා විය කම්මස්ස පටිසන්ධිදානං පතීති? කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව පුරිමො පක්ඛො පහීනදස්සනප්පහාතබ්බත්තා සෙක්ඛසන්තානෙ පවත්තිනො භාවනාපහාතබ්බස්ස කිරියභාවො ආපජ්ජති පහීනාවිජ්ජාතණ්හාමානෙ සන්තානෙ පවත්තදානාදි විය. අථ දුතියො, තස්සාපි දස්සනෙනපහාතබ්බතා ආපජ්ජති අපායගමනීයසභාවානතිවත්තනතො, තස්මා හෙට්ඨා විචාරිතනයෙනෙව උද්ධච්චසහගතස්ස විපාකදානං පති පාළියා, අට්ඨකථාය ච අවිරුජ්ඣනවසෙනෙත්ථ අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

සාපීති උද්ධච්චචෙතනාපි. විඤ්ඤාණස්ස පච්චයභාවෙති සම්පුණ්ණස්ස විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයභාවෙ. යදි අපනෙතබ්බා, කස්මා ‘‘සමවීසති චෙතනා’’ති වුත්තන්ති තස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා පන සබ්බාපෙතා හොන්තී’’ති. අභිඤ්ඤාචෙතනායපි පච්චයභාවං දස්සෙති. යදි එවං අභිඤ්ඤාචෙතනාය සහ එකවීසතීති වත්තබ්බං, න, තථා අවචනස්ස වුත්තකාරණත්තා. තං පන ඉතරාවචනස්සාපි කාරණන්ති සමානරූපාය එකිස්සා අවචනෙ යං කාරණං අපෙක්ඛිත්වා එකා න වුත්තා, තෙන කාරණෙන වුත්තායපි අවත්තබ්බතං දස්සෙති. අයං තිකොති කායසඞ්ඛාරත්තිකො. පුරිමත්තිකන්ති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරත්තිකං. පවිසතීති කථං පවිසති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො හි අට්ඨකාමාවචරචෙතනාපභෙදො කායදුච්චරිතතො විරමන්තස්ස සියා කායසඞ්ඛාරො, වචීදුච්චරිතතො විරමන්තස්ස සියා වචීසඞ්ඛාරො, මනොද්වාරෙ පන උප්පන්නා තෙරසපි චෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ච හොති චිත්තසඞ්ඛාරො ච. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොපි කායදුච්චරිතවසෙන පවත්තියං සියා කායසඞ්ඛාරො, වචීදුච්චරිතවසෙන පවත්තියං සියා වචීසඞ්ඛාරො, ද්වෙ ද්වාරානි මුඤ්චිත්වා මනොද්වාරෙ පවත්තියං සියා චිත්තසඞ්ඛාරො, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො චාති එවං දුතියත්තිකො පුරිමත්තිකමෙව පවිසති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනංයෙව වසෙන අවිජ්ජාය පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො’’ති.

593. අවිජ්ජාභාවෙ භාවතොති අවිජ්ජාය අත්ථිභාවෙ සඞ්ඛාරානං භාවතො. න හි අවිජ්ජාය අසති කදාචි සඞ්ඛාරා සම්භවන්ති. ඉදානි තං අවිජ්ජාය භාවං දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤාණං අප්පහීනං හොතී’’ති ආහ. තෙන මග්ගෙන අනිරොධො ඉධ අවිජ්ජාය අත්ථිභාවො, න ධරමානතා එවාති දස්සෙති. ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා විභාවිතොයෙව. ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාත’’න්ති ච ඉමිනා ඤාණාභාවාදිං නිවත්තෙති. අයඤ්හි අ-කාරො ‘‘අහෙතුකා ධම්මා (ධ. ස. දුකමාතිකා 2) අභික්ඛුකො ආවාසො’’තිආදීසු (චූළව. 76) තංයොගනිවත්තියං දිස්සති. අභාවො හෙත්ථ දීපිතො. ‘‘අප්පච්චයා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 7) තංසම්බන්ධිතානිවත්තියං. පච්චයුප්පන්නඤ්හි පච්චයසම්බන්ධීති අප්පච්චයුප්පන්නත්තාති තංසම්බන්ධිතා එත්ථ ජොතීයති. ‘‘අනිදස්සනා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 9) තංසභාවනිවත්තියං. නිදස්සනඤ්හි දට්ඨබ්බතා. අථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නිදස්සනං න පස්සතීති තග්ගහෙතබ්බතානිවත්තියං. තථා ‘‘අනාසවා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 15). ‘‘අප්පටිඝා ධම්මා (ධ. ස. දුකමාතිකා 10), අනාරම්මණා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 55) තංකිච්චනිවත්තියං. ‘‘අරූපිනො ධම්මා (ධ. ස. තිකමාතිකා 11), අචෙතසිකා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 57) තබ්භාවනිවත්තියං. තදඤ්ඤථා හි එත්ථ පකාසීයති. ‘‘අමනුස්සො’’ති (දී. නි. 2.321) තබ්භාවමත්තනිවත්තියං. මනුස්සත්තමත්තං නත්ථි, අඤ්ඤං සමානන්ති සදිසතා හෙත්ථ සූචීයති. ‘‘අස්සමණො සමණපටිඤ්ඤො (අ. නි. 3.13, 27; පු. ප. 91, 124), අපුත්තො’’ති තථා සම්භාවනීයගුණනිවත්තියං. ගරහා හි එත්ථ ඤායති. ‘‘කච්චි භොතො අනාමයං (ජා. 1.15.146; 2.20.129), අනුදරා කඤ්ඤා’’ති තදනප්පභාවනිවත්තියං. ‘‘අනුප්පන්නා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 17) තංසදිසභාවනිවත්තියං. අතීතානඤ්හි උප්පන්නපුබ්බත්තා, උප්පාදිධම්මානඤ්ච පච්චයෙකදෙසනිබ්බත්තියා ආරද්ධුප්පාදභාවා, කාලවිනිමුත්තස්ස ච විජ්ජමානත්තා උප්පන්නානුකූලතා, පගෙව පච්චුප්පන්නානන්ති තබ්බිධුරභාවො එත්ථ විඤ්ඤායති. ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 11) තදපරියොසානනිවත්තියං. තන්නිට්ඨානඤ්හෙත්ථ පකාසීයති. ඉමෙසං පන අත්ථානං අසම්භවතො පාරිසෙසෙන යථා කුසලපටිපක්ඛා ධම්මා අකුසලා, එවං විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජාති කත්වා ඤාණපටිපක්ඛො ධම්මො අඤ්ඤාණන්ති වෙදිතබ්බං.

සුඛසඤ්ඤාය ගහෙත්වා දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛතාහි විඤ්ඤූහි දුක්ඛන්ත්වෙව ගහෙතබ්බං සංසාරදුක්ඛං සුඛන්ති සඤ්ඤාය අභිනිවිසිත්වා, එතෙන තත්ථ තණ්හාපවත්තිං දස්සෙති. ආරභතීති නිබ්බත්තෙති. තණ්හාපරික්ඛාරෙති තණ්හාය ‘‘සුඛං සුභ’’න්තිආදිනා සඞ්ඛතෙ පරික්ඛතෙ, අලඞ්කතෙති අත්ථො. තණ්හා හි දුක්ඛස්ස සමුදයොති අජානන්තො බාලො ‘‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.442) පරිතස්සන්තො කායසඞ්ඛාරෙ පරික්ඛරොති. තණ්හාපරික්ඛාරෙති වා තණ්හාය පරිවාරභූතෙ. තණ්හාවත්ථුං හි චක්ඛාදිං, රූපාදිඤ්ච අභිසඞ්ඛරිත්වා තංසමඞ්ගීනං දෙන්තා සඞ්ඛරා තණ්හාය උපනෙන්තා තස්සා පරිවාරා විය හොන්තීති. ගතිවිසෙසෙ බ්‍රහ්මලොකාදිකෙ. අනෙකසතපසුබද්ධභිංසනො වාජපෙය්‍යාදිකො යඤ්ඤො. අමරණත්ථාති ගහිතා දුක්කරකිරියා අමරතපො. අමරො වා දෙවො වා භවෙය්‍යං, දෙවඤ්ඤතරො වාති පවත්තිතා වතචරියා අමරතපො. දුක්ඛත්තා වා මරො මාරකො තපො අමරතපො. දිට්ඨෙ අදිට්ඨසද්දො විය මරෙ අමරසද්දො දට්ඨබ්බො.

ජාතිආදිපපාතදුක්ඛජනනතො මරුප්පපාතසදිසතා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරස්ස වුත්තා. ‘‘මහාපරිළාහජනික’’න්ති ඉමිනා අනුදහනට්ඨෙන තිණුක්කාසදිසතං පුඤ්ඤඵලස්ස දස්සෙති. අප්පස්සාදතඤ්චාති ච-සද්දෙන අධිකුට්ටනවිනිවිජ්ඣනඅඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනාදිං සඞ්ගණ්හාති. තප්පච්චයන්ති තස්ස විපරිණාමදුක්ඛසභාවස්ස සුගතිඵලස්ස පච්චයභූතං. රමණීයභාවෙන ච අස්සාදභාවෙන ච ගය්හමානං පුඤ්ඤඵලං දීපසිඛාමධුලිත්තසත්ථධාරාසදිසං. තදත්ථො ච පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො තංනිපාතලෙහනසදිසො වුත්තො. ‘‘සුඛො ඉමිස්සා පරිබ්බාජිකාය තරුණාය මුදුකාය ලොමසාය බාහාය සම්ඵස්සො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.469) සුඛසඤ්ඤාය අසුභභාවස්ස අසල්ලක්ඛණෙනෙව එකච්චකාමපරිභොගොති බාලො විය ගූථකීළනං, කිලෙසාභිභූතතාය කොධාරතිඅභිභූතො අසවසො මරිතුකාමො විය විසඛාදනං සම්පති කිරියාඛණෙ, ආයතිං ඵලක්ඛණෙ ච ජිගුච්ඡනීයං, දුක්ඛඤ්ච අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං ආරභති. ලොභසහගතස්ස වා ගූථකීළනසදිසතා, දොසසහගතස්ස විසඛාදනසදිසතා යොජෙතබ්බා. සභයස්සාපි පිසාචනගරස්ස කාමගුණසමිද්ධියා සුඛවිපල්ලාසහෙතුභාවො විය ආරුප්පවිපාකානං නිරන්තරතාය, අනුපලක්ඛියමානඋප්පාදවයානං දීඝසන්තානතාය අගය්හමානවිපරිණාමානං සඞ්ඛාරවිපරිණාමදුක්ඛභූතානම්පි නිච්චාදිවිපල්ලාසහෙතුභාවොති, තෙසං පිසාචනගරසදිසතා, තදභිමුඛගමනසදිසතා ච ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරස්ස යොජෙතබ්බා.

අවිජ්ජාභාවතොව සඞ්ඛාරභාවො, න අභාවතොති සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාපච්චයභාවෙ සඞ්ඛෙපෙන අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච වුත්තමත්ථං සුත්තෙන සමත්ථෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිනා සුත්තපදං ආභතං. තත්ථ අවිද්වාති අවිද්දසු. අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජාය සමන්නාගතො, අප්පහීනාවිජ්ජොති අධිප්පායො.