උපාදානපච්චයාභවපදවිත්ථාරකථාවණ්ණනා

646. අත්ථතොති වචනත්ථතො. ධම්මතොති සභාවධම්මතො. සාත්ථතොති සාත්ථකතො, පුබ්බෙ වුත්තස්සපි පුන වචනස්ස සප්පයොජනතො. භෙදසඞ්ගහාති භෙදතො සඞ්ගහතො, විභාගතො චෙව විභත්තස්ස සඞ්ඛිපනතො චාති අත්ථො. යං යස්ස පච්චයොති යං යං උපාදානං යස්ස යස්ස භවස්ස පච්චයො හොති, තතො චාති අත්ථො.

භවතීති භවොති ඵලවොහාරෙන කම්මභවො වුත්තො. උපපත්තිභවනිබ්බචනමෙව හි ද්වයස්සපි සාධාරණං කත්වා වුත්තං, භවති එතස්මා උපපත්තිභවොති වා. දුතියො පන කම්මභවො සත්තස්ස පුනබ්භවභාවෙන සවිසෙසං භවතීති භවො. තතො එව න සබ්බස්ස භවන්තරස්ස, තංහෙතුනො වා භවභාවප්පසඞ්ගො. දුවිධෙනාති ද්වීහි ආකාරෙහි පවත්තිතොති අත්ථො. දුවිධෙනාති වා පච්චත්තත්ථෙ කරණවචනං, දුවිධොති වුත්තං හොති. අත්ථීති සංවිජ්ජති.

647. අත්තනො පච්චයෙහි කරීයතීති කම්මං, අත්තනො ඵලං කරොතීති කම්මන්ති කෙචි, ‘‘කම්ම’’න්ති එවං වත්තබ්බා කම්මසඞ්ඛාතා. පරිත්තභූමකොති කාමභූමකො. මහාභූමකොති මහග්ගතභූමකො. සබ්බන්ති අනවසෙසං. භවං ගච්ඡති, ගමෙති චාති භවගාමි. ගච්ඡතීති ච නිප්ඵාදනසමත්ථතාවසෙන, අත්තනො පවත්තිකාලෙ භවාභිමුඛං හුත්වා පවත්තතීති අත්ථො, නිබ්බත්තනමෙව වා ගමනං අධිප්පෙතං. ‘‘භවගාමී’’ති ච එතෙන කම්මක්ඛයකරං කම්මං නිවත්තෙති. අයඤ්හි වට්ටකථා, තඤ්ච විවට්ටනිස්සිතන්ති. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොති ද්වාදස චෙතනාති උද්ධච්චසහගතචෙතනායපි ගහණං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එත්ථ විය වෙදිතබ්බං. ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති එත්ථ පන ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 3.126; මහාව. 1; සං. නි. 2.1; උදා. 1; නෙත්ති. 24) එත්ථ විය සාපි අපනෙතබ්බා. මන්දබහුවිපාකතාති අප්පමහාවිපාකතා.

‘‘සබ්බම්පි භවගාමිකම්මන්ති ඉමිනා චෙතනාසම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො වුත්තා’’ති එතෙන ආචයගාමිතාය තෙසං කම්මසඞ්ඛාතතා වුත්තාති කම්මභවපරියාපන්නතං පරියායෙන වදති, නිප්පරියායෙන පන චෙතනාව කම්මභවො. වුත්තඤ්හි ‘‘කම්මභවො තීහි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා සම්පයුත්තො, එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි සම්පයුත්තො’’ති (ධාතු. 244). උපපත්තිභවො තීහිපි තිකෙහි වුත්තො උපාදින්නක්ඛන්ධොව. යථාහ ‘‘උපපත්තිභවො… කාමභවො… සඤ්ඤාභවො… පඤ්චවොකාරභවො පඤ්චහි ඛන්ධෙහි එකාදසහායතනෙහි සත්තරසහි ධාතූහි සඞ්ගහිතො’’තිආදි (ධාතු. 67). යදි හි අනුපාදින්නකානම්පි ගහණං සියා, ‘‘ද්වාදසහි ආයතනෙහි අට්ඨාරසහි ධාතූහී’’ති වත්තබ්බං සියාති. කාමතණ්හාය කාමෙතබ්බතො කාමනිස්සයතාය භොගා විය, කාමසහචරිතතාය ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති විය, කාමාරම්මණතාය ‘‘සුඛං රූප’’න්ති විය, කාමපච්චයට්ඨානතාය ‘‘සුඛො සග්ගො’’ති විය කාමාති අවීචිපරනිම්මිතවසවත්තිපරිච්ඡින්නා උපාදින්නක්ඛන්ධා වුච්චන්ති. රූපාවිරාගතො යං නිස්සිතා, තදුපචාරෙන ‘‘මඤ්චා ඝොසන්තී’’ති විය, ‘‘ඵන්දනදෙවතා’’ති විය ච ‘‘රූප’’න්ති වුච්චන්ති බ්‍රහ්මකායිකාකනිට්ඨපරිච්ඡින්නා උපාදින්නක්ඛන්ධා.

රූපමෙව භවො රූපභවො, තථා අරූපන්ති ආකාසානඤ්චායතනභවග්ගපරිච්ඡින්නා චත්තාරො උපාදින්නක්ඛන්ධා වුච්චන්ති. අරූපමෙව භවො අරූපභවො. කාමො එව භවොති කාමභවො, සො පන යස්මා යථාවුත්තෙනත්ථෙන ‘‘කාමො’’ති වත්තබ්බො හොති, තස්මා ‘‘කාමසඞ්ඛාතො භවො’’ති වුත්තං. කාමාවචරසඤ්ඤිතො වා භවො ‘‘කාමසඞ්ඛාතො භවො’’ති වුත්තො. තථා රූපාරූපභවොති ආහ ‘‘එස නයො රූපාරූපභවෙසූ’’ති. සඤ්ඤාවතං භවොති එත්ථ වන්තු-සද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. තස්ස වා අත්ථෙ අකාරං කත්වා ‘‘සඤ්ඤභවො’’තිපි පාඨො. තෙනාහ ‘‘සඤ්ඤාවා’’තිආදි. වොකිණ්ණොති එතෙන වොකාරසද්දස්ස කම්මසාධනතමාහ. වොකිරීයති පසාරීයති විත්ථාරීයතීති වොකාරො, වොකිරණං වා වොකාරො, සො එකස්සෙව ඛන්ධස්ස වසෙන පවත්තත්තා ‘‘එකො වොකාරො’’ති වුත්තො, පසටුප්පත්තීති අත්ථො.

648. කිඤ්චාපි භවනිද්දෙසෙ ‘‘සබ්බම්පි භවගාමිකම්මං කම්මභවො’’ති (විභ. 234) ඉමිනා චෙතනාසම්පයුත්තධම්මාපි වුත්තා. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයොවාති පන අවධාරණං පච්චයධම්මවිසෙසෙපි අත්ථප්පභෙදෙන සඞ්ඛාරභවග්ගහණෙසු අත්ථෙව විසෙසොති දස්සනත්ථං කතං. තෙනාහ ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදි. සඞ්ඛාරභවානං ධම්මභෙදතො න සඞ්ඛාරා එව පුන වුත්තාති ‘‘සාත්ථකමෙවිදං පුනවචන’’න්ති එතං අයුත්තන්ති චෙ? න, භවෙකදෙසභාවෙන සඞ්ඛාරානං භවොති පුන වුත්තත්තා. පරෙන වා ධම්මවිසෙසං අග්ගහෙත්වා පුනවචනං චොදිතන්ති චොදකාභිලාසවසෙන ‘‘සාත්ථකමෙවිදං පුනවචන’’න්ති වුත්තං.

649. කාමභවාදිනිබ්බත්තකස්ස කම්මස්ස කාමභවාදිභාවො ඵලවොහාරෙන අට්ඨකථායං වුත්තො. සහජාතවිඤ්ඤාණස්සපි පච්චයභූතං අවිජ්ජාහෙතුකං සඞ්ඛාරග්ගහණෙන යං කිඤ්චි කම්මං පුබ්බෙ වුත්තං, ඉධ පන ‘‘සබ්බම්පි භවගාමිකම්ම’’න්ති (විභ. 234) වචනතො භවස්ස නිබ්බත්තකං උපාදානහෙතුකං විපච්චනාය කතොකාසමෙව භවොති අධිප්පෙතො. යං කාමුපාදානපච්චයා රූපභවනිබ්බත්තකං, අරූපභවනිබ්බත්තකඤ්ච කම්මං කරීයති, සො කම්මභවො, තදභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවොති ඉමමත්ථං ‘‘එස නයො රූපාරූපභවෙසූ’’ති අතිදිසති. ද්වෙ කාමභවාති කාමකම්මභවො, කාමූපපත්තිභවොති ද්වෙ කාමභවා. එවං ‘‘ද්වෙ රූපභවා, ද්වෙ අරූපභවා’’ති එත්ථාපි. අන්තොගධෙ හි විසුං අග්ගහෙත්වා අබ්භන්තරගතෙ එව කත්වා කාමභවාදිකෙ කම්මූපපත්තිභවවසෙන දුගුණෙ කත්වා ආහ ‘‘ඡ භවා’’ති.

අවිසෙසෙනාති උපාදානවසෙන භෙදං අකත්වා. උපාදානභෙදාකරණෙනෙව ච ද්වාදසප්පභෙදස්ස සඞ්ගහවසෙන සඞ්ගහතො ‘‘ඡ භවා’’ති වුත්තං. අනුපගම්මාති අනිස්සාය, අනාමසිත්වාති අත්ථො.

650. ගොසීලෙන, කුක්කුරසීලෙන ච සමත්තෙන සමාදින්නෙන ගුන්නං, කුක්කුරානඤ්ච සහබ්‍යතා වුත්තාති ‘‘සීලබ්බතුපාදානවතො ඣානභාවනා න ඉජ්ඣතී’’ති මඤ්ඤමානා තෙන රූපාරූපභවා න හොන්තීති කෙචි වදන්ති. වක්ඛමානෙන පන පකාරෙන පච්චයභාවතො ‘‘තං න ගහෙතබ්බ’’න්ති ආහ. අසුද්ධිමග්ගෙ ච සුද්ධිමග්ගපරාමසනං සීලබ්බතුපාදානන්ති සුද්ධිමග්ගපරාමසනෙන රූපාරූපාවචරජ්ඣානානං නිබ්බත්තනං න න යුජ්ජතීති.

අනුස්සවවසෙනාති ‘‘සෙතවධයජ්ජං ආලභතෙ භූතිකාමො’’ති ආදින්නඅනුස්සවවසෙන, යථා ඉමෙ මනුස්සලොකෙ කාමා සමිද්ධා, එවං දෙවලොකෙ ඉතො සමිද්ධතරාති දිට්ඨානුසාරෙන වා. පුරාණභාරතසීතාහරණපසුබන්ධවිධිආදිසවනං අස්සද්ධම්මස්සවනං. ආදි-සද්දෙන අසප්පුරිසූපනිස්සයං පුබ්බෙ ච අකතපුඤ්ඤතං, අත්තමිච්ඡාපණිධිඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. කායදුච්චරිතාදීනිපීති අත්තනො අධිප්පෙතානං කාමානං අනුපායභූතානිපි කායදුච්චරිතාදීනි කරොති, චිරසග්ගාදිඅත්ථං යුද්ධාදිවසෙනාති අධිප්පායො. සන්දිට්ඨිකෙ වා පන රජ්ජසෙනාපතිට්ඨානාදිසඞ්ගහෙ කාමෙ. තදන්තොගධා එවාති තස්මිං දුච්චරිතනිබ්බත්තෙ, සුචරිතනිබ්බත්තෙ ච කාමභවෙ අන්තොගධා එවාති අත්ථො. අන්තොගධාති ච සඤ්ඤාභවපඤ්චවොකාරභවානං එකදෙසෙන අන්තොගධත්තා වුත්තං. න හි තෙ නිරවසෙසා කාමභවෙ අන්තොගධාති.

සප්පභෙදස්සාති සුගතිදුග්ගතිමනුස්සාදිප්පභෙදවතො.

කාමාවචරසම්පත්තිභවෙ පඨමදුතියඋච්ඡෙදවාදවසෙන, රූපභවෙ තතියඋච්ඡෙදවාදවසෙන, අරූපභවෙ සෙසඋච්ඡෙදවාදවසෙන අයමත්තා සුඋච්ඡින්නො හොතීති තදුපගං කම්මං කරොතීති ආහ ‘‘අයං අත්තා නාමා’’තිආදි. තත්ථ සුඋච්ඡින්නොති සකලවට්ටදුක්ඛසමුච්ඡෙදෙන සුට්ඨු උච්ඡින්නො, අපුනබ්භවුප්පත්තිකො හොතීති අත්ථො.

‘‘කාමාවචරසම්පත්තිභවෙ’’ති ඉදං පඨමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදවසෙන වුත්තං, සෙසං ඉතරදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදවසෙන. තත්ථ කිඤ්චාපි පාළියං (දී. නි. 1.93 ආදයො) රූපාවචරජ්ඣානවසෙනෙව උපරි චත්තාරො දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා ආගතා, දිට්ඨිගතිකො පන යං කිඤ්චි ගහෙත්වා යථා තථා අභිනිවිසතීති අරූපභවග්ගහණං, අරූපජ්ඣානානම්පි වා චතුත්ථඣානසඞ්ගහතො අරූපභවග්ගහණං, සන්තසුඛතාය වා තංසමඞ්ගිනො සුඛිතභාවසාමඤ්ඤතො. විගතපරිළාහොති යථාභිලාසිතවිසයූපහාරෙන, පහානෙන ච වූපසන්තකාමරාගපරිළාහො, දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තොති අත්ථො.

සුද්ධිමග්ගපරාමසනවසෙන පවත්තිතං යං කිඤ්චි ලොකියං සීලං, ඣානඤ්ච සීලබ්බතමිච්චෙව ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ඉදං සීලබ්බතං නාමා’’තිආදි. කමෙන අවත්වා සීලබ්බතුපාදානස්ස අන්තෙ භවපච්චයතාවචනං අත්තවාදුපාදානං විය අභිණ්හං අසමුදාචාරතො, අත්තවාදුපාදානනිමිත්තත්තා ච.

කම්මභවෙති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. හෙතුපච්චයප්පභෙදෙහීති එත්ථ මග්ගපච්චයො ච වත්තබ්බො. දිට්ඨුපාදානාදීනි හි සහජාතකම්මභවස්ස මග්ගපච්චයා හොන්තීති, තස්මා තානි සහජාතාදීසු හෙතුපච්චයං අපනීය මග්ගපච්චයං පක්ඛිපිත්වා සත්තධා පච්චයා හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. සබ්බානි පන අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනපච්චයෙහි පච්චයා හොන්ති. නානන්තරස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයා හොන්ති. කදාචි ආරම්මණපච්චයාදිනාපි, තං පන උපනිස්සයපච්චයෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘විප්පයුත්තස්ස පන උපනිස්සයපච්චයෙනෙවා’’ති.