තණ්හාපච්චයාඋපාදානපදවිත්ථාරකථාවණ්ණනා
645. අත්ථවිභාගො අත්ථස්ස විභජනා. වත්ථුසඞ්ඛාතං කාමන්ති කාමගුණසඤ්ඤිතං රූපාදිආරම්මණමාහ. උපාදියතීති කාමවසෙන ගණ්හාති, දළ්හං අස්සාදෙතීති අත්ථො. කාමං උපාදියතීති එත්ථ කම්මසාධනො කාමසද්දො, කාමො ච සොති එත්ථ කත්තුසාධනො කිලෙසකාමස්ස අධිප්පෙතත්තා. උපාදානසද්දො පන උභයත්ථාපි කත්තුසාධනොව. දළ්හත්ථො භුසත්ථො. යථා භුසො ආයාසො උපායාසො, භුසං කුට්ඨං උපකුට්ඨං, එවං ඉධාපීති ආහ ‘‘උපායාසඋපකුට්ඨාදීසු වියා’’ති. පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි උපාදියතීති පුරිමදිට්ඨිං සස්සතභාවෙන ගණ්හන්තී උපාදියති, පුරිමදිට්ඨිආකාරෙන වා උත්තරදිට්ඨි උප්පජ්ජමානා තෙනෙව පුරිමදිට්ඨිං දළ්හං කරොන්තී තං උපාදියතීති වුත්තා. අථ වා පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි උපාදියතීති ‘‘සස්සතො අත්තා’’ති (දී. නි. 1.31) ඉදං පුරිමදිට්ඨිං උපාදියමානං උත්තරදිට්ඨිං නිදස්සෙතුං වුත්තං. යථා හි එසා දළ්හීකරණවසෙන පුරිමං උත්තරා උපාදියති, එවං ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාපීති (ම. නි. 1.445; 2.94; 3.91, 116, 136; ධ. ස. 1221; විභ. 938). අත්තග්ගහණං පන අත්තවාදුපාදානන්ති න ඉදං දිට්ඨුපාදානදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. ලොකො චාති වා අත්තග්ගහණවිනිමුත්තං ගහණං දිට්ඨුපාදානභූතං ඉධ පුරිමදිට්ඨිඋත්තරදිට්ඨිවචනෙහි වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.
සීලබ්බතං උපාදියතීති එත්ථ අසුද්ධිමග්ගගොසීලාදිසමාදානවසෙන සීලං, අවීතික්කමනවසෙන වතං. උභයථාපි වා සීලං, තපොකම්මභාවෙන ගහිතතාය වතං, ගවාදිපකතිභාවනා. අත්තනො වා ගවාදිභාවාධිට්ඨානං සීලං, ‘‘ගච්ඡන්තො භක්ඛෙති, තිට්ඨන්තො මුත්තෙතී’’තිආදිනා ගවාදිකිරියාකරණං වතං. තංතංඅකිච්චසම්මතතො වා නිවත්ති සීලං, තංසමාදානවතොවෙස භොජනකිච්චකරණාදිවිසෙසපටිපත්ති වතං, තං සීලබ්බතං අසුද්ධිමග්ගං ‘‘සුද්ධිමග්ගො’’ති පරාමසන්තො තථා අභිනිවිසන්තො උපාදියති, තං ගාහං දළ්හං ගණ්හාතීති අත්ථො. සීලබ්බතසහචරිතං පරාමාසං සීලබ්බතන්ති ගහෙත්වා ආහ ‘‘සීලබ්බතඤ්ච තං උපාදානඤ්චා’’ති. ගොසීලගොවතාදීනීති ච තථාභූතං දිට්ඨිං වදති. තෙනෙවාහ ‘‘සයමෙව උපාදානානී’’ති. අභිනිවෙසතොති අභිනිවෙසභාවතො, අභිනිවිසනතො වා. අත්තවාදුපාදානන්ති ‘‘අත්තා’’ති වාදස්ස පඤ්ඤාපනස්ස, ගහණස්ස ච කාරණභූතා දිට්ඨීති අත්ථො. අත්තවාදමත්තමෙවාති අත්තස්ස අභාවා ‘‘අත්තා’’ති ඉදං වචනමත්තමෙව. උපාදියන්තීති දළ්හං ගණ්හන්ති. කථං? ‘‘අත්තා’’ති. ‘‘අත්තා’’ති හි අභිනිවිසන්තා වචනමත්තමෙව දළ්හං කත්වා ගණ්හන්තීති අත්ථොති. එවං ‘‘අත්තවාදමත්තමෙව උපාදියන්තී’’ති වුත්තං. අත්තවාදමත්තන්ති වා වාචාවත්ථුමත්තමෙවාහ. වාචාවත්ථුමත්තමෙව හි ‘‘අත්තා’’ති උපාදියන්ති අත්තස්ස අභාවාති.
‘‘ධම්මසඞ්ඛෙපවිත්ථාරෙ පන කාමුපාදානං සඞ්ඛෙපතො තණ්හාදළ්හත්තං, සෙසුපාදානත්තයං දිට්ඨිමත්තමෙව, විත්ථාරතො පනා’’ති එවං ධම්මසඞ්ඛෙපවිත්ථාරසමුදායතො තදවයවභූතං සඞ්ඛෙපං, විත්ථාරඤ්ච නිද්ධාරෙතීති. ධම්මසඞ්ඛෙපවිත්ථාරෙති නිද්ධාරණෙ භුම්මං දට්ඨබ්බං. කාමෙසූති පඤ්චසු කාමගුණෙසු. කාමච්ඡන්දොති කාමසඞ්ඛාතො ඡන්දො, න කත්තුකම්යතාඡන්දො, න ච ධම්මච්ඡන්දො. කාමනවසෙන, රඤ්ජනවසෙන ච කාමොයෙව රාගො කාමරාගො, එවං සබ්බත්ථ කාමත්ථං විදිත්වා කාමො එව නන්දනට්ඨෙන කාමනන්දී, තණ්හායනට්ඨෙන කාමොයෙව කාමතණ්හා, සිනෙහනට්ඨෙන කාමො එව කාමස්නෙහො, පරිදය්හනට්ඨෙන කාමපරිළාහො, මුච්ඡනට්ඨෙන කාමමුච්ඡා, ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපනට්ඨෙන කාමජ්ඣොසානං වෙදිතබ්බං. අප්පත්තවිසයපත්ථනා තණ්හා ආරම්මණෙ පරිතස්සනභාවතො, සම්පත්තවිසයග්ගහණං උපාදානං ආරම්මණෙ දළ්හග්ගාහභාවතො. අප්පිච්ඡතාපටිපක්ඛා තණ්හා විසයාභිමුඛභාවතො, සන්තුට්ඨිපටිපක්ඛා උපාදානං තණ්හාදළ්හත්තං හුත්වා අත්රිච්ඡතාභාවතො. පරියෙසනදුක්ඛමූලා තණ්හා අප්පත්තවිසයපත්ථනාභාවතො, ආරක්ඛදුක්ඛමූලං උපාදානං සම්පත්තවිසයග්ගහණභාවතො.
නත්ථි දින්නන්තිආදීසු දින්නන්ති දානමාහ, තං අඵලත්තා රූපං විය දානං නාම න හොතීති පටික්ඛිපති. යිට්ඨං වුච්චති මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසො මහායාගො. හුතන්ති ආහුනපාහුනමඞ්ගලකිරියා. තත්ථ ආමන්තෙත්වා හවනං දානං ආහුනං, පාහුනානං අතිථීනං අතිථිකිරියා පාහුනං, ආවාහාදීසු මඞ්ගලත්ථං දානං මඞ්ගලකිරියා, දස කුසලකම්මපථා සුකතකම්මානි නාම, දස අකුසලකම්මපථා දුක්කටකම්මානි නාම, ඵලං විපාකොති නිස්සන්දාදිඵලඤ්චෙව නිප්පරියායවිපාකො ච නත්ථීති යොජනා. යථා චෙත්ථ, එවං ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදීසුපි ඵලවිපාකපටික්ඛෙපොව දට්ඨබ්බො. නත්ථි අයං ලොකොති පරලොකෙ ඨිතො ඉමං ලොකං ‘‘නත්ථී’’ති ගණ්හාති. ඉමං හි ලොකං අවෙක්ඛිත්වා පරලොකො, පරඤ්ච ලොකං අවෙක්ඛිත්වා අයං ලොකො හොති ගන්තබ්බතො, ආගන්තබ්බතො චාති පරලොකතො ඉධාගමනස්ස අභාවා තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතො චිත්තෙන පරලොකෙ ඨිතො ඉමං ලොකං ‘‘නත්ථී’’ති ගණ්හාතීති අත්ථො. න හි අයං දිට්ඨි පරලොකෙ ඨිතස්සෙව හොතීති. නත්ථි පරලොකොති ඉධලොකෙ ඨිතො පරලොකං ‘‘නත්ථී’’ති ගණ්හාති. ඉධාපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං වා එත්ථ අත්ථො – සංසරණප්පදෙසො ඉධලොකො, පරලොකො ච නාම කොචි නත්ථි සංසරණස්ස අභාවා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතොති.
පුරිමභවතො පච්ඡිමභවෙ උපපතනං උපපාතො, සො යෙසං සීලං, තෙ ඔපපාතිකා. තෙ පන චවනකඋපපජ්ජනකසත්තා නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති. නත්ථි ලොකෙ සමණ…පෙ… පවෙදෙන්තීති අනුලොමපටිපදං පටිපන්නත්තා සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නා ධම්මිකසමණබ්රාහ්මණා ලොකස්මිං නත්ථි, යෙ ඉමඤ්ච ලොකං, පරඤ්ච ලොකං අත්තනා එව අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛතො ඤත්වා පවෙදනසමත්ථා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා නාම නත්ථීති දස්සෙති. රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීතිආදීසු වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.
පකතිඅණුආදීනං සස්සතග්ගාහපුබ්බඞ්ගමො, සරීරස්ස උච්ඡෙදග්ගාහපුබ්බඞ්ගමො ච තෙසං ගාහානං සාමිභූතො කොචි සස්සතො, උච්ඡිජ්ජමානො වා අත්තා අත්ථීති අත්තග්ගාහො කදාචි හොතීති ‘‘යෙභුය්යෙනා’’ති වුත්තං. ස්වායං අත්තග්ගාහො අත්ථතො ඛන්ධාරම්මණො එව දට්ඨබ්බො. යෙභුය්යෙන පඨමං අත්තවාදුපාදානන්තිආදිනාව සම්බන්ධො. යදිපි භවරාගජවනවීථි පඨමං පවත්තති ගහිතපටිසන්ධිකස්ස භවනිකන්තියා පවත්තිතබ්බත්තා, සො පන භවරාගො තණ්හාදළ්හත්තං න හොතීති මඤ්ඤමානො න කාමුපාදානස්ස පඨමුප්පත්තිමාහ.
තණ්හා කාමුපාදානන්ති පන විභාගස්ස අකරණෙ සබ්බාපි තණ්හා කාමුපාදානං, කරණෙපි වා කාමරාගතො අඤ්ඤාපි තණ්හා දළ්හභාවං පත්තා කාමුපාදානන්ති තස්ස අරහත්තමග්ගවජ්ඣතා වුත්තා.
උප්පත්තිට්ඨානභූතා චිත්තුප්පාදා විසයො. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ආලයො. තත්ථ රමතීති ආලයරාමා, පජා. තෙනෙව සා ආලයරාමතා සසන්තානෙ, පරසන්තානෙ ච පාකටා හොති. කාමානන්ති වත්ථුකාමානං. ‘‘සුඛදුක්ඛං කම්මුනා හොතී’’ති අග්ගහෙත්වා කොතූහලමඞ්ගලාදිබහුලො හොති. සා කොතූහලමඞ්ගලාදිබහුලතා. අස්ස කාමුපාදානවතො. තන්ති දිට්ඨුපාදානං, අනත්තනි ධම්මමත්තෙ ‘‘අත්තා’’ති මිච්ඡාභිනිවෙසස්ස සුඛුමතරධම්මුපාදානතාය සුඛුමතා වුත්තා. උපනිස්සයවචනෙන ආරම්මණානන්තරපකතූපනිස්සයා වුත්තාති අනන්තරපච්චයාදීනම්පි සඞ්ගහො කතො හොති.