3. ගුණාවබොධපරිච්ඡෙද

අනුසන්ධිවණ්ණනා

116. සම්භවන්ති ගුණා යස්මා,

දොසානෙ’ව’මතික්කමෙ;

දස්සෙස්සං තෙ තතො දානි,

සද්දෙ සම්භූසයන්ති යෙ.

116. එවං දොසපරිහාරොපදෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි දොසපරිහාරා සමුපගතගුණං උපදස්සිතුමධිකාරං විරචයන්තො ආහ ‘‘සම්භවන්ති’’ඉච්චාදි. දොසානං යථාවුත්තානං පදදොසාදීනං එවං යථාවුත්තනයෙන අතික්කමෙ සති ගුණා ධම්මා සද්දාලඞ්කාරසභාවා පසාදාදයො යස්මා කාරණා සම්භවන්ති සිජ්ඣන්ති, තඤ්ච ‘‘පසාදො කිලිට්ඨාදීනං වජ්ජනා සම්භවතී’’ත්‍යාදිනා යථායොගං විඤ්ඤෙය්‍යං, තතො තස්මා කාරණා යෙ ගුණා සද්දෙ සම්භූසයන්ති අලඞ්කරොන්ති, තෙ සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතෙ ගුණෙ ඉදානි දස්සෙස්සං උපදිසිස්සාමි.

116. එවං දොසපරිහාරපවෙසොපායං දස්සෙත්වා ඉදානි යථාවුත්තදොසානං පරිහාරෙන ‘‘බන්ධනිස්සිතගුණා එතෙ’’ති දස්සෙතුං පුබ්බාපරපරිච්ඡෙදානං සම්බන්ධං ඝටෙන්තො ‘‘සම්භවන්ති’’ච්චාදිගාථමාහ. දොසානං නිද්දිට්ඨපදදොසාදීනං එවං අනන්තරපරිච්ඡෙදෙ නිද්දිට්ඨක්කමෙන අතික්කමෙ සති ගුණා පසාදාදිසද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතා පසාදාදයො සද්දධම්මා යස්මා සම්භවන්ති, තතො යෙ සද්දධම්මා සද්දෙ සම්භූසයන්ති සජ්ජන්ති, තෙ සද්දධම්මෙ දස්සෙස්සං පකාසිස්සාමීති. එත්ථ කිලිට්ඨදොසබ්‍යාකිණ්ණදොසපරිහාරෙහි පසාදාලඞ්කාරො සිජ්ඣති, සෙසාපි යථාලාභතො ඤාතබ්බා.

සද්දාලඞ්කාරඋද්දෙසවණ්ණනා

117. පසාදො’ජො මධුරතා,

සමතා සුඛුමාලතා;

සිලෙසො’දාරතා කන්ති,

අත්ථබ්‍යත්තිසමාධයො.

117. ඉදානි තෙ විභජති ‘‘පසාදො’’ඉච්චාදිනා පසත්ථි පසාදො පකාසත්ථතා, ඔජො සමාසවුත්තිබාහුල්ලං අත්ථපාරිණත්‍යඤ්ච, මධුරතා සද්දානං රසවන්තතා, සමතා පජ්ජාපෙක්ඛාය චතුන්නං පාදානමෙකජාතියසම්බන්ධතා, ගජ්ජාපෙක්ඛාය තු පදානං, සුඛුමාලතා අඵරුසක්ඛරබාහුල්ලං, සිලෙසනං සිලෙසො බන්ධගාරවං, උදාරතා උක්කංසතා කෙනචි අත්ථෙන සනාථතා විසිට්ඨවිසෙසනයුත්තතා ච, කන්ති සබ්බලොකමනොහරතා, අත්ථබ්‍යත්ති සිද්ධෙන ඤායෙන වා අභිධෙය්‍යස්ස ගහණං, සමාධි ලොකප්පතීත්‍යනුසාරිඅමුඛ්‍යත්ථතා, තෙසු ඔජඋදාරතා සද්දත්ථගුණා, සමාධි අත්ථගුණො, අත්ථානුගාමිත්තා එත්ථ සද්දානං, අඤ්ඤෙ තු සද්දගුණාව.

117. ඉදානි ‘‘පසාදොජො’’ඉච්චාදිනා තෙ සද්දාලඞ්කාරෙ කමෙන විභජිතුං උද්දිසති. පසාදො පසන්නඵළිකාවලි අත්තනි ආවුනිතරත්තකම්බලසුත්තමිව සද්දානං අත්ථස්ස පසාදනසඞ්ඛාතො පසාදාලඞ්කාරො ච, ඔජො සමාසවුත්තිබාහුල්‍යඅත්ථපාරිණත්‍යසඞ්ඛතො සද්දත්ථානං ගුණො ච, මධුරතා සද්දානං රසවන්තභාවසඞ්ඛාතකණ්ණමධුරතා ච, සමතා පජ්ජෙ පාදස්ස සුතිතො සදිසතා ච, ගජ්ජෙ පදානං තථෙව සදිසතාති එවං පාදානං පදානඤ්ච තුල්‍යගුණතා ච, සුඛුමාලතා වණ්ණානං අතිඵරුසඅතිසිථිලභාවං විනා සමප්පමාණමුදුගුණො ච, සිලෙසො ඨානකරණාදිසම්භූතසභාගවණ්ණසුතීහි අච්ඡිද්දගුරුගුණො ච, උදාරතා උක්කට්ඨෙන කෙනචි අත්ථෙන බන්ධස්ස සජ්ජිතභාවො ච, විසිට්ඨවිසෙසනපදෙන යුත්තතා ච, කන්ති සබ්බෙසං පියගුණතා ච, අත්ථබ්‍යත්ති ඉච්ඡිතත්ථස්ස සිද්ධෙන වා න්‍යායෙන වා සුපාකටභාවො ච, සමාධයො ලොකප්පතීතිඅනතික්කන්තඅඤ්ඤධම්මාරොපනෙන අමුඛ්‍යත්ථතා චාති ඉමෙ සද්දත්ථගුණා දස හොන්ති. ‘‘සමාධයො’’ති තස්සෙව බහුත්තං දීපෙති, ඉමෙසු දසසු ඔජොදාරතාති ද්වෙ සද්දත්ථගුණා, සමාධි අත්ථගුණො පරියායෙන තදත්ථජොතකසද්දගුණොපි, සෙසා සත්ත සද්දගුණා එව, එතෙ සබ්බෙපි අලඞ්කරොන්ති බන්ධමනෙනාති වාක්‍යෙන අලඞ්කාරා නාම.

සද්දාලඞ්කාරපයොජනවණ්ණනා

118. ගුණෙහෙ’තෙහි සම්පන්නො, බන්ධො කවිමනොහරො;

සම්පාදයති කත්තූනං, කිත්තිමච්චන්තනිම්මලං.

118. ‘‘ගුණෙහි’’ච්චාදි. එතෙහියෙව වුත්තෙහි දසහි ගුණෙහි ධම්මෙහි සද්දාලඞ්කාරසබ්භාවෙහි සම්පන්නො යුත්තො සමිද්ධො වා කවීනං මනො හරති සවසෙ වත්තෙතීති කවිමනොහරො කවිහදයහිලාදකාරී බන්ධො කත්තූනං බන්ධන්තානං කවීනං අච්චන්තනිම්මලං අතිසයපරිසුද්ධං අගුණලෙසෙනාප’නාලිම්පත්තා කිත්තිං ගුණඝොසං සම්පාදයති නිප්ඵාදෙති.

118. ‘‘ගුණෙ’’ච්චාදි. එතෙහි ගුණෙහි ඉමෙහි සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතදසවිධසද්දධම්මෙහි සම්පන්නො සමන්නාගතො සමිද්ධො වා බන්ධො පජ්ජාදිබන්ධො කවිමනොහරො අත්තනො නිරවජ්ජත්තා කවීනං චිත්තං පීණෙන්තො කත්තූනං රචයන්තානං අච්චන්තනිම්මලං අප්පකදොසෙනාපි අසම්මිස්සත්තා අතිපරිසුද්ධං කිත්තිං බන්ධනවිසයභූතයසොරාසිං සම්පාදයති නිප්ඵාදෙතීති. ඉමිනා කාරණෙන බන්ධස්ස යථාවුත්තදසවිධගුණපරිග්ගහො සඋස්සාහං කාතබ්බොති අධිප්පායො. මනො හරතීති මනොහරො, කවීනං මනොහරො කවිමනොහරොති විග්ගහො.

සද්දාලඞ්කාරනිද්දෙසවණ්ණනා

119. අදූරාහිතසම්බන්ධ-සුභගා යා පදාවලි;

සුපසිද්ධාභිධෙය්‍යා’යං, පසාදං ජනයෙ යථා.

119. ඉදානි යථොද්දෙසානමෙසං නිද්දෙසං සොදාහරණං කරොන්තො ආහ ‘‘අදූර’’ඉච්චාදි. අදූරෙ ආසන්නෙ අදූරෙන වා අදූරාහිතක්‍රියාකත්තුකම්මාදිපදවසෙන ආහිතො ඨපිතො කතො සම්බන්ධො අන්වයො, තෙන සුභගා මනොහරා සුපසිද්ධො සුප්පකාසො සුගම්මො අභිධෙය්‍යො අත්ථො යස්සා සාති තථා, න තු භාවත්ථො තස්ස සභාවගම්භීරත්තා. වුත්තඤ්හි –

‘‘කවීන’ධිප්පාය’මසද්දගොචරං,

පදෙ ඵුරන්තං මුදුකම්හි කෙවලං;

විසන්ති භාවාවගමා කතස්සමා,

පකාසයන්ත්‍යා’කතියො තු තාදිසා’’ති.

තාදිසා යා පදාවලි පදපන්ති අයං පසාදං තන්නාමකං ගුණං ජනයෙ උප්පාදයති. යථාති තමුදාහරති.

119. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන එතෙසං සද්දාලඞ්කාරාදීනං නිද්දෙසං සොදාහරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අදූරාහිතෙ’’ච්චාදි. අදූරෙ ආසන්නපදෙසෙ තදුපචාරෙන ආසන්නෙ වා ආහිතො ක්‍රියාය, ලද්ධක්‍රියායොගකත්තුකම්මාදිපදානං වසෙන ච කතො, නො චෙ වින්‍යාසවසෙන ඨපිතො වා සම්බන්ධො ඉච්ඡිතත්ථපතීතික්කමෙන අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛලක්ඛණක්‍රියාකාරකයොගො තෙන සුභගා මනොහරා, සුපසිද්ධො පසිද්ධත්ථවිසයෙ සද්දපයොගතො අතිපාකටො අභිධෙය්‍යො සද්දත්ථො යස්සා සා අයං පදාවලි පදපන්ති පසාදං පසාදනාමකං ගුණං ජනයෙ උප්පාදයති. යථාති ලක්ඛියං දස්සෙති. අදූරෙ ආහිතොති වා, උපචරිතත්තා අදූරො ච සො ආහිතො චාති වා, සො ච සො සම්බන්ධො චෙති ච, තෙන සුභගාති ච, සු අතිසයෙන පසිද්ධොති ච, සො අභිධෙය්‍යො අස්සෙති ච වාක්‍යං. එත්ථ සුපසිද්ධො නාම සද්දත්ථො, අධිප්පායත්ථො පන පකතිගම්භීරො. වුත්තඤ්හි –

‘‘කවීන’ධිප්පාය’මසද්දගොචරං,

පදෙ ඵුරන්තං මුදුකම්හි කෙවලං;

විසන්ති භාවාවගමා කතස්සමා,

පකාසයන්ත්‍යා’කතියො තු තාදිසා’’ති.

තස්සත්ථො – අසද්දගොචරං සද්දස්ස අවිසයං හුත්වා මුදුකම්හි පදෙ කෙවලං විසුං ඵුරන්තං චාපෙන්තං කවීනධිප්පායං කවීනමජ්ඣාසයං කතස්සමා සද්දත්ථවිසයෙ කතපරිචයා පණ්ඩිතා භාවාවගමා පදත්ථාවබොධෙන විසන්ති පවිසන්ති, තාදිසා ආකතියො තු සද්දසද්දත්ථානං ආකාරා පකාසයන්ති අධිප්පායත්ථං ජොතෙන්තීති.

120. අලඞ්කරොන්තා වදනං, මුනිනො’ධරරංසියො;

සොභන්තෙ’රුණරංසී’ව, සම්පතන්තා’ම්බුජොදරෙ.

120. ‘‘අලඞ්කරොන්තා’’ඉච්චාදි. මුනිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වදනං සභාවමධුරපකතිමුඛං අලඞ්කරොන්තා සජ්ජන්තා සොභයමානා අධරානං රංසියො සුපක්කබිම්බඵලොපමඔට්ඨයුගළවිනිස්සටබහුතරකන්තිච්ඡිතාභා මුනිනොති විඤ්ඤායති සුතත්තා. අම්බුජොදරෙ තා කාලොපනතපුප්ඵකාසරමණීයෙ පදුමබ්භන්තරෙ සම්පතන්තා පවත්තමානා අරුණරංසීව බාලසූරියරංසියො විය සොභන්තෙ විරාජන්ති.

120. ‘‘අලඞ්කරොන්තෙ’’ච්චාදි. මුනිනො වදනං පකතිසුන්දරමුඛං අලඞ්කරොන්තා සජ්ජන්තා අධරරංසියො තස්සෙව මුනිනො ඔට්ඨද්වයතො නික්ඛන්තකන්තිසමූහා අම්බුජොදරෙ විකසනානුරූපකාලාභිමුඛෙ පදුමගබ්භෙ උපඩ්ඪවිකසිතෙති වුත්තං හොති. සම්පතන්තා පවත්තමානා අරුණරංසී ඉව බාලසූරියරංසීව සොභන්තෙ දිබ්බන්තීති. එත්ථ අදූරසම්බන්ධං පසිද්ධත්ථඤ්ච නිස්සාය පසාදගුණො පාකටො. අධරරංසීනං මුනිසම්බන්ධො සුතානුමිතසම්බන්ධෙසු සුතසම්බන්ධස්ස බලවත්තා [සුතානුමිතෙසු සුතසම්බන්ධො බලවා (පරිභාසෙන්දුසෙරෙ 112)], කාකක්ඛිගොළකනයෙන වා ලබ්භතීති. අධරෙ රංසීති ච, අම්බුජස්ස උදරන්ති ච වාක්‍යං.

121. ඔජො සමාසබාහුල්‍ය-

මෙසො ගජ්ජස්ස ජීවිතං;

පජ්ජෙප්‍ය’නාකුලො සො’යං,

කන්තො කාමීයතෙ යථා.

121. ‘‘ඔජො’’ඉච්චාදි. සමාසස්ස එකත්ථවුත්තියා බාහුල්‍යං භිය්‍යොභාවො ඉත්‍යනුවදිත්වා පුන ඔජො විධීයතෙ, එසො ඔජො සමාසබාහුල්ලලක්ඛණො ගජ්ජස්ස වුත්තිරූපස්ස ජීවිතං හදයං සාරං තප්පධානත්තා ගජ්ජස්ස, න පජ්ජස්ස, සොයං ඔජො අනාකුලො අගහනො අතොයෙව කන්තො හදයඞ්ගමො, පජ්ජෙපි න කෙවලං ගජ්ජෙ කාමීයතෙ පයුජ්ජතෙ. යථෙත්‍යුදාහරති.

121. ඉදානි ඔජගුණං දස්සෙති ‘‘ඔජො’’ච්චාදිනා. ඔජො නාම සමාසබාහුල්‍යං භින්නත්ථෙසු පවත්තසද්දානං එකත්ථපවත්තිලක්ඛණස්ස සමාසස්ස බහුලතා, එසො ඔජො ගජ්ජස්ස ගජ්ජබන්ධස්ස ජීවිතං හදයං, ජීවිතසීසෙන හදයසඞ්ඛතං චිත්තං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සො අයං ඔජො අනාකුලො නිබ්‍යාකුලො කන්තො තතොයෙව විඤ්ඤූනං පියභූතො පජ්ජෙපි පජ්ජබන්ධෙපි කාමීයතෙ කවීහි පයුජ්ජතෙති. බහුලස්ස භාවො බාහුල්‍යං, සමාසස්ස බාහුල්‍යන්ති විග්ගහො. ගජ්ජබන්ධාධිකාරස්සාභාවා පජ්ජවිසයස්ස ඔජගුණස්ස ලක්ඛියං දස්සෙති ‘‘යථෙ’’ච්චාදිනා.

122. මුනින්දමන්දසඤ්ජාත-හාසචන්දනලිම්පිතා;

පල්ලවා ධවලා තස්සෙ-වෙකොනා’ධරපල්ලවො.

122. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. මුනින්දස්ස මන්දං ඊසකං සඤ්ජාතො පවත්තො තංසභාවත්තා භගවතො හාසස්ස [යසස්ස (ක.)] හාසො හසිතං සොව චන්දනමිව චන්දනං ධවලත්තරූපත්තා, තෙන ලිම්පිතා උපදෙහිතා පල්ලවා සබ්බානි කිලසයානි ‘‘ඉදමෙවෙ’’ති නියමාභාවතො, ධවලා පකතිවණ්ණපරිච්චාගෙන සුක්කා අහෙසුං ගාහාපිතත්තා සගුණස්ස තාදිසවිසිට්ඨස්ස පටිලාභතො, එවං සන්තෙපි තස්ස මුනින්දස්සෙව එකො අඤ්ඤස්ස තාදිසස්සාභාවා අධරපල්ලවො න ධවලො ධවලො නාහොසි. අච්චාසන්නදෙසියොපි බහුමන්තබ්බො’ය’මස්සානුභාවොති.

‘‘පෙමාවබන්ධහදයෙ සදයෙ ජිනස්මිං,

තස්මිං නු කිං කුමතයො භවථ’ප්පසන්නා;

කිං තෙන වො න විහිතං හිත’මුග්ගදුග්ග-

සංසාරසාගරසමුත්තරණාවසානං’’.

ඉච්චපරමුදාහරණං. එවමෙතාදිසො අනාකුලො කන්තො ඔජො ජානිතබ්බොති. නනු ච ය-තසද්දානං නිච්චො සම්බන්ධො, තස්මා කථං ‘‘තස්සෙවෙකො නාධරපල්ලවො’’ති එත්ථ යසද්දාභාවොති? සච්චං, කින්තු පක්කන්තවිසයො, තථා පසිද්ධවිසයො, අනුභූතවිසයො ච තසද්දො යසද්දං නාපෙක්ඛතෙ. යථා –

‘‘සවාසනෙ කිලෙසෙ සො, එකො සබ්බෙ නිඝාතිය;

අහු සුසුද්ධසන්තානො, පූජානඤ්ච සදාරහො’’.

ඉච්චාදි. එත්ථ බුද්ධො ‘‘බුද්ධානුස්සතිමාදිතො’’ති පක්කන්තො.

පසිද්ධවිසයො යථා –

‘‘අග්ගිං පක්ඛන්ද’ අථ වා, ‘පබ්බතග්ගා පතෙ’ති වා;

යදි වක්ඛති කත්තබ්බං, ඤාතකාරීහි සො ජිනො’’.

ඉච්චාදි.

අනුභූතවිසයො යථා –

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාම’නාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදති’’.

ඉච්චාදි.

යසද්දො තුත්තරවාක්‍යට්ඨො පුබ්බවාක්‍යෙ තසද්දමෙව ගමයති. යථා –

‘‘බොධිං නමාමි නතිභාජනමච්චුළාරං,

පුඤ්ඤාකරං භුවනමණ්ඩලසොත්ථිභූතං;

යො චක්ඛුසොතසතිගොචරතං සමෙතො,

දොසාරිදප්පමථනෙ’කරසො බුධානං’’.

ඉච්චාදි.

පුබ්බවාක්‍යොපාත්තො තු යසද්දො උත්තරවාක්‍යෙතසද්දොපාදානං විනා සාකඞ්ඛෙ වාක්‍යස්ස ඌනත්තං ජනෙති. එත්ථ පක්කන්තවිසයො තසද්දො.

122. මුනින්දස්ස මන්දං ඊසකං සඤ්ජාතො පවත්තො හාසොයෙව සිතං චන්දනචුණ්ණමිව තෙන ලිම්පිතා ආලෙපිතා පල්ලවා රුක්ඛලතාදීනං පකතිරත්තානි කිසලයානි ධවලා සගුණපරිච්චාගෙන සෙතා අහෙසුං, තථාපි තස්සෙව තථාගතස්ස එකො අතුලො අසහායො වා අධරපල්ලවො දන්තාවරණසඞ්ඛාතපල්ලවො න රංසිසංසට්ඨොපි සමීපට්ඨොපි ධවලො සෙතො නාහොසි. එවමෙත්ථ අගහනසමාසබාහුල්‍යං දීපිතං හොති.

‘‘පෙමාවබන්ධහදයෙ සදයෙ ජිනස්මිං,

තස්මිං නු කිං කුමතයො භවථ’ප්පසන්නා;

කිං තෙන වො න විහිතං හිත’මුග්ගදුග්ග-

සංසාරසාගරසමුත්තරණාවසාන’’න්ති.

අපරමුදාහරණං. තස්සත්ථො – කුමතයො හෙ අඤ්ඤාණා! පෙමාවබන්ධහදයෙ සබ්බෙසු තුම්හෙසු නිච්චං පවත්තිතදළ්හපෙමානුබන්ධචිත්තෙ සදයෙ තතොයෙව දයාසහිතෙ තස්මිං ජිනස්මිං විසයභූතෙ කිං නු කස්මා අප්පසන්නා භවථ, තථා හි වො තුම්හාකං තෙන ජිනෙන උග්ගො දාරුණො ච, දුග්ගො ගන්තුමසක්කුණෙය්‍යො ච, සොයෙව සංසාරසාගරො තස්ස සමුත්තරණං පරියන්තප්පත්තියෙව අවසානං යස්ස තං න විහිතං අකතං හිතං වුද්ධි නාම කිං හොති, න හොතෙව. එත්ථාපි සමාසස්ස පාකටත්තා ඔජො ගුණො කන්තො හොතීති.

නනු ය-තසද්දානං නිච්චසම්බන්ධොති කථං ‘‘තස්සෙවෙකො’’ති ච ‘‘තස්මිං නු කිං කුමතයො’’ති ච ඉච්චාදීසු හෙට්ඨා වුත්තයසද්දො නත්ථීති? සච්චං, තථාපි පක්කන්තත්ථවිසයො, පසිද්ධත්ථවිසයො, අනුභූතත්ථවිසයො වා තසද්දො යසද්දං නාපෙක්ඛති. තථා හි –

‘‘සවාසනෙ කිලෙසෙ සො, එකො සබ්බෙ නිඝාතිය;

අහු සුසුද්ධසන්තානො, පූජානඤ්ච සදාරහො’’ති.

එවමාදීසු ‘‘සො’’ති නිද්දිට්ඨතසද්දො ‘‘බුද්ධානුස්සතිමාදිතො’’ති එත්ථ අතීතෙන බුද්ධසද්දෙන වචනීයවිසයො හොති.

‘‘අග්ගිං පක්ඛන්ද’ අථවා, ‘පබ්බතග්ගා පතෙ’ති වා;

යදි වක්ඛති කත්තබ්බං, ඤාතකාරීහි සො ජිනො’’ති.

එවමාදීසු තසද්දො ඤාතකාරීහි කත්තබ්බත්තා පසිද්ධබුද්ධපදත්ථවිසයො.

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාම’නාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදතී’’ති.

එවමාදීසු තසද්දො අනනුසොචනනප්පජප්පනයාපනසඞ්ඛාතවිජානනවසෙන අනුභූතත්ථවිසයො, තස්මා තීසුපි ඨානෙසු තසද්දො යසද්දං නාපෙක්ඛතෙ. එත්ථ පන පක්කන්තවිසයො තසද්දො අධිප්පෙතො. අපිච උත්තරවාක්‍යෙ ඨිතො යසද්දො පුබ්බවාක්‍යෙ තසද්දෙ අසතිපි තමෙව දීපෙති. තථා හි –

බොධිං නමාමි නතිභාජනමච්චුළාරං,

පුඤ්ඤාකරං භුවනමණ්ඩලසොත්ථිභූතං;

යො චක්ඛුසොතසතිගොචරතං සමෙතො,

දොසාරිදප්පමථනෙ’කරසො බුධානන්ති.

යො බුධානං චක්ඛුසොතසතීනං ගොචරතං විසයභාවං සමෙතො පත්තො, තෙසංයෙව දොසාරීනං කිලෙසපච්චත්ථිකානං දප්පමථනෙ දප්පමද්දනෙ එකරසො පධානකිච්චො සමිද්ධිවන්තො වා හොති, තං බොධිං නමාමීති සම්බන්ධො. පුබ්බවාක්‍යෙ පයොජිතො යසද්දො උත්තරවාක්‍යෙ තසද්දොපාදානෙ අසති සංසයමුප්පාදයමානො වාක්‍යස්ස ඌනත්තං කරොති. උදාහරණං පන පාකටං.

123. පදාභිධෙය්‍යවිසයං,

සමාසබ්‍යාසසම්භවං;

යං පාරිණත්‍යං හොති’හ,

සොපි ඔජොව තං යථා.

123. ‘‘පදි’’ච්චාදි. පදස්ස අභිධෙය්‍යො අත්ථො සො විසයො යස්ස. යත්ථ පචුරසද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථො සංඛිත්තපදෙහි වුච්චතෙ, සො සමාසො. යත්ථප්පකෙහි පදෙහි අභිධෙය්‍යත්ථො පචුරපදෙහි වුච්චතෙ, සො බ්‍යාසො. තතො සමාසබ්‍යාසතො සම්භවො යස්ස. තං තථාවිධං යං පාරිණත්‍යං පරිණතභාවො හොතීති අනුවදිත්වා සොපි ඉහ සසත්ථෙ ඔජොවාති විධීයතෙ. තං යථෙත්‍යුභයම්පි උදාහරති.

123. ‘‘පදෙ’’ච්චාදි. පදානං බහූනං අප්පකානං වා පදානං අභිධෙය්‍යවිසයං විත්ථාරසංඛිත්තත්ථවිසයවන්තං සමාසබ්‍යාසසම්භවං යථාක්කමං සඞ්ඛෙපවිත්ථාරද්වයෙන නිප්ඵන්නං නිප්ඵත්තිවන්තං වා යං පාරිණත්‍යං කත්තූනං ගන්ථවිසයෙ පරිණතිප්පකාසකො යො සද්දධම්මො අත්ථධම්මො හොති, සද්දගුණො අත්ථගුණොති වුත්තං හොති, සොපි ඉහ සුබොධාලඞ්කාරෙ ඔජො නාම සද්දගුණො අත්ථගුණො. තං යථාති ද්වීසු ලක්ඛියං දස්සෙති, පදානං අභිධෙය්‍යො විසයො යස්ස පාරිණත්‍යස්සෙති ච, සමාසො ච බ්‍යාසො චාති ච, තතො සම්භවන්ති ච, තතො සම්භවො අස්සාති ච, පරිණතස්ස කත්තුනො ගන්ථස්ස එව වා භාවොති ච විග්ගහො. කත්තු පාරිණත්‍යපක්ඛෙ තප්පකාසකගන්ථස්ස තදත්ථෙන පාරිණත්‍යං සිද්ධං.

124. ජොතයිත්වාන සද්ධම්මං,

සන්තාරෙත්වා සදෙවකෙ;

ජලිත්වා අග්ගිඛන්ධො’ව,

නිබ්බුතො සො සසාවකො.

124. ‘‘ජොතයිත්වානෙ’’ච්චාදි. ඉමිනා හෙට්ඨා පචුරපදාභිහිතො බුද්ධවංසො සඞ්ඛෙපරූපෙන වුත්තො.

124. ‘‘ජොතයි’’ච්චාදි. සො තථාගතො සද්ධම්මං සපරියත්තිකං නවලොකුත්තරසද්ධම්මං ජොතයිත්වාන ඤාණාලොකෙන ඔභාසෙත්වා සදෙවකෙ සත්තෙ සන්තාරෙත්වා සංසාරසාගරපරියන්තමුපනෙත්වා අග්ගිඛන්ධොව මහාතෙජෙන අග්ගික්ඛන්ධො විය ජලිත්වා අනඤ්ඤසාධාරණරූපකායසම්පත්තියා පජ්ජලිත්වා අන්තෙ සසාවකො සාවකෙහි සහ නිබ්බුතො ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතොති. ඉමිනා සකලබුද්ධවංසෙ බහූහි පදෙහි වුත්තත්ථො සඞ්ඛෙපක්කමෙන වුත්තො. සතං ධම්මො, සන්තො සංවිජ්ජමානො වා ධම්මොති ච, සහ දෙවෙහි වත්තමානාති ච, සහ සාවකෙහි වත්තමානොති ච විග්ගහො.

125. මත්ථකට්ඨී මතස්සාපි, රජොභාවං වජන්තු මෙ;

යතො පුඤ්ඤෙන තෙ සෙන්ති [සෙන්තු (ක.)], ජෙනපාදම්බුජද්වයෙ.

125. ‘‘මත්ථකට්ඨී’’ඉච්චාදි. මතස්සාපි මරණමාපන්නස්සාපි මෙ මත්ථකෙ මුද්ධනි අට්ඨී රජොභාවං ධූලිත්තං වජන්තු පාපුණන්තු. කස්මාති චෙ? යතො යස්මා කාරණා පුඤ්ඤෙන කුසලෙන කම්මෙන හෙතුනා තෙ රජා ජිනස්ස ඉමෙ ජෙනා, පාදා, තෙයෙව අම්බුජානිව අම්බුජානි, තෙසං ද්වයෙ සෙන්ති පවත්තන්ති, තථා හොතු වා මා වා, පණතිගෙධෙනෙව වදති. එත්ථ ‘‘කථමහං භගවතො පාදෙ නිච්චං සිරසා පණමාමී’’ත්‍යධිප්පායො විත්ථාරෙන වුත්තො.

125. ‘‘මත්ථකි’’ච්චාදි, මතස්සාපි මෙ මය්හං මත්ථකට්ඨී මුද්ධනි අට්ඨීනි රජොභාවං අතිසුඛුමරජත්තං වජන්තු පාපුණන්තු. කස්මා ආසීසනං කරොතීති චෙ? යතො යස්මා කාරණා පුඤ්ඤෙන මය්හං තථාවිධෙන කුසලකම්මෙන හෙතුනා තෙ රජා ජෙනපාදම්බුජද්වයෙ ජිනපටිබද්ධචරණපදුමයුගළෙ සෙන්ති පවත්තන්ති, බුද්ධස්ස සිරිපාදෙ කිඤ්චිපි රජොජල්ලං න උපලිම්පතෙව, තථාපි වන්දනාභිලාසෙන එවං වුත්තං. එත්ථ ‘‘කථමහං භගවතො සිරිපාදෙ මුද්ධනා නිච්චං පණමාමී’’ත්‍යභිලාසො විත්ථාරෙන වුත්තො. මත්ථකෙ අට්ඨීති ච, රජසො භාවොති ච, ජිනස්ස ඉමෙති ච, ජෙනා ච තෙ පාදා චෙති ච, තෙයෙව අම්බුජානීති ච, තෙසං ද්වයන්ති ච විග්ගහො.

126. ඉච්චත්‍ර නිච්චංපණති-ගෙධො සාධු පදිස්සති;

ජායතෙ’යං ගුණො තික්ඛ-පඤ්ඤාන’මභියොගතො.

126. බ්‍යාසත්තමෙවස්ස විවරති ‘‘ඉච්චත්‍රි’’ච්චාදිනා. ඉච්චෙවං අත්‍ර ගාථායං පණතියං පණාමෙ ගෙධො අධිකච්ඡන්දො සාධු සුන්දරං පදිස්සති විඤ්ඤායතෙ, අයං යථාවුත්තො ඔජො ගුණො පරිණතභාවසඞ්ඛාතො තික්ඛපඤ්ඤානං සාතිසයමතීනං එවං සන්තෙපි අභියොගතො පුනප්පුනප්පවත්තිතපරිචයබලෙන ජායතෙ උප්පජ්ජති.

126. ඉදානි සංඛිත්තස්සත්ථස්ස විත්ථාරෙන පකාසිතභාවං ‘‘ඉච්චත්‍ර’’ඉච්චාදිනා නිද්දිසති. ඉති ඉමිනා අනන්තරගාථායං වුත්තක්කමෙන අත්‍ර ඉමිස්සං ගාථායං නිච්චංපණතිගෙධො නිරන්තරපණාමෙ අධිකකත්තුකාමතාකුසලච්ඡන්දො සාධු විභූතො විභූතං වා පදිස්සති පඤ්ඤායති, අයං ගුණො යථාවුත්තො අයං පරිණතභාවසඞ්ඛාතො ඔජො නාම සද්දත්ථගුණො තික්ඛපඤ්ඤානං සුඛුමබුද්ධිමන්තානං අභියොගතො ගන්ථවිසයභූතෙන නිරන්තරාභ්‍යාසෙනෙව ජායතෙ සිජ්ඣති, වත්තු පාරිණත්‍යෙනෙව භවනතො යෙසං කෙසඤ්චි යෙන කෙනචි පකාරෙන න සිජ්ඣතීති. නිච්චං පවත්තා පණතීති ච, තස්සං ගෙධොති ච, තික්ඛා පඤ්ඤා යෙසන්ති ච, අභි පුනප්පුනං යොගො යුඤ්ජනන්ති ච විග්ගහො.

127. මධුරත්තං පදාසත්ති-රනුප්පාසවසා ද්විධා;

සියා සමසුති පුබ්බා, වණ්ණාවුත්ති පරො යථා.

127. මාධුරියමවධාරයමාහ ‘‘මධුරත්ත’’මිච්චාදි. සවනීයත්තෙන මනොහරත්තං මධුරත්තං. තං පදානි වාක්‍යාලඞ්කාරානි සමානානි උත්තරුත්තරෙහි, තෙසං ආසත්ති ඨානාදිනායථාකථඤ්චි සමසුතීනං ආසන්නතා පදාසත්ති, පඨමප්පයුත්තස්සක්ඛරස්ස පච්ඡා පාසො පක්ඛෙපො අනුප්පාසො, පදාසත්ති ච අනුප්පාසො ච, තෙසං වසෙන ද්විධා හොති. ‘‘කීදිසා තෙ’’ති ආහ ‘‘සියා’’තිආදි. පුබ්බා පඨමාභිහිතා පදාසත්ති සමා යෙන කෙනචි ඨානමත්තාසංයොගාදිනා පදන්තරෙන සුති වණ්ණො යස්සා සා සියා භවෙය්‍ය, පරො පච්ඡිමො අනුප්පාසො තු වණ්ණස්ස සරබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණස්ස ආවුත්ති පුනප්පුනුච්චාරණං සියාති. එවං කත්ථචි බන්ධෙ සමානපදාසත්ති කත්ථචි අනුප්පාසො කත්ථචි තදුභයං, ද්වයෙන රහිතො විරසො බන්ධො නස්සාදීයතෙ කවීහි, තාදිසං මධුරත්තං දුවිධං පටිපජ්ජිතබ්බං, සිලෙසසමතාන්විතන්තුච්චන්තමෙව රමණීයං සියාති ලක්ඛණං දස්සෙත්වා ‘‘යථෙ’’ති ලක්ඛියමුභයත්ථොදාහරති ‘‘යදෙ’’ච්චාදිනා, ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදිනා ච.

127. ඉදානි මධුරගුණං දස්සෙති ‘‘මධුරි’’ච්චාදිනා. මධුරත්තං සවනීයභාවතො මනොහරත්තං මධුරගුණං, පදානං වාක්‍යාවයවසඞ්ඛාතානං ස්‍යාද්‍යන්තාදීනං උපරූපරිපදෙහි සමානානං ආසත්ති ඨානකරණාදිනා යෙන කෙනචි පකාරෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසන්නතා, අනුප්පාසො පුබ්බුච්චාරිතවණ්ණානං පුන පක්ඛිපනඤ්චාති ද්වින්නං වසා විභාගෙන ද්විධා හොති. තත්ථ පුබ්බා පදාසත්ති සමසුති සියා, පුබ්බාපරවණ්ණානං ඨානමත්තාකරණාදීහි ආසන්නසුතිසඞ්ඛතවණ්ණවුත්ති හොති, පරො අනුප්පාසො පන වණ්ණාවුත්ති සරබ්‍යඤ්ජනසභාවානං පුබ්බුච්චාරිතවණ්ණානං පුනප්පුනුච්චාරණං සියාති. යථාති ද්වීසු උදාහරණමාදිසති. එවං කත්ථචි බන්ධෙ පදාසත්ති කත්ථචි අනුප්පාසො කත්ථචි තදුභයං, ද්වීහි විනිමුත්තො පන බන්ධො විඤ්ඤූහි අස්සාදනීයො න හොති. උපරි වක්ඛමානාහි සිලෙසසමතාහි යුත්තං මධුරත්තං පන විසෙසතො අස්සාදනීයං හොතීති. මධුරස්ස බන්ධස්ස භාවොති ච, පදානං ආසත්තීති ච, අනු පච්ඡා පාසො පක්ඛෙපොති ච, පදාසත්ති ච අනුප්පාසො චාති ච, තෙසං වසො භෙදොති ච, සමා සුති වණ්ණො යස්සාති ච, වණ්ණස්ස ආවුත්තීති ච විග්ගහො.

128. යදා එසො’භිසම්බොධිං,

සම්පත්තො මුනිපුඞ්ගවො;

තදා පභුති ධම්මස්ස,

ලොකෙ ජාතො මහුස්සවො.

128. එසො මුනිපුඞ්ගවො යදා යතො පභුති අභිසම්බොධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සම්පත්තො සමධිගතො, තදා පභුති තතො ආරබ්භ ධම්මස්ස චතුසතිපට්ඨානාදිභෙදස්ස සත්තතිංසබොධිපක්ඛියසඞ්ඛාතස්ස මහුස්සවො මහන්තො අබ්භුදයො නිප්පටිපක්ඛා පවත්ති ලොකෙ තිවිධෙ ජාතො අහොසීති. ඉහ ක්වචි දීඝතාකතං සදිසත්තං, ක්වචි ඨානකතං, ක්වචි සංයොගකතං, ක්වචි අඤ්ඤථා, තෙනාහ ‘‘සියා සමසුති පුබ්බා’’ති.

128. ‘‘යදි’’ච්චාදි. එසො මුනිපුඞ්ගවො යදා අභිසම්බොධිං සබ්බඤ්ඤුතං සම්පත්තො සසන්තානෙ උප්පාදනවසෙන සම්පාපුණි, තදා පභුති තතො පට්ඨාය ධම්මස්ස කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානාදිපභෙදස්ස සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මස්ස මහුස්සවො මහාභිවුද්ධි ලොකෙ කාමාදිලොකත්තයෙ ජාතොති. ඉහ ‘‘යදා එසො’’ති දීඝකාලවසෙන ආසන්නතා, ‘‘ය එ’’ති ඨානවසෙන ආසන්නතා, ‘‘අභිසම්බොධිං සම්පත්තො’’ති සංයොගවසෙන ආසන්නතා, ‘‘භි ධි’’න්ති ධනිතතො ආසන්නතාති ඉච්චාදිනා පදාසත්ති දට්ඨබ්බා. අභිසම්බුජ්ඣති එතායාති ච, පුමා ච සො ගොචෙති ච, මුනීනං පුඞ්ගවොති ච, මහන්තො ච සො උස්සවො චාති ච විග්ගහො.

129. මුනින්දමන්දහාසා තෙ, කුන්දසන්දොහවිබ්භමා;

දිසන්ත’මනුධාවන්ති, හසන්තා චන්දකන්තියො.

129. කුන්දානං කුසුමානං සන්දොහො සමූහො, තස්ස විබ්භමො යෙසං තෙ, මුනින්දස්ස මන්දහාසා මනුඤ්ඤා හසිතානි චන්දස්ස කන්තියො සොභායො හසන්තා විඩම්බයන්තා දිසන්තමනුධාවන්ති අනුවිචරන්ති. ඉච්චත්‍ර නකාරසහිතස්ස දකාරස්ස, තකාරස්ස චානුවත්තනං.

‘‘ඉන්දනීලදලද්වන්ද-සුන්දරං සිරිමන්දිරං;

මුනින්දනයනද්වන්දං, වින්දති’න්දීවරජ්ජුතිං’’.

ඉච්චපරමුදාහරණං.

129. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. කුන්දසන්දොහවිබ්භමා සුපුප්ඵිතකුන්දකුසුමරාසිසදිසලීලාවන්තා තෙ මුනින්දමන්දහාසා බුද්ධස්ස මනුඤ්ඤා හසිතා චන්දකන්තියො නිම්මලචන්දකිරණෙ හසන්තා නින්දන්තා දිසන්තං තං තං දිසං, දිසාපරියන්තං වා අනුධාවන්ති විධාවන්තීති. එත්ථ නකාරසහිතදකාරස්ස, නකාරසහිතතකාරස්ස ච ආවුත්ති දට්ඨබ්බා. මන්දා ච තෙ හාසා චෙති ච, මුනින්දස්ස මන්දහාසාති ච, කුන්දානං සන්දොහොති ච, තස්ස විබ්භමො යෙසන්ති ච, දිසායෙව දිසන්තං, දිසානං වා අන්තන්ති ච විග්ගහො.

‘‘ඉන්දනීලදලද්වන්ද-සුන්දරං සිරිමන්දිරං;

මුනින්දනයනද්වන්දං, වින්දති’න්දීවරජ්ජුති’’න්ති.

ඉදම්පි නකාරසහිතදකාරවණ්ණාවුත්තියා අපරමුදාහරණං.

තත්ථ ඉන්දනීලදලද්වන්දසුන්දරං ඉන්දනීලමණිසකලිකායුගළමිව මනොහරං සිරිමන්දිරං තතොයෙව සොභාය නිවාසට්ඨානභූතං මුනින්දනයනද්වන්දං ඉන්දීවරජ්ජුතිං නීලුප්පලකන්තිං වින්දති අනුභොති, ඉන්දීවරජ්ජුතිසමානාති අධිප්පායො.

130. සබ්බකොමලවණ්ණෙහි, නා’නුප්පාසො පසංසියො;

යථා’යං මාලතීමාලා, ලිනලොලාලිමාලිනී.

130. යෙහි කෙහිචි ආවුත්තිතො අනුප්පාසොති චෙ? නෙත්‍යාහ ‘‘සබ්බ’’ඉච්චාදි. සබ්බෙහි කොමලෙහි සුකුමාරෙහි වණ්ණෙහි අක්ඛරෙහි අනුප්පාසො න පසංසියො සිලාඝනීයො න හොති සිලෙසවිරොධිත්තා. ‘‘යථෙ’’ති තං උදාහරති. අයං මාලතීමාලා ජාතිකුසුමදාමං ලිනානං බ්‍යාධිතානං ලොලානං කුසුමරසාරබ්භ ලොලුපානං අලීනං භමරානං මාලා පන්ති සා අස්සා අත්ථීති ලිනලොලාලිමාලිනී.

130. වුත්තානුප්පාසොපි සබ්බකොමලවණ්ණෙහි විරචිතො න පසංසියොති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බකොමලවණ්ණෙහී’’තිආදිමාහ. සබ්බකොමලවණ්ණෙහි සබ්බෙහි සුකුමාරක්ඛරෙහි කතො අනුප්පාසො වණ්ණාවුත්තිලක්ඛණො න පසංසියො සිලෙසාලඞ්කාරවිරුද්ධත්තා පසත්ථො න හොති. ‘‘යථා’’ති තමුදාහරති. අයං මාලතීමාලා එසා ජාතිසුමනමාලිකා ලිනානං බ්‍යාවටානං පතන්තානං ලොලානං ගන්ධලුද්ධානං අලීනං භමරානං මාලිනී පන්තියුත්තාති. එත්ථ ලකාරස්සෙව පුනප්පුනප්පයොගෙන කොමලවණ්ණාවුත්ති. මාලතීනං මාලාති ච, ලොලා ච තෙ අලයො චාති ච, ලිනා ච තෙ ලොලාලයො චාති ච, තෙසං මාලාති ච, සා අස්ස අත්ථීති ච විග්ගහො.

131. මුදූහි වා කෙවලෙහි,

කෙවලෙහි ඵුටෙහි වා;

මිස්සෙහි වා තිධා හොති,

වණ්ණෙහි සමතා යථා.

131. සමතං සම්භාවෙති ‘‘මුදූහි’’ච්චාදිනා. කෙවලෙහි කෙවලඵුටාදිභාවාපවත්තෙහි සකලෙහි මුදූහි චතූසුපි පාදෙසු සජාතියෙහි අසිථිලකොමලෙහි වා කකාරාදීහි වා සිථිලකොමලස්ස සිලෙසපටිපක්ඛත්තා කෙවලෙහි ඵුටෙහි වා අධිමත්තසුතීහි භකාරාදීහි [රාගාදීහි (ක.)] වා අකිච්ඡවචනීයෙ කිච්ඡවචනීයස්ස සුඛුමාලවිපරියයත්තා මිස්සෙහි වා මජ්ඣිමසුතීහි මුදුභූතසංසට්ඨෙහි වා වණ්ණෙහි අක්ඛරෙහි කරණභූතෙහි සමතා තිධා හොති ගජ්ජෙ පජ්ජෙ වා. ‘‘යථෙ’’ති තිවිධමුදාහරති.

131. ඉදානි සමතං විභාවෙතුං ‘‘මුදූහි’’ච්චාදිමාහ. කෙවලෙහි ඵුටමිස්සෙහි අඤ්ඤත්තා සකලෙහි මුදූහි සිථිලකොමලෙහි වණ්ණෙහි කකාරාදීහි වා කෙවලෙහි ඵුටෙහි කෙවලකොමලවණ්ණරහිතත්තා සකලෙහි අකිච්ඡුච්චාරණීයෙහි අධිමත්තසුතීහි භකාරාදීහි වණ්ණෙහි වා මිස්සෙහි යථාවුත්තමුදුඵුටසම්මිස්සෙහි වණ්ණෙහි වා කරණභූතෙහි සමතා ගජ්ජෙ වා පජ්ජෙ වා තිධා හොතීති. යදි සිථිලකොමලවණ්ණෙහි විචරිතං සිලෙසාලඞ්කාරස්ස, කිච්ඡුච්චාරණීයෙහි ඵුටවණ්ණෙහි කතං සුඛුමාලාලඞ්කාරස්ස ච විරුජ්ඣතීති. ‘‘යථා’’ති තිවිධමුදාහරති.

කෙවලමුදුසමතා

132. කොකිලාලාපසංවාදී,

මුනින්දාලාපවිබ්භමො;

හදයඞ්ගමතං යාති,

සතං දෙති ච නිබ්බුතිං.

132. ‘‘කොකිලෙ’’ච්චාදි. කොකිලානං කරවීකසකුණානං ආලාපො කූජිතං, තං සංවදති පකාසති සීලෙනාති කොකිලාලාපසංවාදී, තංසදිසොති අත්ථො, මුනින්දස්ස ආලාපො විසට්ඨාදිඅට්ඨඞ්ගිකො සරො තස්ස විබ්භමො විලාසො සතං සප්පුරිසානං හදයඞ්ගමතං මනොනුසාරිතං මධුරභාවං යාති, නිබ්බුතිං නිබ්බානඤ්ච තෙසං දෙති.

132. ‘‘කොකිලි’’ච්චාදි. කොකිලානං කරවීකසකුණානං ආලාපං නාදලීලං සංවාදී පකාසනසීලො, තංසදිසොති අධිප්පායො, මුනින්දස්ස සබ්බඤ්ඤුනො ආලාපස්ස විසට්ඨාදිඅට්ඨඞ්ගිකනාදස්ස විබ්භමො විලාසො සතං සප්පුරිසානං හදයඞ්ගමතං චිත්තාරාධිතභාවං යාති ච, නිබ්බුතිං සුතසම්බන්ධෙන තෙසංයෙව සාධූනං නිබ්බානං දෙති ච දෙන්තොපි හොතීති. එත්ථ කොකිලාලාපසද්දෙන නිස්සිතෙ නිස්සයවොහාරෙන ලීලා ගහිතා.