නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.
සුබොධාලඞ්කාරටීකා
ගන්ථාරම්භකථා
යො පාදනීරජවරොදරරාධිතෙන […රාදිකෙන (ක.)],
ලොකත්තයෙන’විකලෙන නිරාකුලෙන;
විඤ්ඤාපයී නිරුපමෙය්‍යතමත්තනො තං,
වන්දෙ මුනින්දමභිවන්දිය වන්දනීයං.
පත්තො සපත්තවිජයො ජයබොධිමූලෙ,
සද්ධම්මරාජපදවිං යදනුග්ගහෙන;
සත්තාපසත්ත [සත්තප්පසත්ථ (ක.)] විපුලාමලසග්ගුණස්ස,
සද්ධම්මසාරරතනස්ස නමත්ථු තස්ස.
යො භාජනත්තමභිසම්භුණි සග්ගුණස්ස,
තස්සාපි ධම්මරතනස්ස මහාරහස්ස;
සම්භාවිතං සසිරසාහිතසන්නතෙහි,
සම්භාවයාමි සිරසා ගණමුත්තමං තං.
යෙ’නන්තතන්තරතනාකරමන්ථනෙන,
මන්ථා’චලොල්ලසිතඤාණවරෙන ලද්ධා;
සාරා මතාති සුඛිතා සුඛයන්ති චඤ්ඤෙ,
තෙ මෙ ජයන්ති ගුරවො ගුරවො ගුණෙහි.
1. දොසාවබොධ පඨමපරිච්ඡෙද
රතනත්තයප්පණාමවණ්ණනා
1. මුනින්දවදනම්භොජ-ගබ්භසම්භවසුන්දරී;
සරණං පාණිනං වාණී, මය්හං පීණයතං මනං.
1. අථායං ගන්ථකාරො ගන්ථාරම්භෙ පුබ්බපයොගානුබන්ධසභාවසිද්ධිකවිගුණොපෙතානං යතිපොතානං තදුපායන්තරවිරතා කමන්තරාපෙතපරක්කමසම්භවෙනාධිගතබ්‍යසනසතමුපලබ්භ දයාසඤ්ජාතරසරසහදයතාය තදුපායභූතං බන්ධලක්ඛණං විරචයිතුකාමොභිමතසිද්ධිනිමිත්තමත්තනොධිගතසද්ධම්මදෙවතානුස්සරණං තාව දස්සෙතුමාහ ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. නනු ‘‘බන්ධලක්ඛණං විරචයිතුකාමො’’ති වුත්තං, කිමෙත්ථ ලක්ඛණකරණෙන අදිට්ඨලක්ඛණාපි දිස්සන්ති බන්ධන්තාති? සච්චං, තථාපි තෙ ඝුණක්ඛරප්පකාසා තබ්බිදූනං පයොගානුසාරිනො වා සියුං, පුබ්බෙ කතසත්ථපරිචයා වා සියුන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං. වාණී මය්හං මනං පීණයතන්ති සම්බන්ධො. වාණීති වා සරස්සත්‍යපරනාමධෙය්‍යා කාචි දෙවතා, සා සබ්බාවදාතා යථිච්ඡිතත්ථසාධනපුණ්ඩරීකගබ්භෙ නිසීදතීති ලොකවාදො. වාණීති පන පච්චුහවිරහෙනාභිමතසිද්ධිනිබන්ධනෙකතාණො සම්මාසම්බුද්ධභාසිතො සද්ධම්මො, තතොයෙවායං දෙවතා රුප්පතෙ. තත්ථ සරස්සතියා යථා’සත්තා ජාතාය මනොසම්පීණනන්ති ලොකො, සද්ධම්මදෙවතාය තු මනොපීණනං, තස්සා සබ්බවජ්ජරහිතායච්චන්තනිම්මලාය නිරන්තරත්ථනෙකතාණප්පවත්තියා මනසො සම්පීණනං. තෙන ච පස්සද්ධි, තාය පන සුඛං, තෙනාපි සමාධි, සමාධිසම්භවෙන යථාභූතාවබොධසම්භවතො විචිත්තානෙකසද්දත්ථවිසෙසා පටිභන්ත්‍යනායාසෙන, තතො ච යථිච්ඡිතසිද්ධිනිප්ඵත්තීති වඞ්කවුත්තියා තප්පසාදමාසීසති.
කිංවිසිට්ඨොච්චාහ ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. උභො ලොකෙ මුනාති ජානාතීති මුනි, ඉන්දති පරමිස්සරියං පවත්තෙති සබ්බත්ථාති ඉන්දො, මුනි ච සො ඉන්දො ච, මුනීනං ඉන්දොති වා මුනින්දො, සම්මාසම්බුද්ධො. තතොයං තස්ස නිමිත්තකසඤ්ඤා. විජ්ජමානෙසුපි පරියායසද්දෙස්වඤ්ඤෙසු කවිකාමිතස්සත්ථස්සෙකන්තවාචකත්තෙනො’ චිත්‍යසම්පොසකොයං මුනින්දසද්දො, තථා හි යො උභයලොකජානනෙන මුනීනං පරමිස්සරියපුග්ගලානම්පි පරමිස්සරියං වත්තෙති, සො පරං පීණෙති හෙතුභාවෙන’ත්‍රෙ’ත්‍යු’චිතමෙව, තථා පදන්තරානම්පි ඔචිත්‍යං පොසෙති. තථා හි තාදිසස්ස වදනාරවින්දොදරෙ සම්භවා සුන්දරී, තතොයෙව පටිසරණං, තස්මා ච මනො පීණෙතීති. තස්ස වදනං, තමිව මුනින්දවදනං, අම්භොජං. තමෙව වා ලක්ඛිසංයොගිතාදිසධම්මෙන’ම්භොජං, පදුමං. තස්ස ගබ්භො. තත්ථ සම්භවෙන පවත්තියා, උප්පත්තියා වා සුන්දරී නිරවජ්ජා දෙවතා. වාචා පන දොසලෙසෙනාප’සම්ඵුට්ඨාව නිරවජ්ජා, තථා ච වක්ඛති ‘‘ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තා’’ [සුබොධාලඞ්කාර 14 ගාථා] ඉච්චාදි. තතොවායං සරණං පාණිනං සත්තානං පටිභානාදිගුණවිසෙසාවහත්තමත්තෙන පටිසරණභූතා දෙවතා. වාචා පන සබ්බුපද්දවනිවාරණෙන සබ්බහිතසුඛසම්පදාසම්පාදනෙනච්චන්තපටිසරණභූතා. සභාවනපුංසකත්තා චෙත්ථ න ලිඞ්ගපරිවත්තනං. මය්හන්ති එකවචනෙනත්තනො නිරභිමානත’මානෙති සජ්ජනමාචාරං. අභින්නපදසිලෙසො චායං, සබ්බත්ථෙවාවීකතසද්දප්පයොගතො. සිලෙසො චායං වඞ්කවුත්තියා සබ්බත්ථ සිරිං පොසෙති. තථා ච වක්ඛති ‘‘වඞ්කවුත්තීසු පොසෙති, සිලෙසො තු සිරිං පර’’න්ති [සුබොධාලඞ්කාර 172 ගාථා]. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපෙන නයෙන අත්ථවණ්ණනා. විත්ථාරනයෙන පන නානප්පකාරෙනත්ථො සංවණ්ණෙතුං සක්කා. තථා සති ගන්ථගාරවොපි සියාති පකාරොයමෙවබ්භුපගතො.
1. සුපරිසුද්ධබුද්ධිගොචරපරමවිචිත්තගන්ථකාරකොයමාචරිය- සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදො සපිටකත්තයසබ්බසත්ථපාරාවතරණෙන සඤ්ජාතානප්පකපීතිසුඛමනුභවං පටිපත්තිපටිවෙධසාසනද්වයස්ස පරියත්තිමූලකත්තා යෙන කෙනචි පරියායෙන තස්සා පරියත්තියා අත්ථාවබොධෙන ‘‘අප්පෙව නාම සාධුජනං පරිතොසෙය්‍ය’’මිති තදධිගමොපායභූතමිදං පකරණමාරභන්තො ගන්ථාරම්භෙ ඉට්ඨදෙවතාය පණාමකරණං සතාචාරානුරක්ඛණත්ථං [සදාචාරානුරක්ඛණත්ථං (ක.)], විසෙසතො අභිමතගන්ථස්සානන්තරායෙන පරිසමත්තියා ච කාරණමිති ඉට්ඨදෙවතානුස්සරණං, ගන්ථන්තරාරම්භපටික්ඛෙපකජනපටිබාහනපුබ්බකානි අභිධානාභිධෙය්‍යකරණප්පකාරපයොජනානි ච දස්සෙන්තො ‘‘මුනින්දවදනම්භොජ…පෙ… පරිස්සමො’’ති ගාථත්තයමාහ. එත්ථ පඨමගාථාය ඉට්ඨදෙවතාසඞ්ඛාතරතනත්තයප්පණාමො දස්සිතො, දුතියගාථාය ආරම්භපටික්ඛෙපකජනා නිසෙධිතා, තතියගාථාය අභිධානාදිකං දස්සිතං. තථා හි ලොකුත්තරධම්මනිස්සිතපරියත්තිසඞ්ඛාතසබ්බඤ්ඤුභාරතියා මනොසම්පීණනාසීසනාපදෙසෙන අත්තනො නිස්සෙසධම්මරතනෙ පසාදො පකාසිතො. සො පන ධම්මප්පසාදො තදවිනාභාවතො බුද්ධසඞ්ඝෙසුපි සිද්ධොති රතනත්තයවිසයං පණාමං වඞ්කවුත්තියා දස්සෙති. සො හි අත්ථතො පණාමක්‍රියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා. එත්ථ ඵලං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.
පුන සන්තෙසු රාමසම්මාද්‍යලඞ්කාරෙසු පිට්ඨපිසනං විය හොතීදං අලඞ්කාරකරණන්ති වදන්තා විරුද්ධවාදිනො රාමසම්මාදීනමත්ථිභාවං උබ්භාවෙත්වා [අභ්‍යුපගමෙත්වා (ක.)] තෙ සුද්ධමාගධිකා න වළඤ්ජෙන්තීති ඉමිනා පටිසිද්ධා. නිරාකරණඵලඤ්හි ගන්ථස්ස නිද්දොසභාවොව. අපිච සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරදීපකෙන අලඞ්කාරසද්දෙන ගන්ථසරීරසඞ්ඛාතසඤ්ඤිනො සඤ්ඤාසඞ්ඛාතඅභිධානඤ්ච අලඞ්කාරසද්දස්ස සද්දාලඞ්කාරාද්‍යභිධෙය්‍යඤ්ච සුද්ධමාගධිකත්තං වත්වා අලඞ්කාරසද්දස්ස විසෙසනභූතඅනුරූපසද්දොපාදානෙන බුද්ධවචනස්ස උපයොගත්තං මාගධිකවොහාරෙන භවතීති ගම්‍යමානත්තා කරණප්පකාරඤ්ච අලඞ්කාරගන්ථප්පවත්තියා අත්ථාලඞ්කාරාදිනිස්සිතත්තා ඉමිනා අලඞ්කාරසද්දෙනෙව අලඞ්කාරසඞ්ඛරණසඞ්ඛාතප්පයොජනඤ්ච දස්සෙති.
සත්ථප්පයොජනානං සාධ්‍යසාධනලක්ඛණො සම්බන්ධො පන සම්බන්ධස්ස නිස්සයභූතසත්ථප්පයොජනානං දස්සනෙනෙව තන්නිස්සිතත්තා සයම්පි වුත්තො හොති. වුත්තං හි–
‘‘සත්ථං පයොජනඤ්චෙව, උභො සම්බන්ධනිස්සයා;
වුත්තා තංවුත්තියායෙව, වුත්තො තන්නිස්සිතොපි සො’’ති.
තස්සත්ථො– සම්බන්ධනිස්සයා සම්බන්ධස්ස ආධාරභූතා සත්ථං, පයොජනඤ්ච උභො වුත්තා, තංවුත්තියායෙව තෙසං උභින්නං කථනෙනෙව තන්නිස්සිතො තෙ නිස්සාය පවත්තො සොපි සම්බන්ධො වුත්තො භවතීති.
එත්ථ අභිධානකථනං වොහාරසුඛත්ථං, අභිධෙය්‍යාදිකථනං පන තෙහි යුත්තානංයෙව ගන්ථානං සුබුද්ධිපුබ්බකාදීනං උපාදෙය්‍යත්තඤ්ච තබ්බිපරීතානං උම්මත්තකවචනාදීනමිවඅනුපාදෙය්‍යත්තඤ්ච පකාසනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හි –
‘‘සම්බන්ධානුගුණොපායං [සම්බන්ධ්‍යනුගුණොපායං (ක.)], පුරිසත්ථාභිධායකං;
වීමංසාධිගතං [වීමංසාධිකතං (සී.)] වාක්‍ය-මතොනධිගතං […නධිකතං (සී.)] පර’’න්ති.
තස්සත්ථො– සම්බන්ධානුගුණොපායං සාධියසාධනලක්ඛණසම්බන්ධස්ස නිස්සයභූතවාච්චවාචකානං සම්බන්ධිභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපගුණපරිජානනෙ කාරණභූතං පුරිසත්ථාභිධායකං චතුබ්බිධධම්මඅත්ථකාමමොක්ඛසඞ්ඛාතානං පුරිසත්ථානං වාචකභූතං වාක්‍යං ‘‘එකාඛ්‍යාතො පදච්චයො, සියා වාක්‍යං සකාරකො’’ති [අභිධානප්පදීපිකා 106 ගාථා] වුත්තලක්ඛණමජ්ඣපතිතවාක්‍යසමුදායොපෙතං මහාවාක්‍යසරූපසත්ථං වීමංසාධිගතං ඤාණගතිලක්ඛණඋපපරික්ඛාය අධිගතං අධිප්පෙතං, අතො පරං වුත්තලක්ඛණසත්ථතො අඤ්ඤං අනධිගතං නාධිප්පෙතන්ති. ඉදං පනෙත්ථ ගාථානං නික්ඛෙපප්පයොජනං.
ලොකෙ පදුමගබ්භෙ වසන්තියා සබ්බඞ්ගධවලාය යථිච්ඡිතත්ථසාධිකාය සරස්සතීනාමිකාය දෙවතාය ‘‘වාණී’’ති වොහාරතො ඉමිනා අත්ථෙන යොජෙත්වා අභින්නපදසිලෙසාලඞ්කාරවසෙන වුත්තත්තා පදත්ථො එවං වෙදිතබ්බො – මුනින්දස්ස සොභාසුගන්ධාදිගුණයොගතො මුඛසදිසස්ස, නො චෙ මුඛසඞ්ඛාතඅම්භොජස්ස ගබ්භෙ උදරෙ සම්භවෙන පවත්තියා උප්පත්තියා වා සුන්දරී නිද්දොසා, සොභනා වා පාණිනං සරණං අතොයෙව අහිතාපනයනහිතාවහත්ථෙන සබ්බසත්තානං පටිස්සරණභූතා වාණී යථාවුත්තගුණොපෙතා සරස්සතීදෙවතා, නො චෙ සබ්බඤ්ඤුභාරතීති වුත්තසද්ධම්මරතනං මය්හං මනං ගන්ථවිරචනෙ බ්‍යාවටස්ස මෙ චිත්තං පීණයතං අභිමතත්ථසම්පාදනෙන පීණයතූති.
උභයලොකජානනතො මුනි ච සො ඉන්දභාවපවත්තනතො ඉන්දො චෙති කම්මධාරයෙන වා, අගාරියමුනිඅනගාරියමුනිසෙඛමුනිඅසෙඛමුනීනං චතුන්නං පඤ්චමො හුත්වා ඉන්දොති ඡට්ඨීතප්පුරිසෙන වා මුනින්දො. දෙවතාපක්ඛෙ වදනමිව වදනන්ති අම්භොජෙ, සද්ධම්මපක්ඛෙ අම්භොජමිව අම්භොජන්ති වදනෙ ච උපචාරෙන ගහිතෙ කම්මධාරයො. මුනින්දස්ස වදනම්භොජමිති ච, තස්ස ගබ්භොති ච, තස්මිං සම්භවොති ච, තෙන සුන්දරීති ච වාක්‍යං. වාණියා විසෙසනත්තෙපි එකන්තනපුංසකත්තා සරණසද්දස්ස න ලිඞ්ගපරිවත්තනභාවො. පාණිනන්ති රස්සත්තං, දීඝස්ස බ්‍යභිචාරත්තා. මය්හන්ති එකවචනෙන අත්තනො සාධුගුණොදයකාරණං නිරතිමානතං දීපෙති. සන්තෙසුපි අඤ්ඤෙසු ජිනපරියායෙසු මුනින්දසද්දො ඉට්ඨමනොසම්පීණනඅම්භොජතුල්‍යතාසුන්දරිත්තසරණත්තසඞ්ඛාතානං අත්ථන්තරානං ඔචිත්‍යං පොසෙතීති පයුත්තො. තථා හි තාදිසස්ස මුඛං අම්භොජතුල්‍යං, තස්මිං මුඛොදරෙ සම්භවා සුන්දරී, තතොයෙව පාණිනං සරණං. තස්මායෙව මනොසම්පීණනෙ පටුත්තං සුබ්‍යත්තමිති ඔචිත්‍යං හොති. ලොකෙ පත්ථටමිදමොචිත්‍යමාදරණීයං හොති. තස්මිඤ්හි උත්තමකවයොයෙව උපදෙසකාති. වුත්තඤ්හි –
‘‘ඔචිත්‍යං නාම විඤ්ඤෙය්‍යං, ලොකෙ විඛ්‍යාතමාදරා;
තත්ථොපදෙසප්පභවා, සුජනා කවිපුඞ්ගවා’’ති [සුබොධාලඞ්කාර 104 ගාථා].
නිමිත්තවණ්ණනා
2. රාමසම්මාද්‍යලඞ්කාරා, සන්ති සන්තො පුරාතනා;
තථාපි තු වළඤ්ජෙන්ති, සුද්ධමාගධිකා න තෙ.
2. අථෙවමභිගතාමිතසිද්ධිසම්පදාපාදනෙකචතුරපරමිට්ඨදෙවතා- භාවරූපිතසද්ධම්මරතනස්සො’ පදස්සිතනිපච්චකාරෙන ඉට්ඨදෙවතාපූජං දස්සෙත්වා ‘‘නනු බන්ධලක්ඛණමත්ථියෙව පුබ්බකං, තස්මා කිමනෙන පිට්ඨපිසනෙනෙ’’ති ලක්ඛණන්තරාරම්භපටික්ඛෙපකජනපටිබාහනපුබ්බකමභිධෙය්‍යප්පයොජන- සම්බන්ධෙ දස්සෙතුමාහ ‘‘රාමසම්මෙ’’ච්චාදි. රාමසම්මාදීනං රාමසම්මපභුතීනං පුබ්බාචරියානං, රාමසම්මාදයො වා තංසම්බන්ධතො. භවති හි තංසම්බන්ධතො තබ්බොහාරො යථා කිඤ්චිපි වෙජ්ජසත්ථං ‘‘බිම්බිසාරො’’ති. අලඞ්කාරා භූසාවිසෙසා, බන්ධාලඞ්කාරපටිපාදකත්ථෙන අලඞ්කාරඛ්‍යා ගන්ථවිසෙසා වා. සන්තො සොභනා. ද්වෙපි පුරා පුබ්බකාලෙ භවා පුරාතනා, පොරාණිකා. උභොපි සන්ති. යජ්ජපි සංවිජ්ජන්ති. තථාපි තූති නිපාතසමුදායොයං විසෙසාභිධානාරම්භෙ. එවං සන්තෙපීති අත්ථො. සුද්ධමාගධිකාති මගධෙසු භවා, තත්ථ විදිතා වා මගධා, සද්දා. තෙ එතෙසං සන්ති, තෙසු වා නියුත්තාති මාගධිකා. සුද්ධා ච සක්කටාදිභාසිතකාලුසියාභාවෙන විසුද්ධා, අසම්මිස්සා වා අපරිචිතත්තා තෙ මාගධිකා චාති සුද්ධමාගධිකා, යතිපොතා. තෙ යථාවුත්තෙ අලඞ්කාරෙ ආභරණවිසෙසෙ න වළඤ්ජෙන්ති, පසාධනවිසෙසෙ නානුභවන්ති. ගන්ථවිසෙසෙ පන උග්ගහණධාරණාදිවසෙන අත්තනො සුද්ධමාගධිකත්තා, රාමසම්මාදීනඤ්ච සක්කටාදිභාවතොති අයමෙත්ථ සද්දත්ථො. භාවත්ථලෙසොපෙත්ථ පරිපූරති, තථාවිධපතීතියොගතො. සුද්ධමාගධිකා අත්තනො පරිසුද්ධභාවෙන පුබ්බෙ සොභනාපි තෙ අලඞ්කාරා ඉදානි මලග්ගහිතභාවප්පත්තා ‘‘කිං තෙහි මලග්ගහිතෙහි අම්හාදිසානං සුද්ධසත්තාන’’න්ති න වළඤ්ජෙන්තීති.
‘‘පතීයමානං පන කිඤ්චි වත්ථු,
අත්ථෙව වාණීසු මහාකවීනං;
යං තං පසිද්ධාවයවාතිරිත්ත-
මාභාති ලාවණ්‍යමිවඞ්ගනාසූ’’ති.
හි වුත්තං.
2. සන්තො විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා සොභනා පුරාතනා පුබ්බකාලසම්භූතා රාමසම්මාද්‍යලඞ්කාරා රාමසම්මාදීහි ආචරියෙහි විරචිතත්තා, තෙසං තංසම්බන්ධතො තබ්බොහාරසදිසනාමත්තා වා රාමසම්මාදයො නාම අලඞ්කාරා කිස්මිඤ්චි වෙජ්ජසත්ථෙ ‘‘බිම්බිසාරො’’ති වොහාරො විය. අලඞ්කාරා භූසාවිසෙසා, අලඞ්කාරත්තපටිපාදනතො අලඞ්කාරනාමිකා ගන්ථවිසෙසා වා සන්ති කිඤ්චාපි විජ්ජන්ති, තථාපි තු එවං සන්තෙපි සුද්ධමාගධිකා සක්කටපාකතාදීසු අඤ්ඤභාසාසු පරිචයාභාවතො කෙවලමාගධිකා තෙ රාමසම්මාදිකෙ අලඞ්කාරෙ න වළඤ්ජෙන්ති පසාධනවසෙන, උග්ගහණධාරණාදිවසෙන න සෙවන්ති. මගධෙසු භවා, තෙසු වා විදිතා මගධා, සද්දා. තෙ එතෙසං අත්ථි, තෙසු නියුත්තාති වා මාගධිකා. සුද්ධසද්දො මගධවිසෙසනො, මාගධිකවිසෙසනො වා හොති. සද්දානං තාදිසපතීතිවිසෙසයොගතො භාවත්ථලෙසොපි ඉධ දිප්පති. තථා හි සුද්ධමාගධිකා අත්තනො සුද්ධත්තා තෙසං වින්‍යාසෙන සොභනත්තෙ සතිපි භාසාය පුරාතනත්තා අපරිසුද්ධොති අවමඤ්ඤමානා න වළඤ්ජෙන්තීති. වත්තිච්ඡිතස්සත්ථස්ස උපත්ථම්භකභූතො භාවත්ථලෙසොපි මහාකවීනං වචනෙසුයෙව ලබ්භතීති දට්ඨබ්බො. වුත්තං හි–
‘‘පතීයමානං පන කිඤ්චි වත්ථු,
අත්ථෙව වාණීසු මහාකවීනං;
යං තං පසිද්ධාවයවාතිරිත්ත-
මාභාති ලාවණ්‍යමිවඞ්ගනාසූ’’ති.
තස්සත්ථො – මහාකවීනං පූජිතකවීනං වාණීසු වචනවිසෙසෙසු පතීයමානං ගම්මමානං යං කිඤ්චි වත්ථු යො කොචි අත්ථලෙසො අත්ථෙව අත්ථි එව, තං වත්ථු අඞ්ගනාසු වනිතාසු පසිද්ධාවයවාතිරිත්තං හත්ථපාදාදිපාකටසරීරාවයවතො අධිකං ලාවණ්‍යමිව මනොගොචරීභූතසුන්දරත්තං විය පසිද්ධාවයවාතිරිත්තං පකාසසද්දාවයවතො අධිකං හුත්වා ආභාති දිප්පතීති.
අභිධානාදිවණ්ණනා
3. තෙනාපි නාම තොසෙය්‍ය-මෙතෙ’ලඞ්කාරවජ්ජිතෙ;
අනුරූපෙනා’ලඞ්කාරෙ-නෙ’සමෙසො පරිස්සමො.
3. තෙනෙච්චාදි. යෙන තෙ අලඞ්කාරෙ න වළඤ්ජෙන්ති, තෙන කාරණෙන අලඞ්කාරවජ්ජිතෙ ආභරණෙහි, ගන්ථවිසෙසෙහි වා රහිතෙ, අලඞ්කාරා වා යථාවුත්තවජ්ජිතා යෙහි තෙ, එතෙ යතිපොතෙ එසං යතිපොතානං අනුරූපෙන ඉදානි විරචියමානත්තාභිනවභාවතො, දසබලවදනකමලමජ්ඣවාසිතභාසිතවිරචිතභාවතො ච අනුච්ඡවිකෙන අලඞ්කාරෙන ආභරණෙන, අලඞ්කාරසත්ථෙන වා තොසෙය්‍යං අපිනාම යථිච්ඡිතපසාධනවසෙන, සවනධාරණාදිවසෙන වා වළඤ්ජනෙන සන්තුට්ඨෙ කරෙය්‍යං අප්පෙව නාම යන්නූනාති එසො පරිස්සමො අයං අම්හාකං තාදිසසන්තුට්ඨිජනකාලඞ්කාරපකරණප්පයොගො.
අලඞ්කරොන්ති අත්තභාවමනෙනාති අලඞ්කාරො, ආභරණං හාරකෙයූරාදි. අලඞ්කරොන්ති බන්ධසරීරමනෙනාති අලඞ්කාරොතිමිනා පන අලඞ්කාරසද්දෙන පසාදාදයො සද්දාලඞ්කාරා, සභාවවුත්‍යාදයො ච අත්ථාලඞ්කාරා නානප්පකාරා සඞ්ගහිතා, යෙහි සද්දත්ථසඞ්ඛාතං බන්ධසරීරං සොභතෙ, යථා හි පුරිසසරීරෙ හාරකෙයූරාද්‍යලඞ්කාරො න්‍යස්‍යතෙ, යෙන සොභතෙ, තථා බන්ධසරීරෙපි සද්දාලඞ්කාරා, අත්ථාලඞ්කාරා ච නික්ඛිපීයන්ති, යතො සොභතෙ. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘තං තු පාපෙන්තුලඞ්කාරා, වින්දනීයතරත්තන’’න්ති [සුබොධාලඞ්කාර 9 ගාථා] ච, ‘‘අත්ථාලඞ්කාරසහිතෙ’’ච්චාදිකඤ්ච [සුබොධාලඞ්කාර 164 ගාථා].
අලඞ්කාරවිධානභාවෙන තු බන්ධසරීරම්පි තදත්ථියා අලඞ්කාරො, තථා තප්පටිපාදකං සුබොධාලඞ්කාරනාමධෙය්‍යසත්ථං අලඞ්කතපටිපාදකත්තෙන මඞ්ගලසුත්තන්ති විය. වක්ඛති හි ‘‘ගන්ථොපි කවිවාචාන-මලඞ්කාරප්පකාසකො’’ [සුබොධාලඞ්කාර 12 ගාථා] ච්චාදි. අත්‍ර උච්චතෙ –
‘‘මුඛ්‍යොලඞ්කාරසද්දොයං, සද්දත්ථාලඞ්කතිස්සිතො;
සාමත්ථියා ත්වධිට්ඨානෙ, තථා සත්ථෙපි තබ්බතී’’ති.
අනෙනස්සාභිධෙය්‍යාදීනි වුච්චන්ති. අභිධීයතෙ ඉති අභිධෙය්‍යං, සමුදිතෙන සත්ථෙන වචනීයත්ථො. සො ච සරීරාලඞ්කාරවිභාගකප්පනාය තෙසං පටිපාදනං. සුබොධාලඞ්කාරෙන හි තෙ පටිපාදීයන්ති. යෙන ච යො පටිපාදීයති, තස්සායමත්ථො භවතීති අභිධෙය්‍යසත්ථොපි. දස්සිතමෙව තු සරීරාලඞ්කාරසඞ්ඛරණං පයොජනං, තං නිස්සාය සුබොධාලඞ්කාරප්පවත්තිතො. යස්ස හි යමුද්දිස්ස පවත්ති හොති, තං තස්ස පයොජනං, තං පන කවිත්තකිත්තිපසිද්ධාදිලක්ඛණං, පරම්පරාය තදත්ථතාය සුබොධාලඞ්කාරසඞ්ඛරණස්ස. සත්ථපයොජනානං, සාධියසාධනලක්ඛණො සම්බන්ධො තු නිස්සයපදස්සිනා දස්සිතොයෙව. යථාහ –
‘‘සත්ථං පයොජනඤ්චෙව, උභො සම්බන්ධනිස්සයා;
වුත්තාතංවුත්තියායෙව, වුත්තො තන්නිස්සිතොපි සො’’ති.
අභිධෙය්‍යාදිකථනඤ්ච තංසමඞ්ගිස්සෙව ච වීමංසාවිසෙසසමඞ්ගීනමුපාදීයමානත්තා, අඤ්ඤාදිසස්ස පන උම්මත්තකවචනාදිනො විය හෙය්‍යත්තා. වුත්තඤ්හෙතං –
‘‘සම්බන්ධානුගුණොපායං, පුරිසත්ථාභිධායකං;
වීමංසාධිගතං වාක්‍ය-මතොනධිගතං පර’’න්ති.
වාක්‍යන්ති චෙත්ථ වාක්‍යලක්ඛණොපෙතමන්තරවාක්‍යසන්නිචයං මහාවාක්‍යසරූපං සත්ථමෙවාධිප්පෙතං.
3. යෙන තෙ තෙ අලඞ්කාරෙන වළඤ්ජෙන්ති, තෙන කාරණෙන අලඞ්කාරවජ්ජිතෙ ආභරණවිසෙසෙහි, ගන්ථවිසෙසෙහි වා වජ්ජිතෙ, තෙ විරහිතෙ යෙහි එතෙ සුද්ධමාගධිකෙ එසං සුද්ධමාගධිකානං අනුරූපෙන අභිනවභාවතො මාගධිකසරූපං අනුගතරූපෙන, දසබලභාසිතවිරචිතත්තා වා අනුකූලෙන අලඞ්කාරෙන ආභරණවිසෙසෙන, ගන්ථවිසෙසෙන වා තොසෙය්‍යං අලඞ්කාරවළඤ්ජාපනෙන, ගන්ථවිසෙසෙ [ගන්ථවිසයෙ (ක.)] උග්ගහණධාරණාදිකාරාපනෙන වා සන්තුට්ඨෙ කරෙය්‍යං අපිනාම යංනූන සුන්දරමිති, එසො පරිස්සමො අයං මම අලඞ්කාරපකරණප්පයොගො. අපිනාමාති එත්ථ ඉතිසද්දො ගම්‍යමානො.
අලඞ්කාරෙහි වජ්ජිතා, අලඞ්කාරා වජ්ජිතා යෙහි වාති ච. රූපස්ස අනු අනුරූපං, රූපං අනුගතං අනුරූපං වා, තෙන අනුරූපෙන. අලඞ්කරොන්ති අත්තභාවමනෙනෙති අලඞ්කාරො, හාරකෙයූරාදි ආභරණපක්ඛෙ, ගන්ථපක්ඛෙ තු අලඞ්කරොන්ති බන්ධසරීරමනෙනෙති අලඞ්කාරො. ඉමිනා මුඛ්‍යභාවෙන පසාදාදිසද්දාලඞ්කාරා ච සභාවවුත්‍යාදිඅත්ථාලඞ්කාරා ච පවුච්චන්ති. අමුඛ්‍යතො පන ඉමෙසං ද්වින්නං අලඞ්කාරානමධිට්ඨානභූතබන්ධසරීරම්පි, තථා මඞ්ගලසුත්තරතනසුත්තාදිවොහාරො විය අලඞ්කාරපකාසකං ‘‘සම්මා බුජ්ඣන්ති ද්විප්පකාරා අලඞ්කාරා අනෙනෙ’’ති ඉමිනා අත්ථෙන ලද්ධසුබොධාලඞ්කාරවරනාමධෙය්‍යසත්ථම්පි වුච්චති. වුත්තමිදමෙව –
‘‘මුඛ්‍යොලඞ්කාරසද්දොයං, සද්දත්ථාලඞ්කතිස්සිතො;
සාමත්ථියා ත්වධිට්ඨානෙ, තථා සත්ථෙපි තබ්බතී’’ති.
එත්ථ සාමත්ථියං නාම තදාධාරතප්පටිපාදකත්තවොහාරතො තදාධෙය්‍යතප්පටිපාදනීයං න භවති චෙ, අඤ්ඤං කිං භවතීති අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණමෙවාති.
4. යෙසං න සඤ්චිතා පඤ්ඤා-නෙකසත්ථන්තරොචිතා;
සම්මොහබ්භාහතාවෙ’තෙ, නාවබුජ්ඣන්ති කිඤ්චිපි.
5. කිං තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගුරූනී’හ [ගරූනිහ (ක.)];
යෙ තප්පාදරජොකිණ්ණා, තෙ’ව සාධූවිවෙකිනො.
4-5. එවං ලක්ඛණාරම්භපටික්ඛෙපකජනපටිබාහනපුබ්බකමභිධෙය්‍යාදිකං දස්සෙත්වා ඉදානි සත්ථතොව සබ්බත්ථ ගුණදොසවිවෙචනං. අතොයෙව වුච්චති –
‘‘සබ්බත්ථ සත්ථතොයෙව, ගුණදොසවිවෙචනං;
යං කරොති විනා සත්ථං, සාහසං කිමතොධික’’න්ති.
තස්මා ගුණදොසවිභාගවිචාරණං නාම තබ්බිදූනංයෙව, නාසත්ථඤ්ඤූනං පුරිසපසූනං. තථා චාහ –
‘‘ගුණදොසමසත්ථඤ්ඤූ, ජනො විභජතෙ කථං;
අධිකාරො කිමන්ධස්ස, රූපභෙදොපලද්ධිය’’න්ති [කාබ්‍යාදාස 1.8].
යෙනෙවං, තෙනෙත්ථ ගුණදොසදස්සනෙ පසන්නානෙකසත්ථචක්ඛුයෙවාධිගතො, නඤ්ඤො තබ්බිපරීතොත්‍යන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘යෙස’’න්තිආදිගාථාද්වයමාහ. තත්ථ යෙසන්ති අනියමුද්දෙසො, යෙහීති අත්ථො. යෙහි න සඤ්චිතා න රාසිකතා, නානාසන්තානවුත්තිනීපි එකත්තනයෙන එකස්මිං සන්තානෙ න වාසිතා නපරිභාවිතාති වුත්තං හොති. කා සා? පඤ්ඤා හෙය්‍යොපාදෙය්‍යවිවෙකරූපා. කීදිසීති ආහ ‘‘අනෙකසත්ථන්තරොචිතා’’ති. අනෙකස්මිං තිපිටකතක්කබ්‍යාකරණාලඞ්කාරසත්ථාදිකෙ සත්ථන්තරෙ උචිතා සවනධාරණාදිවසෙන පරිචිතා සායං පඤ්ඤා යෙසං න සඤ්චිතාති පකතං. එතෙති යථාඋද්දිට්ඨානං නියමවචනං. සම්මොහබ්භාහතාති යථාවුත්තායාතිසයවතියා පඤ්ඤායාභාවතො බලප්පත්තෙන මොහෙන අබ්භාහතා විසෙසෙන පහතා, එවසද්දිතා හොන්තීති අධිප්පායො. යතො එවං, තස්මාපි කිඤ්චිපි හෙය්‍යොපාදෙය්‍යරූපං යං කිඤ්චිදෙව අට්ඨානානියොජකතාදිසගුරුපාදසුස්සූසානිස්සයපටිලද්ධවිවෙකපඤ්ඤාති- සයාලාභෙන නාවබුජ්ඣන්ති, න ජානන්තීත්‍යත්ථො. යතො ආලසියාදිදොසලෙසපරිග්ගහොපි සතතාචරියසෙවනවසෙන සිරොවිකිණ්ණතාදිසගුරුපාදපඞ්කජම්බුජපරායනො චිරෙනපි කාලෙන නානාවිධසත්ථන්තරකතපරිචයබලෙන පප්පොති තාදිසං පඤ්ඤාවෙයත්තියං. තෙනෙවාහ භගවා –
‘‘නිහීයති පුරිසො නිහීනසෙවී,
න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;
සෙට්ඨමුපනමං උදෙති ඛිප්පං,
තස්මා’ත්තනො උත්තරිතරං භජෙථා’’ති [අ. නි. 3.26].
තතො එතාදිසො පඤ්ඤවායෙවෙත්ථ ගුණදොසවිභාගවිවෙචනෙ අධිකාරී, නඤ්ඤො තබ්බිපරීතො පුරිසපසූති අයමෙත්ථාධිප්පායො. රුළ්හො අත්ථවිසෙසො. තෙනාහ ‘‘කිං තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගුරූනිහා’’ති. ඉහාති ඉමස්මිං ලොකෙ යෙසං ජනානං ගුරූනං කාතබ්බා පාදසුස්සූසා පාදපරිචරියා නත්ථි, තෙහි ජනෙහි යථාවුත්තනයෙන පඤ්ඤාවෙයත්තියරසානභිඤ්ඤෙහි කිං පයොජනං, ලෙසමත්තම්පි නත්ථි, අනධිගතායෙවෙත්ථ එතෙති අධිප්පායො. ඉදානි බ්‍යතිරෙකමුඛෙන ආහ ‘‘යෙ’’තිආදි. යෙ පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතාදිසම්පත්තිසම්පන්නා තප්පාදරජෙහි තෙසං ගුරූනං පාදධූලීහි ඔකිණ්ණා ඔනද්ධා ගවච්ඡිතා, තෙව සාධූ යථාවුත්තනයෙන පඤ්ඤාවෙයත්තියෙන අභිඤ්ඤාතා සජ්ජනා එව විවෙකිනො හෙය්‍යොපාදෙය්‍යගුණදොසවිභාගනියමනපඤ්ඤාසම්පත්තිසමඞ්ගිනො හොන්ති, තෙයෙවෙත්ථ ගුණදොසවිවෙචනෙ අධිගතාති අධිප්පායො. සා චායං ගුරුපාදසුස්සූසා විසිට්ඨාදරෙන කරණීයාති වඞ්කවුත්තියා තදභ්‍යාසෙ සාධුජනෙ නියොජෙති.
4-5. යෙ සකලසත්ථපරිචිතඤ්ඤාණපාටවා යදි දොසමාරොපයන්ති, තෙසං තද්දොසනිරාකරණං විනා පදෙසාවබොධනමත්තෙන පණ්ඩිතමානීනං වචනස්සාගුරුකරණං වඞ්කවුත්තියා දස්සෙන්තො ච තංද්වාරෙනෙව අත්තනො අනඤ්ඤසාධාරණගුරුගාරවතං සාධුජනෙහි පරමාදරෙන සම්පාදෙතබ්බමිති දස්සෙතුං ‘‘යෙසං…පෙ… කිනො’’ති ගාථාද්වයමාහ. අනෙකසත්ථානං තිපිටකතක්කබ්‍යාකරණාදීනං අනෙකෙසං ගන්ථානං අන්තරෙ තත්වත්ථසඞ්ඛාතඅබ්භන්තරෙ උචිතා සවනඋග්ගහණධාරණාදිවසෙන පරිචිතා පඤ්ඤා සුතමයා පඤ්ඤා යෙසං යෙහි න සඤ්චිතා, ද්වින්නමෙකක්ඛණෙ පවත්තියාභාවෙපි උපචිතසමූහභාවතො, පුබ්බකාලිකපඤ්ඤාය අපරකාලිකපඤ්ඤාය අනන්තරආසෙවනාදිපච්චයලාභතො අවත්ථබාහුල්ලපවත්තිතො වා සඤ්චිතබ්බාපි න රාසිකතා. එතෙ ඊදිසපඤ්ඤාපාටවරහිතා ඉමෙ සම්මොහබ්භාහතා පඤ්ඤාපාටවාභාවතො බලප්පත්තෙන මොහෙන විසෙසෙන පහතා එව කිඤ්චිපි හෙය්‍යොපාදෙය්‍යං නාවබුජ්ඣන්ති. න එකෙ අනෙකෙති ච, තෙ ච තෙ සත්ථා චෙති ච, තෙසමන්තරමිති ච, තස්මිං උචිතාති ච සම්මොහෙන අබ්භාහතාති ච විග්ගහො. තෙන වුත්තං–
‘‘ගුණදොසමසත්ථඤ්ඤූ, ජනො විභජතෙ කථං;
අධිකාරො කිමන්ධස්ස, රූපභෙදොපලද්ධිය’’න්ති [කාබ්‍යාදාස 1.8].
තස්සත්ථො – අසත්ථඤ්ඤූ ජනො ගුණදොසං කථං විභජතෙ. තථා හි රූපභෙදොපලද්ධියං නීලපීතාදිරූපවිසෙසාවබොධනෙ අන්ධස්ස අධිකාරො අභිමුඛකරණං කිං හොති, න භවත්‍යෙව, තස්මා අනෙකසත්ථන්තරගතසුප්පසන්නපඤ්ඤාචක්ඛුනා එව ගුණදොසවිවෙචනං භවති, තදභාවෙ න භවත්‍යෙව. ඉදමෙව වුච්චතෙ–
‘‘සබ්බත්ථ සත්ථතොයෙව, ගුණදොසවිවෙචනං;
යං කරොති විනා සත්ථං, සාහසං කිමතොධික’’න්ති.
තස්සත්ථො – සබ්බත්ථ ගුණදොසවිවෙචනං සත්ථතොයෙව හොති, සත්ථං විනා සත්ථොචිතතාදිසපඤ්ඤං විනා යං කරොති ගුණාගුණවිභාගං කරොති, යං කරණං අත්ථි, අතොධිකං සාහසං කිං ආසුං කිරියා අනුපපරික්ඛනකිරියා නත්ථෙව.
ඉහ ඉමස්මිං ලොකෙ යෙසං අකතපුඤ්ඤානං ජනානං ගුරූනං
‘‘පියො ගරු භාවනීයො,
වත්තා ච වචනක්ඛමො;
ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා,
නො චා’ට්ඨානෙ නියොජකො’’ති [අ. නි. 7.37].
නිද්දිට්ඨගුණොපෙතානං ආචරියානං කාතබ්බා පාදසුස්සූසා පාදපරිචරියා නත්ථි, තෙහි කිං පයොජනං. යෙ කතපුඤ්ඤා ජනා තප්පාදරජොකිණ්ණා තෙසං ගුරූනං පාදරජෙහි ගවච්ඡිතා, තෙව සාධූ ජනා එව විවෙකිනො කල්‍යාණමිත්තගුරුපාසනාහි අධිගතවිසිට්ඨවිවෙකබුද්ධිනො භවන්ති, තෙ එව විවෙකං ජානන්තීති භාවො. සොතුමිච්ඡා සුස්සූසා, තං නිස්සාය කත්තබ්බපාදපරිචරියාපි තදත්ථියා සුස්සූසා නාම හොති. පාදෙසු සුස්සූසාති ච, තෙසං පාදාති ච, තෙසු රජානීති ච, තෙහි ඔකිණ්ණාති ච විග්ගහො. සිස්සානං සකලාභිබුද්ධියා ගුරුපටිබද්ධත්තා අත්තනො ගුණතො අධිකතරායෙව සෙවිතබ්බා. වුත්තඤ්හි භගවතා –
‘‘නිහීයති පුරිසො නිහීනසෙවී,
න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;
සෙට්ඨමුපනමං උදෙති ඛිප්පං,
තස්මා’ත්තනො උත්තරිතරං භජෙථා’’ති [අ. නි. 3.26].
6. කබ්බනාටකනික්ඛිත්ත-නෙත්තචිත්තා කවිජ්ජනා;
යංකිඤ්චි රචයන්තෙ’තං, න විම්හයකරං පරං.
7. තෙයෙ’ව පටිභාවන්තො, සො’ව බන්ධො සවිම්හයො;
යෙන තොසෙන්ති විඤ්ඤූයෙ, තත්ථාප්‍ය’විහිතාදරා.
6-7. එවමෙත්ථාන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙනාධිගතෙ දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘කිං අම්හාකං කබ්බනාටකපරිචයාභාවෙරචනාවිසෙසාභියොගොපජනිතපරිස්සමෙනා’’ති ඔලීනවුත්තිනො සොතුජනෙ සමුස්සාහෙති ‘‘කබ්බනාටකා’’තිආදිනා. කවිප්පයොගසඞ්ඛාතො බන්ධොව කවිනො ඉදන්ති කබ්බං. මුත්තකාදිවාක්‍යස්වමුත්තිකාද්‍යවයවසභාවා අන්තරවාක්‍යසමුදායසම්පන්නං වුත්තජාතිභෙදභින්නං පජ්ජමයං ගජ්ජමයං පජ්ජගජ්ජමයං චම්පූනාමකඤ්ච, මහාවාක්‍යරූපං මහාකබ්බඤ්ච, තං පන මහාකබ්බං සග්ගෙහි සග්ගනාමකෙහි පරිච්ඡෙදවිසෙසෙහි බන්ධ්‍යතෙ කරීයතීති සග්ගබන්ධොති පවුච්චති. තස්ස තු ලක්ඛණං ‘‘සග්ගබන්ධස්ස මුඛං ඉට්ඨාසීසනං සියා පණාමො වා බන්ධසම්බන්ධිනො කස්සචි අත්ථස්ස නිද්දෙසො වා’’තිආදිනා අනෙකධා වණ්ණෙන්ති. තං යථා?
‘‘සග්ගබන්ධො මහාකබ්බ-මුච්චතෙ ත්වස්ස ලක්ඛණං;
පණාමො වත්ථුනිද්දෙසො, ආසීසාපි ච තම්මුඛං.
ඉතිහාසකථුබ්භූතං, සන්තසන්නිස්සයම්පි වා;
චතුවග්ගඵලායත්තං, චතුරොදාත්තනායකං.
පුරණ්ණවුතුසෙලින්දු-සවිතූදයවණ්ණනං;
උය්‍යානසලිලක්කීළා, මධුපානරතුස්සවං.
විප්පලම්භවිවාහෙහි, කුමාරොදයවඩ්ඪිහි;
මන්තදූතප්පයානාජි-නායකාභ්‍යූදයෙහිපි.
අලඞ්කතමසංඛිත්ත-රසභාවනිරන්තරං;
නාතිවිත්ථිණ්ණසග්ගෙහි, පියවුත්තසුසන්ධිභි.
සබ්බත්ථ භින්නසග්ගන්තෙ-හුපෙතං ලොකරඤ්ජකං;
කබ්බං කප්පන්තරට්ඨායි, ජායතෙ සාධ්වලඞ්කතී’’ති [කාබ්‍යාදාස 1.14 – 19 ගාථා].
තත්ථ ඉතිහාසකථුබ්භූතන්ති පුරාවුත්තකථාසන්නිස්සයං. සන්තසන්නිස්සයන්ති ඉතරසොභනාධිකරණගුණරාජචරිතාදිනිස්සයං වා. චතුවග්ගඵලායත්තන්ති ධම්මාදිචතුවග්ගඵලායත්තං. ධම්මො නාම අබ්භූදයනිබ්බානහෙතුකො. අත්ථො නාම විජ්ජාභුම්‍යාදීනං යථාඤ්ඤායමජ්ජනං, අජ්ජිතානඤ්ච රක්ඛණං. කාමො නාම නිරයො විසයො පයොගො. මොක්ඛො නාම සබ්බසංසාරදුක්ඛනිවත්ති. චතුරොදාත්තනායකන්ති උස්සාහසත්තිමන්තසත්තිපභූසත්තියොගෙන චතුරො කුසලො චාගාතිසයාදියොගෙන උදාත්තො උදාරො නායකො විපක්ඛො, පටිපක්ඛො ච යත්ථ, තං. මධු නාම සුරා. විප්පලම්භො විරහො. මන්තො නීතිවෙදීහි සහ කාරීයනිච්ඡයො. දූතො සන්ධානප්පවත්තො පුරිසො. පයානං සඞ්ගාමාදිනිමිත්තගමනං. ආජි සන්ධ්‍යාභාවෙ විග්ගහො. අසඞ්ඛත්තරසභාවනිරන්තරන්ති අසංඛිත්තා බහුත්තා රසා සිඞ්ගාරවීරාදයො, භාවා රතිඋස්සාහාදයො, තෙහි නිරන්තරං පත්ථටං. පියවුත්තසුසන්ධිභීති පියානි සුතිසුභගානි වුත්තානි ඉන්දවජිරාදීනි අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධසංසග්ගතාය සොභනො සන්ධි අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගහා යෙසං සග්ගානං, තෙහීති.
පුනපි යථාවුත්තෙසු අඞ්ගෙසු නගරවණ්ණනාදීසු කිඤ්ච යථාසම්භවං මධුපානාදිරහිතම්පි තඤ්ඤූනං මනො රඤ්ජෙති උපාදියතෙව සබ්භීති දස්සෙතුමාහ–
‘‘කබ්බං න දුස්සතඞ්ගෙහි, න්‍යූනමප්‍යත්‍ර කෙහිචි;
බන්ධඞ්ගසම්පදා තඤ්ඤූ, කාමමාරාධයන්ති චෙ’’ති [කාබ්‍යාදාස 1.20].
පුනපි –
‘‘ගුණතො පඨමං වත්වා, නායකං තෙන සත්තුනො;
නිරාකරණමිච්චෙස, මග්ගො පකතිසුන්දරො.
වංසවීරසුතාදීනි, වණ්ණයිත්වා රිපුස්සපි;
තජ්ජයා නායකුක්කංස-කථනඤ්ච සුඛෙති නො’’ති [කාබ්‍යාදාස 1.21 22 ගාථා] ආහු.
සබ්බම්පෙතං සද්ධම්මාමතරසපානසරසහදයානං සම්ඵප්පලාපවිපුලවිසප්පවෙසොපද්දුතකබ්බනාටකපරම්මුඛානං සතතචරිතසඤ්චරිතරතනභාජනානං සප්පුරිසානං කිං හදයඛෙදොපජනිතපරිස්සමෙනෙති තදනුරූපමෙවොපදස්සිතන්ති.
නාටකං නාම භරතාදිනාට්‍යසත්ථෙ නානප්පකාරනිරූපිතරූපං කප්පං, තංලක්ඛණෙකදෙසභූතලක්ඛණානි පකරණාදීනි නව රූපකානි. නාටිකා ච එත්ථෙවාවරුම්භන්ති. කබ්බඤ්ච නාටකඤ්ච, තෙසු නික්ඛිත්තං ඨපිතං නෙත්තඤ්ච චිත්තඤ්ච යෙහීති විග්ගහො. කෙ තෙ? කවිනො. තත්ථ නික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තවචනෙන සුතස්ස චින්තනඤ්ච ඌහාපොහමුඛෙන යථුග්ගහිතනියාමං, අවිපරීතත්ථනිච්ඡයනං, නිච්ඡිතස්ස භාවනා, නිරන්තරාභියොගො ච දස්සිතො. කබ්බනාටකවචනෙන සුතං, චින්තිතං, භාවිතඤ්ච දස්සිතං. සුතෙ දස්සිතෙ තන්නිස්සයං සුතමයඤාණම්පි දස්සිතමෙව සියාති. ‘‘කබ්බනාටකනික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තා’’ති ඉමිනා සුතචින්තාභාවනානුක්කමෙන සම්පාදිතපඤ්ඤාපාටවානං කබ්බරචනාය සාමත්ථියං දස්සෙති. හොති හි තාදිසානං තංසුතාදි බන්ධනකාරණං. වුත්තඤ්හි –
‘‘සාභාවිකී ච පටිභා,
සුතඤ්ච බහු නිම්මලං;
අමන්දො චාභියොගොයං,
හෙතු හොතිහ බන්ධනෙ’’ති [කාබ්‍යාදාස 1.103 ගාථා].
යංකිඤ්චීති අත්තනො චිත්තාරුළ්හං යංකිඤ්චි බන්ධජාතං. ඉමිනා පන අනියමවචනෙන අත්තනො තත්ථ ආදරාභාවං දීපෙති. රචයන්ති කරොන්ති. එතං තෙහි රචිතං බන්ධජාතං පරං අච්චන්තමෙව විම්හයකරං න හොති, තාදිසොපායසම්පත්තිසම්පන්නස්ස උපෙය්‍යසම්පත්තිසබ්භාවතො අනච්ඡරියමෙවාති අධිප්පායො. තත්ථ තෙසු කබ්බනාටකෙසු රචනාවිසෙසඑකන්තොපායභූතෙසු අවිහිතාදරාඅපි සුතාදිවසෙන අකතාදරාපි යෙ සප්පුරිසා පඤ්ඤවන්තො යෙන බන්ධවිසෙසෙන විඤ්ඤූ ගුණදොසවිදුනො සත්ථඤ්ඤුනො පණ්ඩිතජනෙ තොසෙන්ති පීණෙන්ති. තොසෙන්තියෙව හි තෙ තාදිසෙ සාභාවිකිපටිභාවිරහෙපි එතාදිසෙසු අත්ථෙසු සුතචින්තාභාවනාවසෙන වායමන්තා. වුත්තඤ්හි –
‘‘න විජ්ජතී යජ්ජපි පුබ්බවාසනා-
ගුණානුබන්ධි පටිභානමබ්භුතං;
සුතෙන වාචු’ස්සහනෙනුපාසිතා,
ධුවං කරොත්‍යෙව කමප්‍යනුග්ගහ’’න්ති [කාබ්‍යාදාස 1.104 ගාථා].
පටිභාවන්තො හෙය්‍යොපාදෙය්‍යපරිච්ඡෙදලක්ඛණපඤ්ඤාය පඤ්ඤවන්තො නාම, තෙයෙව සප්පුරිසා. සවිම්හයො ‘‘කීදිසායං, තාදිසොපායන්තරරහිතානම්පි එතාදිසො බන්ධො සියා’’ති විම්හයෙන සහ වත්තමානොපි. සොව බන්ධො තමෙව බන්ධනං තාදිසොපායසම්පත්තිවිරහෙනොපෙය්‍යසම්පත්තියා සබ්භාවතො, නාඤ්ඤොති.
6-7. ඉදානි කබ්බනාටකෙසු අපරිචිතානමම්හාකං ගන්ථරචනාසභාවාවබොධොව කුතොති ඔසක්කන්තෙ ‘‘කබ්බනාටකා’’දිගාථාද්වයෙන සමුස්සාහෙති. කබ්බනාටකනික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තා කබ්බනාටකෙසු සුතානුලොකනචින්තාභාවනාවසෙන ඨපිතනෙත්තචිත්තා කවිජ්ජනා කබ්බකාරකා යං කිඤ්චි අත්තනො අභිමතං රචයන්ති කරොන්ති, එතං බන්ධනං පරං අතිසයෙන න විම්හයකරං අච්ඡරියකරං න හොති, නිරන්තරාභියොගතො සිද්ධොපායමූලපඤ්ඤාසම්පදාය උපෙය්‍යභූතගන්ථසඞ්ඛරණං භවත්‍යෙවාති අධිප්පායො. කවිනො ඉදං කබ්බන්ති ච, නටකස්ස ඉදං නාටකං, නච්චගීතාදි. ඉධ පන තප්පටිපාදකකථාපකාසකගන්ථො නාටකං නාම. කබ්බඤ්ච නාටකඤ්චාති ච, කබ්බනාටකෙසු නික්ඛිත්තං නෙත්තචිත්තං යෙහීති ච විග්ගහො. යෙ ජනා තත්ථ තෙසු කබ්බනාටකෙසු අවිහිතාදරාපි සවනධාරණාදිවසෙන අකතසම්භමා එව විඤ්ඤූ යෙන ගන්ථරචනාවිසෙසෙන තොසෙන්ති පීණෙන්ති, තෙයෙව පටිභාවන්තො පටිභානසඞ්ඛාතපඤ්ඤවන්තො භවන්ති. සොව බන්ධො සවිම්හයො අඤ්ඤෙසං උප්පජ්ජමානවිම්හයෙන සහිතො. පටිභා එතෙසං අත්ථීති ච, සහ විම්හයෙන වත්තතීති ච, අවිහිතො ආදරො යෙහීති ච විග්ගහො. බාහිරසත්ථාභියොගාභාවෙපි පුබ්බවාසනාභාවෙපි ඉහ නිරන්තරාභියොගං කරොන්තො තාදිසසාමත්ථියං සාධෙතීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි –
‘‘න විජ්ජතී යජ්ජපි පුබ්බවාසනා-
ගුණානුබන්ධි පටිභානමබ්භුතං;
සුතෙන වාචු’ස්සහනෙනුපාසිතා,
ධුවං කරොත්‍යෙව කමප්‍යනුග්ගහ’’න්ති [කාබ්‍යාදාස 1.104 ගාථා].