4. අත්ථාලඞ්කාරාවබොධපරිච්ඡෙද

164. අත්ථාලඞ්කාරසහිතා, සගුණා බන්ධපද්ධති;

අච්චන්තකන්තා කන්තාව [යතොඅච්චන්තකන්තාව (ක.)], වුච්චන්තෙතෙ තතො’ධුනා.

164. එවං සද්දාලඞ්කාරෙ පරිච්ඡිජ්ජ සම්පත්‍යත්ථාලඞ්කාරං බොධයිතුමාහ ‘‘අත්ථාලඞ්කාර’’ඉච්චාදි. සගුණා යථාවුත්තෙහි පසාදාදීහි සද්දගුණෙහි සහිතා බන්ධපද්ධති කබ්බරචනං. අලඞ්කරීයති කන්තිං නීයති බන්ධො එතෙහි සරීරමිව හාරාදීහීති අලඞ්කාරා, තෙහි අත්ථාලඞ්කාරෙහි ජාත්‍යාදිලක්ඛණෙහි සහිතා සංයුත්තා සතී සගුණා පතිබ්බතාදිගුණොපෙතා අත්ථෙන ධනෙන අලඞ්කාරෙන ආභරණෙන සහිතා යුත්තා කන්තාව අඞ්ගනා විය. යතො අච්චන්තකන්තා අතිසයරමණීයා සියා, තතො තෙන කාරණෙන යෙ අත්ථාලඞ්කාරා අවසරං පත්තා, තෙ අධුනා ඉදානි වුච්චන්තෙ කථීයන්ති.

164. එවං සද්දාලඞ්කාරවිභාගං දස්සෙත්වා ඉදානි තන්නිස්සයංයෙව අත්ථාලඞ්කාරබන්ධමාරභන්තො ‘‘අත්ථාලඞ්කාරි’’ච්චාදිමාහ. සගුණා යථාවුත්තපසාදාදිසද්දගුණයුත්තා බන්ධපද්ධති පජ්ජගජ්ජාදිපභෙදා රචනාවලි අත්ථාලඞ්කාරසහිතා සභාවවුත්තිවඞ්කවුත්තිසඞ්ඛාතෙන අත්ථාලඞ්කාරෙන සංයුත්තා සගුණා අත්ථාලඞ්කාරසහිතා කන්තා ඉව පතිබ්බතාදීහි ගුණෙහි යුත්තා සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිධනෙහි ගීවෙය්‍යකටකනූපුරාදීහි ආභරණෙහි ච යුත්තා අඞ්ගනාව අච්චන්තකන්තා යතො අතිසයෙන රමණීයා, තතො තස්මා තෙ අත්ථාලඞ්කාරා අධුනා දානි වුච්චන්තෙ. අලඞ්කරොන්ති බන්ධං සරීරං වා එතෙහීති ච, අත්ථස්ස අලඞ්කාරාති ච, තෙහි සහිතාති ච, ගුණෙහි සහ වත්තතීති ච, බන්ධස්ස පද්ධතීති ච, අච්චන්තං අතිසයෙන කන්තාති ච විග්ගහො.

165. සභාවවඞ්කවුත්තීනං, භෙදා ද්විධා අලංක්‍රියා;

පඨමා තත්ථ වත්ථූනං, නානාවත්ථාවිභාවිනී.

165. කතිප්පභෙදා තෙ ඉච්චාහ ‘‘සභාව’’ඉච්චාදි. සභාවවුත්ති වඞ්කවුත්තීති ඉමෙසං භෙදා පභෙදෙන අලංක්‍රියා අත්ථාලඞ්කාරාද්විධාද්විප්පකාරා. තෙසු සභාවවුත්ති කීදිසීති ආහ ‘‘පඨමා’’තිආදි. තත්ථ තාසු පඨමා සභාවවුත්ති වත්ථූනං පදත්ථානං ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බසභාවානං නානා විචිත්තා, න ද්වෙකාව අවත්ථා අවසරා විභාවිනී පකාසිකා විඤ්ඤෙය්‍යා. ජාත්‍යාදීනං පදත්ථානං යථාසභාවමනෙකප්පකාරං සම්මදෙව විවරන්තී සභාවං පදත්ථානං විචිත්තං වදතීති සභාවවුත්ති නාමාති අධිප්පායො, සාව ජාතියා පදත්ථසරූපස්ස තථාතථාපටිපාදකත්තෙන වුත්තියා [දත්තියා (ක.)] ජාතිපි වුච්චති.

165. පසත්ථාලඞ්කාරා [පසත්ථාදිඅලඞ්කාරා (ක.)] පභෙදතො එත්තකාති දස්සෙන්තො ‘‘සභාවි’’ච්චාදිමාහ. අලංක්‍රියා අත්ථාලඞ්කාරා සභාවවඞ්කවුත්තීනං භෙදා පභෙදතො ද්විධා ද්විප්පකාරා හොන්ති. තත්ථ තාසුද්වීසු පඨමා සභාවවුත්ති වත්ථූනං ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බලක්ඛණානං පදත්ථානං නානාවත්ථාවිභාවිනී අනෙකප්පකාරස්ස පකාසිනී හොති. එත්ථ ජාත්‍යාදීනං පදත්ථානං අනෙකප්පකාරසභාවපකාසිනී සභාවවුත්ති නාම. එසාව ජාති ගුණාදිචතුබ්බිධපදත්ථානං සරූපසඞ්ඛාතජාතියා තෙහි ආකාරෙහි පටිපාදනතො උපචාරතො ජාති නාම හොති. ජාත්‍යාදිපදත්ථානංයෙව යථාසභාවං හිත්වා වත්ථුපරිකප්පිතඅතිසයොපමාරූපකාදිසරූපසඞ්ඛාතං වඞ්කසභාවං පකාසෙන්තී වඞ්කවුත්ති නාම. යභාවො ච වඞ්කො චාති ච, තෙසං වුත්තීති ච, අලංකරොන්ති එතාහීති ච, නානා අනෙකා ච සා අවත්ථා චාති ච වාක්‍යං.

යථා –

166. ලීලාවිකන්තිසුභගො,

දිසාථිරවිලොකනො;

බොධිසත්තඞ්කුරො භාසං,

විරොචි වාචමාසභිං.

166. ‘‘යථෙ’’ති තං උදාහරති. ලීලාය විලාසෙන විහිතාය විකන්තියා ගමනෙන සත්තපදවීතිහාරසඞ්ඛාතෙන සුභගො සුන්දරො දිසාසු දසසු ථිරමචලං විලොකනං යස්ස සො බොධිසත්තඞ්කුරො තදහුජාතො මහාබොධිසත්තො ආසභිං වාචං ‘‘අග්ගොහමස්මී’’තිආදිකමුත්තමං නිබ්භයවචනං භාසං වදන්තො විරොචි විසෙසෙන රමණීයත්තං පත්තො. අයං සභාවවුත්ති. එවං ජාතිසභාවවුත්‍යාදයොපි පරිකප්පනීයා.

166. ඉදානි සභාවවුත්තියා උදාහරණං ආහ ‘‘යථා – ලීලාවිකන්ති’’ච්චාදි. ලීලාවිකන්තිසුභගො විලාසගමනෙන සත්තපදවීතිහාරෙන සුන්දරො දිසාථිරවිලොකනො දසදිසාසු අචලඔලොකනො බොධිසත්තඞ්කුරො මහාබොධිසත්තඞ්කුරො ආසභිං වාචං ‘‘අග්ගොහමස්මී’’තිආදිනා අභීතවචනං භාසං වදන්තො විරොචි අසොභීති. ඉහ බොධිසත්තසඞ්ඛාතස්ස දබ්බස්ස ලීලාවිකන්තිදිසාථිරවිලොකනවචොනිච්ඡාරණසඞ්ඛතානං අවත්ථානං පකාසිතත්තා දබ්බසභාවවුත්තීති ඤාතබ්බා. එසායෙව දබ්බගතගත්‍යාදිවිචිත්‍රසරූපං අලඞ්කරණතො අලඞ්කාරො නාම, දබ්බගතගත්‍යාදයො පන අලංකිරියමානත්තා අලංකිරියා නාම. ජාතිගුණක්‍රියාසභාවවුත්තියොපි එවමෙව දට්ඨබ්බා. ලීලාය යුත්තා විකන්තීති ච, තාය සුභගොති ච, දිසාසු ථිරං විලොකනං යස්සෙති ච, බොධියා පඤ්ඤාය සත්තොති ච, සොයෙව අඞ්කුරොති ච, උසභස්ස භාවොති ච වාක්‍යං. උසභස්ස භාවසඞ්ඛාතා අකම්පනීයා ඨිති ආසභං නාම, අකම්පභාවතො තෙන සමාපි වාචා උපචාරතො ආසභී නාම හොති.

167. වුත්ති වත්ථුසභාවස්ස, යා’ඤ්ඤථා සා පරාභවෙ;

තස්සා’නන්තවිකප්පත්තා, හොති බීජොපදස්සනං.

167. දුතියමාහ ‘‘වුත්ති’’ච්චාදිනා. වත්ථුනො ජාත්‍යාදිරූපස්ස පදත්ථස්ස සභාවො යස්සං අවත්ථායං යාදිසං රූපං තස්ස අඤ්ඤථාභාවෙන තස්ස රූපස්ස තථෙතං දබ්බාපනෙන වුත්ති වචනං. පරා භවෙ අඤ්ඤා වඞ්කවුත්ති නාම සියා. කිං සා සාකල්ලෙන වත්තුං සක්කාති ආහ ‘‘තස්සා’’ඉච්චාදි. තස්සා වඞ්කවුත්තියා අනන්තවිකප්පත්තා අපරිමිතභෙදකත්තා බීජස්ස කාරණත්තා සකලබ්‍යත්තිබ්‍යාපිසාමඤ්ඤරූපස්ස යතො පරෙ විචිත්තාලඞ්කාරා පසවන්ති, උපදස්සනං කථනං හොති නිරවසෙසාභිධානස්ස කෙනාප්‍යසක්කුණෙය්‍යත්තා.

167. ඉදානි වඞ්කවුත්තිං දස්සෙති ‘‘වුත්ති’’ච්චාදිනා. වත්ථුසභාවස්ස ජාත්‍යාදිපදත්ථසම්බන්ධිනො තාසු තාසු අවත්ථාසු යො සභාවො විජ්ජති, තස්ස සභාවස්ස අඤ්ඤථා විජ්ජමානාකාරං හිත්වා වත්තුපරිකප්පිතෙන අතිසයඋපමාරූපකාදිඅඤ්ඤපකාරෙන යා වුත්ති යං කථනං අත්ථි, සා පරාභවෙ සභාවවුත්තිතො අඤ්ඤා වඞ්කවුත්ති නාම සියා. තස්සා වඞ්කවුත්තියා අනන්තවිකප්පත්තා අප්පමාණපක්ඛත්තා කථනෙන පරිසමාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා නයතො තස්ස අනන්තපක්ඛස්ස පරිග්ගහණත්ථං බීජොපදස්සනං කාරණමත්තස්ස නිදස්සනං හොති. වක්ඛමානභෙදතො එකමෙකම්පි අත්තනා සදිසං අනන්තභෙදපරිග්ගහජානනත්ථං පහොතීති අධිප්පායො. වත්ථූනං සභාවොති ච, අනන්තා විකප්පා යස්ස සභාවස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච, බීජස්ස උපදස්සනන්ති ච විග්ගහො.

වඞ්කවුත්තිඅත්ථාලඞ්කාරඋද්දෙසවණ්ණනා

168. තත්ථා’තිසයඋපමා-

රූපකාවුත්තිදීපකං;

අක්ඛෙපො’ත්ථන්තරන්‍යාසො,

බ්‍යතිරෙකො විභාවනා.

169. හෙතුක්කමො පියතරං, සමාසපරිකප්පනා;

සමාහිතං පරියාය-වුත්තිබ්‍යාජොපවණ්ණනං.

170. විසෙස රුළ්හාහඞ්කාරා,

සිලෙසො තුල්‍යයොගිතා;

නිදස්සනං මහන්තත්තං,

වඤ්චනා’ප්පකතත්ථුති.

171. එකාවලි අඤ්ඤමඤ්ඤං, සහවුත්ති විරොධිතා;

පරිවුත්තිබ්භමොභාවො, මිස්ස’මාසී රසී ඉති.

172. එතෙ භෙදා සමුද්දිට්ඨා, භාවො ජීවිතමුච්චතෙ;

වඞ්කවුත්තීසු පොසෙති, සිලෙසො තු සිරිං පරං.

168-172. යථොද්දෙසං නිද්දිසිතුකාමො උද්දිසති ‘‘තත්ථෙ’’ච්චාදි. තත්ථාති තස්සං වඞ්කවුත්තියං ‘‘එතෙ භෙදා සමුද්දිට්ඨා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. සමුද්දිට්ඨාති සඞ්ඛෙපනයෙන වුත්තා. අතිසයො උපමා රූපකං ආවුත්ති දීපකඤ්ච, සමාසො සමාසවුත්ති පරිකප්පනා ච, විසෙසො රුළ්හාහඞ්කාරො ච, ජීවිතමුච්චතෙති තදභාවෙ බන්ධස්ස ඡවස්සෙව හෙය්‍යත්තා වුත්තං, සිලෙසො තු වඞ්කවුත්තීසු සභාවවුත්තිං හිත්වා වත්ථුසභාවතො අඤ්ඤථා යථා තථා පරිකප්පනරූපාසු අතිසයාදීසු වුත්තීසු පරං සිරිං කන්තිං පොසෙති තං පූරෙති ආවහතීති.

168-172. භෙදවන්තානං පදත්ථානං සභාවකථනං උද්දෙසක්කමෙන පාකටං හොතීති වත්තමානෙහි අලඞ්කාරෙහි උද්දිසන්තො ‘‘තත්ථාතිසය…පෙ… රසී’’ති ගාථාචතුක්කමාහ. තත්ථ තත්ථාති තිස්සං වඞ්කවුත්තියං ඉති එවං එතෙ පඤ්චතිංස භෙදා සමුද්දිට්ඨා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තාති. එතෙසං පන පදානං අත්ථො නිද්දෙසෙ ආවිභවිස්සති. ඉමිනා භාවො ච සිලෙසො ච අතිප්පසත්ථොති දීපෙති. භාවො භාවාලඞ්කාරො ජීවිතං බන්ධස්ස පාණභූතොති වුච්චතෙ, භාවරහිතස්ස බන්ධස්ස ඡවසරීරස්ස විය අනුපාදෙය්‍යත්තා, සිලෙසො තු සිලෙසාලඞ්කාරො පන වඞ්කවුත්තීසු අතිසයොපමාදිවඞ්කවුත්තීසු පරමුක්කංසභූතං සිරිං සොභං පොසෙති පූරෙති.

නිද්දෙසවණ්ණනා

173. පකාසිකා විසෙසස්ස,

සියා’තිසයවුත්ති යා;

ලොකාතික්කන්තවිසයා,

ලොකියාති ච සා ද්විධා.

173. තත්ථාතිසයවුත්තීනං තාව නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘පකාසිකා’’ඉච්චාදි. විසෙසස්ස වත්ථුගතස්සාතිමත්තස්ස පකාසිකායාති අනුවදිත්වා සා අතිසයවුත්ති සියාති විධීයතෙ, අතිසයස්ස වත්ථුනො උක්කංසස්ස පටිපාදිකා වුත්ති අතිසයවුත්ති. සා ච දුවිධාති ආහ ‘‘ලොක’’ඉච්චාදි. ලොකං ලොකප්පතීතිං අතික්කන්තො විසයො ගොචරො යස්සා සා ලොකාතික්කන්තවිසයා ච ලොකෙ භවා ලොකඨිතිමනතික්කන්තත්තාති ලොකියා චාති අතිසයවුත්ති ද්විධා ද්විප්පකාරා භවති.

173. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන අතිසයවුත්තිං දස්සෙති ‘‘පකාසි’’ච්චාදිනා. විසෙසස්ස ජාත්‍යාදිපදත්ථගතඅධිකවිසෙසස්ස යා වුත්ති පකාසිකා, සා අතිසයවුත්ති නාම සියා, සා අතිසයවුත්ති ලොකාතික්කන්තවිසයා ච ජාත්‍යාදිපදත්ථානං යථාසභාවසඞ්ඛතලොකඨිත්‍යාතික්කන්තවිසයත්තා ලොකාතික්කන්ත විසයාති ච ලොකියාති ච යථාවුත්තලොකමනතික්කම්ම පවත්තනතො ලොකියාති චෙවං ද්විධා ද්විප්පකාරා හොන්ති. වදතීති වුත්ති, අතිසයස්ස වුත්තීති ච, ලොකං අතික්කන්තො විසයො එතිස්සාති ච, ලොකෙ භවාති ච විග්ගහො. ‘‘විසෙසස්ස පකාසිකා’’ති පසිද්ධගුණානුවාදෙන සා අතිසයවුත්ති සියාති අපසිද්ධං අතිසයවුත්තිවිධානං කරොති, යථා ‘‘යො කුණ්ඩලී, සො දෙවදත්තො’’ති. අනුවාදකඅනුවාදනීයභෙදො උපරිප්‍යෙවමෙව දට්ඨබ්බො.

174. ලොකියාතිසයස්සෙ’තෙ,

භෙදා යෙ ජාතිආදයො;

පටිපාදීයතෙ ත්ව’ජ්ජ,

ලොකාතික්කන්තගොචරා.

174. අයං ද්විප්පකාරා අතිසයවුත්ති සභාවවුත්‍යාදීහි භින්නාති චෙ? ආහ ‘‘ලොක’’ඉච්චාදි. ජාතිආදයො යතො පදත්ථස්ස විචිත්තං සරූපං වදතීති විචිත්තසරූපපටිපාදිකා සභාවවුත්තිපි අලඞ්කාරො, අලඞ්කාරියං තු වත්ථුමත්තං, තතො සභාවවුත්‍යාදයො යෙ භෙදා විසෙසා, එතෙ ලොකියාතිසයස්ස භෙදා, යථා සරීරෙ යං සහජං සුන්දරත්තං, තස්ස පොසකාපි මුත්තාවලිප්පභුති අලඞ්කාරොති වුච්චති, එවං බන්ධෙප්‍යලඞ්කාරියවත්ථුනිමිත්තං ධම්මත්තං යාය උක්කංසීයති, සා උක්කංසොති වුච්චති. සා ච වුත්ති අලඞ්කාරසද්දෙන වුච්චතෙ. සා පන අතිසයවුත්තියෙව. තෙනෙවාහ ‘‘ලොකියාතිසයස්සෙතෙ, භෙදා යෙ ජාතිආදයො’’ති. යතො එවං, තතො ලොකාතික්කන්තවිසයා ච විසුං දස්සනීයාති ආහ ‘‘පටී’’තිආදි. තුසද්දො භෙදෙ. අජ්ජ තු ඉදානි පන ලොකාතික්කන්තගොචරා පටිපාදීයතෙති සම්බන්ධො.

174. ඉදානි එසා ද්විප්පකාරාපි අතිසයවුත්තිසභාවවුත්‍යාදීහි අනඤ්ඤාති දස්සෙතුං ‘‘ලොකියෙ’’ච්චාදිමාහ. ජාතිආදයො ජාතිගුණාදිපදත්ථගතවිචිත්තසරූපස්ස පකාසනතො නිස්සයවොහාරෙන ‘‘ජාත්‍යාදයො’’ති නිද්දිට්ඨා ජාතිසභාවවුත්තිගුණසභාවවුත්‍යාදයො යෙ භෙදා විසෙසා, එතෙ ලොකියාතිසයස්ස ලොකියාතිසයවුත්තියායෙව භෙදා අවයවා. තත්ථ ලොකියාතිසයවුත්ති නාම ජාතිසභාවවුත්තිගුණසභාවවුත්‍යාදයොයෙවාති. එසායෙව විචිත්‍රරූපපටිපාදිකා උක්කංසාති ච වුච්චති. එවං ලොකියාතිසයවුත්තියා ‘‘ලීලාවිකන්තිසුභගො’’ති උදාහරණස්ස ගම්‍යමානත්තා වක්ඛමානං පටිජානාති ‘‘පටිපාදීයතෙ’’ච්චාදිනා. අජ්ජ තු ඉදානි පන ලොකාතික්කන්තගොචරා අතිසයවුත්ති පටිපාදීයතෙ උදාහරණතො නිප්ඵාදීයති. ලොකෙ භවොති ච, තස්ස අතිසයො ආධික්කමිති ච වාක්‍යං.

175. පිවන්ති දෙහකන්තී යෙ,

නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන තෙ;

නා’ලං හන්තුං ජිනෙ’සං ත්වං,

තණ්හං තණ්හාහරොපි කිං.

175. තමුදාහරති ‘‘පිවන්ති’’ච්චාදිනා. ජින තෙ දෙහකන්තී සරීරසොභායො යෙ ජනා නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන අත්තනො නයනද්වන්දසඞ්ඛාතෙන අඤ්ජලිපුටෙන පිවන්ති, එසං ජනානං තණ්හං පිපාසං ලොභමෙව වා හරති අනුපතති [අපනයති (?)]. තණ්හාහරොපි සමානො ත්වං හන්තුං නිවත්තිතුං කිං නාලං කස්මා අසමත්ථොසි. තණ්හාහරා නාම තණ්හමෙව නුදන්ති. අත්‍ර හනන්තාමපිහ සම්පනුදති ලොකඨිතිං අතික්කම්ම දෙහකන්තියා බහුත්තනධම්මො වුත්තො.

175. ඉදානි පටිඤ්ඤාතානුසාරෙන පටිපාදෙති ‘‘පිවන්ති’’ච්චාදිනා. භො ජින තෙ තුය්හං දෙහකන්තී සරීරසොභායො යෙ ජනා නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන නෙත්තසඞ්ඛාතෙන හත්ථපුටෙන පිවන්ති, එසං සාධුජනානං තණ්හං පිපාසං ලොභමෙව වා තණ්හාහරොපි ත්වං සබ්බෙසං තණ්හාවිනාසකොපි හන්තුං නිවාරෙතුං කිං නාලං කස්මා අසමත්ථොසීති. එත්ථ පිවනං නාම පිපාසං විනෙතීති ලොකසභාවො. තණ්හං හන්තුං නාලමිති ලොකසභාවමතික්කන්තත්ථො. කන්තීනං අධිකපියතා අතිසයධම්මො, තස්ස වුත්ති පන තණ්හං හන්තුං නාලමිති ලොකාතික්කන්තඅත්ථං විසයං කත්වා පවත්තො හොති. සා පන කථෙතුමිච්ඡිතං කන්තීනං අධිකපියතං තණ්හාහනනෙ අසමත්ථං වත්වා දීපෙතීති වඞ්කවුත්ති නාම. වුච්චමානානං උපමාරූපකාදීනම්පි වඞ්කවුත්තිතා ඉච්ඡිතත්ථස්ස පකාරන්තරෙන පකාසනතොයෙව. යථා නාම සරීරසහජං පීනත්තාදිසුන්දරත්තං උද්දීපනාකාරෙන ඨිතා කටකඋණ්හීසහාරාදයො අලඞ්කාරා නාම භවන්ති, එවං බන්ධසරීරසඞ්ඛාතෙ අලඞ්කරණීයවත්ථුම්හි විජ්ජමානඅතිපියතාදිමෙව උද්දීපෙත්වා අලඞ්කුරුමානා ‘‘තණ්හාහරොසි ත්වං එසං කන්තී පිවන්තානං තණ්හං හන්තුං නාල’’මිති වාචාභඞ්ගී අලඞ්කාරො නාම. අලඞ්කාරියං නාම අලඞ්කාතබ්බකන්තිපියතාය බහුත්තන්ති. උත්තරිපි අලඞ්කාරඅලඞ්කාරියවිභාගො ච අනුරූපතො යොජනක්කමො ච එවමෙව දට්ඨබ්බො. දෙහෙ කන්තීති ච, අඤ්ජලීයෙව පුටොති ච, නෙත්තානියෙව අඤ්ජලිපුටොති ච, තණ්හං හරතීති ච විග්ගහො.

176. උපමානොපමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො’පමා;

සද්දත්ථගම්මා වාක්‍යත්ථ-විසයාති ච සා තිධා.

176. උපමං නිද්දිසති ‘‘උපමානෙ’’ච්චාදිනා. උපමීයතෙ අනෙනාති උපමානං, පදුමාදිකවත්ථු. පදුමාදිකො තු සද්දො උපමානවාචකො. උපමීයතීති උපමෙය්‍යං, මුඛාදිකවත්ථු. මුඛාදිකො සද්දො තු උපමෙය්‍යවාචකො. තෙසං උපමානොපමෙය්‍යානං පදුමාදිමුඛාදිවත්ථූනඤ්ච. සධම්මත්තන්ති සමානො ධම්මො කන්තිමන්තතා යස්ස සො සධම්මො, තස්ස භාවො සධම්මසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තසමානෙන ධම්මෙන සහ සම්බන්ධො සධම්මත්තං උපමානොපමෙය්‍යපතිට්ඨිතං උපමා සියා, උපමීයති යථාවුත්තො සම්බන්ධොති කත්වා. සා පනාලඞ්කාරියස්ස ධම්මස්සාතිසයපටිපාදනප්පකාරො. කතිවිධා සාති ආහ ‘‘සද්ද’’ඉච්චාදි. සද්දො ච අත්ථො ච, තෙහි ගම්මා පතීයමානා සද්දත්ථගම්මා. වාක්‍යං පදසමුදායො. තස්ස අත්ථො විසයො ගොචරො යස්සා වාක්‍යත්ථවිසයාති ච සා උපමා තිවිධා සද්දගම්මඅත්ථගම්මවාක්‍යත්ථවිසයාති තිධා හොති.

176. ඉදානි උපමාලඞ්කාරං නිද්දිසති ‘‘උපමානො’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං චන්දනීලුප්පලදලාභාදීනං ආනනනයනාදීනඤ්ච පදත්ථානං සධම්මත්තං කන්තිමන්තතාපීනතාදිතුල්‍යධම්මසම්බන්ධො උපමා නාම සියා, සා අලඞ්කරණීයවත්ථුනො ආධික්කපටිපාදනප්පකාරා උපමා සද්දත්ථගම්මා සද්දගම්මා ච අත්ථගම්මා ච වාක්‍යත්ථවිසයා ච, ඉති එවං තිධා තිප්පකාරා හොති. එත්ථ උපමානොපමෙය්‍යභූතානං චන්දානනාදිපදත්ථානං සධම්මසඞ්ඛතො අඤ්ඤමඤ්ඤතුල්‍යකන්තිමන්තතාපීනතාදිධම්මයොගො පදත්ථානං උපමත්ථස්ස පතිට්ඨිතත්තා උපට්ඨානතාය උපමා නාම හොති, තන්නිස්සයචන්දාදයො පන නිස්සිතවොහාරෙන උපමා නාම හොති, උපමානභූතචන්දාදිඅත්ථපටිපාදකො චන්දිමාදිසද්දොපි තදත්ථෙන උපමා නාම හොති, උපමෙය්‍යුපමෙය්‍යනිස්සයතප්පටිපාදකානම්පි උපමෙය්‍යභාවො එවමෙව දට්ඨබ්බො. උපමීයතෙ අනෙනාති උපමානන්ති කත්වා චන්දාදි උපමානං වුච්චති, උපමීයතීති උපමෙය්‍යං, ආනනාදි, උපමානඤ්ච උපමෙය්‍යඤ්චාති ච, සමානො ච සො ධම්මො චෙති ච, තස්ස භාවොති ච, සද්දො ච අත්ථො චාති ච, තෙහි ගම්මාති ච, වාක්‍යස්ස අත්ථොති ච, සො විසයො යස්සා උපමායාති ච වාක්‍යං.

177. සමාසපච්චයෙවාදී, සද්දා තෙසං වසා තිධා;

සද්දගම්මා සමාසෙන, මුනින්දො චන්දිමානනො.

177. තත්ථ සද්දගම්මාපි තිධා සියාති දස්සෙතුමාහ ‘‘සමාස’’ඉච්චාදි. සමාසො ච පච්චයො ච ඉවාදි ච, තෙ සද්දා නාම, සද්දසද්දෙන සමාසාදයො වත්තුමධිප්පෙතාති අත්ථො. තෙසං සමාසාදීනං වසා සද්දගම්මා තිධා හොති සමාසසද්දගම්මා පච්චයසද්දගම්මා ඉවාදිසද්දගම්මාති, සමාසෙන සමාසසද්දෙන ගම්මා උපමා වුච්චතීති සෙසො. උදාහරති ‘‘මුනින්දො චන්දිමානනො’’ති, චන්දිමා විය රුචිරමානනං මුඛං යස්ස සො චන්දිමානනො. එත්ථ ච චන්දිමං උපමානං, ආනනං උපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං ධම්මො, චන්දිමානනානං සමානධම්මසම්බන්ධිජොතකො වියසද්දො, තෙසු සාධාරණධම්මවාචකස්ස වියසද්දස්ස චොපමාජොතකස්සාප්පයොගො සමාසෙනෙව වුත්තත්තා, එත්ථ පන වියසද්දො චන්දිමාසද්දෙන උපමානවාචකෙන සම්බන්ධමුපගතො චන්දගතමෙව සදිසත්තං වදති, මුඛගතං පන සාමත්ථියා පදීයතෙ, එවමීදිසං දට්ඨබ්බං.

177. තෙසු යථාවුත්තෙසු සද්දගම්මස්ස තිවිධත්තං දස්සෙතුං ආහ ‘‘සමාසෙ’’ච්චාදි. සමාසපච්චයෙවාදී සමාසො, ආයාදිපච්චයා, ඉවාදයො ච සද්දා නාම, තෙසං සමාසාදීනං වසා භෙදෙන සද්දගම්මා තිධා සමාසසද්දගම්මා පච්චයසද්දගම්මා ඉවාදිසද්දගම්මාති තිවිධා හොති. සමාසෙන සමාසසද්දෙන ගම්මොපමා වුච්චති ‘‘මුනින්දො චන්දිමානනො’’ති. මුනින්දො සම්මාසම්බුද්ධො චන්දිමානනො චන්දසමානමනොහරමුඛමණ්ඩලෙන යුත්තො හොති, සමාසො ච පච්චයො ච ඉවඉති ඉදං ආදි යෙසං වාදීනන්ති ච, සද්දෙන ගම්මාති ච, මුනීනං ඉන්දොති ච, චන්දිමා විය රුචිරං ආනනං මුඛං යස්සෙති ච විග්ගහො. එත්ථ ‘‘චන්දිමා’’ති උපමානං, ‘‘ආනන’’න්ති උපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං උපමානොපමෙය්‍යානං සාධාරණධම්මො, ‘‘වියා’’ති සද්දො චන්දානනානං ද්වින්නං ආනනගතරුචිරත්තං චන්දෙ ච, චන්දගතරුචිරත්තං ආනනෙ ච අත්ථීති සමානධම්මසම්බන්ධං ජොතෙති, ඉහ සාධාරණධම්මවාචකස්ස රුචිරසද්දස්ස, තුල්‍යධම්මසඞ්ඛාතොපමාජොතකස්ස වියසද්දස්ස ච අප්පයොගො තෙසං අත්ථානං සමාසෙන වුත්තත්තා. එත්ථ උපමානවාචකෙන චන්දිමාසද්දෙන යුත්තො විය සද්දො චන්දගතසදිසත්තං ජොතෙති, මුඛගතසදිසත්තං පන සාමත්ථියා පතීයතෙ. තථා හි මුඛං චන්දසමානමාගච්ඡන්තං චන්දස්ස මුඛසදිසත්තං විනා න භවතීති අඤ්ඤථානුපපත්ති සාමත්ථියන්ති.

178. ආයාදී පච්චයා තෙහි, වදනං පඞ්කජායතෙ;

මුනින්දනයනද්වන්දං, නීලුප්පලදලීයති.

178. ඉදානි පච්චයසද්දගම්මං දස්සෙති ‘‘ආයාදි’’ච්චාදිනා. ආයාදීති ආයඊයකපච්චයාදයො පච්චයා පච්චයසද්දා නාම, තෙහි පච්චයසද්දෙහි ගම්මා උපමා වුච්චති. උදාහරති ‘‘වදන’’මිච්චාදි. පඞ්කජමිව රුචිරමාචරති පඞ්කජායතෙ. එත්ථාපි පඞ්කජමුපමානං, ආචරණක්‍රියාය කත්තුභූතං ආනනමුපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං සධම්මො, පඞ්කජානනානං සමානධම්මසම්බන්ධජොතකො ඉවසද්දො. තත්ථ රුචිර ඉවසද්දානං පුබ්බෙ වියාප්පයොගො පච්චයෙන වුත්තත්තාති සබ්බත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යං. එවමුපරිපි.

178. ඉදානි පච්චයසද්දගම්මොපමං නිදස්සෙති ‘‘ආයාදි’’ච්චාදිනා. ආයාදී ‘‘ආය ඊය ක’’ඉතිආදයො පච්චයා පච්චයසද්දා නාම, තෙහි පච්චයසද්දෙහි ගම්මොපමා වුච්චති ‘‘වදනං…පෙ… දලීයතී’’ති. වදනං මුඛං පඞ්කජායතෙ පදුමමිව රුචිරං ආචරති. මුනින්දනයනද්වන්දං සබ්බඤ්ඤුනො නෙත්තයුගළං නීලුප්පලදලීයති නීලුප්පලපත්තමිව රුචිරමාචරති. ආයො ආදි යෙසං ඊයාදීනන්ති ච, පඞ්කජමිව රුචිරමාචරති පවත්තතීති ච, මුනින්දස්ස නයනද්වන්දමිති ච, නීලුප්පලස්ස දලමිති ච, තමිව රුචිරමාචරතීති ච වාක්‍යං. එත්ථ ‘‘පඞ්කජ’’මිති ච ‘‘නීලුප්පල’’මිති ච උපමානං, ආචරණක්‍රියාය කත්තුභූතං වදනං නයනද්වන්දඤ්ච උපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං උපමානොපමෙය්‍යානං සධම්මො, උපමානොපමෙය්‍යානං සමානධම්මජොතකො ඉවසද්දො, තෙසං අත්ථානං පච්චයෙන වුත්තත්තා තෙසමප්පයොගො. එවරූපෙසු අඤ්ඤෙසුපි එවමෙව වෙදිතබ්බො.

179. ඉවාදී ඉව වා තුල්‍ය-සමාන නිභ සන්නිභා;

යථාසඞ්කාස තුලිත-ප්පකාස පතිරූපකා.

180. සරීසරික්ඛ සංවාදී, විරොධී සදිසා විය;

පටිපක්ඛපච්චනීක-සපක්ඛො’පමිතො’පමා.

181. පටිබිම්බ පටිච්ඡන්න-සරූප සම සම්මිතා;

සවණ්ණා’භා පටිනිධි, සධම්මාදි සලක්ඛණා.

182. ජයත්‍ය’ක්කොසති හසති, පතිගජ්ජති දූභති;

උසූයත්‍ය’වජානාති, නින්දති’ස්සති රුන්ධති.

183. තස්ස චොරෙති සොභග්ගං, තස්ස කන්තිං විලුම්පති;

තෙන සද්ධිං විවදති, තුල්‍යං තෙනාධිරොහති.

184. කච්ඡංවිගාහතෙ තස්ස, තමන්වෙත්‍ය’නුබන්ධති;

තංසීලං, තං නිසෙධෙති, තස්ස චානුකරොති’මෙ.

179-184. ඉවාදී ඉවාදයො නාම ඉමෙති සම්බන්ධො. ඉවො ච වා ච තුල්‍යො ච සමානො ච නිභො ච සන්නිභො චාති ද්වන්දෙ ඉව…පෙ… සන්නිභා. සද්දමපෙක්ඛිය පුල්ලිඞ්ගතා. එවමුපරිපි යථායොගං. ‘‘සධම්මාදී’’ති ආදිසද්දෙන සාධාරණසච්ඡායාදීනං පරිග්ගහො. ජයතිච්චාදීසු කම්මං.

179-. 184. ඉවාදිසද්දගම්මොපමාධිකාරෙ පඨමං තාව ‘‘ඉවාදයො නාම එතෙ’’ති දස්සෙති ‘‘ඉවාදි’’ච්චාදිනා. ඉවාදීති පදස්ස ඡට්ඨමගාථාය ඉමෙති ඉමිනා සම්බන්ධො, තස්ස චාති චසද්දං යුජ්ජනට්ඨානෙ යොජෙත්වා සන්නිභා චාතිආදයො යොජෙතබ්බා. ‘‘සධම්මාදී’’තිආදිසද්දෙන සාධාරණසච්ඡායාදයො ගහිතා. නින්දති ඉස්සතීති පදච්ඡෙදො, ඉමෙ ද්වෙපඤ්ඤාස ඉවාදයො නාම. ‘‘ජයති අක්කොසති හසති’’ඉච්චාදිකං තංතංක්‍රියාපදසඞ්ඛතඅනුකාරියානං අනුකරණන්ති කත්වා ද්වන්දොයෙව, ‘‘සන්ධිසමාසා අද්ධස්සා’’ති [සන්ධිසමාසො තදද්ධස්සාති (ක.)] වුත්තත්තා සන්ධිසමාසානං ගාථද්ධස්ස විනා උභයද්ධමජ්ඣෙ අලබ්භනතො දූභතිපදතො පුබ්බෙයෙව සමාසො කාතබ්බො, නො චෙ, අසමාසොති ගහෙතබ්බො. තස්ස චොරෙති සොභග්ගමිච්චාදිකම්පි වාක්‍යානුකරණන්ති කත්වා තත්ථ සමාසො, වාක්‍යෙ කෙවලපදානීති වා ගහෙතබ්බො. ඉමෙසං සබ්බෙසම්පි ඉව සද්දපරියායත්තා සදිසත්ථාති සබ්බත්ථ භාවත්ථො, අවයවත්ථො පන පාකටොයෙව.

185. උපමානොපමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං විභාවිහි;

ඉමෙහි උපමාභෙදා, කෙචි නිය්‍යන්ති සම්පති.

185. ඉවාදීනං විනියොගවිසයං දස්සෙත්වා උපමාභෙදං දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘උපමාන’’ඉච්චාදි. කෙචීති ඉමිනා අපරියන්තත්තමෙසං [අපරියන්තපභෙදං (ක.)] දස්සෙති. තථා ච වක්ඛති ‘‘පරියන්තො විකප්පාන’’න්තිආදි. නිය්‍යන්ති උදාහරීයන්ති.

185. ඉදානි ඉවාදිසද්දගම්මොපමං දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘උපමානො’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං සධම්මත්තං සමානධම්මසම්බන්ධො. විභාවිහි පකාසකෙහි. ඉමෙහි ඉවාදීහි සද්දෙහි ජානිතබ්බා කෙචි උපමාභෙදා අපරියන්තත්තා සම්පති දානි ලද්ධාවසරෙ නිය්‍යන්ති උදාහරණමත්තෙන පටිපාදීයන්ති.

186. විකාසිපදුමං’වා’ති-සුන්දරං සුගතානනං;

ඉති ධම්මොපමා නාම, තුල්‍යධම්මනිදස්සනා.

186. ‘‘විකාසි’’ච්චාදි. සුගතානනං මුනින්දස්ස වදනං අතිසුන්දරං අච්චන්තරමණීයං. කිමිව? විකාසිපදුමංව පබුජ්ඣමානපදුමංවිය. ඉති අයමෙවංවිධා ධම්මොපමා නාම හොති. කස්මා? ආනනපදුමානං සමානස්ස ධම්මස්ස ගුණස්ස සුන්දරස්ස ලක්ඛණස්ස නිදස්සනා සුන්දරත්තන්ති පටිපාදනතො.

186. උදාහරණමාහ ‘‘විකාසි’’ච්චාදිනා. සුගතානනං භගවතො මුඛං විකාසිපදුමංව බුජ්ඣමානපඞ්කජමිව අතිසුන්දරං හොති. ඉති ඊදිසා උපමා තුල්‍යධම්මනිදස්සනා අතිසුන්දරමිති සමානගුණදස්සනෙන ධම්මොපමා නාම හොති. පදුමානනානං සාධාරණගුණස්ස පකාසනතො අතිසුන්දරමිති තුල්‍යධම්මො නාම හොති. එත්ථ පදුමගතතුල්‍යධම්මසම්බන්ධසඞ්ඛාතාය උපමාය ඉවසද්දෙන ජොතියමානත්තෙපි අතිසුන්දරන්ති වුත්තත්තා යථාවුත්තොපමාය ධම්මෙන යුත්තත්තා ධම්මොපමා නාම හොතීති අධිප්පායො.

187. ධම්මහීනා මුඛ’ම්භොජ-සදිසං මුනිනො ඉති;

විපරීතොපමා තුල්‍ය-මානනෙන’ම්බුජං තව.

187. ‘‘ධම්ම’’ඉච්චාදි. මුනිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස මුඛං අම්භොජෙන පදුමෙන සදිසං සමානං. ඉති අයං ධම්මහීනොපමා නාම සුන්දරසඞ්ඛාතස්ස ගුණස්ස අනිද්දිට්ඨත්තා, සා තු අත්ථවසා ගම්‍යතෙ. කථමඤ්ඤථා යුජ්ජතීති? එත්ථ පන සදිසසද්දො උපමෙය්‍යස්ස මුඛස්ස විසෙසනන්ති මුඛගතමෙව සදිසත්තං වදති, අම්භොජගතං තු සාමත්ථියා ගම්‍යතෙ. එවමීදිසං ඤෙය්‍යං. ‘‘විපරීතෙ’’ච්චාදි. මුනීති ගම්‍යතෙ සුතත්තා, භො මුනි තව ආනනෙන මුඛෙන අම්බුජං තුල්‍යන්ති අයං විපරීතොපමා. ධම්මහීනත්තෙපි පසිද්ධිවිපරියයෙනාභිහිතත්තා තන්නාමෙනෙව වුත්තා. එවමුපරිපි.

187. ‘‘ධම්මහීනෙ’’ච්චාදි. ‘‘මුඛම්භොජසදිසං මුනිනො’’ත්‍යයං උපමා. ධම්මහීනා තුල්‍යධම්මපකාසකසුන්දරාදිසද්දහීනත්තා ධම්මහීනා නාම. වාචකාභාවෙ තුල්‍යධම්මො කථං පතීයතීති චෙ? මුනිනො මුඛං වදනං අම්භොජසදිසං පදුමසදිසමිති. එත්ථ මුඛස්ස අම්භොජසමානත්තං මුඛම්භොජානං සාධාරණධම්මෙ අසති කථං භවතීති? අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියාති, ඉවපරියායො සදිසසද්දො මුඛස්ස විසෙසනං යස්මා හොති, තස්මා මුඛගතසදිසත්තං වදති, අම්භොජගතසදිසත්තං පන සාමත්ථියා එව විඤ්ඤායතෙ. හෙ මුනි තව තුය්හං ආනනෙන අම්භොජං තුල්‍යං සමානන්ති අයං විපරීතොපමා. ‘‘අම්බුජෙන ආනනං තුල්‍ය’’න්ති ලොකප්පසිද්ධියා විපරියයෙන ‘‘ආනනෙන අම්බුජං තුල්‍ය’’න්ති වුත්තත්තා ධම්මහීනත්තෙ සතිපි විපරීතොපමා නාම හොති. ‘‘සුතානුමිතෙසු සුතසම්බන්ධො බලවා’’ති [පරිභාසෙන්දුසෙඛර 112] වුත්තත්තා එත්ථ ‘‘මුනී’’ති අවිජ්ජමානෙපි පුබ්බද්ධෙ ‘‘මුනිනො’’ති සුතත්තා ලබ්භමානො ‘‘තවා’’ති තුම්හසද්දසන්නිධානෙන ආමන්තනත්ථො විඤ්ඤායති. එත්ථ ඉවපරියායො තුල්‍යසද්දො අම්බුජවිසෙසනභූතො අම්බුජගතසදිසත්තං වදති, ආනනගතසදිසත්තඤ්ච අම්බුජානනානං සාධාරණධම්මො ච සාමත්ථියා ඤායතිච්චාදිකං වුත්තනයෙන ඤාතබ්බං. උපරිපි පාකටට්ඨානං යථාරහං යොජෙතබ්බං.

188. තවානන’මිව’ම්භොජං, අම්භොජ’මිව තෙ මුඛං;

අඤ්ඤමඤ්ඤොපමා සා’යං, අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතො.

188. ‘‘තව’’ඉච්චාදි. අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස මුඛස්ස අම්භොජස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙන තංද්වයෙන උපමානතො.

188. ‘‘තවානනි’’ච්චාදි. ‘‘අම්භොජං තවානනමිව, තෙ මුඛං අම්භොජමිවා’’ති අයමුපමා. අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතො අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උපමානත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤොපමා නාම හොති. අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උපමාති ච, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උපමානන්ති ච විග්ගහො. විග්ගහද්වයෙපි පුබ්බවිභත්තිලොපො. සබ්බාදීනං බ්‍යතිහාරලක්ඛණෙන උත්තරවිභත්තිලොපො. සමාසලක්ඛණෙන අඤ්ඤත්ථස්ස අපෙක්ඛාසිද්ධත්තා මුඛාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං අම්භොජඤ්ච, අම්භොජාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං මුඛඤ්ච කමෙන උපමෙය්‍යා නාම. අම්භොජාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං මුඛඤ්ච, මුඛාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං අම්භොජඤ්ච උපමානං නාම.

189. යදි කිඤ්චි භවෙ’ම්භොජං,

ලොචනබ්භමුවිබ්භමං;

ධාරෙතුං මුඛසොභං තං,

තවෙ’ති අබ්භුතොපමා.

189. ‘‘යදි’’ච්චාදි. ලොචනානි ච භමුයො ච, තාසං විබ්භමො යස්මිං, තං, තාදිසමම්භොජං කිඤ්චි කිමපි යදි භවෙ. තමීදිසමම්භොජං තව මුඛසොභං වදනකන්තිං ධාරෙතුං නිසිජ්ඣතෙ. කිං න්වච්ඡරියමීදිසන්ති අබ්භුතත්ථවිභාවනෙන වදනමම්බුජෙනොපමීයතීති අයමබ්භුතොපමා ඤාතබ්බාති.

189. ‘‘යදි’’ච්චාදි. ලොචනබ්භමුවිබ්භමං ලොචනභමූනං ලීලාවන්තං කිඤ්චි අම්භොජං කිඤ්චි අච්ඡරියං පදුමං යදි භවෙ චෙ සියා, තමම්භොජං තව මුඛසොභං වදනකන්තිං ධාරෙතුං සමත්ථො හොති. ඉති ඊදිසී උපමා අබ්භුතොපමා අබ්භුතධම්මපකාසකත්තා අබ්භුතොපමා නාම. එත්ථ අවිජ්ජමානොපි විජ්ජමානත්තෙන පරිකප්පිතො පදුමගතො ලොචනබ්භමුවිබ්භමසම්බන්ධො අම්භොජවිසෙසනෙන ‘‘ලොචනබ්භමුවිබ්භම’’න්ති ඉමිනා ජොතිතො. තස්මා අම්භොජං ලොචනබ්භමුවිබ්භමසම්බන්ධසඞ්ඛතඋපමාය ජොතකත්තා නිස්සිතවොහාරෙන උපමා, මුඛං උපමෙය්‍යන්ති මුඛගතො ලොචනබ්භමුවිබ්භමසම්බන්ධො යදි මුඛෙ න භවෙය්‍ය, තාදිසං මුඛසොභං ධාරෙතුං කථං සමත්ථොති සාමත්ථියා ඤායති. ලොචනබ්භමුවිබ්භමසඞ්ඛාතසාධාරණධම්මො පන ‘‘ලොචනානි ච භමුයො චෙති ච, තාසං විබ්භමො යස්මි’’න්ති ච විග්ගහෙ නිප්ඵන්නෙන භින්නාධිකරණඅඤ්ඤපදත්ථසමාසෙන ගුණීභූතස්සපි ගහිතත්තා විඤ්ඤායති [ගහණස්ස විඤ්ඤායමානත්තා (ක.)].

190. සුගන්ධි සොභසම්බන්ධි, සිසිරංසුවිරොධි ච;

මුඛං තව’ම්බුජංවෙ’ති, සා සිලෙසොපමා මතා.

190. ‘‘සුගන්ධි’’ච්චාදි. තව මුඛං අම්භොජමිව සිසිරංසුනොචන්දස්ස විරොධි පච්චනීකං, මුඛං තංසමානකන්තිත්තා අම්බුජඤ්ච තදුදයෙ සඞ්කොචභජනතො. සොභසම්බන්ධි කන්තියුත්තං, මුඛමම්බුජඤ්ච. සුගන්ධො අස්ස අත්ථීති සුගන්ධි ච ද්වයමපීති එවං සිලෙසපරිග්ගහෙන මුඛම්බුජානං උපමායොගතො සා යථාවුත්තා සිලෙසොපමා මතා.

190. ‘‘සුගන්ධි’’ච්චාදි. තව මුඛං අම්භොජමිව සිසිරංසුවිරොධි චන්දස්ස විරුද්ධං හොති තුල්‍යත්තා. පදුමං පන චන්දොදයෙන අත්තනො සඞ්කොචනත්තා තස්ස විරුද්ධං හොති. සොභසම්බන්ධි ච අනඤ්ඤසාධාරණමුඛගතකන්තිසම්බන්ධයුත්තඤ්ච හොති. පදුමං පන පදුමගතකන්තිසම්බන්ධිනා යුත්තං හොති. සුගන්ධි ච චතුජ්ජාතිසුගන්ධවහනතො […වමනතො (ක.)] සුගන්ධි ච හොති. අම්බුජං පන පදුමසුගන්ධෙනෙව යුත්තං හොති. ඉති ඊදිසී උපමා සිලෙසොපමා එකපදාතිහිතඋභයත්ථලක්ඛණෙන සිලෙසවසෙන වුත්තත්තා සිලෙසොපමා නාම හොති. සිසිරා සීතලා අංසු කන්ති අස්සෙති ච, තස්ස විරුජ්ඣති සීලෙනෙති ච, පච්චයසාමත්ථියවසෙන ද්වින්නං ද්වින්නං අත්ථානං ලබ්භනතො සිලිස්සති අපරොපි අත්ථො එත්ථ අලඞ්කාරෙති ච, සිලෙසවසෙන වුත්තා උපමාති ච විග්ගහො. එත්ථ සුගන්ධො ච සොතසම්බන්ධො ච සිසිරංසුවිරොධිත්තඤ්චෙති ඉමෙ උපමානොපමෙය්‍යානමම්බුජමුඛානං තුල්‍යධම්මො, තෙසු අම්බුජගතතුල්‍යධම්මසම්බන්ධො සධම්මත්තා උපමා නාම හොති, සා අම්බුජසම්බන්ධිනා ඉවසද්දෙන ජොතිතා, මුඛගතතුල්‍යධම්මො පන අස්සත්ථිතස්සීලත්ථෙ කතපච්චයෙ සතිපි සාමත්ථියායෙව ගම්‍යතෙ.

191. සරූපසද්දවාච්චත්තා, සා සන්තානොපමා යථා;

බාලා’වු’ය්‍යානමාලා’යං, සාලකානනසොභිනී.

191. ‘‘සරූප’’ඉච්චාදි. අයමුය්‍යානමාලා බාලාව ඉත්ථී විය. කථං? සාලකානනසොභිනී බාලා තාව සහාලකෙන කෙසසන්නිවෙසවිසෙසෙන වත්තතෙ සාලකමානනං තෙන සොභතෙ. සාලකානනසොභිනී උය්‍යානමාලාපි සාලානං රුක්ඛවිසෙසානං කානනෙන ගහනෙන සොභතෙ, එවරූපා සා තාදිසී සන්තානොපමා ආඛ්‍යායතෙ, කස්මා? සිලෙසොපමත්තසභාවෙපි සරූපෙන සදිසෙන සද්දෙන ‘‘සාලකානනසොභිනී’’ත්වෙවංවිධෙන සද්දසන්තානෙන විසෙසභූතෙන වාච්චත්තා පකාසියත්තා තස්සාඉති ගම්‍යතෙ. යථෙති නිදස්සනෙ.

191. ‘‘සරූපෙ’’ච්චාදි. සරූපසද්දවාච්චත්තා තුල්‍යසුතියා අච්ඡින්නසම්බන්ධවචනමාලාය වුච්චමානත්තා සා උපමා සන්තානොපමා නාම හොති, සිලෙසත්තෙ සතිපි කතසමාසෙහි පදසන්තානෙහි වුච්චමානත්තා සන්තානොපමා නාම හොතීති අධිප්පායො. ‘‘යථෙ’’ති උදාහරති. අයං උය්‍යානමාලා එසා උය්‍යානපන්ති සාලකානනසොභිනී අලකසඞ්ඛාතකෙසසන්නිවෙසසහිතෙන මුඛෙන සොභමානා බාලාව අඞ්ගනා ඉව සාලකානනසොභිනී සාලවනෙහි සොභමානා හොති. උපමානොපමෙය්‍යානං සමානං රූපං යෙසන්ති ච, සරූපා ච තෙ සද්දා චෙති ච, තෙහි වාච්චා උපමාති ච, තස්සා භාවොති ච, සන්තානෙන යුත්තා උපමාති ච, උය්‍යානානං මාලාති ච, සහ අලකෙන වත්තමානන්ති ච, තඤ්ච තං ආනනඤ්චාති ච, තෙන සොභති සීලෙනාති ච, සාලානං කානනන්ති ච, තෙන සොභති සීලෙනාති ච වාක්‍යං.

192. ඛයී චන්දො බහුරජං, පදුමං තෙහි තෙ මුඛං;

සමානම්පි සමුක්කංසී-ත්‍ය’යං නින්දොපමා මතා.

192. ‘‘ඛයී’’ඉච්චාදි. චන්දො ඛයී ඛයො අච්චයො යස්සෙති, පදුමං බහුරජං බහූනි රජානි පරාගාවයවා යස්මින්ති, තෙහි එවංභූතෙහි චන්දපදුමෙහි කන්තිආදිනා සමානම්පි සදිසම්පි සන්තං තව මුඛං සමුක්කංසි පරමුක්කංසවන්තං, ඛයසද්දස්ස ච රජස්ස ච දොසෙපි වත්තනතො, සද්දච්ඡලෙන ඛයස්ස දොසරූපස්ස බහුරජත්තස්ස ච තත්ථාභාවතොති. ඉති එවරූපා අයං නින්දොපමා මතා නින්දිතෙන චන්දාදිනා ඛයස්සොපමිතත්තා.

192. ‘‘ඛයි’’ච්චාදි. චන්දො ඛයී පාටිපදතො පට්ඨාය දිනෙ දිනෙ එකමෙකාය කලාය සූරියස්ස ආසන්නහෙතු ඛීයනසභාවයුත්තො හොති, පදුමං බහුරජං බහුරෙණුසමන්නාගතං හොති, තෙහි චන්දපදුමෙහි සමානම්පි කන්තිසුගන්ධාදීහි සදිසම්පි තෙ මුඛං තවානනං සමුක්කංසි ඛයරජසද්දෙහි දොසස්සාපි වාච්චත්තා සද්දච්ඡලෙහි ගම්‍යමානස්ස තාදිසස්ස දොසස්ස මුඛෙ අවිජ්ජමානත්තා අධිකුක්කංසගුණවන්තං හොති, ඉති ඊදිසී අයං උපමා නින්දොපමා නින්දිතානං චන්දපදුමානං මුඛස්ස උපමිතාති නින්දොපමා නාම හොති, මුඛවිසෙසනෙන ඉවසද්දපරියායෙන සමානසද්දෙන මුඛගතසධම්මො ජොතිතො හොති, උපමාසඞ්ඛතචන්දපදුමගතසධම්මොපි ද්වීසු තුල්‍යධම්මොපි සාමත්ථියා ගම්‍යතෙ, අපිසද්දො චෙත්ථ වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ, සමුක්කංසොති වත්තබ්බන්තරො.

193. අසමත්ථො මුඛෙනි’න්දු, ජින තෙ පටිගජ්ජිතුං;

ජළො කලඞ්කී’ති අයං, පටිසෙධොපමා සියා.

193. ‘‘අසමත්ථො’’ඉච්චාදි. ජින තෙ මුඛෙන ජළො සීතො අකුසලො ච කලඞ්කො මිගලඤ්ඡනලක්ඛණො දොසො අස්ස අත්ථීති කලඞ්කී. සද්දච්ඡලෙන දොසකථනං. තාදිසො ඉන්දු චන්දො පටිගජ්ජිතුං විවදිතුං අසමත්ථො, මුඛන්තු විසදං අලඞ්කතඤ්චෙති කථමනෙනායං සදිසොති නිසෙධද්වාරෙන සධම්මතාව ගම්මතෙ, අයං පටිසෙධොපමා සියා.

193. ‘‘අසමත්ථො’’ච්චාදි. හෙ ජින තෙ තුය්හං මුඛෙන පටිගජ්ජිතුං විවදිතුං ජළො සීතලො අවිසදො කලඞ්කී සසලක්ඛණො වා සදොසො වා ඉන්දු චන්දො අසමත්ථො හොතීති, අයං එදිසී උපමා පටිසෙධොපමා නාම. කලඞ්කො අස්ස අත්ථීති වාක්‍යං. එත්ථ විසදෙන කලඞ්කරහිතෙන මුඛෙන සීතලො අවිසදො සදොසො චන්දො සමානො භවිතුමසමත්ථොති එවං පටිසෙධද්වයෙන ඉන්දමුඛසඞ්ඛාතානං උපමානොපමෙය්‍යානං තුල්‍යධම්මසම්බන්ධස්ස පකාසිතත්තා සතිපි නින්දොපමාභාවෙ පටිසෙධොපමා නාම හොතීති අධිප්පායො. ‘‘පටිගජ්ජිතු’’න්ති ඉදං චන්දස්ස විසෙසනත්තා චන්දගතසධම්මං ජොතෙති.

194. කච්ඡං චන්දාරවින්දානං, අතික්කම්ම මුඛං තව;

අත්තනාව සමං ජාත-මිත්‍ය’සාධාරණොපමා.

194. ‘‘කච්ඡ’’මිච්චාදි. චන්දස්ස අරවින්දස්ස ච කච්ඡං පදවිං අතික්කම්ම අවත්ථරිය තෙස’මවකංසතො [අවත්ථුයතෙසමණංසතො (ක.)], තව මුඛං අත්තනො සරූපෙනෙව සමං ජාතමිති එවරූපා අසාධාරණතාභිධානෙන සදිසත්තපතීතියා අසාධාරණොපමෙති නිගද්‍යතෙ.

194. ‘‘කච්ඡ’’මිච්චාදි. හෙ මුනි තව මුඛං චන්දාරවින්දානං ලොකපූජිතානං සසිඅම්බුජානං කච්ඡං පදවිං අවත්ථං වා අතික්කම්ම අත්තනො අතුල්‍යත්තෙන අත්තනා එව සමානත්තවත්ථුනො අභාවා සමං ජාතං, ඉති ඊදිසා උපමා අසාධාරණොපමා අතුල්‍යධම්මභාවස්ස පකාසනතො අසාධාරණොපමා නාම හොති. ඉහ උපමාභූතානං චන්දාරවින්දානං මුඛස්ස හීනභාවපටිපාදනද්වාරෙන චන්දාරවින්දෙහි මුඛං තුල්‍යන්ති පඤ්ඤාපනතො චන්දාරවින්දා අසාධාරණොපමා නාම හොති. සමසද්දො මුඛගතස්ස සාධාරණධම්මං ජොතෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

195. සබ්බම්භොජප්පභාසාරො, රාසිභූතොව කත්ථචි;

තවා’නනං විභාතීති, හොතා’භූතොපමා අයං.

195. ‘‘සබ්බ’’ඉච්චාදි. කත්ථචි එකට්ඨානෙ රාසිභූතො සබ්බෙසමම්භොජානං පභාසාරොව තවානනං විභාතීති එවංභූතා අයං අභූතොපමා හොති.

195. ‘‘සබ්බ’’මිච්චාදි. කත්ථචි ඨානෙ රාසිභූතො සබ්බම්භොජප්පභාසාරොව සකලපදුමානං උත්තමකන්තිපුඤ්ජො විය තවානනං විභාති විසෙසෙන පභාති, ඉති ඊදිසී උපමා අභූතොපමා අවිජ්ජමානවත්ථුනො උපමිතත්තා අභූතොපමා නාම හොති. අරාසි රාසිභූතොති විග්ගහො. එත්ථ යොජනාවිභූතො තාදිසපභාසාරාභාවතො අවිජ්ජමානත්ථෙන පරිකප්පිතො.

196. පතීයතෙ’ත්ථගම්මා තු, සද්දසාමත්ථියා ක්වචි;

සමාසප්පච්චයෙවාදි-සද්දයොගං විනා අපි.

196. අත්ථගම්මොපමං දස්සෙති ‘‘පතීයතෙ’’ඉච්චාදි. අත්ථගම්මා තු’පමා ක්වචි කිස්මිඤ්චි ඨානෙ සමාසාදිසද්දානං යොගං විනා අපි සද්දානං පයොගවිසෙසාදිගාළ්හෙන අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණෙන සාමත්ථියෙන පතීයතෙ.

196. තිවිධං සද්දගම්මොපමං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්ථගම්මොපමං දස්සෙති ‘‘පතීයතෙ’’ත්‍යාදිනා. අත්ථගම්මා තු අත්ථගම්මොපමා පන ක්වචි ඨානෙ සමාසපච්චයෙවාදිසද්දයොගං විනාපි තෙසං සද්දානං සම්බන්ධං හිත්වාපි සද්දසාමත්ථියා සම්බන්ධෙ පයුත්තාවසෙසසද්දානං අත්ථසත්තියා පතීයතෙ. සද්දානං සාමත්ථියන්ති විග්ගහො.

197. භිඞ්ගානෙ’මානි චක්ඛූනි, නා’ම්බුජං මුඛ’මෙවි’දං;

සුබ්‍යත්තසදිසත්තෙන, සා සරූපොපමා මතා.

197. උදාහරති ‘‘භිඞ්ගෙ’’ච්චාදිනා. න භිඞ්ගා එතෙ, කිඤ්චරහි චක්ඛූනිමානි, නම්බුජමෙතං, කින්තු මුඛමෙවිදන්ති එවරූපා සා සරූපොපමා මතා භිඞ්ගාදීනමවිපරීතසරූපස්ස දීපනතො. තෙනාහ ‘‘සුබ්‍යත්තෙ’’ත්‍යාදි. සුබ්‍යත්තෙන භිඞ්ගචක්ඛූනං අම්බුජමුඛානඤ්ච පරිඵුටෙන සදිසත්තෙන චඤ්චලත්තකන්ත්‍යාදිලක්ඛණෙන තෙනෙවාභෙදසඞ්කාපුබ්බමෙව විවෙචිතං අඤ්ඤත්‍ර චක්ඛාදීසු යං භිඞ්ගාදිඤ්ඤාණමුප්පන්නං, තස්ස පච්චක්ඛානතො උපමාජොතකානමිවාදීනමභාවෙපි භිඞ්ගලොචනාදීනං සදිසත්තං පතීයතෙ සාමත්ථියතො. එවමුපරිපි යථායොගං.

197. ඉදානි උදාහරණමාහරති ‘‘භිඞ්ගානි’’ච්චාදිනා. ඉමානි භිඞ්ගානි භමරා න භවන්ති, කිඤ්චරහි චක්ඛූනි. අම්බුජං න ඉදං පදුමං න හොති, කින්තු මුඛමෙවාති. ඊදිසී සා උපමා සුබ්‍යත්තසදිසත්තෙන සුපාකටෙන භිඞ්ගලොචනානං අම්බුජමුඛානඤ්ච තුල්‍යභාවෙන සරූපොපමා නාම හොති. එත්ථ සමාසපච්චයඉවාදිසද්දපයොගාභාවෙපි ‘‘භිඞ්ගානෙමානි චක්ඛූනි’’ච්චාදිනා චක්ඛුමුඛෙසු භිඞ්ගඅම්බුජන්ති විපරීතපවත්තබුද්ධිං පටිසෙධෙත්වා චක්ඛුමුඛවිධානතො චඤ්චලත්තකන්තිමත්තාදීසු සුබ්‍යත්තං තුල්‍යත්තං විනා චක්ඛුමුඛෙසු භිඞ්ගම්බුජබුද්ධිං කීදිසමුප්පජ්ජතීති අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියා උපමානභූතානං භිඞ්ගම්බුජානං උපමෙය්‍යභූතානං චක්ඛුමුඛානඤ්ච සදිසත්තං ඤායති. සුට්ඨු බ්‍යත්තං පාකටන්ති ච, තඤ්ච තං සදිසත්තඤ්චාති ච, සමානං රූපං සභාවො යස්සා උපමායාති ච, සා ච සා උපමා චාති ච වාක්‍යං.

198. මයෙව මුඛසොභා’ස්සෙ-ත්‍යල’මින්දු විකත්ථනා;

යතො’ම්බුජෙපිසා’ත්ථීති, පරිකප්පොපමා අයං.

198. ‘‘මයෙවි’’ච්චාදි. ඉන්දු චන්ද, අස්ස මුනිනො මුඛසොභා වදනජුති මයෙව, නාඤ්ඤත්‍රාති එවරූපා විකත්ථනා අත්ථපසංසනෙන අලමිති පටිසෙධො. කිමිති? යතො යස්මා කාරණා සා මුඛසොභා අම්බුජෙපි න කෙවලමින්දුම්හි අත්ථි, නො නත්ථීති අසතොපි තථා විකත්ථනස්ස පරිකප්පනතො වදනමින්දුනොපමීයතීති එවරූපා අයං පරිකප්පොපමා.

198. ‘‘මයෙ’’ච්චාදි. හෙ ඉන්දු අස්ස ඉමස්ස ලොකසාමිනො මුඛසොභා වදනකන්ති එකකෙ මයි එව, ඊදිසී විකත්ථනා අත්තසිලාඝෙන අලං නිප්පයොජනං. කස්මාති චෙ? යතො සා මුඛසොභා අම්බුජෙපි අත්ථි, තස්මාති. ඉති ඊදිසා අයං උපමා පරිකප්පොපමා නාම හොති. යතොති අනියමනිද්දිට්ඨකාරණං පන අම්බුජෙපි සා අත්ථීති දස්සියමානං පදුමෙපි තස්ස අත්ථිත්තමෙව. පරිකප්පනාය වුත්තා උපමාති විග්ගහො. ඉධ චන්දස්ස අවිජ්ජමානවිකත්ථනස්ස විජ්ජමානත්තෙන පරිකප්පනතො සධම්මජොතකසද්දන්තරෙ අසතිපි උපමානභූතඉන්දුනො ච උපමෙය්‍යභූතමුඛස්ස ච සදිසත්තං ඉමෙසං ද්වින්නං සදිසත්තං විනා වත්තුනො තාදිසකප්පනා කථං හොතීති ඉමාය අත්ථසත්තියා ගම්‍යතෙ.

199. කිං වා’ම්බුජ’න්තොභන්තාලි,

කිං ලොලනයනං මුඛං;

මම දොලායතෙ චිත්ත-

මිච්ච’යං සංසයොපමා.

199. ‘‘කිං වා’’ඉච්චාදි. අන්තො භන්තා අලී භමරා යස්මිං, තමීදිසමම්බුජං කිං වා. ලොලානි චපලානි නයනානි යස්මිං, තාදිසං වා. ජින තවෙදං මුඛං කින්ති මම චිත්තං දොලායතෙ දොලෙවාචරති. එවං පක්ඛද්වයපරිග්ගහෙන සංසයතීති අත්ථො. ඉච්චයමීදිසී සංසයවෙසෙන අම්බුජමුඛානමොපමාවගමා සංසයොපමා.

199. ‘‘කිං වා’ම්බුජෙ’’ච්චාදි. අන්තොභන්තාලි අබ්භන්තරෙ භමමානභමරවන්තං අම්බුජං කිං වා, තුය්හං ලොලනයනං චඤ්චලනෙත්තං මුඛං කිං වාති මම චිත්තං දොලායතෙ උභයසම්භමජනනතො දොලා විය හොති. ඉති අයං එවරූපා උපමා සංසයොපමා ද්වින්නං සදිසත්තස්ස සංසයෙන පකාසිතත්තා සංසයොපමා නාම හොති. අන්තො භන්තා අලී යස්මින්ති ච, ලොලානි නයනානි යස්මින්ති ච, දොලා විය ආචරතීති ච, සංසයෙන වුත්තා උපමාති ච විග්ගහො. ඉහාපි සධම්මපකාසකෙ සද්දන්තරෙ අසතිපි යථාවුත්තවිසෙසනද්වයෙන විසිට්ඨානං ද්වින්නං අම්බුජමුඛානං සංසයනිමිත්තෙ තුල්‍යත්තෙ අසති කථං සංසයො උප්පජ්ජතීති ඉමිනා සාමත්ථියෙනෙව තුල්‍යධම්මසම්බන්ධො ගම්‍යතෙ.

200. කිඤ්චි වත්ථුං පදස්සෙත්වා,

සධම්මස්සා’භිධානතො;

සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවා,

පතිවත්ථූපමා යථා.