රකාරන්තධාතු

පර ගතියං. පරෙති, පරයති. එත්ථ ච ‘‘ඉති ඛො ආනන්ද කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බෙන අග්ගාය පරෙන්තී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අග්ගාය පරෙන්තීති අරහත්තත්ථාය ගච්ඡන්ති.

ගර උග්ගමෙ. ගරෙති, ගරයති. ගරු.

චර අසංසයෙ. චරෙති, චරයති.

පූරි අප්පායනෙ. පූරෙති, පූරයති.

වර ඉච්ඡායං. වරෙති, වරයති. වරො, වරං, වරන්තො. එතෙ වරානං චතුරො වරෙමි. එතං සක්ක වරං වරෙ.

තත්ථ වරොති වරියතෙ වරිතබ්බොති වරො. වරන්ති වරෙතීති වරං, ඉච්ඡන්තො පත්ථෙන්තොති අත්ථො.

‘‘මහාමහාරහං සක්‍ය-මුනි නීවරණා රණා;

මුත්තං මුත්තං සුදස්සනං, වන්දෙ බොධිවරං වර’’න්ති

පුරාණකවිරචනායං ‘‘වර’’න්ති පදස්ස විය. එවං වරෙතීති වරන්තො. වරෙති වරෙමි ඉච්ඡාමි යාචාමි. කාරිතෙ ‘‘පවාරෙතී’’ති රූපං, ඉච්ඡාපෙතීති අත්ථො. නිසෙධනත්ථෙ පනිදං කාරිතං න හොති.

සර අක්ඛෙපෙ. සරෙති, සරයති. සරො. සරොති සද්දො.

සාර දුබ්බල්‍යෙ. සාරෙති, සාරයති. දුබ්බලො භවතීති අත්ථො.

කුමාර කීළායං. කුමාරෙති, කුමාරයති. කුමාරො, කුමාරකො. කුමාරී, කුමාරිකා.

එත්ථ කුමාරයති තත්ථ තත්ථ කීළතීති කුමාරො. සො එව අතිදහරත්තා කුමාරකො. එස නයො ඉතරත්‍රාපි.

සූර වීර වික්කන්තියං. වික්කන්ති වික්කමනං. සූරෙති, සූරයති. වීරෙති, වීරයති. සූරො, වීරො. සාසනිකෙහි පන සද්ධම්මවිදූහි එවං ධාතුසභාවානම්පි සූරවීරසද්දානං නිබ්බචනං න දස්සිතං, කෙවලං පන තත්ථ තත්ථ ‘‘සූරොති විසිට්ඨඋරො’’ති ච ‘‘මහාවීරොති මහාවික්කන්තො’’ති ච ‘‘වීරොති වීරියවා’’ති ච අත්ථවිවරණමත්තමෙව දස්සිතං.

පාර තීර කම්මසම්පත්තියං. කම්මසම්පත්ති නාම කම්මස්ස පරිසමාපනං නිට්ඨාපනං. පාරෙති, පාරයති. තීරෙති, තීරයති. පාරං. තීරං. වික්කමාමි න පාරෙමි, භූමිං සුම්භාමි වෙගසා. තං කිච්චං තීරෙත්වා ගතො. සන්තීරණං, තීරණපරිඤ්ඤාති ච ආදීනි එත්ථ දස්සෙතබ්බානි.

තත්ථ න පාරෙමීති ඡින්දිතුං න සක්කොමීති අත්ථො.

ඊර ඛෙපනෙ. ඊරෙති, ඊරයති.

ජර වයොහානිම්හි. ජරෙති, ජරයති. ජරා. පාළියං පන ‘‘ජීරතී’’ති පාඨො.

වර ආවරණෙ. වාරෙති, වාරයති. නිවාරෙති, නිවාරයති. නිවාරෙතා. පරිවාරෙති, පරිවාරයති. පරිවාරො. පවාරෙති, පවාරයති. පවාරණං. පවාරණන්ති නිසෙධනං වා කාම්‍යදානං වා.

ධර ධාරණෙ. ධාරෙති, ධාරයති. ආධාරො, ආධාරකො, ධම්මො ඉච්චාදීනි.

තත්ථ ධම්මොති අනෙකවිධෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරො උප්පාදිතො සච්ඡිකතො ච චතූසු අපායෙසු සංසාරෙ වා සත්තෙ අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො. අථ වා සොතාපන්නාදීහි අරියෙහි ධාරියති, නු පුථුජ්ජනෙහීතිපි ධම්මො. චතුභූමිකො පන සකලක්ඛණං ධාරෙතීති ධම්මො. කක්ඛළත්තාදිනා ඵුසනාදිනා සන්තිආදිනා සකසකභාවෙන පණ්ඩිතෙහි ධාරියති සල්ලක්ඛියතීතිපි ධම්මො. තෙපිටකො පන පාළිධම්මො සකත්ථපරත්ථාදිභෙඑ අත්ථෙ ධාරෙතීති ධම්මො. කෙචි තු විදූ ‘‘පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ධුනාති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති ධම්මො’’ති ධූධාතුවසෙනපි නිබ්බචනං වදන්ති, තං මග්ගධම්මෙ අතීව යුජ්ජති, ඵලනිබ්බානපරියත්තිධම්මෙසු පන පරියායෙන යුජ්ජති.

ධම්මසද්දො පරියත්තිහෙතුගුණනිස්සත්තනිජ්ජීවතාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘ධම්මං පරියාපුණාති සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු හෙතුම්හි.

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්ති

ආදීසු ගුණෙ. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං.

අථ වා ධම්මසද්දො සභාවපඤ්ඤාපුඤ්ඤපඤ්ඤත්තිආපත්තිපරියත්තිනිස්සත්තනිජ්ජීවතාවිකාරගුණපච්ච- යපච්චයුප්පන්නාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා’’තිආදීසු සභාවෙ දිස්සති.

යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා, සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, ස වෙ පෙච්ච න සොචතී’’ති

ආදීසු පඤ්ඤායං.

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්තිආදීසු

පුඤ්ඤෙ. ‘‘පඤ්ඤත්තිධම්මා, නිරුත්තිධම්මා, අධිවචනාධම්මා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘පාරාජිකා ධම්මා, සඞ්ඝාදිසෙසා ධම්මා’’තිආදීසු ආපත්තියං. ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං ජානාති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණ’’න්තිආදීසු පරියත්තියං. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං. ‘‘ජාතිධම්මා ජරාධම්මා මරණධම්මා’’තිආදීසු විකාරෙ. ‘‘ඡන්නං බුද්ධධම්මාන’’න්තිආදීසු ගුණෙ. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු පච්චයෙ. ‘‘ඨිතාවසා ධාතු ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා’’තිආදීසු පච්චයුප්පන්නෙ.

අථ වා ධම්මසද්දො පරියත්තිසච්චසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිඤෙය්‍යාදීසු බහූසු අත්ථෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හි ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො’’තිආදීසු සච්චෙ. ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු සමාධිම්හි. ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවමාදීසු පඤ්ඤායං. ‘‘ජාතිධම්මානං භික්ඛවෙ සත්තාන’’න්ති එවමාදීසු පකතියං. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්ති එවමාදීසු පුඤ්ඤෙ. ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු ආපත්තියං. ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීසු ඤෙය්‍යෙ. එවං ධම්මසද්දප්පවත්තිවිසයා විවිධා අට්ඨකථාචරියෙහි දස්සිතා, තත්ථ තත්ථ පන ආදිසද්දෙන යුත්තිවිසයාදයො ච අත්ථා ගහෙතබ්බා. තථා හි ධම්මසද්දො –

‘‘නෙස ධම්මො මහාරාජ, යං ත්වං ගච්ඡෙය්‍ය එකකො;

අහම්පි තෙන ගච්ඡාමි, යෙන ගච්ඡසි ඛත්තියා’’ති

ආදීසු යුත්තියං වත්තති. ‘‘මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු විසයෙ. ‘‘සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපෙතී’’ති එත්ථ නිබ්බානෙ වත්තති. තත්‍ර යා නිස්සත්තතා, සා එව නිජ්ජීවතා. යො ච හෙතු, සො එව පච්චයො.

ඉච්චෙවං –

පරියත්තිපච්චයෙසු, ගුණෙ නිස්සත්තතාය ච;

සභාවෙ චෙව පඤ්ඤායං, පුඤ්ඤෙ පඤ්ඤත්තියම්පි ච.

ආපත්තියං විකාරෙ ච, පච්චයුප්පන්නකෙපි ච;

සච්චසමාධිපකති-ඤෙය්‍යෙසු යුත්තියම්පි ච;

විසයෙ චෙව නිබ්බානෙ, ධම්මසද්දො පවත්තති.

කෙචි පන ධම්මසද්දස්ස පවත්තිවිසයානං දසධාව පරිච්ඡෙදං වදන්ති.

ඤෙය්‍යමග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, සභාවෙ අථ ජාතියං;

මනෙ විසයපුඤ්ඤෙසු, භාවෙ පාවචනෙපි ච;

ඉමෙසු දසස්වත්ථෙසු, ධම්මසද්දො පවත්තති.

තත්‍ර අත්ථුද්ධාරොති සමානසද්දවචනීයානං අත්ථානං උද්ධරණං අත්ථුද්ධාරො.

රකාරන්තධාතුරූපානි.