18. චුරාදිගණපරිදීපන

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, පචුරත්ථහිතක්කරං;

චුරාදිකගණනාමං, නාමතො අට්ඨමං ගණං.

චුර ථෙය්‍යෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං, චොරිකාති වුත්තං හොති. තස්මිං ථෙය්‍යෙ චුරධ්තු වත්තති. චොරෙති, චොරයති, චොරො, චොරී, චොරිකා, චොරෙතු, චොරයිතුං, චොරෙත්වා, චොරයිත්වා. කත්තුත්ථෙසු ණෙණයතා චුරාදිගණලක්ඛණං. කාරිතෙ – චොරාපෙති, චොරාපයති, චොරාපෙතුං, චොරාපයිතුං, චොරාපෙත්වා, චොරාපයිත්වා. කම්මෙධනං චොරෙහි චොරියති, චොරිතං ධනං. එස නයො සබ්බත්ථ.

කකාරන්තධාතු

ලොක දස්සනෙ. ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයති, උල්ලොකෙති, උල්ලොකයති, අපලොකෙති, අපලොකයති, ආලොකෙති, ආලොකයති, විලොකෙති, විලොකයති. ලොකො, ආලොකො, ලොකනං, ඔලොකනං, උල්ලොකනං, ආලොකනං, විලොකනං, අපලොකනං, අවලොකනං. ඔලොකෙතුං, ඔලොකයිතුං, ඔලොකෙත්වා, ඔලොකයිත්වා. කාරිතෙ පන ‘‘ඔලොකාපෙති, ඔලොකාපයති, ඔලොකාපෙතුං, ඔලොකාපයිතුං, ඔලොකාපෙත්වා, ඔලොකාපයිත්වා’’ ඉච්චෙවමාදීනි යොජෙතබ්බානි. එස නයො සබ්බත්ථාපි.

තත්ථ ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො. ‘‘සස්සතො ලොකො’ති වා ‘අසස්සතො ලොකො’ති වා’’ති ආගතට්ඨානෙ සත්තලොකො.

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති,

දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො,

එත්ථ තෙ වත්තතෙ වසො’’ති

ආගතට්ඨානෙ ඔකාසලොකො.

අථ වා ලොකොති තිවිධො ලොකො කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තත්ථ රාගාදිකිලෙසබහුලතාය කාමාවචරසත්තා කිලෙසලොකො. ඣානාභිඤ්ඤාපරිබුද්ධියා රූපාවචරසත්තා භවලොකො. ආනෙඤ්ජසමාධිබහුලතාය විසදින්ද්‍රියත්තා අරූපාවචරසත්තා ඉන්ද්‍රියලොකො. අථ වා කිලිස්සනං කිලෙසො, විපාකදුක්ඛන්ති අත්ථො. තස්මා දුක්ඛබහුලතාය අපායෙසු සත්තා කිලෙසලොකො. තදඤ්ඤෙ සත්තා සම්පත්තිභවභාවතො භවලොකො. තත්ථ යෙ විමුත්තිපරිපාචකෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා සත්තා, සො ඉන්ද්‍රියලොකොති වෙදිතබ්බං.

ජාතකට්ඨකථායං පන –

‘‘සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකො ඛන්ධලොකො ආයතනලොකො ධාතුලොකොති අනෙකවිධො ලොකො. එත්ථ ‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා…පෙ… අට්ඨාරස ලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකො වුත්තො. ඛන්ධලොකාදයො තදන්තොගධායෙව. ‘අයං ලොකො පරො ලොකො බ්‍රහ්මලොකො සදෙවකො’තිආදීසු පන සත්තලොකො වුත්තො. ‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති, දිසා භන්ති විරොචමානා. තාව සහස්සධා ලොකො, එත්ථ තෙවත්තතෙ වසො’ති එත්ථ ඔකාසලොකො වුත්තො’’ති වුත්තං.

අත්ථතො පන ඉන්ද්‍රියබද්ධානං ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච සත්තලොකො, රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තො, ලොකියති එත්ථ කුසලාකුසලං තබ්බිපාකො චාති. අනින්ද්‍රියබද්ධානං රූපානං සමූහො සන්තානො ච ඔකාසලොකො, ලොකියන්ති එත්ථ තසා ථාවරා ච, තෙසඤ්ච ඔකාසභූතොති, තදාධාරණතාය හෙස ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. දුවිධොපි චෙස රූපාදිධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා උපාදාපඤ්ඤත්තිභූතො අපරමත්ථසභාවො සප්පච්චයෙ පන රූපාරූපධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා තදුභයස්සාපි උපාදානානං වසෙන පරියායතො පච්චයායත්තවුත්තිතා උපචරිතබ්බා, තදුභයෙ ඛන්ධා සඞ්ඛාරලොකො, පච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්ති, ලුජ්ජන්ති පලුජ්ජන්ති චාති එත්ථ පච්චයායත්තවුත්තිතාය මග්ගඵලධම්මානම්පි සතිපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනත්තෙ තෙභූමිකධම්මානංයෙව ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතත්තා නත්ථි ලොකතාපජ්ජනං. තථා හි තෙ ‘‘ලොකුත්තරා’’ති වුත්තා.

ආලොකොති රස්මි, ආලොකෙන්ති එතෙන භුසො පස්සන්ති ජනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං වාති ආලොකො. ඔලොකනන්ති හෙට්ඨා පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති උද්ධං පෙක්ඛනං. ආලොකනන්ති පුරතො පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති ද්වීසු පස්සෙසු පෙක්ඛනං, විවිධා වා පෙක්ඛනං. අපලොකනන්ති ‘‘සඞ්ඝං අපලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය ජානාපනං. අවලොකනන්ති ‘‘නාගාවලොකිතං අවලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය පුරිමකායං පරිවත්තෙත්වා පෙක්ඛනං. ‘‘ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොතී’’ති එත්ථාපි භාවවසෙන ආලොකනං ආලොකිතං විලොකනං විලොකිතන්ති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

ථක පටිඝාතෙ. ථකෙති, ථකයති ද්වාරං පුරිසො.

තක්ක විතක්කෙ. තක්කෙති, විතක්කෙති, විතක්කයති. තක්කො, විතක්කො, විතක්කිතා.

තත්ථ තක්කනං තක්කො, ඌහනන්ති වුත්තං හොති, එවං විතක්කො. අථ වා විතක්කෙන්ති එතෙන, සයං වා විතක්කෙති, විතක්කනමත්තමෙව වා එතන්ති විතක්කො. ‘‘තක්කො, විතක්කො, අප්පනා, බ්‍යප්පනා, චෙතසො අභිනිරොපනා’’ති අභිධම්මෙ පරියායසද්දා වුත්තා. විතක්කෙතීති විතක්කිතා, පුග්ගලො. ‘‘අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්තී’’ති පාළි.

අකි ලක්ඛණෙ. ලක්ඛණං සඤ්ඤාණං, සඤ්ජානනකාරණන්ති වුත්තං හොති. අත්‍රිදං සල්ලක්ඛිතබ්බං. යෙ ඉමස්මිං චුරාදිගණෙ අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරානුබන්ධවසෙන නිද්දිට්ඨා ධාතවො, තෙ එවංවුත්තෙහි ඉමෙහි තීහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතා ආඛ්‍යාතත්තං නාමිකත්තඤ්ච පාපුණන්තා එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපායෙව භවන්ති, න කත්ථචිපි විගතනිග්ගහීතාගමරූපානි භවන්ති. අඞ්කෙති, අඞ්කයති. අඞ්කනං, අඞ්කො. සමාසෙ පන ‘‘සසඞ්කො, චක්කඞ්කිතචරණො’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

සක්ක වක්ක භාසනෙ. සක්කෙති, සක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

නක්ක වක්ක නාසනෙ. නක්කෙති, නක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

චක්ක චුක්ක බ්‍යථනෙ. චක්කෙති, චක්කයති. චුක්කෙති, චුක්කයති. චක්කං. චක්කන්ති කෙනට්ඨෙන චක්කං? චක්කෙති බ්‍යථති හිංසතීති අත්ථෙන චක්කං. චක්කසද්දො –

සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ;

දානෙ රත්නධම්මඛුර-චක්කාදීසු පදිස්සති;

‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දද භුඤ්ජ ච මා චප්පමාදො, චක්කං වත්තස්සු පාණින’’න්ති එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති එත්ථ ඛුරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙති.

තකි බන්ධනෙ. තඞ්කෙති, තඞ්කයති.

අක්ක ථවනෙ. ථවනං ථුති. අක්කෙති, අක්කයති. අක්කො. අක්කොති සූරියො. සො හි මහාජුතිතාය අක්කියති අභිත්ථවියති තප්පසන්නෙහි ජනෙහීති අක්කො. තථා හි තස්ස ‘‘නත්ථි සූරියසමා ආභා. උදෙතයං චක්ඛුමා එකරාජා’’තිආදිනා අභික්ඛුති දිස්සති.

හික්ක හිංසායං. හික්කෙති, හික්කයති.

නික්ක පරිමාණෙ. නික්කෙති, නික්කයති.

බුක්ක භස්සනෙ. එත්ථ සුනඛභස්සනං භස්සනන්ති ගහෙතබ්බං, න වාචාසඞ්ඛාතං භස්සනං. බුක්කෙති, බුක්කයති. එත්ථ ච ‘‘බුක්කයති සා චොරෙ’’ ඉති ලොකියප්පයොගො වෙදිතබ්බො. භූවාදිගණෙ පන ‘‘බුක්කති සා’’ති රූපං භවති. අඤ්ඤො තු ‘‘බුක්ක පරිභාසනෙ’’ ඉති පඨති, එවං පඨන්තෙපි සුනඛභස්සනමෙවාධිප්පෙතං.

දක ලක අස්සාදනෙ. දකෙති, දකයති. ලකෙති, ලකයති.

තක්ක ලොක භාසායං. තක්කෙති, තක්කයති. ලොකෙති, ලොකයති.

චික සික ආමසනෙ. චිකෙති, චිකයති. සිකෙති, සිකයති.

කකාරන්තධාතුරූපානි.

ඛකාරන්තධාතු

ලක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු. දස්සනං පස්සනං. අඞ්කො ලඤ්ජනං. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. සල්ලක්ඛෙති, සල්ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා, ලක්ඛං කරොති.

ගඞ්ගාය වාලුකා ඛීයෙ, උදකං ඛීයෙ මහණ්ණවෙ;

මහියා මත්තිකා ඛීයෙ, ලක්ඛෙ න මම බුද්ධියා.

කප්පලක්ඛණං. ගොලක්ඛණං. ඉත්ථිලක්ඛණං. ධම්මානං ලක්ඛණං. සල්ලක්ඛනා. උපලක්ඛනා. පච්චුපලක්ඛනා. ලක්ඛධාතුයා යුපච්චයන්තාය සමාදිපුබ්බානං රූපානං නකාරො දන්තජො.

භක්ඛ අදනෙ. භක්ඛෙති, භක්ඛයති. භක්ඛො නො ලද්ධො. භක්ඛයන්ති මිගාධමා. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භක්ඛතී’’ති රූපං.

නක්ඛ සම්බන්ධෙ. නක්ඛෙති, නක්ඛයති.

මක්ඛ මක්ඛනෙ. මක්ඛෙති, මක්ඛයති. මක්ඛො, මක්ඛී. තත්ථ මක්ඛොති පරෙහි කතගුණං මක්ඛෙති පිසතීති මක්ඛො, ගුණධංසනා. ‘‘මක්ඛං අසහමානො’’ති එත්ථ පන අත්තනි පරෙහි කතං අවමඤ්ඤනං මක්ඛොති වුච්චති.

යක්ඛ පූජායං. යක්ඛෙති, යක්ඛයති. යක්ඛො. යක්ඛොති මහානුභාවො සත්තො. තථා හි ‘‘පුච්ඡාමි තං මහායක්ඛ, සබ්බභූතානමිස්සරා’’ති එත්ථ සක්කො දෙවරාජා ‘‘යක්ඛො’’ති වුත්තො. අථ වා යක්ඛොති යක්ඛයොනියං නිබ්බත්තසත්තො. සබ්බෙපි වා සත්තා ‘‘යක්ඛා’’ති වුච්චන්ති. ‘‘පරමයක්ඛවිසුද්ධිං පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති එත්ථ හි යක්ඛසද්දො සත්තෙ වත්තති. තථා හි යක්ඛොපි සත්තොපි දෙවොපි සක්කොපි ඛීණාසවොපි යක්ඛොයෙව නාම, මහානුභාවතාය යක්ඛියති සරණගතෙහි ජනෙහි නානාපච්චයෙහි නානාබලීහි ච පූජියතීති යක්ඛො.

සත්තෙ දෙවෙ ච සක්කෙ ච, ඛීණාසවෙ ච රක්ඛසෙ;

පඤ්චස්වෙතෙසු අත්ථෙසු, යක්ඛසද්දො පවත්තති.

ලක්ඛ ආලොචනෙ. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා.

මොක්ඛ ආසනෙ. මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති.

රුක්ඛ ඵාරුස්සෙ. ඵාරුස්සං ඵරුසභාවො. රුක්ඛෙති, රුක්ඛයති. සමාසෙ ‘‘රුක්ඛකෙසො, අතිරුක්ඛවචනො’’ති රූපානි. එත්ථ ච ‘‘සමණො අයං පාපො අතිරුක්ඛවාචො’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අතිරුක්ඛවාචොති අතිඵරුසවචනොති අත්ථො.

ඛකාරන්තධාතුරූපානි.

ගකාරන්තධාතු

ලිඞ්ග චිත්තීකරණෙ. චිත්තීකරණං විචිත්‍රභාවකරණං. ලිඞ්ගෙති, ලිඞ්ගයති, ලිඞ්ගං. එත්ථ ලිඞ්ගං නාම දීඝරස්සකිසථූලපරිමණ්ඩලාදිභෙදං සණ්ඨානන්ති ගහණෙ අතීව යුජ්ජති. තඤ්හි නානප්පකාරෙහි විචිත්‍රං හොති, ලිඞ්ගීයති විචිත්තං කරියති අවිජ්ජාතණ්හාකම්මෙහි උතුනා වා චුණ්ණාදීහි වා සරීරමිති ලිඞ්ගං, අජ්ඣත්තසන්තානතිණරුක්ඛාදිකුණ්ඩලකරණ්ඩකාදීසු පවත්තසණ්ඨානවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. ලිඞ්ගසද්දො සද්දෙ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ සඤ්ඤාණෙ ආකාරෙ චාති ඉමෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘රුක්ඛොති වචනං ලිඞ්ග’’න්ති එත්ථ සද්දෙ දිස්සති. ‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්සා’’ති එත්ථ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභවතී’’ති එත්ථ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘පුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පාන’’න්ති එත්ථ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘තෙන ලිඞ්ගෙන ජානාම, ධුවං බුද්ධො භවිස්සතී’’ති එත්ථ සඤ්ඤාණෙ. ‘‘තෙහි ලිඞ්ගෙහි තෙහි නිමිත්තෙහි තෙහි ආකාරෙහි ආගන්තුකභාවො ජානිතබ්බො ‘‘ආගන්තුකා ඉමෙ’’ති එත්ථ ආකාරෙ දිස්සති.

සද්දෙ ච තන්නිමිත්තෙ ච, කාටකොටචිකාය ච;

ලක්ඛණෙ චෙව ආකාරෙ, ලිඞ්ගසද්දො පවත්තති.

මග අන්වෙසනෙ. මගෙති, මගයති. මිගො, මගො, මගො, මගයමානො.

එත්ථ ච ‘‘යථා බිළාරො මූසිකං මගයමානො’’ති පාළි නිදස්සනං. ‘‘මිගො’’ති ච ‘‘මගො’’ති ච චතුප්පදො පවුච්චති. එත්ථ මිගොති මගයති ඉතො චිතො ගොචරං අන්වෙසති පරියෙසතීති මිගො. එවං මගො. එත්ථ විසෙසතො හරිණ මිගො මිගො නාම. සාමඤ්ඤතො පන අවසෙසාපි චතුප්පදා ‘‘මිගො’’ ඉච්චෙව වුච්චන්ති. තථා හි සුසීමජාතකෙ ‘‘කාළා මිගා සෙතදන්තා තව ඉමෙ, පරොසහස්සං හෙමජාලාභිසඤ්ඡන්නා’’ති එතස්මිං පාළිප්පදෙසෙ හත්ථිනොපි මිගසද්දෙන වුත්තා ‘‘කාළමිගා’’ති. අථ වා මගියති ජීවිතකප්පනත්ථාය මංසාදීහි අත්ථිකෙහි ලුද්දෙහි අන්වෙසියති පරියෙසියතීති මිගො, අරඤ්ඤජාතා සසපසදහරිණෙණෙය්‍යාදයො චතුප්පාදා, එවං මගො. ‘‘අත්ථං න ලභතෙ මගො’’ති එත්ථ පන මගො වියාති මගො, බාලොති අත්ථො.

මග්ග ගවෙසනෙ. මග්ගෙති, මග්ගයති. මග්ගො, මග්ගනං.

එත්ථ ච මග්ගොති පටිපදාය ච පකතිමග්ගස්ස ච උපායස්ස ච අධිවචනං. ‘‘මහාවිහාරවාසීනං, වාචනාමග්ගනිස්සිත’’න්තිආදීසු පන කථාපබන්ධොපි ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. තත්‍ර පටිපදා එකන්තතො ජාතිජරාබ්‍යාධිදුක්ඛාදීහි පීළිතෙහි සත්තෙහි දුක්ඛක්ඛයං නිබ්බානං පාපුණත්ථාය මග්ගිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගො පන මග්ගමූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගමූළ්හෙහි ච පටිපදාසඞ්ඛාතාරියමග්ගමූළ්හා එව බහවො සන්ති. පකතිමග්ගො හි කදාචි එව අද්ධිකානං මුය්හති, ‘‘එස මග්ගො’’ති නායකා න දුල්ලභා. අරියමග්ගො පන සබ්බදායෙව සබ්බලොකස්ස මුය්හති, නායකා පරමදුල්ලභා. තස්මා සො එව අවිජ්ජාසම්මූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. අඤ්ඤෙසං පන ද්වින්නං ධාතූනං වසෙනපි අත්ථං වදන්ති ගරූ ‘‘කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො’’ති. තං තං කිච්චං හිතං වා නිප්ඵාදෙතුකාමෙහි මග්ගියති ගවෙසියතීති මග්ගො, උපායො. මග්ගසද්දො හි ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයී’’ති එත්ථ උපායෙපි වත්තති. තථා හි අභිධම්මටීකායං ‘‘මග්ගොති උපායො, ඛන්ධායතනාදීනං කුසලාදීනඤ්ච ධම්මානං අවබොධස්ස සච්චප්පටිවෙධස්සෙව වා උපායභාවතො අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො, පබන්ධො වා ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. සො හි දීඝත්තා මග්ගො වියාති මග්ගො, තස්මා අභිධම්මකථාපබන්ධො අභිධම්මකථාමග්ගොති වුත්තො. ඉදානි පකතිපටිපදාමග්ගානං නාමානි කථයාම. තෙසු පකතිමග්ගස්ස –

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ඣසං වටුමා’යනං;

අද්ධාන’මද්ධා පදවී, වත්තනි චෙව සන්තතී’’ති

ඉමානි නාමානි. පටිපදාමග්ගස්ස පන –

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාව උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’ති

අනෙකානි නාමානි. එත්ථ පන කෙචි ‘‘නාවාතිආදීනි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං, පකතිමග්ගස්ස කිස්මිඤ්චිපි පාළිප්පදෙසෙ ‘‘නාවා’’තිආදීහි පදෙහි වුත්තට්ඨානාභාවතො, අභිධානසත්ථෙසු ච ‘‘නාවා’’ ඉච්චාදිකානං තදභිධානානං අනාගතත්තා.

අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – නාවාවියාති නාවා, උත්තරන්ති එතෙනාති උත්තරං, නාවායෙව උත්තරන්ති. අයඤ්හි නාවාපරියායො ‘‘තරං, තරණං, පොතො, ප්ලවො’’ති. ඉමෙපි තංපරියායායෙව. උත්තරං වියාති උත්තරං. සෙතු වියාති සෙතු. කුල්ලො වියාති කුල්ලො. භිසි වියාති භිසි. සඞ්කමො විය, සඞ්කමන්ති වා එතෙනාති සඞ්කමො, සබ්බමෙතං අරියමග්ගස්සෙව නාමං, න පකතිමග්ගස්ස. තථා හි ‘‘ධම්මනාවං සමාරූය්හ, සන්තාරෙස්සං සදෙවක’’න්ති ච, ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා, නිබ්බුතො සො නරාසභො’’ති ච, ‘‘කුල්ලො’ති ඛො භික්ඛවෙ අරියමග්ගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති ච එවමාදිනා තත්ථ තත්ථ භගවතා අරියමග්ගො ‘‘නාවා’’තිආදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි වුත්තො. අට්ඨකථාචරියෙහිපි සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘බද්ධා භිසි සුසඞ්ඛතා භගවා’’ති එතස්මිං පදෙසෙ එවං අත්ථසංවණ්ණනා කතා ‘‘භිසීති පත්ථරිත්වා පුථුලං කත්වා බද්ධා ‘කුල්ලා’ති වුච්චති ලොකෙ, අරියස්ස විනයෙ පන අරියමග්ගො’ති.

‘මග්ගො පජ්ජො පථො පන්ථො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාවා උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො;

අද්ධානං පභවො’ච්චෙව, තත්ථ තත්ථ පකාසිතො’’ති.

එවං ආචරියෙහි කතාය අත්ථසංවණ්ණනාය දස්සනතො ච ‘‘නාවාතිආදීනිපි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වචනං න ගහෙතබ්බං, යථාවුත්තමෙව වචනං ගහෙතබ්බං.

කොචි පනෙත්ථ එවං වදෙය්‍ය ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා’ති එත්ථ ‘ධම්මසෙතුන්ති මග්ගසෙතු’න්ති වචනතො ධම්මසද්දො මග්ගෙ වත්තති, න සෙතුසද්දො’’ති. තන්න, ධම්මසද්දො විය සෙතුසද්දොපි මග්ගෙ වත්තතීති සෙතු වියාති සෙතු, ධම්මො එව සෙතු ධම්මසෙතූති අත්ථවසෙන, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි. අපරම්පි වදෙය්‍ය ‘‘නනු බ්‍රහ්මජාලසුත්තන්තට්ඨකථායං ‘දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වා අස්සත්ථදුමරාජානං පදක්ඛිණං කත්වා පුබ්බුත්තරභාගෙ ඨිතො’ති ඉමස්මිං ඨානෙ දක්ඛිණුත්තරසද්දෙන දක්ඛිණො මග්ගො වුත්තො’’ති. න, අනෙකෙසු පාළිප්පදෙසෙසු අට්ඨකථාපදෙසෙසු ච අභිධානසත්ථෙසු ච මග්ගවාචකස්ස උත්තරසද්දස්ස අනාගතත්තා, තස්මා තත්ථ එවමත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘දක්ඛිණදිසතො ගන්තබ්බො උත්තරදිසාභාගො දක්ඛිණුත්තරොති වුච්චති, එවංභූතෙන දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩපවිසනං සන්ධාය දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වාති වුත්ත’’න්ති. අථ වා දක්ඛිණුත්තරෙනාති දක්ඛිණපච්ඡිමුත්තරෙන, එත්ථ ආදිඅවසානග්ගහණෙන මජ්ඣස්සපි ගහණං දට්ඨබ්බං. එවං ගහණංයෙව හි යං ජාතකනිදානෙ වුත්තං ‘‘බොධිසත්තො තිණං ගහෙත්වා බොධිමණ්ඩං ආරූය්හ දක්ඛිණදිසාභාගෙ උත්තරාභිමුඛො අට්ඨාසි, තස්මිං ඛණෙ දක්ඛිණචක්කවාළං ඔසීදිත්වා හෙට්ඨා අවීචිසම්පත්තං විය අහොසි, උත්තරචක්කවාළං උල්ලඞ්ඝිත්වා උපරි භවග්ගප්පත්තං විය අහොසි, බොධිසත්තො ඉදං සම්බොධිපාපුණට්ඨානං න භවති මඤ්ඤෙති පදක්ඛිණං කරොන්තො පච්ඡිමදිසාභාගං ගන්ත්වා පුරත්ථාභිමුඛො අට්ඨාසී’’තිආදි, තෙන සමෙති. අථාපි වදෙය්‍ය ‘‘යදි උත්තරසද්දො දිසාවාචකො, එවඤ්ච සති ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති එනයොගං අවත්වා ‘‘දක්ඛිණුත්තරායා’’ති ආයයොගො වත්තබ්බො’’ති. තන්න, දිසාවාචකස්සපි සද්දස්ස ‘‘උත්තරෙන නදී සීතා, ගම්භීරා දුරතික්කමා’’ති එනයොගවසෙන වචනතො. අපිච දිසාභාගං සන්ධාය ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති වචනං වුත්තං. දිසාභාගො හි දිසා එවාති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං.

ගකාරන්තධාතුරූපානි.

ඝකාරන්තධාතු

ලිඝි භාසනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති. එතානි බුද්ධවචනෙ අප්පසිද්ධානිපි ලොකිකප්පයොගදස්සනවසෙන ආගතානි. සාසනස්මිඤ්හි භූවාදිගණචුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකඋල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ධාතුස්ස රූපං අතීව පසිද්ධං.

ලඞ්ඝ ලඞ්ඝනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති.

‘‘අතිකර’මකරා’චරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චති;

චතුත්ථෙ ලඞ්ඝයිත්වාන, පඤ්චමියම්පි ආවුතො’’ති

ඉමස්මිං සත්තිලඞ්ඝනජාතකෙ චුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකස්ස උල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ලඞ්ඝධාතුස්ස ‘‘ලඞ්ඝයිත්වා, ලඞ්ඝයිත්වානා’’ති රූපෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයතී’’ති රූපානි දිට්ඨානි එව හොන්ති. භාසත්ථවාචකස්ස පන තථාරූපානි රූපානි න දිට්ඨානි, එවං සන්තෙපි පුබ්බාචරියෙහි දීඝදස්සීහි අභිමතත්තා භාසත්ථවාචිකාපි ලඞ්ඝධාතු අත්ථීති ගහෙතබ්බා, එවං සබ්බෙසුපි භූවාදිගණාදීසු සාසනෙ අප්පසිද්ධානම්පි රූපානං සාසනානුකූලානං ගහණං වෙදිතබ්බං, අනනුකූලානඤ්ච අප්පසිද්ධානං ඡඩ්ඩනං.

අඝ පාපකරණෙ. අඝෙති, අඝයති. අඝං, අඝො, අනඝො.

තත්ථ අඝන්ති දුක්ඛං. ‘‘අඝන්තං පටිසෙවිස්සං. වනෙ වාළමිගාකිණ්ණෙ. ඛග්ගදීපිනිසෙවිතෙ’’ති ඉදං නිදස්සනං. අඝොති කිලෙසො. තෙන අඝෙන අරහා අනඝො. තත්ථ අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝං, කින්තං? දුක්ඛං, එවං අඝො. නනු ච සප්පුරිසා දුක්ඛහෙතුපි කිලෙසහෙතුපි ච අත්තනො සුඛත්ථාය පාපං න කරොන්ති. තථා හි –

‘‘න පණ්ඩිතා අත්තසුඛස්ස හෙතු,

පාපානි කම්මානි සමාචරන්ති;

දුක්ඛෙන ඵුට්ඨා ඛලිතාපි සන්තා,

ඡන්දා ච දොසා න ජහන්ති ධම්ම’’න්ති

වුත්තං. එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’ති ධාතු ච ‘‘අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝ’’න්තිආදිවචනඤ්ච වුත්තන්ති? සච්චං, යෙභුය්‍යෙන පන සත්තා දුක්ඛාදිහෙතු පාපකම්මං කරොන්ති, එතෙසු සප්පුරිසා එව න කරොන්ති, ඉතරෙ කරොන්ති. එවං පාපකරණස්ස හි දුක්ඛං කිලෙසො ච හෙතු. තථා හි –

සුඛීපි හෙකෙ න කරොන්ති පාපං,

අවණ්ණසංසග්ගභයා පුනෙකෙ;

පහූ සමානො විපුලත්ථචින්තී,

කිංකාරණා මෙ න කරොසි දුක්ඛ’’න්ති

වුත්තං. අයඤ්හි ගාථා දුක්ඛහෙතුපි සත්තා පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති. ‘‘කුද්ධො හි පිතරං හන්ති, කුද්ධො හන්ති සමාතර’’න්ති අයං පන කිලෙසහෙතුපි පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති, තස්මා අම්හෙහි ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’තිආදිවචනං වුත්තං.

ඝකාරන්තධාතුරූපානි.

චකාරන්තධාතු

ලොච දස්සනෙ. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං. රූපාරම්මණං ලොචයති පස්සතීති ලොචනං, චක්ඛු.

කිචි මද්දනෙ. කිඤ්චෙති, කිඤ්චයති. කිඤ්චනං, අකිඤ්චනො.

තත්ථ කිඤ්චනන්ති පලිබොධො. කිඤ්චෙති සත්තෙ මද්දතීති කිඤ්චනං. කිඤ්චනසද්දො මද්දනත්ථෙ වත්තති. මනුස්සා හි වීහිං මද්දන්තා ගොණං ‘‘කිඤ්චෙහි කාපිල, කිඤ්චෙහි කාපිලා’’ති වදන්ති.

පචි විත්ථාරෙ. පඤ්චෙති, පඤ්චයති. පපඤ්චෙති, පපඤ්චයති. පපඤ්චා.

එත්ථ පපඤ්චාති තණ්හාමානදිට්ඨියො. එතා හි අත්තනිස්සිතානං සත්තානං සංසාරං පපඤ්චෙන්ති විත්ථින්නං කරොන්තීති පපඤ්චාති වුච්චන්ති. අථ වා පපඤ්චෙන්ති යත්ථ සයං උප්පන්නා තංසන්තානං විත්ථාරෙන්ති චිරං ඨපෙන්තීති පපඤ්චා. ලොකියා පන ‘‘අම්හාකං තුම්හෙහි සද්ධිං කථෙන්තානං පපඤ්චො හොතී’’තිආදීනි වදන්තා කාලස්ස චිරභාවං පපඤ්චොති වදන්ති, සාසනෙ පන ද්වයම්පි ලබ්භති.

සිච්ච කුඩ්ඩනෙ. සිච්චෙති, සිච්චයති.

වඤ්චු පලම්භනෙ. පලම්භනං උපලාපනං. වඤ්චෙති, වඤ්චයති. වඤ්චකො, වඤ්චනං. භූවාදිගණෙ පන වඤ්චධාතු ගත්‍යත්ථෙ වත්තති. ‘‘සන්ති පාදා අවඤ්චනා’’ති හි පාළි

චච්ච අජ්ඣයනෙ. චච්චෙති, චච්චයති.

චු චවනෙ. චාවෙති, චාවයති. අඤ්ඤො ‘‘චු සහනෙ’’ ඉති බ්‍රුතෙ. චාවෙති, චාවයති, සහතීති අත්ථො.

අඤ්චු විසෙසනෙ. අඤ්චෙති, අඤ්චයති.

ලොච භාසායං. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං, ලොචයති සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය භවතීති ලොචනං, චක්ඛු.

රච පතියතනෙ. රචෙති, රචයති. රචනා, විරචිතං, කෙසරචනා, ගාථාරචනා.

සූච පෙසුඤ්ඤෙ. පිසුණභාවො පෙසුඤ්ඤං. සූචෙති, සූචයති. සූචකො.

පච්ච සංයමනෙ. පච්චෙති, පච්චයති.

රිච වියොජනසම්පජ්ජනෙසු. රෙචෙති, රෙචයති. සෙට්ඨිපුත්තං විරෙචෙය්‍ය. විරෙචෙති, විරෙචයති. විරෙචකො, විරෙචනං.

වච භාසනෙ. වචෙති, වචයති. භූවාදිගණෙපි අයං වත්තති. තදා තස්සා ‘‘වත්ති, වචති, අවොච, අවොචු’’න්තිආදීනි රූපානි භවන්ති. කාරිතෙ පන ‘‘අන්තෙවාසිකං ධම්මං වාචෙති, වාචයතී’’ති රූපානි. වත්තුං, වත්තවෙ, වත්වා, වුත්තං, වුච්චති.

අච්ච පූජායං. අච්චෙති, අච්චයති. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො.

සූච ගන්ධනෙ. සුචෙති, සූචයති. සූචකො, සුත්තං.

එත්ථ ච අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙ අත්ථෙ සූචෙතීති සුත්තං. තෙපිටකං බුද්ධවචනං.

කච දිත්තියං. කච්චෙති, කච්චයති. කච්චො.

එත්ථ කච්චොති රූපසම්පත්තියා කච්චෙති දිබ්බති විරොචතීති කච්චො, එවංනාමකො ආදිපුරිසො, තබ්බංසෙ ජාතා පුරිසා ‘‘කච්චානා’’තිපි ‘‘කච්චායනා’’තිපි ‘‘කාතියානා’’තිපි වුච්චන්ති, ඉත්ථියො පන ‘‘කච්චානී’’තිපි ‘‘කච්චායනී’’තිපි ‘‘කාතියානී’’තිපි වුච්චන්ති.

චකාරන්තධාතුරූපානි.

ඡකාරන්තධාතු

මිලෙඡ අබ්‍යත්තායං වාචායං. මිලෙච්ඡෙති, මිලෙච්ඡයති. මිලක්ඛු.

එත්ථ මිලක්ඛූති මිලෙච්ඡෙති අබ්‍යත්තවාචං භාසතීති මිලක්ඛු.

කුච්ඡ අවක්ඛෙපෙ. අවක්ඛෙපො අධොඛිපනං. කුච්ඡෙති, කුච්ඡයති.

විච්ඡ භාසායං. විච්ඡෙති, විච්ඡයති.

ඡකාරන්තධාතුරූපානි.

ජකාරන්තධාතු

වජ්ජ වජ්ජනෙ. වජ්ජෙති, වජ්ජයති. පරිවජ්ජනකො. වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසීති.

තුජ්ජ බලපාලනෙසු. තුජ්ජෙති, තුජ්ජයති.

තුජි පිජි හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු. නිකෙතනං නිවාසො. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති. පිඤ්ජයති.

ඛජි කිච්ඡජීවනෙ. ඛඤ්ජෙති, ඛඤ්ජයති. ඛඤ්ජො.

ඛජි රක්ඛණෙ. තාදිසානියෙව රූපානි. භූවාදිගණෙ ‘‘ඛජි ගතිවෙකල්ලෙති ඉමිස්සා ‘‘ඛඤ්ජතී’’ති රූපං.

පූජ පූජායං. පූජෙති, පූජයති. පූජා. එසාව පූජනා සෙය්‍යො. පූජකො, පූජිතො, පූජනීයො, පූජනෙය්‍යො, පූජෙතබ්බො, පුජ්ජො.

ගජ මද්දනසද්දෙසු. ගජෙති, ගජයති. ගජො.

තිජ නිසානෙ. තෙජෙති, තෙජයති.

වජ මග්ගනසඞ්ඛාරෙසු. වජෙති, වජයති.

තජ්ජ සන්තජ්ජනෙ. තජ්ජෙති, තජ්ජයති. සන්තජ්ජෙති, සන්තජ්ජයති. සන්තජ්ජිතො.

අජ්ජ පටිසජ්ජනෙ. අජ්ජෙති, අජ්ජයති.

සජ්ජ සජ්ජනෙ. සජ්ජෙති, සජ්ජයති දානං. ගමනසජ්ජො හුත්වා.

භජ විස්සාසෙ. භජෙති, භජයති. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භජතී’’ති රූපං, භත්ති, සම්භත්ති.

තුජි පිජි ලුජි භජි භාසායං. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති, පිඤ්ජයති. ලුඤ්ජෙති, ලුඤ්ජයති. භඤ්ජෙති, භඤ්ජයති. කථෙතීති අත්ථො.

රුජ හිංසායං. රොජෙති, රොජයති. රොගො.

භාජ පුථකම්මනි. පුථකම්මං පුථක්කරණං, විසුං ක්‍රියාති අත්ථො. භාජෙති, භාජයති. විභාජෙති, විභාජයති. විභත්ති.

සභාජ සීතිසෙවනෙසු. සභාජෙති, සභාජයති.

ලජ පකාසනෙ. ලජෙති, ලජයති. ලාජා.

යුජ සංයමනෙ. සංපුබ්බො බන්ධනෙ. යොජෙති, යොජයති. සංයොජෙති, සංයොජයති. සංයොජනං.

මජ්ජ සොචෙය්‍යාලඞ්කාරෙසු. මජ්ජෙති, මජ්ජයති. සම්මජ්ජෙති, සම්මජ්ජයති. සම්මජ්ජා.

භාජ භාජනදානෙසු. භාජෙති, භාජයති. කථං වෙස්සන්තරො පුත්තො, ගජං භාජෙති සඤ්චය.

ජකාරන්තධාතුරූපානි.

ඣඤන්තා අප්පසිද්ධා. සද්දසත්ථෙ පන ‘‘ඤා නියොජනෙ’’ති පඨන්ති, රූපං පන බුද්ධවචනානුකූලං න භවති, තස්මා න දස්සිතං අම්හෙහි.

ටකාරන්තධාතු

ඝට්ට ඝට්ටනෙ. ඝට්ටනං වායාමකරණං. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති. එත්ථ තු ‘‘ඝට්ටෙසි, ඝට්ටෙසි, කිංකාරණා ඝට්ටෙසි, අහං තං ජානාමී’’ති නිදස්සනං.

ඝට සඞ්ඝාතෙ. පුබ්බෙ විය ක්‍රියාපදානි, නාමිකත්තෙ ‘‘ඝටො, ඝටා’’ති රූපානි. එත්ථ ගටොති පානීයඝටො. ඝටාති සමූහො ‘‘මච්ඡඝටා’’තිආදීසු විය.

ඝට්ට චලනෙ. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති.

නට අවසන්දනෙ. අවසන්දනං ගත්තවික්ඛෙපො. නටෙති, නටයති.

චුට ඡුට කුට්ට ඡෙදනෙ. චුටෙති, චුටයති. ඡුටෙති, ඡුටයති. කුට්ටෙති, කුට්ටයති.