19. සබ්බගණවිනිච්ඡය

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, සබ්බගණවිනිච්ඡයං;

සොතූනං පටුභාවත්ථං, පරමෙ පිටකත්තයෙ.

පච්චයාදිවිභාගෙහි, නයෙහි විවිධෙහි තං;

සුඛග්ගාහාය සොතූනං, සුණාථ මම භාසතො.

තත්ථ පඨමො භූවාදිගණො, දුතියො රුධාදිගණො, තතියො දිවාදිගණො, චතුත්ථො ස්වාදිගුණො, පඤ්චමො කියාදිගණො, ඡට්ඨො ගහාදිගණො, සත්තමො තනාදිගණො, අට්ඨමො චුරාදිගණො, ඉමස්මිං භගවතො පාවචනෙ අට්ඨවිධා ධාතුගණා භවන්ති. එතෙසු විකරණපච්චයවසෙන –

භූවාදිතො අකාරො ච, සානුසාරො රුධාදිතො;

අකාරො චෙවිවණ්ණො ච, එකාරොකාරමෙව ච.

යපච්චයො දිවාදිම්හා, ණු ණා උණා සුවාදිතො;

ක්‍යාදිතො පන නායෙව, ප්පණ්හා පන ගහාදිතො.

ඔයිරා තු තනාදිම්හා, ණෙ ණයා ච චුරාදිතො;

අග්ගහිතග්ගහණෙන, පච්චයා දස පඤ්ච ච.

හිය්‍යත්තනී සත්තමී ච, වත්තමානා ච පඤ්චමී;

චතස්සෙතා පවුච්චන්ති, සබ්බධාතුකනාමිකා.

එතෙසු විසයෙස්වෙව, අකාරො සුද්ධකත්තරි;

අඤ්ඤත්‍ර ඛ ඡ සාදීහි, සහාපි චුපලබ්භති.

‘‘භවති හොති සම්භොති, ජෙති ජයති කීයති;

ඩෙති යාති ඉති එති, අවති කොති සඞ්කති.

භික්ඛති පිවති පාති, වදෙති වදති’’ ඉති;

භූවාදිධාතුරූපානි, භවන්තීති පකාසයෙ.

රූපං ‘‘රුන්ධති රුන්ධීති, රුන්ධෙති පුන රුන්ධිති;

සුම්භොති’’ච්චාදීරූපානි, රුධාදීන්ති දීපයෙ.

‘‘දිබ්බති සිබ්බති චෙව, යුජ්ජති විජ්ජති තථා;

ඝායති හායති’’ච්චාදි, රූපමාහු දිවාදිනං.

‘‘සුණොති ච සුණාති ච, වුණොති ච වුණාති ච;

පාපුණාති හිනොතී’’ති, ආදිරූපං සුවාදිනං.

‘‘කිනාති ච ජිනාති ච, ධුනාති ච මුනාති ච;

අස්නාති’’ච්චාදිරූපඤ්ච, ක්‍යාදීනන්ති විභාවයෙ.

‘‘ඝෙප්පති පටිග්ගණ්හාති, සණ්හඤ්ච සණ්හකොති ච;

කණ්හං තණ්හා ච තිණ්හුණ්හ’’-මිච්චාදි ච ගහාදිනං.

‘‘තනොති ච කරොති ච, කයිරති සනොති ච;

සක්කොත’ප්පොති පප්පොති’’-ච්චාදිරූපං තනාදිනං.

‘‘චොරෙති චොරයන්තෙ ච, චින්තෙති චින්තයන්ති ච;

මන්තෙති’’ච්චාදිකඤ්චාපි, රූපමාහු චුරාදිනං.

විකරණවසෙනෙවං, රූපභෙදො පකාසිතො;

ධාතූනං ධාතුභෙදාදි-කුසලස්ස මතානුගො.

කිරියාය ධාරණතො, ධාතවො එකධා මතා;

ද්විධාපි ච පවුච්චන්ති, සකම්මාකම්මතො පන.

තත්ථ සකම්මකා නාම, ගමිභක්ඛාදයා සියුං;

ඨාසාදයො අකම්මා ච, උපසග්ගං විනා වදෙ;

සකම්මකකම්මභූතො, දිවු ඉච්චාදයො පුන;

ගහෙත්වාන තිධා හොන්ති, එවඤ්චාපි විභාවයෙ.

සකම්මකෙ ද්විධා භිත්වා, එකකම්මද්විකම්මතො;

අකම්මකෙහි සද්ධිං තෙ, තිවිධාපි භවන්ති හි.

අකම්මකා රුතායෙව, එකකම්මා ගමාදයො;

හොන්ති ද්විකම්මකා නාම, දුහිකරවහාදයො.

සකම්මාකම්මකත්තම්හි, ධාතූනමුපසග්ගතො;

නියමො නත්ථි සො තස්මා, න මයා එත්ථ වුච්චති.

එකට්ඨානා ගමිච්චාදී, ද්විට්ඨානා භූපචාදයො;

තිට්ඨානා ස්වාදයො එවං, ඨානතොපි තිධා මතා.

ගුපාදයො නියොගෙන, ආඛ්‍යාතත්තෙ සවුද්ධිකා;

වච තුරාදයො න හි, වුද්ධිකා කාරිතං විනා;

ඛි ජි ඉච්චාදයො ධාතූ, සවුද්ධාවුද්ධිකා මතා;

ඉති වුද්ධිවසෙනාපි, තිවිධො ධාතුසඞ්ගහො.

අලුත්තවිකරණා ච, ලුත්තවිකරණා තථා;

ලුත්තාලුත්තවිකරණා, එවම්පි තිවිධා සියුං.

තත්‍රාලුත්තවිකරණා, ගමි රුධි දිවාදයො;

පා භාදයො ජිනිච්චාදී, කමතො ඉතරෙ සියුං.

සුද්ධස්සරා එකස්සරා, තථානෙකස්සරාති ච;

තිධා භවන්ති යුයාතා-පාභාලාදී කරාදයො.

චතුධාදිනයො චාපි, ලබ්භමානවසෙන ච;

ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි, යථාවුත්තානුසාරතො.

පුන සුද්ධස්සරා ධාතූ, එකස්සරා ච සත්තධා;

ආඉවණ්ණඋවණ්ණන්ත-එඔන්තවසා මතා.

අවණ්ණිවණ්ණුවණ්ණන්තෙ-කාරන්තානං වසෙන වෙ;

අනෙකස්සරධාතූ ච, සත්තධාව පකිත්තිතා.

එවං පන්නරසධාපි, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො;

තප්පභෙදං පකාසෙය්‍යුං, ඉඋඉච්චාදිනා විදූ.

තත්‍ර ‘‘ඉගතියං, ඉ අජ්ඣයනෙ, උ සද්දෙ’’ ඉච්චෙතෙ සුද්ධස්සරා ධාතවො. යා රා ලා ඉච්චාදයො එකස්සරා ආකාරන්තා. ඛිජිනිඉච්චාදයො එකස්සරා ඉකාරන්තා. පීඉච්චාදයො එකස්සරා ඊකාරන්තා. ඛු දු කු ඉච්චාදයො එකස්සරා උකාරන්තා, භූ හූ ඉච්චාදයො එකස්සරා ඌකාරන්තා. ඛෙ ජෙ සෙ ඉච්චාදයො එකස්සරා එකාරන්තා. සො ඉච්චාදයො එකස්සරා ඔකාරන්තා.

කර පච සඞ්ගාම ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා අකාරන්තා, ඔමාඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ආකාරන්තා, සකි ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඉකාරන්තා. චක්ඛී ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඊකාරන්තා. අන්ධුඉච්චාදයො අනෙකස්සරා උකාරන්තා. කක්ඛූ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඌකාරන්තා. ගිලෙ මිලෙ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා එකාරන්තාති එවං පන්නරසවිධෙන ධාතුසඞ්ගහො.

අථ තෙත්තිංසවිධෙනපි ධාතුසඞ්ගහො භවති. කථං?

ධාතූ සුද්ධස්සරා චෙව, පුන චෙකස්සරාපි ච;

කකාරන්තා ඛකාරන්තා, ගන්තා ඝන්තා ච ධාතවො.

චකාරන්තා ඡකාරන්තා, ජන්තා ඣන්තා ච ඤන්තකා;

ටකාරන්තා ඨකාරන්තා, ඩන්තා ඪන්තා ච ණන්තකා.

තන්තා චෙව තථා ථන්තා, දන්තා ධන්තා ච නන්තකා;

පන්තා ඵන්තා බකාරන්තා, භන්තා මන්තා ච යන්තකා.

රන්තා ලන්තා වකාරන්තා, සන්තා හන්තා ච ළන්තකා;

ඉති තෙත්තිංසධා ඤෙය්‍යො, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො.

මතෙ සත්ථුස්ස ඪණළා, පදාදිම්හි න දිස්සරෙ;

තෙනෙකස්සරධාතූසු, ඪණළා න කථීයරෙ.

ඉකාරන්තතිකාරන්ත-වසෙන තු යථාරහං;

නාමං සම්භොති ධාතූනං, ඉතිප්පච්චයයොගතො.

පචිභික්ඛිඡිදිඛාදි, කරොති භවති ගමි;

ගතිගච්ඡතිහොතීති, ආදිවොහාරමුද්ධරෙ.

එවං තෙත්තිංසභෙදෙහි ගහිතෙසු නිඛිලෙසු ධාතූසු –

සහහිංසඊහවසා, සීහසද්දගතිං වදෙ;

සහනතො හනනතො, සීහොති හි ගරූ වදුං.

තථා හි සීහො වාතාතපාදිපරිස්සයම්පි සහති, ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාටිතෙහී’’ති අත්තනො ගොචරත්ථාය ඛුද්දකෙ පාණෙ අගණ්හන්තො, ‘‘මාහං ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසී’’ති අනුද්දයවසෙන සහිතබ්බෙ ඛුද්දකසත්තෙපි සහති. හිංසිතබ්බෙ පන කායූපපන්නෙ සූකරමහිංසාදයො සත්තෙ හිංසති, තස්මාපි ‘‘සීහො’’ති වුච්චති. යථා පන කන්තනට්ඨෙන ආදිඅන්තවිපල්ලාසතො තක්කං වුච්චති, එවං හිංසනට්ඨෙනපි සීහොති වෙදිතබ්බො. අථ වා සබ්බිරියාපථෙසු දළ්හවීරියත්තා සුට්ඨු ඊහතීති සීහො. වුත්තඤ්හි –

‘‘යථා සීහො මිගරාජා, නිසජ්ජට්ඨානචඞ්කමෙ;

අලීනවීරියො හොති, පග්ගහිතමනො සදා’’ති.

අපරො නයො –

සහනා ච හිංසනා ච, තථා සීඝජවත්තතො;

සීහො ඉච්චපි භාසෙය්‍ය, සක්‍යසීහස්ස සාසනෙ.

වුත්තඤ්හි සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘සහරා ච හනනා ච සීඝජවත්තා ච සීහො’’ති.

ඉදානි තදත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ, සීහසද්දො ‘‘සීහො භික්ඛවෙ මිගරාජා’’තිආදීසු මිගරාජෙ ආගතො. ‘‘අථ ඛො සීහො සෙනාපති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘සීහොති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’තිආදීසු තථාගතෙ. තත්ථ තථාගතෙ සදිසකප්පනාය ආගතො.

එත්ථෙතං වුච්චති –

සීහෙ පඤ්ඤත්තියඤ්චාපි, බුද්ධෙ අප්පටිපුග්ගලෙ;

ඉමෙසු තීසු අත්ථෙසු, සීහසද්දො පවත්තති.

රූපිරුප්පතිධාතූහි, රූපසද්දගතිං වදෙ;

‘‘රූපයති රුප්පතී’’ති, වත්වා නිබ්බචනද්වයං.

වුත්තඤ්හෙතං ගරූහි ‘‘රූපයතීති රූපං, වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘රූපන්ති කෙනට්ඨෙන රූපං? රුප්පනට්ඨෙනා’’ති. භගවතා පනෙතං වුත්තං ‘‘කිඤ්ච භික්ඛවෙ රූපං වදෙථ, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති, සීතෙනපි රුප්පතී’’ති විත්ථාරො. අත්ථුද්ධාරො පනස්ස හෙට්ඨා වුත්තොව.

පසවතෙමනත්ථෙන, ධාතුනා උදිනා පන;

සමුද්දසද්දනිප්ඵත්තිං, වදෙය්‍ය මතිමා නරො.

එත්ථ හි සමුද්දොති අට්ඨහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතත්තා සමුද්දති අත්තසන්නිස්සිතානං මච්ඡමකරාදීනං පීතිසොමනස්සං පසවති ජනෙතීති සමුද්දො. අයමස්මාකං ඛන්ති. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො, කිලෙදනට්ඨෙන තෙනමනට්ඨෙනාති වුත්තං හොතී’’ති වදන්ති. මිලින්දපඤ්හෙ පන ආයස්මා නාගසෙනො ‘‘භන්තෙ නාගසෙන සමුද්දො සමුද්දොති වුච්චති, කෙන කාරණෙන ආපං උදකං සමුද්දොති වුච්චතී’’ති මිලින්දෙන රඤ්ඤා පුට්ඨො ආහ ‘‘යත්තකං මහාරාජ උදකං, තත්තකං ලොණං, යත්තකං ලොණං, තත්තකං උදකං, උදකසමත්තා සමුද්දොති වුච්චතී’’ති. තදා රඤ්ඤා මිලින්දෙන ‘‘කල්ලොසි භන්තෙ නාගසෙනා’’ති වුත්තං. එත්ථ හි සමං උදකෙන ලොණං එත්ථාති සමුද්දොති නිබ්බචනං වෙදිතබ්බං ‘‘නීලොද’’න්තිආදීසු විය. තත්ථ භදන්තනාගසෙනමතඤ්ච අම්හාකං මතඤ්ච පකතිසමුද්දං සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣති, අට්ඨකථාචරියානං මතම්පි ‘‘තණ්හාසමුද්දො’’ති ච ‘‘සමුද්දොපෙසො’’ති ච ආගතානි සමුද්දසරික්ඛකානි ච තණ්හාචක්ඛුසොතාදීනි සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

ඛාදධාතුවසා චාපි, ඛනුධාතුවසෙන වා;

ඛනිතො වාපි ධාතුම්හා, ධාතො ඛංපුබ්බතොපි වා;

ඛන්ධසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දක්ඛන්ධවිදූ වදෙ.

තත්ථ ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාපි දුක්ඛා’’ති වචනතො සයම්පි දුක්ඛධම්මොයෙව සමානො ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණදුක්ඛාදීහි අනෙකෙහි දුක්ඛෙහි ඛජ්ජති ඛාදියතීති ඛන්ධො, තෙහෙව දුක්ඛෙහි ඛඤ්ඤති අවදාරියතීතිපි ඛන්ධො, ඛනියති පරිඛඤ්ඤතීතිපි ඛන්ධො, අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා තුච්ඡත්තා ඛං සුඤ්ඤාකාරං ධාරෙතීතිපි ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධාදි. අත්ථුද්ධාරතො පන –

ඛන්ධසද්දො රාසිගුණ-පණ්ණත්තීසු ච රූළ්හියං;

කොට්ඨාසෙ චෙව අංසෙ ච, වත්තතීති විභාවයෙ.

වුත්තඤ්හෙතං සම්මොහවිනොදනියං විභඞ්ගට්ඨකථායං – ඛන්ධසද්දො සම්බහුලෙසු ඨානෙසු නිපතති රාසිම්හි ගුණෙ පණ්ණත්තියං රූළ්හියන්ති. ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ මහාසමුද්දෙ න සුකරං උදකස්ස පමාණං ගහෙතුං ‘‘එත්තකානි උදකාළ්හකානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසහස්සානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතසහස්සානී’ති වා, අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු හි රාසිතො ඛන්ධො නාම. න හි පරිත්තකං උදකං උදකක්ඛන්ධොති වුච්චති, බහුකමෙව වුච්චති, තථා න පරිත්තකං රජො රජක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකා ගාවො ගවක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං බලං බලක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං පුඤ්ඤං පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චති. බහුකමෙව හි රජො රජක්ඛන්ධො, බහුකා ච ගවාදයො ගවක්ඛන්ධො, බලක්ඛන්ධො, පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චන්ති. ‘‘සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන ගුණතො ඛන්ධො නාම. ‘‘අද්දසා ඛා භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්ති එත්ථ පණ්ණත්තිතො ඛන්ධො නාම. ‘‘යං චිත්තං මනො මානසං…පෙ… විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’තිආදීසු රූළ්හීතො ඛන්ධො නාම. ස්වායමිධ රාසිතො අධිප්පෙතො. අයඤ්හි ඛන්ධට්ඨො නාම පිණ්ඩට්ඨො පූගට්ඨො ඝටට්ඨො රාසට්ඨො, තස්මා රාසිලක්ඛණා ඛන්ධාති වෙදිතබ්බා. කොට්ඨාසට්ඨාතිපි වත්තුං වට්ටති. ලොකස්මිඤ්හි ඉණං ගහෙත්වා චොදියමානා ‘‘ද්වීහි ඛන්ධෙහි දස්සාම, තීහි ඛන්ධෙහි දස්සාමා’’ති වදන්ති. ඉති කොට්ඨාසලක්ඛණා ඛන්ධාතිපි වත්තුං වට්ටති. එවමෙත්ථ ‘‘රූපක්ඛන්ධොති රූපරාසි රූපකොට්ඨාසො, වෙදනාක්ඛන්ධොති වෙදනාරාසි වෙදනාකොට්ඨාසො’’ති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘ඛන්ධෙ භාරං. ඛන්ධතො ඔතාරෙති, මහාහනුසභක්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන අංසො ‘‘ඛන්ධො’’ති වුච්චති.

ආපුබ්බයතතො චාපි, ආයූපපදතො පුන;

තනුතො තනිතො වාපි, ආයතනරවො ගතො.

වුත්තම්පි චෙතං – ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වෙදිතබ්බං. චක්ඛු රූපාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්තීති වා වුත්තං හොති. තෙ ච පන ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනන්ති විත්ථාරෙන්තීති වුත්තං හොති. ඉදඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයන්ති, පවත්තයන්තීති වුත්තං හොති. ඉති සබ්බෙපිමෙ ධම්මා ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වුච්චන්ති.

අපිච නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙන ආයතනං වෙදිතබ්බං. තථා හි ‘‘ලොකෙ ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානං ආයතනන්ති වුච්චති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරො, සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානං. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසො. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු කාරණං.

චක්ඛුආදීසු චාපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා නිවසන්ති තදායත්තවුත්තිතායාති චක්ඛාදයො ච නෙසං නිවාසට්ඨානං. චක්ඛාදීසු තෙ ආකිණ්ණා තන්නිස්සිතත්තා තදාරම්මණත්තා චාති චක්ඛාදයො ච නෙසං ආකරො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සමොසරණට්ඨානං තත්ථ තත්ථ ද්වාරාරම්මණවසෙන සමොසරණතො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සඤ්ජාතිදෙසො තන්නිස්සයාරම්මණභාවෙන තත්ථෙව උප්පත්තිතො, චක්ඛාදයො ච නෙසං කාරණං තෙසං අභාවෙ අභාවතො. ඉති නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙනාති ඉමෙහි කාරණෙහි එතෙ ධම්මා ආයතනන්ති වුච්චන්ති, තස්මා යථාවුත්තෙනත්ථෙන චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මා ච තෙ ආයතනඤ්චාති ධම්මායතනන්ති එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති. ඉච්චෙවං –

නිවාසො ආකරො චෙව, ජාතිදෙසො ච කාරණං;

සමොසරණට්ඨානඤ්ච, වුච්චතා’යතනං ඉති;

විදිවිදෙහි ධාතූහි, අකාරපුබ්බකෙහි වා;

අන්තවිරහිතසද්දූ-පපදෙන ජුනාපි වා.

අවිජ්ජාසද්දනිප්ඵත්ති, දීපෙතබ්බා සුධීමතා.

එත්ථ පූරෙතුං අයුත්තට්ඨෙන කායදුච්චරිතාදි අවින්දියං නාම, අලද්ධබ්බන්ති අත්ථො, තං අවින්දියං වින්දතීති අවිජ්ජා, තබ්බිපරීතතො කායසුචරිතාදි වින්දියං නාම, තං වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා. ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, අන්තවිරහිතෙ සංසාරෙ සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙසු සත්තෙ ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, පරමත්ථතො අවිජ්ජමානෙසු ඉත්ථිපුරිසාදීසු ජවති, විජ්ජමානෙසුපි ඛන්ධාදීසු න ජවතීති අවිජ්ජා.

යං පන අට්ඨකථායං ‘‘අපිච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණපටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නා නං ධම්මානං ඡාදනතොපි අවිජ්ජා’’ති වුත්තං, එතං න සද්දත්ථතො වුත්තං, අථ ඛො අවිජ්ජාය ඡාදනකිච්චත්තා වුත්තං. තථා හි අභිධම්මටීකායං ඉදං වුත්තං –

‘‘බ්‍යඤ්ජනත්ථං දස්සෙත්වා සභාවත්ථං දස්සෙතුං ‘අපිචා’තිආදිමාහ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණානි ‘ඉදං වත්තු, ඉදමාරම්මණ’න්ති අවිජ්ජාය ඤාතුං න සක්කාති අවිජ්ජා තප්පටිච්ඡාදිකා වුත්තා, වත්ථාරම්මණසභාවච්ඡාදනතො එව අවිජ්ජාදීනං පටිච්චසමුප්පාදභාවස්ස, ජරාමරණාදීනං පටිච්චසමුප්පන්නභාවස්ස ච ඡාදනතො පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නඡාදනං වෙදිතබ්බන්ති. තත්ථ දුග්ගතිගාමිකම්මස්ස විසෙසප්පච්චයත්තා අවිජ්ජා ‘අවින්දියං වින්දතී’ති වුත්තා, තථා විසෙසපච්චයො වින්දනීයස්ස න හොතීති ‘වින්දියං න වින්දතී’ති ච, අත්තනිස්සිතානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පවත්තාපනං උප්පාදනං ආයතනං, සම්මොහභාවෙනෙව අනභිසමයභූතත්තා ‘අවිදිතං අඤ්ඤාතං කරොති, අන්තවිරහිතෙ ජවාපෙතී’ති වණ්ණාගමවිපරියායවිකාරවිනාසධාතුඅත්ථවිසෙසයොගෙහි පඤ්චවිධස්ස නිරුත්තිලක්ඛණස්ස වසෙන තීසුපි පදෙසු අකාරවිකාරජකාරෙ ගහෙත්වා අඤ්ඤෙසං වණ්ණානං ලොපං කත්වා ජකාරස්ස ච දුතියස්ස ආගමං කත්වා අවිජ්ජාති වුත්තා’’ති.

අරහධාතුතො ඤෙය්‍යා, අරහංසද්දසණ්ඨිති;

අරාරූපපදහන-ධාතුතො වාථවා පන.

රහතො රහිතො චාපි, අකාරපුබ්බතො ඉධ;

වුච්චතෙ අස්ස නිප්ඵත්ති, ආරකාදිරවස්සිතා.

තථා හි අරහන්ති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා චීවරාදිපච්චයෙ අරහති පූජාවිසෙසඤ්චාති අරහං. වුත්තඤ්ච –

‘‘පූජාවිසෙසං සහ පච්චයෙහි,

යස්මා අයං අරහති ලොකනාථො;

අත්ථානුරූපං අරහන්ති ලොකෙ,

තස්මා ජිනො අරහති නාමමෙත’’න්ති.

තථා සො කිලෙසාරයො මග්ගෙන හනීති අරහං. වුත්තඤ්ච –

‘‘යස්මා රාගාදිසඞ්ඛාතා, සබ්බෙපි අරයො හතා;

පඤ්ඤාසත්ථෙන නාථෙන, තස්මාපි අරහං මතො’’ති.

යඤ්චෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභිං පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමිං ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා විභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්ස සො බොධිමණ්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරං ඤාණපරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරෙ හනීතිපි අරහං. වුත්තඤ්ච –

‘‘අරා සංසාරචක්කස්ස, හතා ඤාණාසිනා යතො;

ලොකනාථෙන තෙනෙස, අරහන්ති පවුච්චතී’’ති.

තථා අත්තහිතං පරහිතඤ්ච පරිපූරෙතුං සම්මා පටිපජ්ජන්තෙහි සාධූහි දූරතො රහිතබ්බා පරිච්චජිතබ්බා පරිහාතබ්බාති රහා, රාගාදයො පාපධම්මා, න සන්ති එතස්ස රහාති අරහං. ‘‘අරහො’’ති වත්තබ්බෙ ඔකාරස්ස සානුසාරං අකාරාදෙසං කත්වා ‘‘අරහං’’න්ති වුත්තං. ආහ ච –

‘‘පාපධම්මා රහා නාම, සාධූහි රහිතබ්බතො;

තෙසං සුට්ඨු පහීනත්තා, භගවා අරහං මතො’’ති.

අථ වා ඛීණාසවෙහි සෙක්ඛෙහි කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙහි ච න රහිතබ්බො න පරිච්චජිතබ්බො, තෙ ච භගවාති අරහං. ආහ ච –

‘‘යෙ ච සච්ඡිකතධම්මා,

අරියා සුද්ධගොචරා;

න තෙහි රහිතො හොති,

නාථො තෙනා’රහං මතො’’ති.

රහොති ච ගමනං වුච්චති, නත්ථි එතස්ස රහො ගමනං ගතීසු පච්චාජාතීති අරහං. ආහ ච –

‘‘රහො වා ගමනං යස්ස, සංසාරෙ නත්ථි සබ්බසො;