නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

සද්දනීතිප්පකරණං

ධාතුමාලා

15. සරවග්ගපඤ්චකන්තික සුද්ධස්සරධාතු

ඉතො පරං තු සරතො, කකාරන්තාදිභෙදතො;

ධාතුයො ධාතුනිප්ඵන්න-රූපානි විවිධානි ච.

සාට්ඨකථෙ පිටකම්හි, ජිනපාඨෙ යථාබලං;

නයං උපපරික්ඛිත්වා, සමාසෙන කථෙස්ස’හං.

ඉ ගතියං. යෙසං ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. පවත්තිපාපුණානිපි. තත්‍ර ගමනං දුවිධං කායගමනං ඤාණගමනඤ්ච. තෙසු කායගමනං නාම ඉරියාපථගමනං, ඤාණගමනං නාම ඤාණුප්පත්ති, තස්මා පයොගානුරූපෙන ‘‘ගච්ඡතී’’ති පදස්ස ‘‘ජානාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පවත්තතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පාපුණාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ඉරියාපථගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති, ඤාණගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති. තථා හි ‘‘සීඝං ගච්ඡතී’’තිආදීසු ඉරියාපථගමනං ‘‘ගමන’’න්ති වුච්චති. සුන්දරං නිබ්බානං ගතො. ‘‘ගතිමා’’තිආදීසු පන ඤාණගමනං. එවං සබ්බෙසම්පි ගත්‍යත්ථානං ධාතූනං යථාපයොගං අත්ථො ගහෙතබ්බො.

තස්සිමානි රූපානි භවන්ති – ඉති, එති, උදෙති. කාරිතෙ ‘‘උදායතී’’ති රූපං භවති. උට්ඨාපෙතීති හි අත්ථො, දුකාරො ආගමො. උපෙති, සමුපෙති, වෙති, අපෙති, අවෙති, අන්වෙති, සමෙති, අභිසමෙති, සමයො, අභිසමයො, ඊදි, උදි, එකොදි, පණ්ඩිතො, ඉතො, උදිතො, උපෙතො, සමුපෙතො, අන්විතො, අපෙතො, සමෙතො, එතබ්බො, පච්චෙතබ්බො, පටියමානො, පටිච්චො, එන්තො, අධිප්පෙතො, අධිප්පායො, පච්චයො, අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. ‘‘ඉතා, ඉත’’න්තිආදිනා යථාරහං ඉත්ථිනපුංසකවසෙනපි. පච්චෙතුං, උපෙතුං, සමුපෙතුං, අන්වෙතුං, සමෙතුං, අභිසමෙතුං, ඉච්ච, පටිච්ච, සමෙච්ච, අභිසමෙච්ච, අපෙච්ච, උපෙච්ච, පටිමුඛං ඉත්වා, ඉත්වාන, උපෙත්වා, උපෙත්වාන, උපෙතුන, අඤ්ඤානිපි බුද්ධවචනානුරූපතො යොජෙතබ්බානි.

ඉතිඉති ක්‍රියාසද්දො, සුත්තන්තෙසු න දිස්සති;

ඉදමෙත්ථ න වත්තබ්බං, දස්සනායෙව මෙ රුතො.

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන’’, ඉති පාළි හි දිස්සති;

අඞ්ගුත්තරනිකායම්හි, මුනිනාහච්ච භාසිතා;

වුත්තඤ්හෙතං භගවතා අඞ්ගුත්තරනිකායෙ කොධං නින්දන්තෙන –

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන, මච්චුවෙසො ගුහාසයො;

තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙ, පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියා’’ති.

තත්‍ර ඉතායන්ති ඉති අයන්ති ඡෙදො. ඉතිඉති ච ගච්ඡති පවත්තතීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ සුත්තපදත්ථො – යො දොසො ලොකෙ ‘‘කොධො’’ති ලොකියමහාජනෙන වුච්චති, නායං අත්ථතො කොධොති වත්තබ්බො. කින්ති පන වත්තබ්බො, එසො හි සරීරසඞ්ඛාතගුහාසයො මච්චුරාජා එව කොධවසෙන පමද්දන්තො සත්තසන්තානෙ ගච්ඡතීති වත්තබ්බො. තං එවරූපං ‘‘මච්චුරාජා’’ති වත්තබ්බං බහුනො ජනස්ස අනත්ථකරං කොධං හිතකාමො දමෙන පඤ්ඤාය වීරියෙන දිට්ඨියා ච ඡින්දෙය්‍යාති.

එතීති ඉමස්ස පන ආගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘එතී’’ති එත්ථ හි ආඋපසග්ගො සන්ධිකිච්චෙන පටිච්ඡන්නත්තා න පාකටො වලාහකාවත්ථරිතො පුණ්ණචන්දො විය. තථා හි එත්ථ ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො භවති, ආකාරස්ස ච ඉකාරෙන පරෙන සද්ධිංයෙව එකාරාදෙසො. තස්මා ‘‘අයං සො සාරථී එති. එතු වෙස්සන්තරො රාජා’’තිආදීසු ‘‘ආගච්ඡති, ආගච්ඡතූ’’තිආදිනා අත්ථො කථෙතබ්බො. බ්‍යාකරණසත්ථෙපි හි ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො දිස්සති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. අථ වා ඉතීති රස්සවසෙන වුත්තං පදං ගමනං බොධෙති, එතීති වුද්ධිවසෙන වුත්තං පන යථාපයොගං ආගමනාදීනි. මත්තාවසෙනපි හි පදානි සවිසෙසත්ථානි භවන්ති. තං යථා? සාසනෙ පබ්බජිතො, රට්ඨා පබ්බාජිතොති. සඤ්ඤොගාසඤ්ඤොගවසෙනපි, තං යථා? ගාමා නිග්ගච්ඡති. යසං පොසො නිගච්ඡති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. එත්ථෙතං වුච්චති –

ඉ ගතියන්ති කථිතා, ධාතු වුද්ධිං ගතා යදා;

තදා ආගමනත්ථස්ස, වාචිකා පායතො වසා.

ඉරියාපථත්ථතො හෙ-සා නිච්චාගමවාචිකා;

‘‘අයං සො සාරථී එති’’, ඉච්චාදෙත්ථ නිදස්සනං.

අනිරියාපථත්ථෙන, වත්තනෙ ගමනෙපි ච;

ආගමනෙ ච හොතීති, ධීමා ලක්ඛෙය්‍ය තං යථා.

‘‘පටිච්ච ඵලමෙතී’’ති, එවමාදීසු වත්තනෙ;

වුද්ධිප්පත්තා ඉකාරව්හා, එසා ධාතු පවත්තති.

‘‘අත්ථමෙන්තම්හි සූරියෙ, වාළා’’ ඉච්චාදීසු පන;

ගතෙ, ‘‘එතීති ඉතී’’ති-ආදිස්වාගමනෙ සියා.

තථා හි ඊතීති අනත්ථාය එති ආගච්ඡතීති ඊති, උපද්දවො, ඉති ආගමනත්ථො ගහෙතබ්බො. ආහ ච සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘එතීති ඊති, ආගන්තුකානං අකුසලභාගීනං බ්‍යසනහෙතූනං එතං අධිවචන’’න්ති.

ඉදානි යථාරහං නිපාතාඛ්‍යාතනාමිකපරියාපන්නානං ඉතිඉතො සද්දානමත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – තත්ථ ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථ විපරියාය පකාරාවධාරණ නිදස්සනාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස ‘‘රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චතී’’තිආදීසු හෙතුඅත්ථෙ දිස්සති. ‘‘තස්මාතිහ මෙ භික්ඛවෙ ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා. අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා, කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’තිආදීසු පරිසමාපනෙ. ‘‘ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු ආදිඅත්ථො. ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනමභිලාපො’’තිආදීසු පදත්ථවිපරියායෙ. ‘‘ඉති ඛො භික්ඛවෙ සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො. සඋපසග්ගො බාලො, අනුපසග්ගො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු පකාරො. ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා ආදන්ද අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු අවධාරණෙ. ‘‘අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො, නත්ථීති ඛො කච්චාන අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු නිදස්සනෙ. නිපාතවසෙනෙව තෙ පයොගා ගහෙතබ්බා. ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති එත්ථ පන ආඛ්‍යාතවසෙන ගමනෙ ඉතිසද්දො දිස්සති. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො, නිපාතත්ථො පන න ඉච්ඡිතබ්බො, විඤ්ඤූනං අත්ථග්ගහණෙ කොසල්ලුපාදනත්ථං කෙවලං අත්ථුද්ධාරවසෙන ආගතොති දට්ඨබ්බං. ඉතරො පන –

ගත්‍යත්ථෙ චිමසද්දත්ථෙ, ඉතොසද්දො පවත්තති;

අන්විතො’’ති හි ගත්‍යත්ථෙ, පච්චත්තවචනං භවෙ.

ඉමසද්දස්ස අත්ථම්හි, නිස්සක්කවචනං භවෙ;

‘‘ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා’’, ඉතිආදීසු පාළිසු.

ගත්‍යත්ථො ඉච්ඡිතො එත්ථ, ඉතරත්ථො න ඉච්ඡිතො;

අත්ථුද්ධාරවසා වුත්තො, කොසල්ලත්ථාය විඤ්ඤුනං.

ඉධ පන සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං සනිබ්බචනං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරි අයධාතුවිසයෙයෙව වක්ඛාම ඉ එ අයධාතුවසෙන තිධාතුමයත්තා සමයසද්දස්ස. තත්‍ර ඉතීති ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස ච ‘‘එති, උදෙතී’’තිආදීනඤ්ච එකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං අඤ්ඤෙසඤ්ච එවරූපානං පදමාලා යථාරහං යෙභුය්‍යෙන අත්තනොපදානි වජ්ජෙත්වා යොජෙතබ්බා. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු දුක්කරා ක්‍රියාපදමාලා. යස්මා පන ඉමස්මිං පකරණෙ සුකරා ච දුක්කරා ච ත්‍යන්තපදමාලා ජානිතබ්බා, තස්මා භූවාදිගණාදීසු අට්ඨසු ගණෙසු විහිතෙහි ඡන්නවුතියා වචනෙහි සබ්බසාධාරණං අසබ්බසාධාරණඤ්ච පදමාලානයං බ්‍රූම –

අකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානං පන්තියො බුධො;

භවති රුන්ධතාදීනං, යොජෙ සබ්බත්ථ සබ්බථා.

ඉති එතී’’ති චෙතෙසං, පදානං පන පන්තියො;

සුද්ධස්සරපුබ්බකානං, යොජෙ විඤ්ඤූ යථාරහං.

ආකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානඤ්චාපි පන්තියො;

‘‘යාති සුණාති අස්නා-ති’’ ඉච්චාදීනං යථාරහං.

ඉවණ්ණානන්තරත්‍යන්ත-පදානමපි පාළියො;

යොජෙ ‘‘රුන්ධිති රුන්ධීති’’-ඉච්චාදීනං යථාරහං.

උකාරානන්තරත්‍යන්ත-සුතිඉති පදස්ස ච;

පෙරණත්ථෙ පවත්තස්ස, යොජෙ මාලං යථාරහං.

එකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි යථාරහං;

‘‘ජෙති රුන්ධෙති කාරෙති, කාරාපෙතී’’තිආදීනං.

ඔකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි පදක්කමෙ;

‘‘කරොති භොති හොතී’’ති-ආදීනං යුත්තිතොවදෙ;

ඉච්චෙවං සත්තධා වුත්තො, පදමාලානයො මයා;

ඉතො මුත්තො නයො නාම, නත්ථි කොචි ක්‍රියාපදෙ.

‘‘ආදත්තෙ කුරුතෙ පෙතෙ’’, ඉච්චාදි නයදස්සනා;

යථාරහං යුත්තිතොති, වචනං එත්ථ භාසිතං.

ඉදානි ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ – ඉති, ඉන්ති. ඉසි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො වත්තමානානයො. ඉතු, ඉන්තු. ඉහි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො පඤ්චමීනයො. එත්ථ ච ඉමෙසං ද්වින්නං සාසනානුරූපභාවස්ස ඉමානි සාධකපදානි ‘‘වෙති, අපෙති, අන්වෙතී’’ති. තත්ථ වි ඉති වෙති. විගච්ඡතීති අත්ථො, ඉතිසද්දො හෙත්ථ ගමනං බොධෙති. තථා අප ඉති අපෙති. අපගච්ඡතීති අත්ථො. අනු ඉති අන්වෙති. අනුගච්ඡතීති අත්ථො. ගරූ පන අනු එති අන්වෙතීති වදන්ති. තං –

‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී;

ජෙස්සන්තං ගිරිදුග්ගෙසු, සමෙසු විසමෙසු ච;

එවං තං අනුගච්ඡාමි, පුත්තෙ ආදාය පච්ඡතො’’ති.

ඉමාය පාළියා න සමෙති ‘‘ජෙස්සන්තං අන්වෙතී’’ති වචනතො ‘‘අනුගච්ඡාමී’’ති වචනතො ච. තථා හි එතිසද්දො යත්ථ චෙ ඉරියාපථවාචකො, තත්ථ ආගමනංයෙව ජොතෙති, න ගමනං, තස්මා ආගමනත්ථස්ස අයුත්තිතො ගමනත්ථස්ස ච යුත්තිතො වි ඉතිආදිනා ඡෙදො ඤෙය්‍යො. එතෙසඤ්ච ඉතිසද්දවසෙන කතඡෙදානං අත්ථිභාවං යුත්තිභාවඤ්ච ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති පාළියෙව සාධෙති, තස්මායෙව ‘‘අනු ඉති, අනු ඉන්ති, අනු ඉසී’’තිආදිනා ‘‘අන්වෙතී’’තිආදීනං ඡෙදෙ ලබ්භමානනයෙන වුත්තප්පකාරො වත්තමානාපඤ්චමීනයො පරස්සපදවසෙන දස්සිතො. සත්තමීරූපාදීනි සබ්බථා අප්පසිද්ධානි.

ඉමානි පන භවිස්සන්තියා රූපානි, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථ. ඉස්සාමි, ඉස්සාම. ඉස්සතෙ, ඉස්සන්තෙ. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හෙ. අසබ්බධාතුකත්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස ඉකාරාගමො න ලබ්භති. පරිපුණ්ණො භවිස්සන්තීනයො.

අථ කාලාතිපත්තියා රූපානි භවන්ති, ඉස්සා, ඉස්සංසු. ඉස්සෙ, ඉස්සථ. ඉස්සං, ඉස්සම්හා. ඉස්සථ, ඉස්සිසු. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තිභාවෙ ච අසබ්බධාතුකත්තෙ ච සන්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස අකාරිකාරාගමො න ලබ්භති අනෙකන්තිකත්තා වා අනුපපන්නත්තා ච අකාරාගමො න හොති. ද්වින්නඤ්හෙත්ථ සුද්ධස්සරානං අනන්තරිකානං එකතොසන්නිපාතො අනුපපත්ති. පරිපුණ්ණො කාලාතිපත්තිනයො.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සොතූනං පයොගත්ථෙසු පරමකොසල්ලජනනත්ථං ‘‘නනු තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානෙ, දෙවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්සා’’ති පාළිතො නයං ගහෙත්වා වුත්තප්පකාරෙහි භවිස්සන්තියා රූපෙහි සබ්බසො සමානානි අසමානත්ථානි වත්තමානිකරූපානි ච ඊසකං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානානි භවිස්සන්තීකාලාතිපත්තීනං රූපානි ච පකාසයිස්සාම – වත්තමානාවසෙන තාව ‘‘ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථා’’ති සබ්බං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරොතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. තස්මිංයෙව අත්ථෙ භවිස්සන්තීවසෙන ‘‘ඉස්සිස්සති, ඉස්සිස්සන්ති. ඉස්සිස්සසි, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරිස්සතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. කාලාතිපත්තිවසෙන පන ‘‘ඉස්සිස්සා, ඉස්සිස්සංසු. ඉස්සිස්සෙ, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං, අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං අකරිස්සා’’තිආදිනා වත්තබ්බො. ධාත්වන්තරවසෙන සංසන්දනානයොයං.

ඉදානි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ –

එති, එන්ති. එසි, එථ. එමි, එම.

එතු, එන්තු. එහි, එථ. එමි, එම.

න ච අප්පත්වා දුක්ඛන්තං, විස්සාසං එය්‍ය පණ්ඩිතො;

නිවෙසනානි මාපෙත්වා, වෙදෙහස්ස යසස්සිනො;

යදා තෙ පහිණිස්සාමි, තදා එය්‍යාසි ඛත්තිය.

එය්‍ය, එය්‍යුං. එය්‍යාසි, එය්‍යාථ. එය්‍යාමි, එය්‍යාම. එථ, එරං. එථො, එය්‍යාව්හො. එය්‍යං, එය්‍යාම්හෙ.

සො පුරිසො එය්‍ය, තෙ එය්‍යුං. ත්වං එය්‍යාසි, තුම්හෙ එය්‍යාථ. අහං එය්‍යාමි, මයං එය්‍යාම. සො පුරිසො එථ, තෙ එරං. ත්වං එථො, තුම්හෙ එය්‍යාව්හො. අහං එය්‍යං, මයං එය්‍යාම්හෙ.

පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීරූපානි සබ්බසො අප්පසිද්ධානි.

එස්සති, එස්සන්ති. එස්සසි, එස්සථ. එස්සාමි, එස්සාම. එස්සතෙ, එස්සන්තෙ. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සං, එස්සාම්හෙ.

සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති, ජාලමාදාය පක්ඛිනො;

යදා තෙ විවදිස්සන්ති, තදා එහින්ති මෙ වසං.

‘‘අභිදොසගතො ඉදානි එහී’’ති වචනදස්සනතො අපරානිපි භවිස්සන්තීරූපානි ගහෙතබ්බානි.

එහිති, එහින්ති. එහිසි, එහිථ. එහිමි, එහිම. එහිතෙ, එහින්තෙ. එහිසෙ, එහිව්හෙ. එහිස්සං, එහිස්සාම්හෙ.

එස්සා, එස්සංසු. එස්සෙ, එස්සථ. එස්සං එස්සාම්හා. එස්සථ, එස්සිසු. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සිං, එස්සාම්හසෙ.

අථාපරොපි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදක්කමො භවති;

උදෙති, උදෙන්ති; උදෙසි, උදෙථ; උදෙමි, උදෙම.

උදෙතු, උදෙන්තු. උදෙහි, උදෙථ. උදෙමි, උදෙම, උදාමසෙ.

උදෙය්‍ය, උදෙය්‍යුං. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සති, උදිස්සන්ති. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සා, උදිස්සංසු. සෙසං නෙය්‍යං.

ඉමානි සුද්ධස්සරධාතුරූපානි.

කකාරන්තධාතු

කු සද්දෙ කෙ ච. කොති, කවති, කායති, එවං කත්තුපදානි භවන්ති. කුය්‍යති, කිය්‍යති, එවං කම්මපදානි. කානනං, කබ්බං, ජාතකං, එවං නාමිකපදානි. කුත්වා, කුත්වාන, කවිත්වා, කවිත්වාන, කාවිත්වා, කාවිත්වාන, කායිතුං, එවං අබ්‍යයපදානි.

තත්‍ර කානනන්ති ඨිතමජ්ඣන්හිකසමයෙ කවති සද්දං කරොතීති කානනං, වනං. තථා හි –

‘‘ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ, සන්නිසීවෙසු පක්ඛිසු;

සණතෙව බ්‍රහාරඤ්ඤං, සා රති පටිභාති ම’’න්ති

වුත්තං. අථ වා කොකිලමයූරාදයො කවන්ති සද්දායන්ති කූජන්ති එත්ථාති කානනං. මනොහරතාය අවස්සං කුය්‍යති පණ්ඩිතෙහීති කබ්බං. කාවියං. කාවෙය්‍යං. අඤ්ඤත්‍ර පන කවීනං ඉදන්ති කබ්බන්ති තද්ධිතවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. කෙචි තු කාබ්‍යන්ති සද්දරූපං ඉච්ඡන්ති, න තං පාවචනෙ පමාණං සක්කටභාසාභාවතො. සක්කටභාසාතොපි හි ආචරියා නයං ගණ්හන්ති. ජාතං භූතං අතීතං භගවතො චරියං, තං කීයති කථීයති එතෙනාති ජාතකං. ජාතකපාළි හි ඉධ ‘‘ජාතක’’න්ති වුත්තා. අඤ්ඤත්‍ර පන ජාතං එව ජාතකන්ති ගහෙතබ්බං. තථා හි ජාතකසද්දො දෙසනායම්පි වත්තති ‘‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්ම’’න්තිආදීසු. ජාතියම්පි වත්තති ‘‘ජාතකං සමොධානෙසී’’තිආදීසු.

පක්ක නීචගතියං. නීචගමනං නාම හීනගමනං හීනප්පවත්ති වා. නීචසද්දො හි හීනවාචකො ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’ති එත්ථ විය. පක්කති ක්‍රියාපදමෙත්ථ දිස්සති, න නාමිකපදං. යත්ථ යත්ථ නාමිකපදං න දිස්සති, තත්ථ තත්ථ නාමිකපදං උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං. ක්‍රියාපදමෙව හි දුද්දසං, ක්‍රියාපදෙ විජ්ජමානෙ නාමිකපදං නත්ථීති න වත්තබ්බං, තස්මා අන්තමසො ‘‘පක්කනං, තකනං’’ ඉච්චෙවමාදීනි භාවවාචකානි නාමිකපදානි සබ්බාසු ධාතූසු යථාරහං ලබ්භන්තීති දට්ඨබ්බං.

තක හසනෙ. හසනං හාසො. තකති.

තකි කිච්ඡජීවනෙ. කිච්ඡජීවනං කසිරජීවනං. තඞ්කති. ආතඞ්කති. ආතඞ්කො. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො, තථා හි අට්ඨකථාචරියා ‘‘අප්පාබාධං අප්පාතඞ්ක’’න්ති ඉමස්මිං පාළිප්පදෙසෙ ඉති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං ‘‘ආබාධොති විසභාගවෙදනා වුච්චති, යා එකදෙසෙ උප්පජ්ජිත්වා සකලසරීරං අයපට්ටෙන බන්ධිත්වා විය ගණ්හාති. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො. අථ වා යාපෙතබ්බරොගො ආතඞ්කො, ඉතරො ආබාධො. ඛුද්දකො වා රොගො ආතඞ්කො, බලවා ආබාධො. කෙචි පන ‘අජ්ඣත්තසමුට්ඨානො ආබාධො, බහිද්ධාසමුට්ඨානො ආතඞ්කො’ති වදන්තී’’ති.

ආතඞ්කො ආමයො රොගො,

බ්‍යාධා’බාධො ගදො රුජා;

අකල්ලඤ්චෙව ගෙලඤ්ඤං,

නාමං රොගාභිධානකං.

සුක ගතියං. සොකති, සුකො, සුකී. තත්‍ර සුකොති සුවො. සොකති මනාපෙන ගමනෙන ගච්ඡතීති සුකො. තස්ස භරියා සුකී.

බුක්ක භස්සනෙ. ඉධ භස්සනං නාම සුනඛභස්සනං අධිප්පෙතං ‘‘සුනඛො භස්සිත්වා’’ති එත්ථ විය, න ‘‘ආවාසො ගොචරං භස්ස’’න්තිආදීසු විය. වචනසඞ්ඛාතං භස්සනං, බුක්කති සා.

ධක පටිඝාතෙ ගතියඤ්ච. පටිඝාතො පටිහනනං. ධකති.

චක තිත්තිපටිඝාතෙසු. තිත්ති තප්පනං, පටිඝාතං පටිහනනංව. චකති.

අක කුටිලගතියං. අකති. එතා කුආදිකා අකපරියන්තා ධාතුයො පරස්ස භාසාති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘ති අන්ති, තු අන්තු’’ ඉච්චාදීනංයෙව විසයො. පාළියං පන නියමො නත්ථි, තස්මා න තං ඉධ පමාණං.

ඉ අජ්ඣයනෙ. අජ්ඣයනං උච්චාරණං සික්ඛනං වා, අයති, අධීයති, අජ්ඣයති, අධීතෙ, අජ්ඣෙනං, අජ්ඣායකො. දිබ්බං අධීයසෙ මායං. අධීයන්ති මහාරාජ, දිබ්බමායිධ පණ්ඩිතා. අජ්ඣෙනමරියා පථවිං ජනින්දා. තත්ථ අජ්ඣායකොති අජ්ඣයතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති අත්ථො.

උ සද්දෙ. අවති, අවන්ති. අවසි. එත්ථ ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති පාළි පපුබ්බස්ස උධාතුස්ස පයොගොති දට්ඨබ්බො. පපුබ්බස්ස වදධාතුස්ස දකාරලොපප්පයොගොතිපි වත්තුං යුජ්ජති.

වඞ්ක කොටිල්ලෙ. වඞ්කති. වඞ්කං. වඞ්කසද්දො හි වක්කසද්දෙන සමානත්ථො, වක්කසද්දො ච වඞ්කසද්දෙන. තථා හි –

‘‘යං නිස්සිතා ජගතිරුහං, ස්වායං අග්ගිං පමුඤ්චති;

දිසා භජථ වක්කඞ්ගා, ජාතං සරණතො භය’’න්ති.

පාළි දිස්සති. අයං පන වක්කසද්දො සක්කටභාසං පත්වා කකාරරකාරසඤ්ඤොගක්ඛරිකො භවති, ධාතුභාවො පනස්ස පොරාණෙහි න වුත්තො, තස්මා ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං. ඉමස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස ‘‘වඞ්ක කොටිල්ලෙ’’ති ධාතුභාවො වුත්තො, ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදඤ්ච, පාළියං තු ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං, තථා භාවවාචකො වඞ්කසද්දොපි. වාච්චලිඞ්ගො පන අනෙකෙසු ඨානෙසු දිට්ඨො. තත්ත වඞ්කතීති ක්‍රියාපදං පාළියං අවිජ්ජමානම්පි ගහෙතබ්බමෙව නාථතීති ක්‍රියාපදමිව. භාවවාචකස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා ච පාළිආදීසු පුනප්පුනං උපපරික්ඛිතබ්බා. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘යදි භාවවාචකො වඞ්කසද්දො නත්ථි, කථං ‘අට්ඨවඞ්කං මණිරතනං උළාර’න්ති එත්ථ සමාසො’’ති. එත්ථ පන අට්ඨසු ඨානෙසු වඞ්කං අට්ඨවඞ්කං, න අට්ඨවඞ්කානි යස්සාති. දබ්බවාචකො හි වඞ්කසද්දො, න භාවවාචකොති දට්ඨබ්බං.

වඞ්කං වක්කඤ්ච කුටිලං, ජිම්හඤ්ච රිම්හමනුජු;

වඞ්කසද්දාදයො එතෙ, වාච්චලිඞ්ගා තිලිඞ්ගිකා.

අථ වා වඞ්කසද්දොයං, ‘‘වඞ්කඝස්තා’’තිආදිසු;

බළිසෙ ගිරිභෙදෙ ච, වත්තතෙ ස පුමා තදා.

අයඤ්හි ‘‘තෙ’මෙ ජනා වඞ්කඝස්තා සයන්ති. යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිතං. වඞ්කඝස්තොව අම්බුජො’’තිආදීසු බළිසෙ වත්තති.

එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො ‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො ගුණවාචකො විසෙසනසදො, යෙන බළිසො විසෙසිතො, තෙන වඞ්කං කුටිලං බළිසන්ති අත්ථො විඤ්ඤායතී’’ති? තන්න, වඞ්කසද්දෙ අවුත්තෙපි බළිසසභාවස්ස වඞ්කත්තා කුටිලත්ථො පාකටොති නත්ථි විසෙසනසද්දෙන පයොජනං. ඉදං පන ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති වචනං ‘‘හත්ථි නාගො. සරොරුහං පදුමං. හත්ථී ච කුඤ්ජරො නාගො’’තිආදිවචනමිව පරියායවචනං, තස්මා ‘‘වඞ්ක’’න්ති පදස්ස ‘‘කුටිල’’න්ති අත්ථො න ගහෙතබ්බො. අථ වා යථා ‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී’’ති එත්ථ නාගසද්දස්ස දන්තීසද්දස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤපරියා යවචනත්තෙපි දන්තින්ති මනොරමදන්තයුත්තන්ති අත්ථො සංවණ්ණිතො, තථා ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති ඉමෙසම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං පරියායවචනත්තෙපි වඞ්කන්ති කුටිලන්ති අත්ථො වත්තබ්බො. එවඤ්හි සති අත්ථො සාලරාජා විය සුඵුල්ලිතො හොති, දෙසනා ච විලාසප්පත්තා, න පන ‘‘වඞ්කං බළිස’’න්ති සද්දානං ගුණගුණීවසෙන සමානාධිකරණභාවො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’තිආදීසු ‘‘බුද්ධො භගවා’’ති ඉමෙසං විය සමානාධිකරණභාවස්ස අනිච්ඡිතබ්බත්තා. න හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු සමානාධිකරණභාවො පොරාණෙහි අනුමතො.

‘‘යත්ථ එතාදිසො සත්ථා, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො;

තථාගතො බලප්පත්තො, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො’’ති,

‘‘බුද්ධං බුද්ධං නිඛිලවිසයං සුද්ධියා යාව සුද්ධි’’න්ති ච ආදීසු පන අනුමතො. එත්ථ හි ‘‘එතාදිසො’’ති ච ‘‘අප්පටිපුග්ගලො’’ති ච ‘‘තථාගතො’’ති ච ‘‘බලප්පත්තො’’ති ච ‘‘සම්බුද්ධො’’ති ච ‘‘පරිනිබ්බුතො’’ති ච ඉමානි ‘‘සත්ථා’’ති අනෙන පදෙන සමානාධිකරණානි. තථා ‘‘බුද්ධං බුද්ධ’’න්ති ද්වින්නං පදානං පච්ඡිමං පුරිමෙන සමානාධිකරණං භවති.

ඉති ‘‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො බළිසස්සාභිධානන්තරං, න ගුණවාචකො. එවං වඞ්කසද්දො බළිසෙ වත්තති. ‘‘කඞ්කං ගච්ඡාම පබ්බතං. දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’තිආදීසු පන ගිරිවිසෙසෙ වත්තති. එත්ථ ච ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ති වත්තබ්බෙ සුඛුච්චාරණත්ථං නිරුත්තිනයෙන මජ්ඣෙ අනිමිත්තං තකාරාගමං කත්වා ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං. අථ වා වඞ්කොයෙව වඞ්කතා, යථා දෙවො එව දෙවතා. යථා ච දිසා එව දිසතාති, එවං තාපච්චයවසෙන වඞ්කතා ච සා පබ්බතො චාති ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං, මජ්ඣෙ රස්සවසෙන චෙතං දට්ඨබ්බං. අථ වා වඞ්කමස්ස සණ්ඨානමත්ථීති වඞ්කතොති මන්තුඅත්ථෙ තපච්චයො, යථා පබ්බමස්ස අත්ථීති පබ්බතොති. එවං වඞ්කතො ච සො පබ්බතො චාති වඞ්කතපබ්බතො. ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ ඉච්චෙව වා පණ්ණත්ති, පාදක්ඛරපාරිපූරියා පන ‘‘දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ලොක දස්සනෙ. ලොකති. ලොකො. ආලොකොති අඤ්ඤානිපි රූපානි ගහෙතබ්බානි. චුරාදිගණං පන පත්වා ඉමිස්සා ‘‘ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයතී’’තිආදිනා රූපානි භවන්ති. ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො, සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතො සඞ්ඛාරො එව ලොකො සඞ්ඛාරලොකො. සත්තා එව ලොකො සත්තලොකො. චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො එව ලොකො ඔකාසලොකො, යො ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. තෙසු සඞ්ඛාරො ලුජ්ජතීති ලොකොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති ඛො භික්ඛු තස්මා ලොකොති වුච්චතී’’ති. ලොකියති එත්ථ පුඤ්ඤපාපං තබ්බිපාකො චාති සත්තො ලොකො. ලොකියති විචිත්තාකාරතො දිස්සතීති චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො ලොකො. යස්මා පන ලොකසද්දො සමූහෙපි දිස්සති, තස්මා ලොකියති සමුදායවසෙන පඤ්ඤාපියතීති ලොකො, සමූහොති අයම්පි අත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා ලොකොති තයො ලොකා කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තෙසං සරූපං චුරාදිගණෙ කථෙස්සාම බහුවිධතඤ්ච. බහිද්ධා පන කවීහි ‘‘ලොකො තු භුවනෙ ජනෙ’’ති එත්තකමෙව වුත්තං.

සිලොක සඞ්ඝාතෙ. සඞ්ඝාතො පිණ්ඩනං. සිලොකති, සිලොකො, සිලොකමනුකස්සාමි. අක්ඛරපදනියමිතො වචනසඞ්ඝාතො සිලොකො. සො පජ්ජන්ති වුච්චති, තථා හි ‘‘සිලොකො යසස්සි පජ්ජෙ’’ති කවයො වදන්ති.

දෙක ධෙක සද්දුස්සාහෙසු. සද්දො රවො, උස්සාහො වායාමො. දෙකති. ධෙකති.

රෙක සකි සඞ්කායං. රෙකති. සඞ්කති, තස්මිං මෙ සඞ්කතෙ මනො. සඞ්කා.

අකි ලක්ඛණෙ. අඞ්කති, අඞ්කො, සසඞ්කො.

මකි මණ්ඩනෙ. මණ්ඩනං භූසනං, මඞ්කති.

කත ලොලියෙ. ලොලභාවො ලොලියං යථා දක්ඛියං. කකති, කාකො, කාකී. එත්ථ ‘‘කාකො, ධඞ්කො, වායසො, බලි, භොජි, අරිට්ඨො’’ති ඉමානි කාකාභිධානානි.

කුක වක ආදානෙ. කුකති, වකති, කොකො, වකො. එත්ථ කොකොති අරඤ්ඤසුනඛො. වකොති ඛුද්දකවනදීපිකො, බ්‍යග්ඝොතිපි වදන්ති.

වක දිත්තියං පටිඝාතෙ ච. දිත්ති සොභා, වකති.

කකි වකි සක්ක තික ටික සෙක ගත්‍යත්ථා. කඞ්කති, වඞ්කති, සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති, ඔසක්කති, වධාය පරිසක්කනං. බිළාරනිසක්කමත්තම්පි. තෙකති, ටෙකති, ටීකා සෙකති. එත්ථ ටීකාති ටිකියති ජානියති සංවණ්ණනාය අත්ථො එතායාති ටීකා. එතා ඉධාතුආදිකා සෙකපරියන්තා ධාතුයො ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘තෙ අන්තෙ, තං අන්තං’’ඉච්චාදීනංයෙව විසයො, පාවචනෙ පන නියමො නත්ථි.

හික්ක අබ්‍යත්තසද්දෙ. අබ්‍යත්තසද්දො අවිභාවිතත්ථසද්දො නිරත්ථකසද්දො ච. හික්කති, හික්කතෙ. ඉමං ‘‘උභයතොභාසා’’ති වදන්ති. ඉදං තු පාවචනෙන සංසන්දති. පරස්සත්තනොභාසානඤ්හි ධාතූනං ‘‘භවති, භවතෙ, බාධතෙ, බාධතී’’තිආදිනා යෙභුය්‍යෙන ද්විධා ද්විධා රූපානි සාසනෙ දිස්සන්ති.

ඉමානි කකාරන්තධාතුරූපානි.

ඛකාරන්තධාතු

ඛා පකථනෙ ඛ්‍යා ච. පකථනං ආචික්ඛනං දෙසනං වා. ඛාති, සඞ්ඛාති. ආපුබ්බත්තෙ විසදිසභාවෙන ඛාත්‍යක්ඛරස්ස ද්විත්තං, ආකාරස්ස ච සඤ්ඤොගපුබ්බත්තා රස්සත්තං, අක්ඛාති. අක්ඛාසි පුරිසුත්තමො. අක්ඛෙය්‍යං තෙ අහං අය්‍යෙ. ධම්මො සඞ්ඛායති. අක්ඛායති. අත්‍ර පන කකාරලොපො. ස්වාඛාතො භගවතා ධම්මො. සඞ්ඛාතො. අක්ඛාතො. අක්ඛාතාරො තථාගතා. සඞ්ඛාතා සබ්බධම්මානං විධුරො. සඞ්ඛා, පටිසඞ්ඛා. ක්‍රියං ආක්‍යාති කථෙතීති ආඛ්‍යාතං. කෙචි පන ‘‘ස්වාඛාතො’’ති ච ‘‘ස්වාක්ඛ්‍යාතො’’ති ච ‘‘ස්වාඛ්‍යාතො’’ති ච පදමිච්ඡන්ති. තත්ථ පච්ඡිමානි සක්කටභාසාතො නයං ගහෙත්වා වුත්තානි, ඉතරං යථාඨිතරූපනිප්ඵත්තිවසෙන, අතො යථාදස්සිතපදානියෙව පසත්ථතරානි. තත්ථ සඞ්ඛාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ – සඞ්ඛාසද්දො ඤාණකොට්ඨාසපඤ්ඤත්තිගණනාසු දිස්සති. ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවතී’’තිආදීසු හි ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’තිආදීසු කොට්ඨාසෙ. ‘‘තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්තිආදීසු ගණනායං. එත්ථෙතං වුච්චති –

‘‘ඤාණපඤ්ඤත්තිකොට්ඨාස-ගණනාසු පදිස්සති;

සඞ්ඛාසද්දොති දීපෙය්‍ය, ධම්මදීපස්ස සාසනෙ’’ති.

ඛි ඛයෙ. ඛියනධම්මං ඛීයති. සාසනානුරූපෙන සරෙ ඉකාරස්ස ඉය්‍යාදෙසො, ඛිය්‍යති. ‘‘ඛයො, ඛං’’ ඉච්චපි රූපානි ඤෙය්‍යානි. තත්ථ ඛයොති ඛියනං ඛයො. අථ වා ඛියන්ති කිලෙසා එත්ථාති ඛයො, මග්ගනිබ්බානානි. ඛයසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන පාපුණියත්තා ඵලම්පි ඛයො. ඛන්ති තුච්ඡං සුඤ්ඤං විවිත්තං රිත්තං, ඛන්ති වා ආකාසො.

ඛි නිවාසෙ. ඛීයති, ඛිය්‍යති වා. සාසනානුරූපෙන ඉකාරස්ස ඊය ඉය්‍යාදෙසො දට්ඨබ්බො. අයං දිවාදිගණෙපි පක්ඛිපිතබ්බො. ඛං ඛයං. අභිරමණීයං රාජක්ඛයං. තත්ථ ඛීයතීති නිවසති. ඛන්ති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨෙන. ඛයන්ති නිවෙසනං. රාජක්ඛයන්ති රඤ්ඤො නිවෙසනං. අත්‍රායං පාළි –

‘‘සචෙ ච අජ්ජ ධාරෙසි, කුමාරං චාරුදස්සනං;

කුසෙන ජාතඛත්තියං, සවණ්ණමණිමෙඛලං;

පූජිතා ඤාතිසඞ්ඝෙහි, න ගච්ඡසි යමක්ඛය’’න්ති.

තත්ථ යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං.

ඛු සද්දෙ. ඛොති ඛවති.

ඛෙ ඛාදනසත්තාසු. ඛායති. උන්දූරා ඛායන්ති. වික්ඛායිතකං. ගොඛායිතකං. අස්සිරී විය ඛායති. දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති. එත්ථාදිම්හි කායතීති ඛාදති. අථ වා උපට්ඨාති පඤ්ඤායති.

සුඛ දුක්ඛ තක්‍රියායං. තක්‍රියාති සුඛදුක්ඛානං වෙදනානං ක්‍රියා, සුඛනං දුක්ඛනන්ති වුත්තං හොති. අකම්මකා ඉමෙ ධාතවො. සුඛති, දුක්ඛති. සුඛං, දුක්ඛං. සුඛිතො, දුක්ඛිතො. සුඛං සාතං පීණනං, දුක්ඛං විඝාතං අඝං කිලෙසො. තත්ථ සුඛන්ති සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුක්ඛන්ති දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. ඉමානි නිබ්බචනානි කාරිතවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං අට්ඨකථායං සුඛදුක්ඛසද්දත්ථං වදන්තෙහි ගරූහි සුඛයති දුක්ඛයතිසද්දානං කම්මත්ථමාදාය විවරණස්ස කතත්තා. තථා හි ‘‘සුඛෙති සුඛයති, සුඛාපෙති සුඛාපයති, දුක්ඛෙති දුක්ඛයති, දුක්ඛාපෙති දුක්ඛාපයතී’’ති ඉමානි තෙසං කාරිතපදරූපානි, අත්තානං සුඛෙති පීණෙතීති ච, සුඛයති සුඛං, දුක්ඛයතීති දුක්ඛන්ති ච,

‘‘සචෙ ච කිම්හිචි කාලෙ,

මරණං මෙ පුරෙ සියා;

පුත්තෙ ච මෙ පපුත්තෙ ච,

සුඛාපෙය්‍ය මහොසධො’’ති ච

පාළිආදිදස්සනතො. සද්දසත්ථෙ පන ධාතුපාඨසඞ්ඛෙපෙ ච ඉමෙ ධාතවො චුරාදිගණෙයෙව වුත්තා. ‘‘සුඛයති දුක්ඛයතී’’ති ච අකාරිතානි සුද්ධකත්තුපදානි ඉච්ඡිතානි. මයං තු තෙසං තබ්බචනං සුද්ධකත්තරි ච තානි පදරූපානි න ඉච්ඡාම පාළිආදීහි විරුද්ධත්තා, තස්මායෙව තෙ ඉමස්මිං භූවාදිගණෙ වුත්තා. අයඤ්හි සුද්ධකත්තුවිසයෙ අස්මාකං රුචි ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති.

නනු ච භො ‘‘සුඛති දුක්ඛතී’’ති ක්‍රියාපදානි බුද්ධවචනෙ න දිස්සන්තීති? සච්චං, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථානයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා දිස්සන්තියෙව නාම. න හි සබ්බථා සබ්බෙසං ධාතූනං රූපානි සාසනෙ ලොකෙ වා ලබ්භන්ති, එකච්චානි පන ලබ්භන්ති, එකච්චානි න ලබ්භන්ති. එවං සන්තෙපි නයවසෙන ලබ්භන්තියෙව. ‘‘කප්පයව්හො පතිස්සතා’’ති හි දිට්ඨෙ ‘‘චරව්හො භුඤ්ජව්හො’’තිආදීනිපි නයවසෙන දිට්ඨානියෙව නාම.

තත්‍ර පනායං නයො. විසුද්ධිමග්ගාදීසු හි ‘‘එකද්වියොජනමත්තම්පි අද්ධානං ගතස්ස වායො කුප්පති, ගත්තානි දුක්ඛන්තී’’ති එවං භූවාදිගණිකං අකම්මකං සුද්ධකත්තුවාචකං ‘‘දුක්ඛන්තී’’ති ක්‍රියාපදං දිස්සති. තස්මිං දිට්ඨියෙව ‘‘සුඛති, සුඛන්ති. සුඛසි, සුඛථ. සුඛාමි, සුඛාමා’’තිආදීනි ච ‘‘දුක්ඛති, දුක්ඛන්ති. දුක්ඛසි, දුක්ඛථා’’තිආදීනිච දිට්ඨානි නාම හොන්ති දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස තාදිසස්ස අනවජ්ජස්ස නයස්ස ගහෙතබ්බත්තා, තස්මා ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති භූවාදිනයො එව ගහෙතබ්බො, න පන චුරාදිනයො. අපරම්පෙත්ථ නිබ්බචනං, සුඛං සඤ්ජාතං එතස්සාති සුඛිතො, සඤ්ජාතසුඛොති අත්ථො. එස නයො දුක්ඛිතොති එත්ථාපි. අථ වා සුඛෙන ඉතො පවත්තොති සුඛිතො. එස නයො ‘‘දුක්ඛිතො’’ති එත්ථාපි. දුල්ලභායං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.