17. රුධාදිඡක්ක

රුධාදිගණික

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, රුධාදිකගණාදයො;

සාසනස්සොපකාරාය, ගණෙ තු ඡබ්බිධෙ කථං.

රුධි ආවරණෙ. රුධිධාතු ආවරණෙ වත්තති. එත්ථ ආවරණං නාම පිදහනං වා පරිරුන්ධනං වා පලිබුද්ධනං වා හරිතුං වා අප්පදානං, සබ්බමෙතං වට්ටති. රුන්ධති, රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධෙති, අවරුන්ධෙති. කම්මනි – මග්ගො පුරිසෙන රුන්ධියති. රොධො, ඔරොධො, විරොධො, පටිවිරොධො, විරුද්ධො, පටිවිරුද්ධො, පරිරුද්ධො. රුන්ධිතුං, පරිරුන්ධිතුං. රුන්ධිත්වා. පරිරුන්ධිත්වා.

තත්‍ර රොධොති චාරකො. සො හි රුන්ධති පවෙසිතානං කුරූරකම්මන්තානං සත්තානං ගමනං ආවරතීති රොධොති වුච්චති. ඔරොධොති රාජුබ්බරී, සා පන යථාකාමචාරං චරිතුං අප්පදානෙන ඔරුන්ධියති අවරුන්ධියතීති ඔරොධො. විරොධොති අනනුකූලතා. පටිවිරොධොති පුනප්පුනං අනනුකූලතා. විරුද්ධොති විරොධං ආපන්නො. පටිවිරුද්ධොති පටිසත්තුභාවෙන විරොධං ආපන්නො. පරිරුද්ධොති ගහණත්ථාය සම්පරිවාරිතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යථා අරීහි පරිරුද්ධො, විජ්ජන්තෙ ගමනෙ පථෙ’’ති. අවරුද්ධොති පබ්බාජිතො.

මුච මොචනෙ. මිගං බන්ධනා මුඤ්චති. මුඤ්චනං, මොචනං. දුක්ඛප්පමොචනං, මොචො.

මොචොති චෙත්ථ අට්ඨිකකදලීරුක්ඛො. මුඤ්චිතුං. මුඤ්චිත්වා. කාරිතෙ ‘‘මොචෙති, මොචෙතුං, මොචෙත්වා’’තිආදීනි.

රිච විරෙචනෙ. රිඤ්චති. රිඤ්චනං, විරෙචනං, විරෙකො, විරෙචකො. රිඤ්චිතුං. රිඤ්චිත්වා.

සිච පග්ඝරණෙ. උදකෙන භූමිං සිඤ්චති. පුත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි. අභිසෙකො. මුද්ධාභිසිත්තො ඛත්තියො. සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. සිත්තට්ඨානං. සිඤ්චිතුං. සිඤ්චිත්වා.

යුජ යොගෙ. යුඤ්ජති, අනුයුඤ්ජති. කම්මනි ‘‘යුඤ්ජියතී’’ති රූපානි. කෙචි ‘‘යුඤ්ජතෙ’’ති ඉච්ඡන්ති. යුඤ්ජනං, සංයොගො, අනුයොගො, භාවනානුයුත්තො, සඤ්ඤොගො, සඤ්ඤොජනං, අත්ථයොජනා. දීඝං සන්තස්ස යොජනං. යුඤ්ජිතුං, අනුයුඤ්ජිතුං. අනුයුඤ්ජිත්වා. යොජෙති. තත්ථ සංයොජනන්ති බන්ධනං කාමරාගාදි. යොජනන්ති –

විදත්ථි ද්වාදසඞ්ගුල්‍යො, තද්වයං රතනං මතං;

සත්තරතනිකා යට්ඨි, උසභං වීසයට්ඨිකං;

ගාවුතං උසභාසීති, යොජනං චතුගාවුතං.

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු. පාලනං රක්ඛණං. බ්‍යවහරණං අජ්ඣොහරණං. භුඤ්ජති, පරිභුඤ්ජති, සංභුඤ්ජති. දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජි. කාරිතෙ ‘‘භොජෙති භොජයතී’’තිආදීනි රූපානි. භොජනං, සම්භොගො, මහිභුජො, ගාමභොජකො, උපභොගො, පරිභොගො. භුත්තො ඔදනො භවතා. සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං. ඔදනං භුත්තො භුත්තවා භුත්තාවී. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘භුඤ්ජිතුං, පරිභුඤ්ජිතුං, භොජෙතුං, භොජයිතුං, භුඤ්ජිත්වා, භුඤ්ජිත්වාන, භුඤ්ජිය, භුඤ්ජියාන, භොජෙත්වා, භොජෙත්වාන, භොජයිත්වා, භොජයිත්වාන’’ ඉච්චාදීනි පරිසද්දාදීහි විසෙසිතබ්බානි.

තත්‍ර භුඤ්ජතීති භත්තං භුඤ්ජති, භොජනීයං භුඤ්ජති. තථා හි ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා’’තිආදි වුත්තං. අපිච කදාචි ඛාදනීයෙපි ‘‘භුඤ්ජතී’’ති වොහාරො දිස්සති. ‘‘ඵලානි ඛුද්දකප්පානි, භුඤ්ජ රාජ වරාවර’’න්ති හි වුත්තං. පරිභුඤ්ජතීති චීවරං පරිභුඤ්ජති, පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පරිභුඤ්ජති, පටිසෙවතීති වුත්තං හොති. තෙනෙව ච පටිසෙවතීති පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො සංවණ්ණියති. අපිච ‘‘කාමෙ භුඤ්ජතී’’ති ච ‘‘පඤ්චකාමගුණෙ පරිභුඤ්ජතී’’ති ච දස්සනතො පන භුඤ්ජනපරිභුඤ්ජනසද්දා පටිසෙවනත්ථෙන කත්ථචි සමානත්ථාපි හොන්තීති අවගන්තබ්බා. සංභුඤ්ජතීති සම්භොගං කරොති, එකතො වාසං කරොතීති අත්ථො. එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො අත්‍ර භුජධාතු පාලනබ්‍යවහරණෙසු වුත්තො, සො කථං එත්තකෙසුපි අත්ථෙසු වත්තතී’’ති? වත්තතෙව, අනෙකත්ථා හි ධාතවො, තෙ උපසග්ගසහායෙ ලභිත්වාපි අනෙකත්ථතරාව හොන්ති. ඉතො පට්ඨාය තුමන්තාදීනි රූපානි න වක්ඛාම. යත්ථ පන විසෙසො දිස්සති, තත්ථ වක්ඛාම.

කති ඡෙදනෙ. කන්තති, විකන්තති. සල්ලකත්තො.

භිදි විදාරණෙ. භින්දති. අනාගතත්ථෙ වත්තබ්බෙ ‘‘භෙජ්ජිස්සති, භින්දිස්සතී’’ති ද්විධා භවන්ති රූපානි. පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ භින්දතීති භික්ඛු. තෙනාහ –

‘‘න තෙන භික්ඛු සො හොති, යාවතා භික්ඛතෙ පරෙ;

විසං ධම්මං සමාදාය, භික්ඛු හොති න තාවතා.

යොධ පුඤ්ඤඤ්ච පාපඤ්ච, බාහිත්වා බ්‍රහ්මචරියං;

සඞ්ඛාය ලොකෙ චරති, සවෙ ‘භික්ඛූ’ති වුච්චතී’’ති.

ඉදඤ්ච ඛීණාසවං සන්ධාය වුත්තං, සෙක්ඛපුථුජ්ජනසමණාපි යථාසම්භවං ‘‘භික්ඛූ’’ති වත්තබ්බතං පාපුණන්තියෙව. සඞ්ඝං භින්දතීති සඞ්ඝභෙදකො. දෙවදත්තෙන සඞ්ඝො භින්නො,. භින්දියතීති භින්නොති හි නිබ්බචනං. න තෙ කට්ඨානි භින්නානි. භින්දතීති භෙත්තා.

ඡිදි ද්වෙධාකරණෙ. ඡින්දතීති ඡෙදකො, එවං ඡෙත්තා. කෙසෙ ඡෙත්තුං වට්ටති. ඡින්දියතීති ඡින්නො. ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති. ඉදං පන භිදිඡිදිද්වයං දිවාදිගණං පත්වා ‘‘භිජ්ජති ඡිජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුවාචකං රූපද්වයං ජනෙති, තස්මා ‘‘භිජ්ජතීති භින්නො’’තිආදිනා සුද්ධකත්තුවසෙනපි නිබ්බචනං කාතබ්බං.

තදි හිංසානාදරෙසු. තන්දති. තන්දී, තද්දු. තද්දති කච්ඡු.

උදි පසවකිලෙදනෙසු. පසවනං සන්දනං. කිලෙදනං තින්දතා. උන්දති. උන්දූරො, සමුද්දො.

විද ලාභෙ. වින්දති. ගොවින්දො, විත්ති. එත්ථ විත්තීති අනුභවනං, වෙදනා වා.

විද තුට්ඨියං. වින්දති, නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දනං. විරජ්ජති. නිබ්බින්දො කාමරතියා. විත්ති, විත්තං, වෙදො. ලභති අත්ථවෙදං ධම්මවෙදං.

එත්ථ විත්තීති සොමනස්සං. ‘‘විත්ති හි මං වින්දති සුත දිස්වා’’ති හි වුත්තං. විත්තන්ති විත්තිජනනත්තා විත්තසඞ්ඛාතං ධනං. වෙදොති ගන්ථොපි ඤාණම්පි සොමනස්සම්පි වුච්චති. ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’තිආදීසු හි ගන්ථො ‘‘වෙදො’’ති වුච්චති. ‘‘බ්‍රාහ්මණං වෙදගුමභිජඤ්ඤා අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්ත’’න්තිආදීසු ඤාණං. ‘‘යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ’’තිආදීසු සොමනස්සං.

වෙදගන්ථෙ ච ඤාණෙ ච, සොමනස්සෙ ච වත්තති;

වෙදසද්දො ඉමං නානා-ධාතුතො සමුදීරයෙ.

ලිප ලිම්පනෙ. ලිම්පති, ලිම්පකො. අවලෙපො. අවලෙපොති අහඞ්කාරො.

ලුප අච්ඡෙදනෙ. ලුම්පති. විලුම්පකො, විලුත්තො විලොපො.

විලුම්පතෙව පුරිසො, යාවස්ස උපකප්පති;

යදා චඤ්ඤෙ විලුම්පන්ති, සො විලුත්තො විලුම්පතීති.

පිස චුණ්ණනෙ. පිංසති. පිසකො. පිසුණා වාචා. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අත්තනො පියභාවං පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං යාය වාචාය භාසති, සා පිසුණා වාචා’’ති වුත්තං, තං නිරුත්තිලක්ඛණෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

හිසි විහිංසායං. හිංසති, විහිංසති. හිංසකො.

අහිංසකොති මෙ නාමං, හිංසකස්ස පුරෙ සතො;

අජ්ජාහං සච්චනාමොම්හි, න නං හිංසාමි කිඤ්චනං.

හිංසිතබ්බං කිංසතීති සීහො. ආදිඅන්තක්ඛරවිපල්ලාසවසෙන සද්දසිද්ධි, යථා ‘‘කන්තනට්ඨෙන තක්ක’’න්ති. විහෙසකො, විහෙසනං.

සුම්භ පහාරෙ. යො නො ගාවොව සුම්භති. පරිසුම්භති. සුම්භොති. අත්‍රිමෙ පාළිතො පයොගා –

‘‘සංසුම්භමානා අත්තානං, කාලමාගමයාමසෙ’’ති ච,

‘‘කෙසග්ගහණමුක්ඛෙපා, භූම්‍යා ච පරිසුම්භනා;

දත්වා ච නො පක්කමති, බහුදුක්ඛං අනප්පක’’න්ති ච,

‘‘භූමිං සුම්භාමි වෙගසා’’ති ච.

අඤ්ඤත්ථ පන අඤ්ඤාපි වුත්තා. තා ඉධ අනුපපත්තිතො න වුත්තා. කෙචෙත්ථ මඤ්ඤෙය්‍යුං, යථා භූවාදිගණෙ ‘‘සකි සඞ්කායං ඛජි ගතිවෙකල්ලෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘සඞ්කති ඛඤ්ජතී’’ති රූපානි භවන්ති, තථා ඉමස්මිං රුධාදිගණෙ ‘‘මුච මොචනෙ කති ඡෙදනෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘මුඤ්චති කන්තතී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති. එවං සන්තෙ කො ඉමෙසං තෙසඤ්ච විසෙසොති? එත්ථ වුච්චතෙ – යෙ භූවාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තඤ්ච නාමිකත්තඤ්ච පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න කත්ථචිපි තෙසං විනා නිග්ගහීතාගමෙන රූපප්පවත්ති දිස්සති. තං යථා? සඞ්කති, සඞ්කා, ඛඤ්ජති, ඛඤ්ජො ඉච්චාදි. අයං අනෙකස්සරානං ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨානං භූවාදිගණිකානං විසෙසො.

යෙ ච රුධාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්ත්වා අකාරන්තවසෙන වා උකාරන්තවසෙන වා නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තං පත්වා සුද්ධකත්තුවිසයෙයෙව එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න හෙතුකත්තුවිසයෙ. නාමිකත්තං පන සහනිග්ගහීතාගමෙන විනා ච නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති. යත්ථ විනා නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා, තත්ථ සසංයොගරූපායෙව භවන්ති. තං යථා? මුඤ්චති, මුඤ්චාපෙති, මොචෙති, මොචාපෙති. ඡින්දාපෙති. ඡෙදෙති, ඡෙදාපෙති. ඡින්දනං, ඡෙදො. මුඤ්චනං, මොචනං. කන්තති, කන්තනං, සල්ලකත්තො. පිට්ඨිමංසානි අත්තනො, සාමං උක්කච්ච ඛාදසි ඉච්චාදීනි. තත්ථ උක්කච්චාති උක්කන්තිත්වා, ඡින්දිත්වාති අත්ථො.

නනු ච භො එවං සන්තෙ ආඛ්‍යාතනාමිකභාවං පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො පටිලද්ධනිග්ගහීතාගමෙහි සකි ඛජි ආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං, න පන මුචඡිදිආදීහීති? තන්න, මුචඡිදිආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං රුචධාතුයා සමානගතිකත්තා, තථා හි යථා ‘‘රුන්ධිස්ස, රුන්ධයති, රුන්ධාපෙති, රුන්ධනං, රොධො, විරොධො’’තිආදීසු නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරානි රූපානි දිස්සන්ති, තථා මුචඡිදිආදීනම්පීති.

නනු කච්චායනෙ නිග්ගහීතාගමස්ස නිච්චවිධානත්ථං ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ලක්ඛණං වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන ක්‍රියාපදත්තං සන්ධාය වුත්තං. යදි ච නාමිකපදත්තම්පි සන්ධාය වුත්තං භවෙය්‍ය, ‘‘විරොධො’’තිආදීනං දස්සනතො වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වත්තබ්බං සියා, න ච වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වුත්තං, තෙන ඤායති ක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති.

නනු ච භො එවං සන්තෙ සකිඛජිආදීනං නිච්චං සනිග්ගහීතාගමක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ඉදං වුත්තන්ති සක්කා මන්තුන්ති? න සක්කා, සකිඛජිආදීනං රුධධාතුයා අසමානගතිකත්තා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරස්ස අසම්භවතො. තථා හි යෙසං යා නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරවන්තතා, සා එව තෙසං රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං. තඤ්ච සකිඛජිආදීනං නත්ථි. ‘‘සඞ්කා ඛඤ්ජො’’තිආදිනා හි නාමත්තෙ එකොයෙව පකාරො දිස්සති සනිග්ගහීතාගමො, ‘‘කමු පදවික්ඛෙපෙ’’ඉච්චාදීනං පන ‘‘කමො, කමනං, චඞ්කමො, චඞ්කමන’’න්තිආදිනා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරවන්තතාසම්භවෙපි නිග්ගහීතාගමස්ස අබ්භාසවිසයෙ පවත්තත්තා සා ද්විප්පකාරවන්තතා රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං න හොති, තස්මා අබ්භාසවිසයෙ පවත්තං නිග්ගහීතාගමං වජ්ජෙත්වා යා ද්විප්පකාරවන්තතා, සායෙව රුධාදිගණිකභාවස්ස ලක්ඛණන්ති සන්නිට්ඨානං කාතබ්බං. අයං නයො අතීව සුඛුමො සම්මා මනසි කාතබ්බො.

රුධාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

දුධාදිගණොයං.

දිවාදිගණික

දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිකන්තිගතිසත්තීසු. එත්ථ ච කීළාති ලළනා, විහාරො වා. ලළනාති ච ලළිතානුභවනවසෙන රමණං. විහාරො ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා වත්තනං. විජිගිසාති විජයිච්ඡා. බ්‍යවහාරොති වොහාරො. ජුතීති සොභා. ථුතීති ථොමනා. කන්තීති කමනීයතා. ගතීති ගමනං. සත්තීති සාමත්ථියං. ඉමෙසු අත්ථෙසු දිවුධාතු වත්තති. දිබ්බති. දෙවො. දෙවී. දෙවතා.

එත්ථ දෙවොති තිවිධා දෙවා සම්මුතිදෙවා උපපත්තිදෙවා විසුද්ධිදෙවාති. තෙසු මහාසම්මතකාලතො පට්ඨාය ලොකෙන ‘‘දෙවා’’ති සම්මතත්තා රාජරාජකුමාරාදයො සම්මුතිදෙවා නාම. දෙවලොකෙ උපපන්නා උපපත්තිදෙවා නාම. ඛීණාසවා විසුද්ධිදෙවා නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො දෙවියො කුමාරා. උපපත්තිදෙවා නාම භුම්මදෙවෙ උපාදාය තදුත්තරිදෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා’’ති.

ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කාමගුණඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි කීළන්ති, තෙසු වා විහරන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථාභිලාසිතං විසයං අප්පටිඝාතෙන ගච්ඡන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ සක්කොන්තීති දෙවා. අථ වා තංතංබ්‍යසනනිත්ථරණත්ථිකෙහි සරණං පරායණන්ති දෙවනීයා අභිත්ථවනීයාති දෙවා. සොභාවිසෙසයොගෙන කමනීයාති වා දෙවා.

එත්ථ ච ථුතිකන්ති අත්ථා කම්මසාධනවසෙන දට්ඨබ්බා, කීළාදයො ඡ අත්ථා කත්තුසාධනවසෙන. කෙචි පන ‘‘දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ගතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිථුතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ථුතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති, කෙචි පන දිවුධාතුං ‘‘සත්තිථුතික’’න්තිඅත්ථෙපි ඉච්ඡන්ති. තෙනාහ අභිධම්මස්ස අනුටීකාකාරො ‘‘දෙවසද්දො යථා කීළාවිජිගිසාවොහාරජුතිගතිඅත්ථො, එවං සත්තිඅභිත්ථවකමනත්ථොපි හොති ධාතුසද්දානං අනෙකත්ථභාවතො’’තිආදි.

ඉදං පන යථාවුත්තෙසු සම්මුතිදෙවාදීසු පච්චෙකං නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කීළන්ති අත්තනො විසයෙ ඉස්සරියං කරොන්තීති දෙවා, රාජානො. දිබ්බන්ති කීළන්ති පඤ්චහි කාමගුණෙහි, පටිපක්ඛෙ වා විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, වොහරන්ති ච ලොකස්ස යුත්තායුත්තං, ජොතන්ති පරමාය සරීරජුතියා, ථොමියන්ති තබ්භාවත්ථිකෙහි, කාමියන්ති දට්ඨුං සොතුඤ්ච සොභාවිසෙසයොගෙන, ගච්ඡන්ති ච යථිච්ඡිතට්ඨානං අප්පටිහතගමනෙන, සක්කොන්ති ච ආනුභාවසම්පත්තියා තංතංකිච්චං නිප්ඵාදෙතුන්ති දෙවා, චාතුමහාරාජිකාදයො. කීළන්ති පරමාය ඣානකීළාය, විජෙතුං ඉච්ඡන්ති පටිපක්ඛං, පරමසුඛුමඤාණවිසෙසවිසයං අත්ථඤ්ච වොහරන්ති, ජොතන්ති සබ්බකිලෙසදොසකලුසාභාවා පරමවිසුද්ධාය ඤාණජුතියා, ථොමියන්ති ච විඤ්ඤාතසභාවෙහි පරමනිම්මලගුණවිසෙසයොගතො, කාමියන්ති ච අනුත්තරපුඤ්ඤක්ඛෙත්තතාය දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච, ගච්ඡන්ති ච අමතමහානිබ්බානං අපච්චාගමනීයාය ගතියා, සක්කොන්ති ච චිත්තාචාරං ඤත්වා තෙ තෙ සත්තෙ හිතෙ නියොජෙතුං අමතමහානිබ්බානසුඛෙ ච පතිට්ඨාපෙතුන්ති දෙවා, විසුද්ධිදෙවා.

දෙවසද්ද ‘‘විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ’’තිආදීසු අජටාකාසෙ ආගතො. ‘‘දෙවො ච ථොකං ථොකං ඵුසායතී’’තිආදීසු මෙඝෙ. ‘‘අයඤ්හි දෙව කුමාරො’’තිආදීසු ඛත්තියෙ. ‘‘අහං දෙව සකලජම්බුදීපෙ අඤ්ඤස්ස රඤ්ඤො සන්තිකෙ කිඤ්චි භයං න පස්සාමී’’තිආදීසු ඉස්සරපුග්ගලෙ. ‘‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති දෙවො මඤ්ඤෙ’’තිආදීසු උපපත්තිදෙවෙ. ‘‘දෙවාතිදෙවං නරදම්මසාරථි’’න්තිආදීසු විසුද්ධිදෙවෙ ආගතො.

දෙවීති රාජභරියාපි දෙවධීතාපි ‘‘දෙවී’’ති වුච්චති. දෙවස්ස භරියාති හි දෙවී, සාපි අත්ථතො ‘‘දිබ්බතීති දෙවී’’ති වත්තබ්බා, යථා ‘‘භික්ඛතීති භික්ඛුනී’’ති. තථා හි වුත්තං විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘දිබ්බති අත්තනො පුඤ්ඤිද්ධියා කීළතීති දෙවී’’ති.

දෙවතාති දෙවපුත්තොපි බ්‍රහ්මාපි දෙවධීතාපි. ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා අභික්කන්තාය රුත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු හි දෙවපුත්තො ‘‘දෙවතා’’ති වුත්තො ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’ති කත්වා, තථා ‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා, බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා’’තිආදීසු බ්‍රහ්මානො.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා’’ති-

ආදීසු දෙවධීතා.

ඉමානි උපපත්තිදෙවානං නාමානි –

දෙවො සුරො ච විබුධො, නිජ්ජරො අමරො මරු;

සුධාසී තිදසො සග්ග-වාසී අනිමිසොපි ච;

දිවොකො’මතපායී ච, සග්ගට්ඨො දෙවතානි ච.

ඛි ඛයෙ. ඛියති. ඛයො. ඛියනං. රාගක්ඛයො.

ඛි නිවාසෙ කොධහිංසාසු ච. ඛියති. න ගච්ඡසි යමක්ඛයං. නාගදානෙන ඛියන්ති.

තත්ථ ඛියතීති නිවසති. යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං. ඛියන්තීති කුජ්ඣන්ති හිංසන්ති වා.

ඝා ගන්ධොපාදානෙ. ඝායතීති ඝානං. ඝානෙන ගන්ධං ඝායිතුං ඝායිත්වා.

රුච රොචනෙ. රොචනං රුචි. භත්තං මෙ රුච්චති. භත්තම්පිතස්ස න රුච්චති. පබ්බජ්ජා මම රුච්චති. රුච්චිතුං, රුච්චිත්වා. කෙචි පන ඉමස්මිං දිවාදිගණෙ ‘‘රුච දිත්තිම්හී’’ති පඨන්ති. තං න යුත්තං කත්ථචිපි දිත්තිසඞ්ඛාතසොභනත්ථවාචකස්ස රුචධාතුනො ‘‘රුච්චතී’’ති රූපාභාවතො. තස්මා එවං සල්ලක්ඛෙතබ්බං, දිත්තිරුචීනං වාචකො රුචධාතු භුවාදිගණිකො. තස්ස හි ‘‘රොචති, විරොචති. එකත්තමුපරොචිත’’න්ති රූපානියෙව භවන්ති, න ‘‘රුච්චතී’’ති රූපං. රුචියායෙව වාචකො පන දිවාදිගණිකොපි හොති චුරාදිගණිකොපි. තස්ස හි දිවාදිගණිකකාලෙ ‘‘ගමනං මය්හං රුච්චතී’’ති රූපං. චුරාදිගණිකකාලෙ ‘‘කිං නු ජාතිං න රොචෙසී’’ති රූපං. ආපුබ්බො චෙ ආචික්ඛනෙ වත්තති, ‘‘ආරොචෙති, ආරොචයතී’’ති රූපානි දිස්සන්ති.

මුච මොක්ඛෙ. දුක්ඛතො මුච්චති. සද්ධාය අධිමුච්චති. මුත්ති, විමුත්ති, අධිමුත්ති, මුච්චමානො.

උච සමවායෙ. උච්චති. ඔකො, ඌකා, උක්කා.

ඔකොති උදකම්පි ආවාසොපි. ‘‘ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහී’’ති ච, ‘‘වාරිජොව ථලෙ ඛිත්තො, ඔකමොකතමුබ්භතො’’ති චෙත්ථ පයොගො. ඌකාති සීසෙ නිබ්බත්තකිමිවිසෙසො.

උක්කාති දීපිකාදයො වුච්චන්ති. ‘‘උක්කාසු ධාරියමානාසූ’’ති හි ආගතට්ඨානෙ දීපිකා ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘උක්කං බන්ධෙය්‍ය, උක්කං බන්ධිත්වා, උක්කාමුඛං ආලිම්පෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ අඞ්ගාරකපල්ලං. ‘‘කම්මාරානං යථා උක්කා, අන්තො ඣායති නො බහී’’ති ආගතට්ඨානෙ කම්මාරුද්ධනං. ‘‘එවං විපාකො උක්කාපාතො භවිස්සතී’’ති ආගතට්ඨානෙ වාතවෙගො ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං ගහෙත්වා උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ සුවණ්ණකාරානං මූසා ‘‘උක්කා’’ති වෙදිතබ්බා. ඉච්චෙවං –

දීපිකාවාතවෙගෙසු, කම්මාරානඤ්ච උද්ධනෙ;

මූසායම්පි ච අඞ්ගාර-කපල්ලෙ චාති පඤ්චසු;

විසයෙසු පනෙතෙසු, උක්කාසද්දො පවත්තති;

ඡෙ ඡෙදනෙ. ඡියති, ඡියන්ති. අවච්ඡිතං, අවච්ඡාතං. ඡෙත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතං.

සජ සඞ්ගෙ. සඞ්ගො ලගනං. සජ්ජති. සජ්ජනං, සජ්ජිතො, සත්තො.

යුජ සමාධිම්හි. සමාධානං සමාධි, කායකම්මාදීනං සම්මාපයොගවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. යුජ්ජති. යොගො, යොගී.

එත්ථ යොගොති වීරියං. තඤ්හි –

‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වො’හ’මත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහු’’න්ති

වචනතො අවස්සං කාතුං යුජ්ජති උපපජ්ජතීති යොගොති වුච්චති.

රන්ජ රාගෙ. රජ්ජති. විරජ්ජති. රජ්ජමානො, රජ්ජං, රජ්ජන්තො, රාගො, විරාගො, රජ්ජනං, විරජ්ජනං, රජනීයං. උපසග්ගවසෙන අඤ්ඤො අත්ථො භවති. සම්හා රට්ඨා නිරජ්ජති, අත්තනො රට්ඨා නිග්ගච්ඡතීති අත්ථො.

තත්ථ විරාගොති විරජ්ජන්ති එත්ථ සංකිලෙසධම්මාති විරාගො, නිබ්බානං මග්ගො ච.

විජී භයචලනෙසු. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. සංවෙගො, සංවෙජනීයං. උබ්බිජ්ජති. උබ්බෙගො, උබ්බිග්ගහදයො.

ලුජ විනාසෙ. ලුජ්ජතීති ලොකො. ලොපො, ලුත්ති, ලුජ්ජනං, ලුත්තො.

ඨා ගතිනිවත්තියං. ඨායති. ඨායී, ඨිති, ඨානං, ඨිතො, තත්‍රට්ඨො, තිට්ඨං, කප්පට්ඨායී, ආසභට්ඨානට්ඨායී.

‘‘සුඛං සයාමි ඨායාමි, සුඛං කප්පෙමි ජීවිතං;

අහත්ථපාසො මාරස්ස, අහො සත්ථානුකම්පකො’’ති

පාළි නිදස්සනං. ලාපං ගොචරට්ඨායිනන්ති ච. තත්ථ ඨායාමීති තිට්ඨාමි.

ඩිගතියං. ඩියති. ඩෙමානො. ඩිනො වා. ‘‘උච්චෙ සකුණ ඩෙමාන, පත්තයාන විහඞ්ගම. වජ්ජෙසි ඛො ත්වං වාමූරු’’න්ති නිදස්සනං.

එත්ථ ඩියතීති ඩෙමානොති නිබ්බචනං ගහෙතබ්බං.

තා පාලනෙ. තායති. අඝස්ස තාතා. සො නූන කපණො තාතො, චිරං රුජ්ජති අස්සමෙ. තාණං, පරිත්තං, ගොත්තං. ත්වං ඛොසි උපාසක කතකල්‍යාණො කතභීරුත්තාණො.

තත්‍ර පරිත්තන්ති මහාතෙජවන්තතාය සමන්තතො සත්තානං භයං උපද්දවං උපසග්ගඤ්ච තායති රක්ඛතීති පරිත්තං, ගං තායතීති ගොත්තං.

නත ගත්තවිනාමෙ. ගත්තවිනාමො ගත්තවික්ඛෙපො. නච්චති. නච්චං. නිගණ්ඨො නාටපුත්තො.

දා සොධනෙ. දායති. දානං. අනුයොගදාපනත්ථං. අනුයොගං දත්වා. දානං දත්වා.

දා සුපනෙ. දායති. නිද්දායති. නිද්දායනං, නිද්දායමානො, නිද්දායන්තො.

දාදානෙ. පුරිසො දානං දායති. ආපුබ්බො ගහණෙ. අදින්නං ආදියති. සීලං සමාදියති. කම්මෙ – පුරිසෙන දානං දීයති, අදින්නං ආදියති. කාරිතෙ – ආදපෙති, සමාදපෙති, ආදපයති, සමාදපයති, යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො.

දා අවඛණ්ඩනෙ. දියති, දියන්ති. පරිත්තං.

එත්ථ ච පරිත්තන්ති සමන්තතො ඛණ්ඩිතත්තා පරිත්තං. අප්පමත්තකඤ්හි ගොමයපිණ්ඩං පරිත්තන්ති වුච්චති. තස්මා පරිත්තන්ති අප්පකස්ස නාමං කාමාවචරස්ස ච ධම්මස්ස අප්පෙසක්ඛත්තා.

දා සුද්ධියං. දායති. වොදායති. වොදානං. අකම්මකොයං ධාතු. තථා හි ‘‘වොදායති සුජ්ඣති එතෙනාති වොදානං, සමථවිපස්සනා’’ති නෙත්තිසංවණ්ණනායං වුත්තං.

දී ඛයෙ. දීයතෙ. දීනො, ආදීනවො.

තත්‍ර දීනොති පරික්ඛීණඤාතිධනාදිභාවෙන දුක්ඛිතො. ආදීනවොතිආදීනං දුක්ඛං වාති අධිගච්ඡති එතෙනාතිආදීනවො, දොසො.

දු පරිතාපෙ. දුයතෙ. දුනො, දූතො.

භිදි භිජ්ජනෙ. භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති. භිජ්ජතීති භින්නො. භිජ්ජනං භෙදො.

ඡිදි ඡිජ්ජනෙ. සුත්තං ඡිජ්ජති. ඡිජ්ජතීති ඡින්නො. එවං ඡිද්දං. ඡිජ්ජනං ඡෙදො.

ඛිදි දීනියෙ. දීනභාවො දීනියං, යථා දක්ඛියං. ඛිජ්ජති, ඛින්නො, අඛින්නමති, ඛෙදො, ඛෙදඞ්ගතො ලොකහිතාය නාථො.

එත්ථ ඛෙදඞ්ගතොති කායිකදුක්ඛසඞ්ඛාතං පරිස්සමං පත්තො, දුක්ඛමනුභවීති අත්ථො.

පද ගතියං. පජ්ජති. මග්ගං පටිපජ්ජති. පටිපත්තිං පටිපජ්ජති. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොති, ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. ආපත්තිං ආපජ්ජති. අකම්මකම්පි භවති, තෙසං අධම්මො ආපජ්ජති, පජ්ජො, බ්‍යග්ඝපජ්ජො, සම්පදායො.

එත්ථ ච පජ්ජොති මග්ගො. බ්‍යග්ඝපජ්ජෙ සද්දුලපථෙ ජාතොති බ්‍යග්ඝපජ්ජො, එවංනාමකො කුලපුත්තො. සම්පදියති ඤාපියති ධම්මො එතෙනාති සම්පදායො, අක්ඛාතා.

විද සත්තායං. සත්තා විජ්ජමානාකාරො. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. ජාතවෙදො, විජ්ජා, අවිජ්ජා, විදිතො.

තත්ථ ජාතවෙදොති අග්ගි. සො හි ජාතොව වෙදයති ධූමජාලුට්ඨානෙන පඤ්ඤායති, තස්මා ජාතවෙදොති වුච්චති. විජ්ජාති ධම්මානං සභාවං විදිතං කරොතීති විජ්ජා, ඤාණං. අවිජ්ජාති ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, මොහො.

මද උම්මාදෙ. උම්මාදො නාම මුය්හ නං වා සතිවිප්පවාසො වා චිත්තවික්ඛෙපො වා. මජ්ජති, පමජ්ජති. මත්තො, සුරාමදමත්තො. මත්තො අහං මහාරාජ. පුත්තමංසානි ඛාදයිං. මත්තහත්ථී, පමත්තො, උම්මත්තො.

අප්පමාදො අමතං පදං, පමාදො මච්චුනො පදං;

අප්පමත්තා න මිය්‍යන්ති, යෙ පමත්තා යථා මතා.

මිද සිනෙහනෙ. මෙජ්ජති. මෙත්තා, මෙත්ති, මිත්තං, මිත්තො.

අන්තරධා අදස්සනෙ. අන්තරපුබ්බො ධාධාතු විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො අදස්සනෙ වත්තති. අන්තරධායති. අන්තරධානං, අන්තරධායන්තො. සා දෙවතා අන්තරහිතා. අන්තරාපිධායති.

බුධ අවගමනෙ. අවගමනං ජානනං. බුජ්ඣති, බුද්ධො, බුද්ධි, බුද්ධං, බොධො, බොධි. බුජ්ඣිතා සච්චානි. සකලං බුද්ධො, බුද්ධවා, විබොධෙති, බොධෙතා, බුද්ධො, විබුද්ධො ඉච්චාදීනි.

තත්‍ර බුද්ධොති බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො. අථ වා පාරමිතාපරිභාවිතාය පඤ්ඤාය සබ්බම්පි ඤෙය්‍යං අබුජ්ඣීති බුද්ධො. කෙචි පන කම්මෙනපි බුද්ධසද්දස්ස සිද්ධං ඉච්ඡන්තා එවං නිබ්බචනං කරොන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවාති අධිගතගුණවිසෙසෙහි ඛීණාසවෙහි බුජ්ඣිතබ්බොති බුද්ධො’’ති. විත්ථාරො පන නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. බුද්ධීති බුජ්ඣතීති බුද්ධි. එවං බුද්ධං බොධො බොධි ච. අථ වා බුජ්ඣනං බුද්ධි. එවං බොධො බොධි ච, සබ්බමෙතං පඤ්ඤායාධිවචනං.

ඉදානි බොධිසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම. බොධීති හි රුක්ඛොපි මග්ගොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි නිබ්බානම්පි එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලොපි වුච්චති, තථා හි ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති ච, ‘‘අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගය’’න්ති ච ආගතට්ඨානෙ රුක්ඛො බොධීති වුච්චති. ‘‘චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරි සුමෙධසො’’ති ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං. ‘‘බොධි භන්තෙ රාජකුමාරො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති ‘‘අරියසාවකො බොධීති වුච්චතී’’ති ච ආගතට්ඨානෙ එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලො.

අත්‍රිදං වුච්චති –

රුක්ඛෙ මග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ච;

තථා පණ්ණත්තියඤ්චෙව, බොධිසද්දො පවත්තති.

බුජ්ඣතීති බුජ්ඣිතා, බොධෙතීති බොධෙතා.

එත්ථ ච කොචි පයොගො තුමන්තාදීනි ච රූපානි වුච්චන්තෙ – ‘‘ගුය්හමත්ථමසම්බුද්ධං, සම්බොධයති යො නරො. පරං සම්බුද්ධුමරහති. බුජ්ඣිතුං, බුද්ධුං, බුජ්ඣිත්වා, බුජ්ඣිත්වාන, බුජ්ඣිතුන, බුද්ධිය, බුද්ධියාන, බුද්ධා, බුද්ධාන’’ ඉති භවන්ති.

තත්‍ර අසම්බුද්ධන්ති පරෙහි අඤ්ඤාතං, ‘‘අසම්බොධ’’න්තිපි පාඨො, පරෙසං බොධෙතුං අයුත්තන්ති අත්ථො. සම්බුද්ධුන්ති සංබුජ්ඣිතුං. බුද්ධාති බුජ්ඣිත්වා, එවං බුද්ධානාති එත්ථාපි.

කෙචි පන ‘‘නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ‘බොධිමග්ගෙන බුධ්වා’ති ච, ‘‘බුධ්වා බොධිතලෙ යමාහ සුගතො’ති ච ධකාරවකාරසඤ්ඤොගවතො පදස්ස දස්සනතො ත්වාපච්චයන්තභාවතො ච ධකාරවකාරසංයොගවසෙන ‘‘බුධ්වා’’ති පදසිද්ධි ඉච්ඡිතබ්බා’’ති වදන්ති, තං තාදිසස්ස පදරූපස්ස බුද්ධවචනෙ අදස්සනතො ච, බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතාය ච, පරිසුද්ධෙ ච පොරාණපොත්ථකෙ වකාරසංයොගවිගතස්ස ‘‘බොධිමග්ගෙන බුද්ධා’’තිච, ‘‘බුද්ධා බොධිතලෙ’’ති ච පදස්ස දස්සනතො න ගහෙතබ්බං. තථා හි න තාදිසො පාඨො බුද්ධවචනස්ස අනුකූලො හොතීති. න හි බුද්ධවචනෙ වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි පරියෙසන්තා තාදිසං වකාරධකාරසඤ්ඤොගපදං පස්සිස්සන්ති. එවං ‘‘බුධ්වා’’ති පදරූපස්ස බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතා දට්ඨබ්බා. තඤ්හි සක්කටගන්ථෙ කතපරිචයභාවෙන වඤ්චිතෙහි විදූහි ඉච්ඡිතං, න සද්ධම්මනීතිවිදූහි. එත්ථ ඉමානි නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි –

කො මං විද්ධා නිලීයති. ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡති. ලද්ධාන පුබ්බාපරියං විසෙසං, අදස්සනං මච්චුරාජස්ස ගච්ඡෙ.

උම්මාදන්තිමහං දිට්ඨා, ආමුක්කමණිකුණ්ඩලං;

න සුපාමි දිවාරත්තිං, සහස්සංව පරාජිතො’’ති;

තත්ථ විද්ධාති විජ්ඣිත්වා. ලද්ධාති ලභිත්වා. ලද්ධානාති ලභිත්වාන. දිට්ඨාති දිස්වා. ඉති ‘‘විද්ධා ලද්ධා ලද්ධාන දිට්ඨා’’ති පදානි ත්වාපච්චයෙන සද්ධිං ගතානිපි සඤ්ඤොගවසෙන වකාරපටිබද්ධානි න හොන්ති, තස්මා ‘‘බුද්ධා බුද්ධාන’’ ඉච්චෙතානිපි ‘‘ලද්ධා ලද්ධාන’’ ඉච්චාදීනි විය පරිහීනවකාරසඤ්ඤොගානි එව ගහෙතබ්බානි. යෙ ‘‘බුධ්වා’’ති රූපං ඉච්ඡන්ති පඨන්ති ච, මඤ්ඤෙ තෙ ත්වාපච්චයො වඤ්චෙති, තෙන තෙ වඤ්චනං පාපුණන්ති, තස්මා තාදිසං රූපං අග්ගහෙත්වා යො සද්දනීතියං සද්දවිනිච්ඡයො වුත්තො, සොයෙව ආයස්මන්තෙහි සාරතො පච්චෙතබ්බො.

බුධ බොධනෙ. සකම්මකාකම්මකොයං ධාතු. තථා හි බොධනසද්දුච්චාරණෙන ජානනං විකසනං නිද්දක්ඛයො ච ගහිතො, තස්මා ‘‘බුධ ඤාණෙ, බුධ විකසනෙ, බුධ නිද්දක්ඛයෙ’’ති වුත්තං හොති. බුජ්ඣති භගවා, ධම්මෙ බුජ්ඣති, පබුජ්ඣති, පදුමං බුජ්ඣති. පුරිසො බුද්ධො, පබුද්ධො, බොධති, පබොධති ඉච්චාදීනි.

සංධා සන්ධිම්හි. සංපුබ්බො ධාධාතු සන්ධිම්හි වත්තති. නෙවස්ස මද්දී භාකුටි, න සන්ධියති න රොදති. න සන්ධියතීති ඉදං අඤ්ඤෙහි පකරණෙහි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

ධනු යාචනෙ. මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධරස්ස හදයං ධනිය්‍යති. ඉදම්පි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

ධී අනාදරෙ. ධීයතෙ. ධීනො.

යුධ සම්පහාරෙ. යුජ්ඣති. යොධො, යුද්ධං, චරණායුධො, යකාරස්ස වකාරභාවෙ ‘‘ආවුධ’’න්ති රූපං. තත්‍ර චරණායුධොති කුක්කුටො.

කුධ කොපෙ. කුජ්ඣති. කොධො, කුජ්ඣනා, කුජ්ඣිතත්තං. කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති.

සුධ සොචෙය්‍යෙ. සොචෙය්‍යං සුචිභාවො. සුජ්ඣති. සුද්ධි, විසුද්ධි, සුජ්ඣනං, සුද්ධො, විසුද්ධො, පරිසුද්ධො. කාරිතෙ ‘‘සොධෙති, සොධකො’’ ඉච්චාදීනි.

සිධු සංරාධනෙ. සිජ්ඣති. සිද්ධි.

රධ හිංසායං. රජ්ඣති, විරජ්ඣති, අපරජ්ඣති. අපරාධො.

රාධ සාධ සංසිද්ධියං. රාධයති, සාධයති. ආරාධනං, සාධනං. සපරහිතං සාධෙතීති සාධු, සප්පුරිසො. අච්චන්තං සාධෙතබ්බන්ති සාධු, ලද්ධකං සුන්දරං දානසීලාදි.

විධ විජ්ඣනෙ. විජ්ඣති. පටිවිජ්ඣති. ඛණ විද්ධ, විධු, විජ්ඣනකො, විද්ධො, පටිවිද්ධො, විජ්ඣනං, වෙධො, පටිවෙධො, විජ්ඣිත්වා, විද්ධා, විද්ධාන. කො මං විද්ධා නිලීයති.

ඉධ වුද්ධියං. ඉජ්ඣති, සමිජ්ඣති. ඉද්ධි, ඉජ්ඣනං, සමිජ්ඣනං, ඉද්ධො. තත්ථ ඉද්ධීති ඉජ්ඣනං ඉද්ධි. ඉජ්ඣන්ති වා සත්තා එතාය ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි.

ගිධු අභිකඞ්ඛායං. ගිජ්ඣති, ගිජ්ඣො. ගද්ධො. ගද්ධබාධිපුබ්බො. කාමගිද්ධො න ජානාසි. ගෙධො.