9. ඣත්ථෙ
කොයං ච්‍යත්ථොච්චාසඞ්කිය ‘‘අභූතතබ්භාවෙ කරාසභූයොගෙ විකාරාචී’’ති (4-119) චීස්ස අභූතතබ්භාවෙ කරාදියොගෙසති විධානා ‘අභූතතබ්භාවො කරාදිවිසිට්ඨො’ති ආහ. අභූත තබ්භාවස්ස කරාදිවිසිට්ඨත්තා කරොත්‍යත්ථනිවත්තියාවස්සං පාණිනියා විය භුවිග්ගහණං කත්තබ්බමඤ්ඤථා කරොත්‍යත්ථෙපි සියාත්‍යාසඞ්කිය නිවත්තිහෙතුමාහ- ‘තෙනෙවා’තිආදි. යෙනෙව කරොත්‍යාදිවිසිට්ඨො අභූතතබ්භාවොච්‍යත්ථො තෙනෙව හෙතුනාති අත්ථො. භවත්‍යත්ථෙ-නෙන කාරණෙන ලද්ධෙ කරොත්‍යත්ථොප්‍යනිට්ඨො ලබ්භතිච්චාසඞ්කිය තන්නිවත්තිම්පටිපාදයමාහ- ‘කරොත්‍යත්ථෙ’ච්චාදි. අධවලං ධවලං කරොති ධවලීකරොතිච්චෙව චීප්පච්චයෙ කත්තබ්බෙ කම්මෙනෙව කරොතිස්සාභිසම්බන්ධස්ස දිට්ඨත්තාති අත්ථො. කාරණන්තරමාහ- ‘ඉහ චෙ’ච්චාදි. ඉතිසද්දො හෙතුම්හි යස්මා ඉහ කත්තුතොති වත්තතෙ තතොචෙති අත්ථො.
අසත්‍යත්ථස්ස පන භවත්‍යත්ථෙයෙවාන්තොභාවා න තන්නිවත්ති පටිපාදිතා. තප්පකරණෙති ධාතුප්පච්චයප්පකරණෙ. ද්විබ්බචනන්ති පටඉච්චස්ස ද්විබ්බචනං තතො ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති (4-120) රාප්පච්චයො. ‘‘රානුබන්ධෙන්තසරාදිස්සා’’ති (4-132) අන්තසරාදිස්ස ලොපො. ච්‍යන්තා පච්චයාභාවත්ථං- ‘අචීතො’ති පච්චයවිධානසුත්තෙ පටිසෙධො න කතො, තෙනාහ-‘අචීතොති පටිසෙධාභාවා’ති. චීති භුසොඉති
පඨමන්තාචී. ණාදිවුත්තිත්තා ‘‘එකත්ථතාය’’න්ති (2-119) විභත්තිලොපො. ඉහෙචෙති ‘ච්‍යත්ථෙ’’ ඉතීමස්මිංයෙව. න ච වුච්චතෙති සම්බන්ධො.