10. සද්දා
නනු ච අසති සුත්තෙ දුතියාග්ගහණෙ දුතියන්තෙහිච්චායං විසෙසො කුතො ලබ්භතෙ යෙන ‘සද්දාදීහි දුතියන්තෙහී’ති විවරණං කතන්ති සච්චං, තථාපි පච්චයවිධිම්හි යුත්තෙපි පඤ්චමියා නිද්දෙසෙ ‘සද්දාදීනී’ති දුතියායොපාදානසාමත්ථියා තථා විවරණං කතං.
සබ්බත්ථාති ‘‘තමධීතෙ තං ජානාති කණිකාචා’’දො (4-14) සබ්බත්ථ. කිරියාවාත්‍යවධාරණෙන යං බ්‍යවච්ඡින්නං, තමුපදස්සෙන්තො ආහ- ‘න කාලෙ’ච්චාදි. යදීපි අධීතෙච්චාදීසු වත්තමානකාලෙන කත්තුනා එකවචනෙන ච නිද්දෙසො, තථාපි තෙසමප්පධානත්තා අඤ්ඤස්මිම්පි භූතාදිකෙ කාලෙ කම්මාදො සාධනෙ බහුවචනෙන ච පච්චයො සියා එවෙති භාවො.
නනු ච ‘‘ධාත්වත්ථෙනාමස්මී’’ති (5-12) ඉප්පච්චයෙ පත්තෙ-යමාරබ්භතෙ අස්සපි ධාත්වත්ථෙයෙව විධානං, තතො ච සද්දාදීහි ධාත්වත්ථෙ ඉප්පච්චයෙන න භවිතබ්බං, දිස්සතෙ ච ඉප්පච්චයපයොගොච්චාසඞ්කිය ‘නායමිප්පච්චයස්ස බාධකො’ති පටිපාදෙතුමාහ- ‘ධූවං කරොති’ච්චාදි. නානාභින්නං වාක්‍යං නානාවාක්‍යං, තස්ස භාවෙන, තෙන භින්නවාක්‍යභාවෙනායස්ස ඉප්පච්චයස්ස ච සමුච්චයතොති අත්ථො. ‘‘ධාත්වත්ථෙනාමස්මී’’ත්‍යෙකං වාක්‍යං, ‘‘සද්දාදීනි කරොත්‍ය’’පරං. එතානි ද්වෙ භින්නවාක්‍යානි- ‘ධාත්වත්ථෙ නාමස්මා ඉප්පච්චයො භවති, සද්දාදීනි කරොතිච්චස්මිං අත්ථෙ ආයො භවතී’ති පච්චෙකමාඛ්‍යාතාපෙක්ඛාය වාක්‍යපරිසමත්තියා භින්නතා, අභින්නෙ හි කිරියාපදෙකවාක්‍යතා, භින්නෙතු නානාවාක්‍යතා, නානාවාක්‍යෙ ච සති සමුච්චයො. න හි සාමඤ්ඤවිසෙසභාවෙන විධානමෙව බාධාහෙතු, කිඤ්චරහි එකවාක්‍යතාපි, තං යථා-‘බ්‍රාහ්මණානං දධි දිය්‍යතං, තක්කං කොණ්ඩඤ්ඤායෙ’ති. නානාවාක්‍යෙ තු සමුච්චයො, තං යථා- ‘බ්‍රාහ්මණා භොජීයන්තු, මාඪරාය වත්ථයුගලං දීයතූ’ති මාඪරො බ්‍රාහ්මණභාවෙන භොජීයතෙ වත්ථයුගලඤ්ච ලභතෙ, තෙනොජුකං වුත්තෙන වත්ථයුගලදානෙන සාමඤ්ඤවුත්තං භොජනං න බාධීයතෙ, තථෙහාපි උජුකං විහිතෙනායෙන සාමඤ්ඤවිහිතො ඉප්පච්චයො න බාධීයතෙ ලක්ඛියානුරොධෙන සත්ථකාරස්ස වාක්‍ය භෙදාභෙදොති නානවට්ඨිතිදොසොති මඤ්ඤතෙ. තිම්හි ලෙ ච සිද්ධන්ති සම්බන්ධො.
යප්පච්චයො න විහිතො පාණිනීආදීහි වියාති අධිප්පායො. ‘ජල දල- දිත්තියං’. ‘‘මානො’’ති (5-65) මානො, ‘‘කත්තරි ලො’’ති ‘‘පරොක්ඛායං චෙ’’ති (5-70) චග්ගහණෙන ‘දල දල’ඉතිද්විත්තං ‘‘ලොපොනාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස’’ (5-75) ‘‘සරම්හා ද්වෙ’’ති (1-34) දස්සලස්ස ච ද්විභාවෙ දද්දල්ලමානා. ජලමානාති අට්ඨකථාවචනතොති ඉමිනා කිරියාසමභිහාරෙ යප්පච්චයාභාවං දස්සෙති. ඉමිනා ච සක්කතෙ විය භුසාභික්ඛඤ්ඤෙපි කිරියාසමභිහාරො කිරියාපරිවත්තනං, තඤ්ච යදා කිරියමඤ්ඤෙන කත්තබ්බමඤ්ඤො කරොති, තෙන කත්තබ්බඤ්චෙතරො, තදා භවතීති විඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘සාමඤ්ඤවිහිතා විධයො පයොගමනුසරන්තී’’ති ඉමිනා ලක්ඛණෙන ‘දල-දිත්තිය’න්ති ඉමස්මා ‘‘මානො’’ති සාමඤ්ඤෙන විහිතො මානප්පච්චයො භුසත්ථෙ ආභික්ඛඤ්ඤෙ ච භවිස්සති. දද්දල්ල මානාති එත්ථ භුසං ජලමානා, පුනප්පුන ජලමානාති ච අත්ථො වෙදිතබ්බො.