නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස
මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකා
සාරත්ථවිලාසිනීනාම
පඤ්චිකාටීකා
පණාමාදිකථා
විජ්ජාධනස්ස සමනුස්සරණම්පි යස්ස,
පඤ්ඤාවිසුද්ධරතනානයනෙකහෙතු;
තං ධම්මරාජමමලුජ්ජලකිත්තිමාලං,
සාමොදමාදරමයෙ හදයෙ නිධාය.
ලද්ධම්මහොදය මහාදය (සම්පසාදා) [ජපසො (පොත්ථකෙ)],
සක්කා(දි) සක්කතගුණං රතන (ද්වයඤ්ච) [ත්තයතා (පොත්ථකෙ)];
(යාපඤ්චිකා) ගුරුවරප්ප(භවාත්‍යගාහා) [හපා ත්‍ය ගායා (පොත්ථකෙ)],
තං සාධු සිස්සජන මජ්ජවගාහ යාම.
ජයතීහ මහාපඤ්ඤො, සො මොග්ගල්ලායනො මුනි;
යස්ස සාධුගුණුබ්භූත,කිත්ති සබ්බත්ථ පත්ථටා.
ඉච්චෙව මනවසෙස මත්තනො භයාද්‍යූපද්දවොපඝාභකරසාමත්ථිය යොගෙන සකලජ්ඣත්තිකබාහියන්තරාය නිවාරණ මධිප්පෙතසිද්ධි විසෙස මභිකඞ්ඛිය රතනත්තය විසයභූතං තංසාධනෙ කන්තනිදාන භූතස්ස ආලොකියයාතිසයගුණවිසෙසයුත්තස්ස මහතො ප්‍යතිමහනීයස්ස රතනත්තයස්ස සප්පසාදානුරූපං පූජාවිසයං තදනුස්ස(රණං කත්වා) ගුරුසන්නියොගමනුට්ඨාතුං–
කින්තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගුරූනිහ;
යෙ තප්පාදරජොකිණ්ණා, තෙව සාධූ විවෙකිනොති.
වචනතො අත්තනො ගුරුපූජා පුරස්සරං පඤ්චිකාවිවරණං පථි’යා පඤ්චිකා’තිආදිනා කතපටිඤ්ඤත්තා සම්පති මහාදයොතිආදිනො ගන්ථස්ස සාධුජනවණ්ණනං වණ්ණනමාරභිස්සාම.
නනු ච වුත්තිගන්ථස්ස වණ්ණනායං කතාභිනිවෙසො-යමාචරියොති කථමිහානධිකතෙ මහාදයොතිආදිකෙ පටිපන්නොති රතනත්තප්පණාමගන්ථකත්තුගන්ථනිස්සයගන්ථාරම්භඵලඅභිධෙය්‍යසඞ්ඛාත- පයොජනසොතුජනසමුස්සාහනානං සන්දස්සනත්ථං. තත්ථ රතනත්තයප්පණාම කරණං අන්තරායකරාපුඤ්ඤවිඝාතකරපුඤ්ඤවිසෙසුප්පාදනෙන කත්තු මිච්ඡිතස්ස ගන්ථස්ස අනන්තරායෙනං පරිසමාපනත්ථං. වචීපණාමො පනෙත්ථ සොතූනම්පි යථාවුත්තත්ථනිප්ඵාදනකො ආචරියෙනාප්‍යය මත්ථො දස්සිතොයෙව’තත්ථ රතනත්තයප්පණාමසන්දස්සන’න්තිආදිනා, වාචසිකසත්ථාධිකාරතොපි වචීපණාමොති කායප්පණාමො මනොපණාමො ච. න කතො, ගන්ථකත්තුසන්දස්සනං ගන්ථස්ස පමාණ භාවවිභාවනත්ථං, ගන්ථනිස්සයසන්දස්සනං අත්තනියභාවසන්ධස්සනෙන තබ්බිසුද්ධිදස්සනත්ථං, ගන්ථාරම්භඵලදස්සනං තප්පටික්ඛෙපකජනනිසෙධාය, අභිධෙය්‍යසඞ්ඛාතයයොජනසන්දස්සනං වීමංසාපුබ්බකාරීනං පයොජනො පාලම්භපුබ්බිකා සත්ථෙ පවත්තතීති සොතුජනසමුස්සාහනං (කත්වා) ආදරෙන ගන්ථෙ පවත්තනත්ථං, යදාහු –
සබ්බස්සෙව හි සත්ථස්ස, කම්මස්සාපි ච කස්සචි;
කෙනෙතං ගය්හතෙ තාව, යාව-වුත්තම්පයොජනංති.
නනු සත්ථප්පයොජනානං සම්බන්ධොපි වත්තබ්බො ඉදමස්ස පයොජනන්ති යතො–
සිද්ධප්පයොජනං සිද්ධ,සම්බන්ධං සොතුමිච්ඡති;
සොතාදො තෙන වත්තබ්බො, සම්බන්ධො සප්පයොජනොති.
තත්‍රෙදමුත්තරං–
සත්තං පයොජනඤ්චෙව, උභො සම්බන්ධනිස්සයා;
තං වුත්තන්තොගධත්තා න, භින්නො වුත්තො පයොජනාති.
පයොජනප්පයොජනම්පන සාමත්ථියලද්ධබ්බං සයමාචරියෙන ‘‘කො පන සද්දලක්ඛණස්ස අජානනෙ දොසො’’තිආදිනා වුත්තනයෙන විඤ්ඤාතබ්බං.
තත්ථ‘මහාදයො’ත්‍යාදිනා ගාථාද්වයෙන රතනත්තයපණාමො දස්සිතො, ‘යො ඉද්ධිමන්තෙසූ’තිආදිනා ගන්ථකත්තා, ‘සද්දසත්ථ’න්තිආදිනා ගන්ථනිස්සයො, ‘සඞ්ඛෙපනයෙනා’තිච ‘සාරභූතං විපුලත්ථගා හිං අනාකුල’න්ති ච ඉමෙහි ගන්ථාරම්භඵලං සොතුජනසමුස්සාහනඤ්ච, අභිධෙය්‍යසඞ්ඛාතප්පයොජනම්පන‘සංවණ්ණන’න්ති ඉමිනා දස්සිතං අන්වත්ථ බ්‍යපදෙසෙන සංවණ්ණීයති විවරිත්වා විත්ථාරෙත්වා කථීයති අත්ථො එතායාති සංවණ්ණනාභි කත්වා, තම්පන විවරිත්වා කථනං සද්දානුසාසනසත්ථසන්නිස්සයත්තා අභිධෙය්‍යො නාම සමුදිතෙන සත්ථෙන වචනීයත්ථො තං [වචනීයත්ථොති (පොත්ථකෙ)] වුත්තසද්දානුසිට්ඨිසඞ්ඛාතපයොජනමෙවාති අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො.
අයම්පනෙත්ථ අවයවත්ථො-යොති අනියමවචනං ධම්මරාජසද්දා පෙක්ඛාය චෙත්ථ පුල්ලිඞ්ගතා, තෙනෙත්ථ වුච්චමානගුණවිසෙසා ධාරපුග්ගලවිසෙසනිදස්සනං, දයති දුක්ඛං අපනෙත්වා පරෙසං සුඛං දදාති, දයීයති වා සප්පුරිසෙහි ගමිය(ති ස) සන්තානෙ පවත්තීයති, දයති වා පරදුක්ඛං හිංසති, දයති වා පරදුක්ඛං ගණ්හාති තංවසෙන අත්තනො හදයඛෙදං කරොතීති දයා, ‘‘දය=දානගති හිංසාදානෙසු’’ ඉච්චස්මා ‘‘ඉත්ථියමණත්තිකයක්‍යාචෙ’’ති (5-49) අප්පච්චයො, විසයමහන්තතාය මහතී පසත්ථා වා දයා අස්සාති මහාදයො, විසෙසන සමාසෙ ‘‘සද්ධාදිත්ව’’ (4-84) වක්ඛමානපාරමිතාසම්භරණදුක්ඛානුභව නානමිදං හෙතුවචනං, කම්මකිලෙසෙහි ජනිතාති ජනා සත්තලොකො, ඉමිනා ඛීණාසවාපි සඞ්ගය්හන්ති තෙසම්පි දිට්ඨධම්මිකසුඛවිහාරසඞ්ඛාත හිතස්ස දානතො, ජනානං සමූහො ජනතා තස්සා හිතාය අභිවඩ්ඪියා සකලවට්ට දුක්ඛනිස්සටනිබ්බානසුඛභාගියකරණායාති වුත්තං හොති, අස්සච’සම්පූරය’න්ති ඉමිනා’දුක්ඛමනුභවී’ති ඉමිනා ච සම්බන්ධො, සම්බොධීති එත්ථ සංසද්දො සාමන්ති ඉමමත්ථං දීපෙති, තස්මා සංසයමෙව අනඤ්ඤබොධිතො හුත්වා චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣති එතායාති සම්බොධි, සංපුබ්බා බුධධාතුතො ‘‘ඉ’’ඉති ණ්වාදි (කො) ඉප්පච්චයො, සවාසනසකලසංකිලෙසප්පහායකං භගවතො අරහත්තමග්ගඤ්ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණන්තිපි වදන්ති, සම්පාපයතීති සම්පාපකං, සම්බොධියා සම්පාපකන්ති ඡට්ඨීසමාසො, කින්ති ධම්මජාතං ධම්මසද්දෙනෙත්ථ පාරමිධම්මා පඤ්චමහාපරිච්චාගාදයො ච අධිප්පෙතා, තෙපි හි අත්තානං ධාරෙන්තං ධාරෙන්ති සම්බොධි සම්පාපනසාමත්ථියයොගෙන පරෙපි ධාරෙන්ති නාමාති ධම්මාති වුච්චන්ති, ‘ධර=ධාරණෙ’ඉච්චස්මා ඛීසු, වියාදිසුත්තෙන ණ්වාදි(කො) මප්පච්චයො, ධම්මානංජාතං, ධම්මාඑවවා ජාතං, සම්බොධිසම්පාපකඤ්ච තං ධම්මජාතං චෙති විසෙසනසමාසො, ‘සම්පූරය’න්ති මස්සෙතං කම්මං, සම්පූරයන්ති පයොගසම්පත්තියොගා දීපඞ්කර (පාද)මූලෙ හත්ථොපගතම්පි නිබ්බානම්පහාය යථාවුත්තකරුණාගුණයොගසීතලීභූතහදයතාය ‘‘කථන්නාමෙතෙ අච්චන්ත දුස්සහවට්ටදුක්ඛොපගතෙ සත්තෙ තංමහාදුක්ඛා මොචෙස්සාමී’’ති වට්ටදුක්ඛනිස්සරණෙකහෙතුතාය සම්මා පූරෙන්තො වඩ්ඪෙන්තො වුඩ්ඪිං විරූළ්හං වෙපුල්ලං ගමෙන්තොති වුත්තං හොති, හෙතුයෙවෙදමපි දුක්ඛානුභවනස්ස, මහාදයතා පනස්ස පරම්පරහෙතු, දුට්ඨු ඛනති කායිකං අස්සාදන්ති’දුපුබ්බා ඛනිස්මා’ ‘‘ක්වී’’ති (5-4) ක්වි, දුක්ඛං කායිකදුක්ඛ වෙදනා, කීදිසන්ති ආහ-’අනන්තරූප’න්ති, සභාවවචනො යං රූපසද්දො ‘‘පියරූප’’න්තිආදීසුවිය, තෙ ච දුක්ඛසභාවා (අනන්තා) අනන්තකාරණානං වසෙන, තස්මා අනන්තං රූපං සභාවො අස්සාති අනන්තරූපං, තං දුක්ඛං අනුභවී වින්දී, කිමිවාති ආහ-‘සුඛං වා’ති, සුට්ඨු ඛනති කායිකං ආබාධන්ති සුඛං, ඉවසද්දො සධම්මත්තසඞ්ඛාතොපමාජොතකො, සධම්මත්තඤ්හි උපමා, වුත්තඤ්හි ‘‘උපමානොපමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො පමා’’ති, කිං වුත්තං හොති ‘‘අනිට්ඨානුභවනසභාවායාපි දුක්ඛවෙදනාය අනුභවනසභාවසාමඤ්ඤෙන අජ්ඣාසයසම්පත්තිවිසෙසයොගා මහාකාරුණිකස්ස සුඛෙන සදිසතාපත්තිහොතීති දුක්ඛම්පි සමානං තං සුඛමිව වින්දී’’ති. කථමඤ්ඤථා වට්ටදුක්ඛතො සකලලොකස්ස සමුද්ධරණං සියාති, අථවා සුඛමිව සුඛං වින්දන්තො විය අනඤ්ඤවින්දියමපි තාදිසං දුක්ඛං සකලලොකහිතාව හිතමනතාය වින්දීති අත්ථො, තෙනාහ ‘අඛින්නරූපො’ති, අඛින්නං පරිස්සමමප්පත්තං රූපං සභාවො අස්සාති විග්ගහො.
තං ධම්මරාජන්ති යොති අනියමනිද්දිට්ඨස්ස වුත්තගුණවිසෙසාධාර පුග්ගලස්සනියමනවචනං, ධම්මෙන රාජති නො අධම්මෙනාති වා, අත්තනා පටිවිද්ධස්ස සාමිභාවෙන ධම්මස්ස රාජා සාමීති වා, අත්තනා පටිවිජ්ඣියමානෙ ධම්මෙ පටිවිජ්ඣන්තොව තත්ථ රාජති දිප්පතීති වා, පරූපකාරවසෙන තදත්ථායෙව පටිපන්නත්තා පරෙසං ධම්මං රාජෙති පකාසෙතීති වා ධම්මරාජා, තං ධම්මරාජං නමිත්වාති සම්බන්ධො, නමස්සිත්වාති අත්ථො, කීදිසන්ති ආහ-‘ජිතමාරවීරං සුධන්ත සොවණ්ණනිභ’න්ති. තත්ථ මාරො ච සො වීරොචාති මාරවීරො ජිතො විද්තෙධස්තබලො මාරවීරො නාති ජිතමාරවීරො, තං, කිඤ්චාපි දෙවපුත්තකිලෙසාභිසඞ්ඛාරමච්චුක්ඛන්ධ මාරා-නෙන ජිතා එව, තථාපි වීරසද්දසන්නිධානෙන දෙවපුත්තමාරෙ ගහිතෙ තංවිජයා අඤ්ඤෙපි ජිතා එව නාම හොන්තීති විඤ්ඤෙය්‍යං, සුට්ඨු ධන්තං ධමිතං උද්ධරිතං සුධන්තං, සුවණ්ණමෙව සොවණ්ණං, සුධන්ත ච තං සොවණ්ණඤ්ච, තස්සෙව නිභා සොභා අස්සෙති සමාසො, අථවා සුධන්තඤ්ච තං සුවණ්ණං චෙති සමාසෙ තස්සිදන්ති ‘‘ණො’’ති (4-34) ණප්පච්චයෙ ‘‘මජ්ඣෙ’’ති (4-126) මජ්ඣවුද්ධියං සුධන්තසොවණ්ණං පටිමාරූපං, තෙන නිභො සදිසො, තං.
එත්තාවතා ච –
හෙතු ඵලං පරත්ථො ච, සබ්බොපි ථුතිසඞ්ගහො;
හෙතු සම්බොධිතො, පුබ්බෙව, යමඤ්ඤං තතොපරීති.
වුත්තහෙතුඵලසත්තොපකාරවසෙන බුද්ධරතනස්ස ථුතිපුබ්බකම්පණාමං දස්සෙත්වා ඉදානි ධම්මරාජෙන තෙනාපි පූජනීයස්ස ධම්මරතනස්ස නිපච්චකාරං දස්සෙතුං‘ධම්මඤ්ච මොහන්ධතමප්පධංසි’න්ති ආහ, තත්ථ ච සද්දො ‘ධම්මඤ්ච නමිත්වා’ති [නමස්සිත්වා (පොත්ථකෙ)] නමස්සනක්‍රියාය ධම්මං සම්පිණ්ඩෙති, කිම්භූතන්ති ආහ, ‘මොහන්ධතමප්පධංසි’න්ති, මුය්හතීති මොහො=අඤ්ඤාණං, අන්ධයති සමත්ථචක්ඛුවිඤ්ඤාණපරිහානෙනාති අන්ධං, අන්ධඤ්ච තං තමඤ්චෙති අන්ධතමං=බාළ්හතිමිරං, මොහොයෙව තංසදිසතාය අන්ධතමන්ති මො හන්ධතමං, තං පධංසෙති පකාරෙන නාසෙති සීලෙනාති මොහන්ධතමප්පධංසී, පසද්දස්සපකාසනත්ථං හිත්වා පකාරත්ථස්සෙව ගහණතො පරියත්තියා සහ–
සොතාපත්තාදයො මග්ගා,චත්තාරො තප්ඵලානිච;
චත්තාරි අථ නිබ්බානං, ධම්මා ලොකුත්තරා නවාති.
වුත්තනවලොකුත්තරම්මො ගහිතාති විඤ්ඤාතබ්බං, අඤ්ඤථා අරහත්තමග්ගොව ගය්හෙය්‍ය, කස්මා පනෙත්ථ මොහස්සෙව පහානං වුත්තං, නෙතරෙසන්ති තම්මූලකත්තා සබ්බකිලෙසානං, තප්පහානස්මිඤ්හි වුච්චමානෙ තම්මුඛෙනෙතරෙසම්පි පහානං වුත්තමෙව හොතීති.
එවං ධම්මරතනස්ස නමක්කාරං දස්සෙත්වා ඉදානි තදාධාරභූතසඞ්ඝරතනං නමස්සිතුං ‘සඞ්ඝං තථා සඞ්ඝටිතං ගුණෙහී’ති වුත්තං, තත්ථ තථාසද්දො සමුච්චයෙ වා, වචොයුත්තියං වා, වචොයුත්තිපක්ඛෙ ච සද්දො ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො, කිලෙසාදයො සංහනති හිංසතීති සඞ්ඝො, සංපුබ්බතො හනතිස්මා ක්විම්හි ‘‘ක්විම්හි ඝොපරිපච්චසමො හී’’ති (5.100) හනස්ස ඝො, කිලෙසහිංසනඤ්චෙත්ථ තදඞ්ගාදිවසෙන ගහිතං, ගුණෙහීති සාමඤ්ඤනිද්දෙසතො සම්මුතිසඞ්ඝෙන සද්ධිං
චත්තාරො ච පටිපන්නා, චත්තාරො ච ඵලෙඨිතා;
එස සඞ්ඝො උජුභූතො, පඤ්ඤාසීලසමාහිතොති.
වුත්තඅට්ඨඅරියපුග්ගලා ගය්හන්ති, ගුණෙහීති ලොකියලොකුත්තරෙහි සීලාදිගුණෙහි, සඞ්ඝටිතන්ති සංහතං.
එවමනන්තරායෙන ගන්ථපරිසමාපනත්ථමනන්ත ගුණවිසිට්ඨලොකත්තයග්ගසීඛාමණිභූතස්ස රතනත්තයස්ස පණාමං දස්සෙත්වා ඉදානි ගන්ථ කත්තාදියථාවුත්තත්ථොපදස්සන පුබ්බඞ්ගමමත්තනා සමාරභිතබ්බං ගන්ථ කරණං පටිඤ්ඤාතුකාමො’යො ඉද්ධිමන්තෙසූ’තිආදිමාහ, තත්ථ ‘යො’ති ඉමස්ස ‘තන්නාමධෙය්‍යෙනා’ති ඉමිනා සම්බන්ධො, එතාය සත්තා ඉජ්ඣන්ති ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි=ඉද්ධිවිධාදයො ලොකියා ලොකුත්තරා ච සා එතෙසමත්ථීති ඉද්ධිමන්තො, තෙසු ඉද්ධිමන්තෙසු, ඉද්ධිමන්තානං මහාසාවකානං මජ්ඣෙති අත්ථො, මහත්තප්පත්තොති මහත්තං මහන්තභාවං ගතො, තන්නාමධෙය්‍යෙනාති තස්සෙව නාමධෙය්‍යමස්සාති තන්නාමධෙය්‍යො, තෙන, තපොධනෙනාති මුනිනා, කිං වුත්තං හොති- ‘‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මොග්ගල්ලානො’’ති භගවතා ඉද්ධිමන්තෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො නාම යො දුතියො අග්ගසාවකො… (තෙන සමානනාමධෙය්‍යෙනාති) තමපදිසන්තො-යමාචරියො අනුද්ධතභාවෙන උජුනාක්කමෙන නාමාදිකමවත්වා වඞ්කවුත්තියා අත්තනො මොග්ගල්ලානොති නාමං මහාසාමිට්ඨානන්තරප්පත්තිං කාලොචිතපඤ්ඤා වෙය්‍යත්තියං බුද්ධසාසනොපකාරිතාදිඤ්ච විභාවෙති. ‘යං රචිත’න්ති සම්බන්ධො, රචිතන්ති කතං, කින්ති ආහ සද්දසත්ථ’න්ති, සද්දසත්ථං නාම සුත්ත, සද්දලක්ඛණබ්‍යාකරණාද්‍යපරනාමධෙය්‍යං, සුත්තං(හි) ‘සද්දා (ලක්ඛීයන්ති) සාසීයන්ති අනුසාසීයන්ති පකතිප්පච්චයාදිවිභාගකප්පනාය එතෙනා’ති සද්දලක්ඛණන්ති ච ‘බ්‍යාකරීයන්ති සද්දනිප්ඵාදනවසෙන කථීයන්ති එතෙනා’ති බ්‍යාකරණන්ති ච වුච්චති, අපරම්පන වුත්‍යාදි තදුපකරණභාවෙන සද්දසත්ථං සද්දලක්ඛණං බ්‍යාකරණන්ති ච වුච්චතීති දට්ඨබ්බං, අනුනන්ති තබ්බිසෙසනං, අසෙසලක්ඛියොපසඞ්ගාහකභාවෙන වත්තබ්බස්සාපරස්සාභාවා සම්පුණ්ණන්ති අත්ථො, අථාති අනන්තරත්ථෙ නිපාතො, සද්දසත්ථරචනානන්තරන්ති අත්ථො, තස්සෙති සද්දසත්ථස්ස, වුත්ති ච සමාසා කතාති සම්බන්ධො, සුත්තං විවරීයති එතායාති වුත්ති, සමස්සතෙ සඞ්ඛිපීයතීති සමාසා.
තස්සාපීති වුත්තියාපි, සඞ්ගහෙත්වා සද්දවසෙන සඞ්කුචිතං විය කත්වා ඛිපනං සඞ්ඛෙපො, තස්ස නයො කමො සඞ්ඛෙපනයො, තෙන, භොවාති යො සද්දසත්ථස්ස වුත්තියා ච කත්තා සො එව, ඉදානි සුත්තවුත්තිරචනානන්තරමවසරප්පත්තෙ ඉමස්මිං කාලෙ, සමාරභෙය්‍ය සම්මා ආරම්භං කරෙය්‍ය බහුන්නං ක්‍රියාක්ඛණානමාදිභූතං ක්‍රියාක්ඛණමනුතිට්ඨෙය්‍ය, කින්ති සංවණ්ණනං, සංවණ්ණීයති අත්ථො එතායාති සංවණ්ණනා, පඤ්චීයති විපඤ්චීයති බ්‍යත්තී කරීයති වුත්ති අත්ථො එතායාති වා, තං පඤ්චයතීති වා ලද්ධනාමපඤ්චිකා, තං.
එවමත්තනා කරණීයසත්ථම්පටිජානිත්වා තදනන්තරං ‘‘ද්වෙ මෙ භික්ඛවෙ පච්චයා සම්මාදිට්ඨියා උප්පාදාය (කතමෙ ද්වෙ) පරතො ච ඝොසො (අජ්ඣත්තඤ්ච) යොනිසො මනසිකාරො’’ති වචනතො සම්මාසවනපටිබද්ධා සබ්බාපි සාසන (ප්පටි) සම්පත්තීති සාසනප්පටිපත්තියා බ්‍යාකරණස්ස මූලකාරණත්තා තං සවනෙ සාධුජනෙ නියොජෙන්තො ‘තං සාරභූත’න්තිආදිමාහ, තත්ථ තන්ති යසද්දවිරහෙපි අධිකතත්තා සංවණ්ණනං පරාමසති, තං සුණන්තූ’ති සම්බන්ධො, සාධූති සවනක්‍රියාවිසෙසනං, අත්ථානුරූපං බ්‍යඤ්ජනං, බ්‍යඤ්ජනානුරූපඤ්ච අත්ථංසල්ලක්ඛෙත්වා අනඤ්ඤමනා හුත්වා සක්කච්චං සුණන්තූති අත්ථො සුවණ්ණභාජනෙ නික්ඛිත්තසීහවසාවිය අවිනස්සමානං කත්වා හදයෙ ඨපනවසෙන, සක්කච්චසවනමෙව හි සොතූනමත්ථාවහං හොතීති, සන්තොති සවනක්‍රියාය කත්තාරො දස්සෙති, තථා සාතිසයබ්‍යාකරණං… තථාවිධා එව සප්පුරිසා සාධුකං සොතුකාමා හොන්තීති, කිම්භූතන්ති ආහ ‘සාරභූත’න්තිආදි, භූතසද්දො එත්ථ ‘‘භූතස්මිං පාචිත්තිය’න්තිආදීසු විය විජ්ජමානත්ථො, ඵෙග්ගුත්තාභාවෙන අපරිච්චජනීයතාය සාරො ථිරං සො අත්ථො බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අස්සා අත්ථීති සාරා ච සා භූතාච, අථ වා ලොකියලොකුත්තරගුණාතිසයසාධනෙකසාධනභාවතො සෙට්ඨට්ඨෙන සාරඤ්ච සා භූතාචාති සාරභූතා, තං ගන්ථො යෙවෙත්ථ සඞ්ඛෙපිතො, අත්ථො පන නයග්ගාහිතතායපි සබ්බථා දස්සිතොයෙවාති විපුලං අත්ථං ගණ්හාතීති විපුලත්ථගාහී, තං, විධීයමානවණ්ණනාක්කමවිසෙසෙන බ්‍යාකුලස්ස වණ්ණනාක්කමස්ස නිරසනතො නත්ථි ආකුලං කිඤ්චි අස්සාති අනාකුලං, තං, ඉමිනා ච කච්චායනවුත්තිවණ්ණනාසු න තථාභාවං දස්සෙති.
තදෙවමධිකතත්තායෙවායමාචරියො ගන්ථාරම්භෙ’මහාදයො යො’තිආදිකෙ පටිපජ්ජිත්වා දානි අත්තනා වණ්ණනීයස්ස ගන්ථස්සාදි භූතං වාක්‍යමනධිකතපරිහාරමුඛෙනෙවොපන්‍යස්‍ය බ්‍යාඛ්‍යාතුමාහ- ‘ඉධා’තිආදි, තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං මාගධිකසද්දලක්ඛණවිරචනාධිකාරෙ, මාගධානං සද්දානං ඉදන්ති මාගධිකං, මාගධිකං සද්දලක්ඛණන්ති විසෙසන සමාසො, විරචයිතුකාමොති කත්තුකාමො, රතිංජනෙතීති රතනං, රමයතී [ර තයතී (පොත්ථකෙ)] ති (වා) රතනං අනප්පච්චයෙන, අථවා යං ලොකෙ චිත්තීකතාදිකං රතනන්ති වුච්චති, ඉදම්පි තං සදිසතාය රතනන්ති වුච්චති, තථාචාහු–
චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;
අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතීති.
බුද්ධාදීනමෙතමධිවචනං, තයො අවයවා අස්සාති තයං, සමුදායො, රතනානං තයං රතනත්තයං, අවයවවිනිම්මුත්තස්ස පන සමුදායස්ස අභාවතො තීණි එව රතනානි වුච්චන්ති, පණමනං පණාමො, රතනත්තයගුණනින්නතා, පණමන්ති එතායාති වා පණාමො, පණාමක්‍රියානිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා, රතනත්තයස්ස පණාමොති ඡට්ඨීසමාසො, අභිධීයති පටිපාදීයතීත්‍යභිධෙය්‍යො සමුදිතෙන සත්ථෙන වචනීයත්ථො, යෙන ච යො පටිපාදීයති සො තස්ස අත්ථො හොතීති, සො ච පකතිප්පච්චයාදිවිභාගකප්පනාය සද්දානං සඞ්ඛරණං, සද්දසත්ථෙන හි සද්දසඞ්ඛරණමෙව පටිපාදීයති, (රතනත්තයප්පණාමො ච අභිධෙය්‍යො ච) රතනත්තයප්පණාමාභිධෙය්‍යන්ති චත්ථසමාසො, තස්ස සන්දස්සනං අත්ථො යස්සාති අඤ්ඤපදත්ථො, කින්තං වාක්‍යං, තා වාති වාක්‍යාලඞ්කාරෙ, නනුචෙවමධිකතත්තෙපි අභිධෙය්‍යමත්තමෙවදස්සෙතබ්බං සියා කිං වාචාපණාමෙන, කායමනොමයෙනාපි පුඤ්ඤාති සයප්පත්තියා අභිසමීහිතත්ථසිද්ධි හොතෙවාති චොදනං මනසි නිධාය වචීපණාමස්ස පරත්ථසන්නිස්සයතඤ්ච තස්සෙව විභාගෙන පයොජනඤ්ච දස්සෙතුමාහ- ‘තත්ථ’ඉච්චාදි, ගුණසද්දො එත්ථ ‘‘සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛා’’තිආදීසු විය ආනිසංසට්ඨො, ගුණානමානිසංසානං අනුකූලං අනුගුණං, හෙතුමන්තවිසෙසනමෙතං, පධානභාවං නීතං පණීතං අතිඋත්තමන්ති අත්ථො, අතීසයෙන පණීතං පණීතතරං, චිත්තස්සසන්තානං පබන්ධො චිත්තසන්තානං, පණීතතරඤ්ච තං චිත්තසන්තානඤ්ච, අනුගුණඤ්ච තං පණීතතරචිත්තසන්තානඤ්චාති විසෙසනසමාසො, තප්පණාමකරණෙන අනුගුණ…පෙ… සන්තානං යෙසන්ති අඤ්ඤපදත්ථො, තෙසං, යථා තෙ සොතාරො රතනත්තයස්ස පණාමකරණෙන පුඤ්ඤාතිසයප්පටිලාභා අනෙකානිසංසාතිසයප්පටිලාභානුකූල චිත්තසන්තානතාය පධානතරචිත්තසන්තානා හොන්ති, තථා පවත්තානන්ති අධිප්පායො, ඉදම්පි අධිගතා…පෙ… න්තරාධානන්තීමෙසං හෙතුභාවෙන තිට්ඨති, අධිගතා පත්තා අනෙකෙ බහූ ආනිසංසවිසෙසා ආයු වණ්ණසුඛබලපටිභානාදයො යෙසන්ති විග්ගහො, විසොසිතා සුක්ඛාපිතා අන්තරායා භයාදයො අජ්ඣත්තිකා බාහියා වා යෙසං තථාවිධානං සොතූනං, එතෙපි අභි,පෙ,ද්ධත්ථන්ති ඉච්චස්ස හෙතූ, අභිසමීහිතස්ස අනුට්ඨිතස්ස කතනිට්ඨිතස්ස ගන්ථස්ස අවබොධොයෙව ඵලං, තස්ස සිජ්ඣනත්ථං, කින්තං රතනත්තයප්පණාමසන්දස්සනං.
සච්චං පුනපි සච්චන්ති, භුජමුක්ඛිප්ප වුච්චතෙ;
සකත්ථො නත්ථී නත්ථෙව,පරස්සත්ථමකුබ්බතොති.
වචනතො පරත්ථොව සප්පුරිසෙහි කත්තබ්බො, පරත්ථෙ සම්පාදිතෙ පන සකත්ථො සම්පන්නොව නාම සියාති මනසි කත්වා ආහ- ‘එතදෙවා’තිආදි. කායමනොසමාචරණෙන සම්පජ්ජමානඤ්ච වචීසමාචරණෙන සම්පජ්ජතෙවාති අනෙනෙව වාක්‍යෙන විඤ්ඤායතීති අවගන්තබ්බං, බුද්ධි පුබ්බා යස්මිං කරණෙ තං බුද්ධි පුබ්බං, තං සීලෙන කරොන්තා බුද්ධිපුබ්බකාරිනො, අභිධෙය්‍යස්ස අධිගමො ජානනං පුබ්බො යස්ස සො අභිධෙය්‍යාධිගමපුබ්බකො, අවතාරො පවත්ති, එකදෙසදස්සනෙ ‘‘සමුද්දො දිට්ඨො’’ති විය එකදෙසෙපි සමුදායවොහාරදස්සනතො පච්ඡිම පාදෙනාති වුත්තං, පච්ඡිමපාදස්සෙකදෙසභූතෙන ‘සද්දලක්ඛණ’මිච්චනෙනාති අත්ථො, සාධියං සද්දානං සඞ්ඛරණං, සාධනං බ්‍යාකරණං, තං ලක්ඛණං සභාවො අස්සාති සාධියසාධනලක්ඛණො, සාධියස්සෙදං සාධනං, සාධනස්ස චෙදං සාධියන්ති එවමස්සෙදම්භාවහෙතුසභාවො සම්බන්ධොති වුත්තං හොති, පයොජනං අභිධෙය්‍යසද්දොපදස්සිතං සද්දසඞ්ඛරණං, තත්ථ සම්බන්ධස්සන්තොගධත්තං… සාධියොපදස්සනමුඛෙන සාධනස්සාපි දස්සිතත්තා නිස්සයොපදස්සනතො, උස්සුක්කං සම්මාවායාමං, බුද්ධත්තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, පූරෙත්වාති–
මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;
පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා;
අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතීති.
වුත්තඅට්ඨධම්මසමන්නාගතෙන අභිනීහාරෙන සමන්නාගතා හුත්වා යථාවුත්තෙ පාරමිතාදයො ධම්මෙ පූරෙත්වාති අත්ථො, ආගතාති සත්තත්තිංසබොධිපක්ඛියධම්මානුබ්‍රූහනෙන ආගතා, ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ, ආගතාති පත්තා උප්පන්නා, තථාගතොති යථා සම්පති ජාතා තෙ භගවන්තො සත්තපදවීතිහාරෙන ගතා, තථා අයම්පි උත්තරාභිමුඛං ගතොති අත්ථො, මුහුත්තජාතොවාති සම්පතිජාතො එව, ජාතසමනන්තරමෙවාති වුත්තං හොති, වික්කමීති අගමාසි, සත්ත පදානි ගන්ත්වාන දිසා විලොකෙසීති ඉදං ‘‘ධම්මතා එසා භික්ඛවෙ සම්පති ජාතො බොධිසත්තා සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහිත්වා’’ති එව මාදිකාය පාළියා සත්තපදවීතිහාරූපරිඨිතස්ස සබ්බදිසානුවිලොකනස්ස වුත්තත්තා වුත්තං, දිසා විලොකෙසි සමන්තතොති ඉදම්පන ‘සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධර’න්ති එතස්ස අනන්තරං දට්ඨබ්බං… පාදෙහි වසුන්ධරාඵුසනානන්තරමෙව දසදිසාවලොකිතත්තා, අට්ඨඞ්ගානි නාම–
විසට්ඨං මඤ්ජු විඤ්ඤෙය්‍යං, සවනීයා-විසාරිනො;
බින්දු ගම්භීරනින්නාදි,ච්චෙවමට්ඨඞ්ගිකො සරොති.
වුත්තානි අට්ඨඞ්ගානි, තථාගතොති ඉමස්සෙව විසුං අත්ථපරියායං දස්සෙතුං ‘අථවා’තිආදිමාහ, අරියෙන සෙතුනාති සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙන උත්තමෙන මග්ගෙන, එවමාදිනාතිආදිසද්දෙන තෙසං තෙසං ධම්මානං සභාවසරසලක්ඛණං තථං ආගතො යථාවතො අධිගතො’යෙගත්‍යත්ථා තෙ බුද්ධ්‍යත්ථා, යෙ බුද්ධ්‍යා තෙ ගත්‍යත්ථා’තිතථාගතොති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති, තත්ථතත්ථාති තෙසු තෙසු දීඝාගමාදීසු, තථාගතභාවොති තථාගතොති භවනං නිප්ඵත්ති නමස්සනකිරියාභිසම්බන්ධාති’නමස්සිත්වා’ති එත්ථ නමස්සනකිරියාය අභිසම්බන්ධා ඉමිනා තථාගතාදීනං කම්මත්තං විභාවෙති, නමස්සනකිරියාවිසෙසනත්තාති ‘නමස්සිත්වා’ති නමස්සනං කත්වාති වුත්තං නාම සියාති නමස්සනන්ති වුත්තනමස්සනකිරියාය විසෙසනත්තා, බොධියාති බොධිවුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, තං භගවා එත්ථ පත්තොති (බොධි, තස්සා) බොධිරුක්ඛස්සාති අත්ථො, මූලෙති මූලසමීපෙ ‘‘යාව මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති එතාවතා රුක්ඛමූලං’’තිආදීසු විය, නනු අඤ්ඤෙපි ඛීණාසවා ‘අග්ගමග්ගෙනෙ’ච්චාදිනා වක්ඛමාන නයෙන නිප්ඵන්නා එවාති අනුයොගං මනසිකත්වා වුත්තං ‘සහෙව වාසනායා’ති, න හි භගවන්තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙ සහ වාසනාය කිලෙසෙ පහාතුං සක්කොන්ති, එතෙන අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං භගවතො අරහත්තන්ති දස්සෙති, තෙනෙව ඉද්ධසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො’තෙපි හි’ච්චාදිකං වක්ඛති, කාපනායං වාසනා නාම පහීනකිලෙසස්සාපි අප්පහීනකිලෙසස්ස පයොගසදිසපයොගහෙතුභූතො කිලෙසනිහිතො සාමත්ථියවිසෙසො’ආයස්මතො පිලින්දවච්ඡස්ස වසලසමුදාචාරනිමිත්තං විය’, අග්ගමග්ගෙනාති අරහත්තමග්ගෙන, සබ්බකිලෙසෙ රාගාදිකෙ, අරහත්තං අග්ගඵලං, සම්මුති උපපත්තිදෙවභාවතො අඤ්ඤෙන විසුද්ධි දෙවභාවෙනාතිනිප්ඵන්නත්තා ආහ-‘විසුද්ධිදෙවභාවෙනා’ති, සකලකිලෙසකාලුස්සියාපගමෙන විසුද්ධිප්පත්තියා සබ්බඤ්ඤුගුණා ලඞ්කාරෙන විසුද්ධිදෙවභාවෙනාති අත්ථො.
‘ඉධ=සංසිද්ධියං’ ඉද්ධවන්තො ඉද්ධාත්තප්පච්චයෙන, ‘ගුණ=ආමන්තණෙ’ භූවාදිසෙසො, ගුණීයන්ති පරිචීයන්ති සෙය්‍යත්තිකෙහීති ගුණා කප්පච්චයෙන, තෙපීති සාවකපච්චෙකබුද්ධාපි, හි සද්දො හෙතුම්හි, යස්මා අග්ගං…පෙ… අනූනගුණා, තස්මාති අත්ථො, සබ්බඤ්ඤුතාදීනන්තිආදිකං තෙසං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙහි ඌනගුණතාය හෙතුවචනං, කෙචි ‘සිද්ධො මිද්ධගුණො අස්සාති සිද්ධමිද්ධගුණන්ති දුට්ඨමත්ථං පරිකප්පෙත්වා වාක්‍යමිදං දූසෙන්ති, තෙ පන ‘මිද්ධො නාම කොචි ගුණො නත්ථී’ති ච, ‘තථාගතො නාම මිද්ධ ගුණො න හොතී’ති ච, ‘තාදිසො චෙ සියා න ඤාණනිස්සිතපූජා පකතොපයොගිනී භවතී’ති ච අජානිත්වා වදථ තුම්හෙහි වත්වා උය්‍යොජෙතබ්බා, මඞ්ගලත්ථඤ්චෙත්ථාදො සිද්ධසද්දොපාදානං, මඞ්ගලාදීනි හි සත්ථාන්‍යබ්‍යාහතප්පසරානි හොන්ත්‍යායස්මන්තබ්‍යාඛ්‍යාතුසොතුකානි ච, ධම්මසඞ්ඝානම්පීති ඉමිනා අවයවෙන විග්ගහෙපි සමුදායස්ස සමාසත්ථත්තා අඤ්ඤපදත්ථසමාසොයං තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණොති දීපෙති, තෙනාහ- ‘අඤ්ඤපදත්ථෙ’ච්චාදි, ගුණීභූතානම්පීති අප්පධානභූතානම්පි විසෙසනභූතානම්පි අඤ්ඤපදත්ථස්ස පධානත්තා, කිරියාතිසම්බන්ධො වගම්‍යතෙ ධම්මසඞ්ඝානං ගුණීභූතානම්පි තදවිනාභාවිත්තෙන නමස්සනාතිසම්බන්ධා, තදෙව සමත්ථෙති ‘තථාහ’ච්චාදිනා, පුත්තෙන සහ වත්තමානොති තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණඅඤ්ඤපදත්ථසමාසත්තා තුල්‍යමුභින්නම්පි ආගමනන්ති පුත්තොපි ආගතොති පතීයතෙ, තත්ථාති නිද්ධාරණෙ සත්තධී, අත්තානන්ති ධම්මං දස්සෙති, ධාරෙන්තෙති අත්තනි ඨපෙන්තෙ පවත්තෙන්තෙ උප්පාදෙන්තෙ, චත්තාරොපි අපායා සාමඤ්ඤවසෙන’අපායෙ’ති වුත්තා, කිලෙසවට්ට කම්මවට්ට විපාකවට්ටවසෙන තයො වට්ටා, තෙසු දුක්ඛං, තස්මිං, ධාරෙතීති වුත්තධාරණං නාම අත්ථතො අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසවිද්ධංසනං, තඤ්ච යථාරූපං කිලෙසසමුච්ඡින්දනතප්පටිප්පස්සද්ධි ආලම්බනභාවෙන හොතීති ආහ- ‘සො…පෙ… වසෙනා’ති, නවන්නම්පි, තෙ සමධිගමහෙතුතාය ධම්මොයෙව නාමාති ‘දසා’තිආදි වුත්තං, තත්ථ කාරණමාහ- ‘තම්මූලකත්තා’තිආදි, තම්මූලකත්තාති තං කාරණත්තා, සීලදිට්ඨිසාමඤ්ඤෙනාති අරියෙන සීලෙන අරියාය ච දිට්ඨියා සමානභාවෙන, අරියානඤ්හි සීලදිට්ඨියො මග්ගෙනාගතත්තා සබ්බථා සමානාව, තෙන තෙ යත්ථකත්ථචි ඨිතාපි සහගතාවාති සංහතොති ඉමස්මිං අත්ථෙ සඞ්ඝොති පදසිද්ධි දට්ඨබ්බා, අධිප්පෙතවසෙන පනෙතං වුත්තං, ලොකියසීලදිට්ඨියා සාමඤ්ඤෙන සංහතත්තා සම්මුතිසඞ්ඝොපි පණාමාරහොයෙවාති දට්ඨබ්බං.
අථ කෙතෙ සද්දා, යෙසමිදං ලක්ඛණං භාසිස්සන්ති පටිඤ්ඤාතන්ති ආහ-‘සද්දා ඝටපටාදයො’ති, ආදිසද්දෙන රුක්ඛාදයො, නනු සන්ති මෙඝසද්දසමුද්දසද්දාදයොපීති න නිරත්ථකානමිධානුපයොගිත්තා, යෙ ලොකසඞ්කෙතානුරොධෙනාත්ථප්පකාසකා තෙසං සාත්ථකානමෙ විදං ලක්ඛණන්ති, අපිච ‘සද්දා ඝටපටාදයො’ති වදන්තො වෙදිකානං විය උන්ති [ඤත්ථි (පොත්ථකෙ)] ආදීනං අනුපුබ්බීනියමාවත්ථානමසම්භවා තදනුක්කමෙන නිප්ඵාදියමානනම්පි සද්දානං ලොකියත්තානභිවත්තනඤ්ච බොධෙතීති දට්ඨබ්බං, නු තත්ථ පකාසකත්ථං සද්දස්ස සමුදායවසෙන වා සියා පච්චෙකවණ්ණවසෙන වා, තත්ථ යදි පච්චෙකවණ්ණා පකාසයෙය්‍යුං, ඝටසද්දෙ ඝකාරොයෙව ඝටත්ථං, පකාසයෙය්‍ය, තථා චාඤ්ඤෙසමකාරාදීනමනත්ථ කතා සියා, අථ සමුදිතා පකාසයෙය්‍යුං, තදා වණ්ණානමුච්චාරණානන්තරවිනාසිත්තා සමුදායොයෙව න සියා, තථා සති කථ මත්ථං සද්දො පකාසයතීති චෙ කමෙන සොතචිත්තාදිගහිතක්ඛර පාළියා ච යො සද්දොති විඤ්ඤෙය්‍යො සාත්ථකො චිත්තගොචරො, චිත්තගොචරස්සාපි සද්දස්ස පන බාලජනප්පබොධාය කප්පනාමත්තෙන පකත්‍යාදිවිභාගතො, න සභාවෙනාන්වාඛ්‍යානං, තෙනාහ-‘පකත්‍යා’දි ආදි, නනු ගොඉච්චාදිසාධුසද්දනියමෙ සති ගොතාදයො අසාධු සද්දාති විඤ්ඤායන්ති ගන්තබ්බමග්ගනියමෙ අගන්තබ්බමග්ගො විය, ගොතාදි අසාධුසද්දනියමෙ වා ගොඉච්චාදයො සද්දා සාධවොති අගන්තබ්බමග්ගනියමෙ ගන්තබ්බමග්ගො විය, කිං සද්දානමන්වාඛ්‍යානෙනා තිදමාසඞ්කිය පයොජනමාහ- ‘ලක්ඛණාභිධානංචෙ’ච්චාදි, සද්දානම්පටිපත්තියං පටිපදපාඨස්සානූපායත්තං දස්සෙතුමාහ- ‘අඤ්ඤථෙ’ච්චාදි, අඤ්ඤථාති අසති ලක්ඛණාභිධානෙ, සක්කතාදීතිආදිසද්දෙන පාකතාදිං සඞ්ගණ්හාති, බහුවිධත්තං සක්කතපාකතපෙසාචිකඅපබ්භංසවසෙන, මගධෙසු විදිතාති ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘අඤ්ඤස්මි’’න්ති (4-121) මාගධානං ඉදන්ති අත්ථෙ ‘‘ණො’’ති (4-34) ණප්පච්චයෙ මාගධා මාගධන්ති ච පදනිප්ඵත්ති වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුමාහ- ‘මගධෙස්මි’ච්චාදි, මගධෙසු විදිතාතිආදිනො අධිප්පායං විවරිතුමාහ- ‘ඉදං වුත්තං හොතී’තිආදි, තත්ථ ඉදන්ති ඉදානි වක්ඛමානං මාගධං…පෙ… හොතීති එතං වුත්තං හොතීති මගධෙසු…පෙ… ලක්ඛණං මාගධන්ති වදතා පකාසිතං හොතීති අත්ථො, හිසද්දො’මගධෙස්වි’ච්චාදිනා වුත්තං සමත්ථයති, ලක්ඛණං විසෙසයතාති සද්දලක්ඛණ සද්දස්ස උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා මාගධන්ති ඉමිනා ලක්ඛණං විසෙසයතා බ්‍යවච්ඡෙදයතා වුත්තිකාරෙන, අත්ථතොති සාමත්ථියතො, සද්දෙ ච විසෙසිතො හොතීති සද්දලක්ඛණසද්දො මාගධෙ එව [සද්දෙඑව (පොත්ථකෙ)] බ්‍යවච්ඡෙදිතො හොති, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘මගධෙසු විදිතා මාගධාති සද්දෙ ගහෙත්වා තෙසමිදං මාගධන්ති මාගධසද්දෙන යස්මා සද්දලක්ඛණසද්දෙ ලක්ඛණං විසෙසිතං, තස්මා සද්දලක්ඛණසද්දෙ සද්දො යදි අමාගධො කථං ලක්ඛණං මාගධං සියාති සාමත්ථියා සද්දොපි විසෙසිතො හොතී’ති, නනු මාගධන්ති ලක්ඛණස්ස මාගධ සද්දසම්බන්ධිත්තඣාපනතො සද්දලක්ඛණන්ති එත්ථ සද්දසද්දස්ස නිරත්ථක තාපත්ති හොතීති, න හොති ගම්මමානත්ථස්ස සද්දස්ස පයොගම්පති කාමචාරත්තා සද්දලක්ඛණසද්දස්ස වා සමාසත්ථෙ නිරුළ්හත්තා ‘‘තත්‍රිදං සුගතස්ස සුගතචීවරප්පමාණ’’න්තිආදීසු විය, කොපනාතිආදිසද්දලක්ඛණන්ති ඉමිනා අභිධෙය්‍යසඞ්ඛාතපයොජනස්ස දස්සිතත්තා තප්පයොජනපුච්ඡනපරා චොදනා, වුච්චතෙච්චාදි පරිහාරො, යථා සබ්බථාත්තපරහිතකාමෙන.
පියො ච ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;
ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා,නොචා ඨානෙ නියොජකොති.
වුත්තෙහි තතො පරෙහි ච පසත්ථතරෙහි ගුණවිසෙසෙහි සමුපෙතං ගුරුං.
තස්මා අක්ඛරකොසල්ලං, සම්පාදෙය්‍ය හිතත්ථිකො;
උපට්ඨහං ගුරුං සම්මා, උට්ඨානාදීහි පඤ්චහීති.
වචනතො උට්ඨාන-උපට්ඨාන-පරිචරියා-සුස්සූසා සක්කච්චසිප්පපටිග්ගහණෙහි සම්මා උපට්ඨහන්තෙන සවන,උග්ගහන-ධාරණ-පරිපුච්ඡා-භාවනා හි කඞ්ඛාවිච්ඡෙදං කත්වා විඤ්ඤාතබ්බං සද්දලක්ඛණං, තථා අවිඤ්ඤාතං සද්දලක්ඛණමනෙනාති අවිඤ්ඤාතසද්දලක්ඛණො පුග්ගලො, හිසද්දො අවධාරණෙ, සො ‘ධම්මවිනයෙසු කුසලො න හොතී’ති එත්ථ දට්ඨබ්බො, කුසලො දක්ඛො න හොති, තත්ථ ධම්මවිනයෙසු සුත්තන්තාතාභිධම්මසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු චෙව විනයෙ ච, කස්මා–
යො නිරුත්තිං න සික්ඛෙය්‍ය, සික්ඛන්තො පිටකත්තයං;
පදෙපදෙ විකඞ්ඛෙය්‍ය, වනෙ අන්ධගජො යථාති.
වචනතො, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘යථා වුත්තනයෙන සම්භූතපද බ්‍යාමොහවසෙන පදත්ථෙපි බ්‍යාමොහසම්භවතො සුත්තන්තොපදස්සිතාය දිට්ඨිවිනිවෙට්ඨනාය ච අභිධම්මාගතෙ නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ච විනය නිද්දිට්ඨෙ සංවරාසංවරෙ ච අකොසල්ලං සියා’’ති, යථාධම්මන්ති ධම්මවිනය සද්දස්ස යො-ත්ථො විනයසුත්තාභිධම්මසඞ්ඛාතො, තස්ස සො-ත්ථො, තදනතික්කමෙන, පටිපජ්ජිතුමසක්කොන්තොති තත්ථතත්ථෙව වුත්තාසු අධිසීල අධිචිත්ත අධිපඤ්ඤාසික්ඛාසු පවත්තිතුං අසමත්ථො, කුසලො පන සමත්ථො පඤ්ඤාවිසෙසාලොකපටිලාභතො, වුත්තං හි–
යාව තිට්ඨන්ති සුත්තන්තා, විනයො යාව දිප්පති;
තාව දක්ඛන්ති ආලොකං, සූරියෙ අබ්භුග්ගතෙ යථාති.
පටිපත්තින්ති පටිපජ්ජීයතීති පටිපත්තීති යථාවුත්තං තිවිධම්පි පටිපත්තිං, විරාධෙත්වාති නාසෙත්වා, නස්සති හි පටිපත්ති තෙසුයෙවා කො සල්ලතමගතත්තා, තථා චාහු–
සුත්තන්තෙසු අසන්තෙසු, පමුට්ඨෙ විනයම්හි ච;
තමො භවිස්සති ලොකෙ, සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ යථාති.
සංසාරදුක්ඛස්සෙව භාගී හොති… යථාවුත්තා-නුක්කමපරිච්චාගෙන අනුරූපපටිපත්තියා පටිලභිතබ්බත්තා අධිගමවිසයස්ස [විසථත්තා (පොත්ථකෙ)] යො ගක්ඛෙමස්ස, වුත්තඤ්හි තස්සානුලොමපටිපත්තිමූලකත්තං–
සුත්තන්තෙ රක්ඛිතෙ සන්තෙ, පටිපත්ති හොති රක්ඛිතා;
පටිපත්තියං ඨිතො ධීරො, යොගක්ඛෙමා න ධංසතීති.
එතාවතා අවිඤ්ඤාතසද්දලක්ඛණස්ස සකත්ථපරිහානිං දස්සෙත්වා ඉදානි සකත්ථසම්පත්තිමූලිකා පරත්ථසම්පත්තීති තදභාවා තාදිසො පුග්ගලො පරෙසම්පි පච්චයො භවිතුං න සක්කොතීති දස්සෙතුං ‘නචා’තිආදි වුත්තං, පතිට්ඨාති ධාරණං, තඤ්චෙත්ථ තෙසං තෙසං කුල පුත්තානං ධම්මවිනයසික්ඛාපනං තංතං කම්මතො නිත්ථරණාදි ච, තදුභය මෙවා-න්හසඞ්ගිකං පතිට්ඨං, මුඛ්‍යභූතම්පන තම්මූලකෙ සුපරිසුද්ධසීලෙ පතිට්ඨාපනමෙව, තදුපකරණත්ථො සික්ඛාපනාදි, ඉධ පන තං සාධනභූතො පුග්ගලො උපචාරතො පතිට්ඨාති ගහෙතබ්බො, හිසද්දො යථාවුත්ත සමත්ථනත්ථෙ නිපාතො, සද්දලක්ඛණඤ්ඤූයෙවාති අවධාරණම්පන තෙසු තබ්බිදූයෙව සමත්ථොති දස්සනත්ථං පකරණවසෙන වුත්තං, අත්තනො පන සුගුත්තසීලක්ඛන්ධවිරහෙන කදාචි කොචි යථාවුත්තානං පතිට්ඨාභවිතුං න සක්කොති… තම්මූලකත්තා සද්ධම්මට්ඨිතියා සපරපතිට්ඨා භාවස්ස ච, තෙනෙව විනයධරෙ ආනිසංසං දස්සෙන්තෙන භගවතා තප්පධානං තප්පමුඛංව කත්වා ‘‘පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ ආනිසංසා විනයධර පුග්ගලෙ, කතමෙ පඤ්ච අත්තනො සීලක්ඛන්ධො සුගුත්තො හොති සු රක්ඛිතො, කුක්කුච්චපකතානං පටිසරණං හොති, විසාරදො සඞ්ඝ මජ්ඣෙ විහරති, පච්චත්ත්ථිකෙ සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගණ්හාති, සද්ධම්මට්ඨිතියා පටිපන්නො ච හොතී’’ති වුත්තං, අත්ථානුරූපන්ති අත්තනො වචනීයස්සත්ථස්ස වාචකත්තෙන යොග්‍යං, බ්‍යඤ්ජනානුරූපන්ති අත්තනො වාචකස්ස වචනීයත්තෙන යොග්‍යං, පරිවාසාදීසූතිආදිසද්දෙන අබ්භානාදිං සඞ්ගණ්හාති, තංතංකම්මන්ති පරිවාසාදිකං තංතංකම්මං, අඤ්ඤොති අසද්දලක්ඛණඤ්ඤූ, න කෙවලමනෙන සකත්ථපරත්ථාව නාසිතා, අථ ඛොති විධො සද්ධම්මොපි නාසිතොයෙවාති වත්ථුමාහ ‘අජානන්තො පනා’තිආදි, අයථාපටිපජ්ජමානොති සද්දලක්ඛණඤ්ඤුනා යථා යෙන පකාරෙන අත්ථානුරූපං බ්‍යඤ්ජනෙ බ්‍යඤ්ජනානුරූපඤ්ච අත්ථෙ පටිපජ්ජිතබ්බං, තථා අප්පටිපජ්ජමානො, තථා ච වක්ඛති– තථා හි සො සද්දලක්ඛණ මජානන්තො’තිආදි. තිවිධම්පි සද්ධම්මන්ති පරියත්තිපටිපත්තිඅධිගමවසෙනති විධමෙව සද්ධම්මං, තත්ථ තිපිටකබුද්ධවචනං පරියත්තිසද්ධම්මො නාම, තෙරස ධුතගුණා චුද්දස ඛන්ධකවත්තානි ද්වෙ අසීති මහාවත්තානීති අයං පටිපත්තිසද්ධම්මො නාම, චත්තාරො මග්ගා චත්තාරි ච ඵලානි අයං අධිගමසද්ධම්මො නාම, තථාහිච්චාදිනා වුත්තමත්ථං සමත්ථෙති, තම්පි පාළියා ථිරීකාතුං ‘වුත්තං හෙත’න්තිආදිමාහ, තත්ථ ධම්මාති හෙතූ, සද්ධම්මස්සාති යථාවුත්තස්ස තිවිධස්ස සද්ධම්මස්ස, පදබ්‍යඤ්ජනන්ති පදඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච තං, තත්ථ පදං නාම ස්‍යාද්‍යන්තං ත්‍යාද්‍යන්තඤ්ච, බ්‍යඤ්ජීයති අත්ථො එතෙනාති බ්‍යඤ්ජනං-වාක්‍යං අථවා පජ්ජතෙ ගම්‍යතෙ අත්ථො එතෙනාති පදං-ස්‍යාද්‍යන්තාදි, වාක්‍යංව බ්‍යඤ්ජනං, සිථිලධනිතාදිපදමෙවවා වුත්තනයෙන බ්‍යඤ්ජනන්ති පදබ්‍යඤ්ජනං, තං, දුන්නික්ඛිත්තං දුට්ඨු නික්ඛිත්තං ඨපිතං විරාධෙත්වා කථිතං, අත්ථො ච දුන්නීතොති දුන්නික්ඛිත්තත්තායෙව පදබ්‍යඤ්ජනස්ස තබ්බචනීයොපි දුට්ඨුවිඤ්ඤාතො හොති, වුත්තපටිපක්ඛතොති ‘අවිඤ්ඤාතසද්දලක්ඛණොහි’ච්චාදිනා වුත්තස්ස විඤ්ඤාතසද්දලක්ඛණත්තාදිනා පටිපක්ඛභාවතො, භාවප්පධානො හි අයං නිද්දෙසො,ත්තප්පච්චයලොපො වා, න හි අත්තාව අත්තනා වෙදිතබ්බොති යුත්තන්ති.
තදෙවන්තිආදිනා යථාවුත්තං නිගමෙත්වා සඤ්ඤාවිධානෙ පයොජනං දස්සෙති, තන්ති හෙත්වත්ථෙ නිපාතො, යස්මා සද්දලක්ඛණස්ස ජානනංසානි සංසං තස්මාති අත්ථො, එවන්ති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො, එවං සප්පයොජනන්ති සම්බන්ධො, තදෙවන්ති වා නිපාතසමුදායො යං, වුත්තෙන පකාරෙනෙත්‍යස්මිං අත්ථෙ වත්තතෙ. නනුච සඤ්ඤීනං සඤ්ඤානං වත්තබ්බත්තෙ ‘‘අආදයො තිතාලීසවණ්ණා’’තිආදීනං වාක්‍යානං විසුංවිසුං මහන්තත්තා කුතො ලාඝවං සත්ථස්සාති මඤ්ඤමානො ‘තථාහි’ච්චාදිනා සඤ්ඤාවිධානෙ ලාඝවසබ්භාවං සමත්ථෙති, හොතෙවාති අවධාරණෙන කත්ථචි පරසත්ථෙ විය නො න හොතීති දස්සෙති, පටිපත්තිලාඝවම්පි චෙත්ථ හොතෙව, තථාහි ‘‘වණ්ණපරෙන සවණ්ණොපි’’ච්චාදො (1-24) වණ්ණාදිසඤ්ඤාසමුද්ධරිතා නාත්තානමත්තාවගමෙතුමලන්ති පරෙ පුච්ඡිත්වා ජානිතබ්බා අස්ස, තතො සඤ්ඤා-වසෙයා, තතොස්ස සඤ්ඤාති සඤ්ඤාසඤ්ඤීවිවෙචනං තදනුට්ඨානන්ති පරම්පරාපෙක්ඛාය භවිතබ්බං පටිපත්ති ගාරවාභාවා. ඉදානි සඞ්ඛෙපතො සත්ථක්කමං දස්සෙතුමාහ-එවං තාවි’ච්චාදි, තාවාති පඨමං, උපයුජ්ජමානත්තාති බ්‍යාපාරියමානත්තා, විසයො ගොචරො යත්ථෙතෙ ස්‍යාදයො විධී යන්තෙ, සහ විසයෙනාති සවිසයා, පඨමං කරීයතීති පකති යතො ස්‍යාදයො විධීයන්තෙ, සහ පකතියාති සප්පකතිකා, ලිඞ්ගාදිකන්ති ආදිසද්දෙන‘සලභච්ඡාය’මිච්චාදො එකත්තාදි, ලිඞ්ගෙභවා ලිඞ්ගිකා-ඉත්ථිවිධයො, එකත්ථීභාවො සමාසො, තෙන, සාමඤ්ඤතො සමානත්තා, සමානත්තන්තුණාදිවුත්තියා ‘‘රාජාදිවිසිට්ඨෙ පුරිසා දොවිය’වසිට්ඨාදිවිසිට්ඨෙ අපච්චාදිම්හි අත්ථෙ පවත්තනතො.
ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං
රතනත්තයපණාමාදිකථා සමත්තා.
1. පඨමකණ්ඩවණ්ණනා
සඤ්ඤාධිකාර
1. අ ආදයො
සබ්බවචනානං සාත්ථකනිරත්ථකත්තබ්‍යභිචාරිත්තා ‘ඉද’න්තිආදිනා සදිට්ඨන්තෙන සංසයමුපදස්සිය සාත්ථකත්තමස්ස දස්සෙතුඤ්ච ‘න තාව…පෙ… සාත්ථකත්තා’ති වුත්තං, උම්මත්තකාදිවාක්‍යමිති ‘දස දාළිමා, ඡ අපූපා, කුණ්ඩමජාජිනං, පලාලපිණ්ඩො’ඉච්චාදිකං, අවයවත්ථාන මඤ්ඤමඤ්ඤනාති සම්බන්ධා සමුදායත්ථාභාවතො අනත්ථකත්තං, ආදිවාක්‍යන්ති ‘‘මනොසෙට්ඨා මනොමයා’’තිආදිවාක්‍යං, සාත්ථකත්තං පනස්ස පදත්ථාන මඤ්ඤමඤ්ඤාභිසම්බන්ධස්ස පතීතිතො.
අථ අආද්‍යාදිසද්දානං සාධුත්තාන්වාඛ්‍යානාය ඉදං වචනමිච්චාදිවිකප්පන්තරසම්භවෙ කථං නියමො වුත්තියං වුත්තෙනත්ථෙන සාත්ථකත්තමිච්චාසඞ්කිය තෙසමිහානුපයොගිත්තං කමෙන පටිපාදයිතුමාහ ‘වක්ඛමානත්ථමෙවිද’මිච්චාදි,’ ආකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා’ඉච්චාදිනා වුත්තියං වක්ඛමානො අත්ථො යස්ස තං තථා වුත්තං, සාධූනං සාධුසද්දානං අනුසාසනං ආඛ්‍යානං අත්ථො පයොජනං යස්ස තන්ති විග්ගහො.
සාධුසද්දානුසාසනසඞ්කාපෙත්ථ ‘‘කත්ථෙත්ථ කුත්‍රාත්‍රක්වෙහිධා’’ති (4-100) ආදිනා කත්ථාදිසද්දානං සාධුත්තානුසාසනස්ස දස්සනතො, ලක්ඛණන්තරෙන සාධුභාවස්ස අන්වාඛ්‍යාතත්තාති ආපුබ්බාදාඉච්චස්මා ‘‘දාධාත්වී’’ති (5-45) ඉප්පච්චයෙ ආකාරලොපෙ ච ආදීති අආදියෙසන්ති අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙ යොම්හි ‘‘යොසු ඣිස්ස පුමෙ’’ති (2-93) ‘ටෙ අආදයො’ති, තයො ච චත්තාලීසා චාති චත්ථ සමාසෙ ‘‘තදමිනාදීනි’’ති චත ලොපෙච රස්සෙ ච තිතාලීසාති, ‘වණ්ණ-වණ්ණනෙ’ඉච්චස්මා ‘‘භාවකාරකෙස්ව ඝණ ඝකා’’ති (5-44) අප්පච්චයෙයොම්හි ටාදෙසෙ වණ්ණාඉති ච සිජ්ඣනතො, පයොගනියමත්ථන්ති තිතාලීසවණ්ණසද්දෙසු පරෙසු එව අආදිසද්දො පයුජ්ජීයතීති එවං පයොගනියමත්ථං, අයම්පි විකප්පන්තර සම්භාවනා ‘‘අභූතතබ්භාවෙ කරාසභූයොගෙ විකාරා චී’’ති (4-119) පයොගනියමස්සා ඣායමානස්ස දිට්ඨත්තා, ඨාන්‍යාදෙසත්ථන්ති අආදිසද්දස්ස ඨානෙ තිතාලීසවණ්ණසද්දා ආදෙසා හොන්ති තෙසං වා සො ඉති, තදනුරූපායාති ඨාන්‍යාදෙසානුරූපාය ඡට්ඨී විභත්තියා, අතොයෙවාති අගමාගමිඅනුරූපාය ඡට්ඨියා අභාවතො යෙව, අගමාගමි භාවත්ථන්ති අආදිසද්දස්ස තිතාලීස වණ්ණසද්දා ආගමා හොන්ති තෙසං වා සො ඉති, එතෙසුපි සඞ්කා, ‘‘යවාසරෙ’’ (1-30) ‘‘සුඤ සස්ස’’ඉති (2-53) ආදෙසාගමානං දස්සනෙන, ආගම ලිඞ්ගාභාවතොති උකාර කකාර මකාරානං අභාවතො, විසෙසනවිසෙස්ස භාවත්ථන්ති තිතාලීසවණ්ණසද්දානං අආදිසද්දො විසෙසනං, තෙ වා තස්සෙ-ති, එත්ථාපි සඞ්කා ‘නීලුප්පල’මිච්චාදීනමඤ්ඤත්ථ විසෙසනවිසෙස්ස භාවදස්සනා, සද්දලක්ඛණා නුපයොගතොති සද්දලක්ඛණෙන සද්දසඞ්ඛරණස්ස පකතත්තා වුත්තං, තත්ථ කාරණමාහ- ‘රූපවිසෙසූප ලක්ඛණාභාවා’ති, රූපවිසෙසස්ස උපලක්ඛණ නිමිත්තං තස්සඅභාවාති අත්ථො, න හි විසෙසන විසෙස්සභාවෙ පටිපාදිතෙ අආද්‍යාදිසද්දානං රූපවිසෙසස්ස සඞ්ඛරණං කතං සියාති, යදි එසොව සද්දසඞ්ඛරණන්ති ගය්හෙය්‍ය, තථා සති ‘නීලුප්පල’මිච්චාදීනම්පි වත්තබ්බතා ආපජ්ජෙය්‍යාති නාස්ස තදත්ථ තාපි සම්භාවීයතෙ, ලොකෙ සීහගුණස්ස මානවකෙ දස්සනතො උපචාරෙන ‘සීහො-යං මානවකො’ති තග්ගුණජ්ඣාරොපොපි දිස්සති, තදත්ථම්පෙතං න හොතීති දස්සනත්ථං ‘තග්ගුණජ්ඣාරොපනත්ථම්පෙතං න හොතී’ති වුත්තං, තස්ස අආදිසද්දස්ස, තෙසං තිතාලීසවණ්ණසද්දානං වා ගුණො අආදිත්තාදි, තස්ස අජ්ඣාරොපනං-තිතාලීසවණ්ණසද්දෙසු වා අආදිසද්දෙයෙව වා ආරොපනං, තදත්ථම්පෙතං සුත්තං න හොතීති අත්ථො, තත්ථ කාරණමාහ- ‘අතොයෙවා’තිආදි, අතොයෙව රූපවිසෙසූපලක්ඛණා භාවතොයො, පකතං සද්දසඞ්ඛරණං, යථාවුත්ත විකප්පන්තරාභාවෙ උභයත්ථමිදං සියා, තත්ථ පරිභාසත්ථං න හොති… තල්ලක්ඛණත්තාභාවා උපරිවක්ඛමානත්තා චාති පාරිසෙසමාලම්බියාහ ‘සඤ්ඤාසඤ්ඤි’ච්චාදි.
මරියාදායම්පකාරෙච, සමීපෙ වයවෙ තථා;
චතුබ්බිධප්පකාරොයං, ආදිසද්දස්ස දිස්සතෙති.
මරියාදත්ථො එත්ථ ආදිසද්දොති ආහ-‘ආදිමරියාදා භූතො’ති, උපලක්ඛණත්තාති උපලක්ඛියමානානමාකාරාදීනං ගහණෙ කාරණභාවෙන අප්පධානත්තා, තෙනාහ-‘උපලක්ඛණස්සුපසජ්ජනීයභූතස්සා’ති, කාරියෙනාති වණ්ණසඤ්ඤාභවනාදිනා, න ගුන්නම්පි ආනයනං භවති..ගුන්නමුපසජ්ජනීය භූතත්තා අඤ්ඤපදත්ථස්සෙව පධානත්තා, සඤ්ඤායා භාවෙති අකාරස්ස වණ්ණසඤ්ඤාය අභාවෙ, රූපන්තිති තාලීසාරූපං, තිතාලීසා+වණ්ණාතිපදච්ඡෙදො, තිතාලීස+වණ්ණාතිවා, සුත්තාවයවස්සාපි සුත්තසම්බන්ධිත්තා ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) පන වුත්තං, රස්සත්තන්තු ‘‘දීඝරස්සා’’ති යොගවිභාගෙන, ඉතරථා බ්‍යඤ්ජනපරස්සෙව රස්සත්තෙ දස්සිතෙ තිතාලීසඉති අබ්‍යඤ්ජනෙ පදං න සම්පජ්ජෙය්‍යාති විඤ්ඤායති, ඉතරීතරයොගචත්ථෙ බහුවචනෙන භවිතබ්බන්ති ආහ-‘එකවචනම්පනා’තිආදි, විප්පටිපත්ති අඤ්ඤථාභාවො, රස්ස එ ඔකාරෙහි තෙචත්තාලීසක්ඛරානන්ති සම්බන්ධො, එ ඔකාරෙ හීති සහත්ථෙ තතියා, සක්කතානුසාරෙනාති සක්කතෙ ‘‘සන්ධි යක්ඛරානං රස්සා න සන්තී’’ති වුත්තස්ස අනුසාරෙන, කොචීති සා සනප්පසාදකචොළියබුද්ධප්පියාචරියං දස්සෙති, න හිච්චාදිං වදතො-යමධිප්පායො ‘රස්සාඉවාති ඉවසද්දො සාධම්මොපමාජොතකො වා සියා වෙධම්මොපමාජොතකො වා, යදි තාව වෙධම්මොපමාජොතකො, රස්සධම්මස්ස එ ඔකාරෙස්ව සම්භවා තෙසං දීඝකාලප්පවත්තිතො තෙ දීඝායෙව සියුං, යදි පන සාධම්මොපමාජොතකො, තෙසු රස්සධම්මස්සසම්භවා රස්සකාලප්පවත්තිතො රස්සාඑව තෙ සියුන්ති ‘එත්ථාතිආදීසු එ ඔකාරානං උච්චාරණකාලකතං රස්සත්තමෙව හොතී’ති, රස්සකාලවන්තොයෙවාති එවසද්දො සොගතෙ වණ්ණවිනිම්මුත්තස්ස කාලස්සෙවාභාවා වණ්ණානඤ්ච පච්චක්ඛ සිද්ධත්තා පමාණසිද්ධං පාරමත්ථික මෙ ඔකාරානං රස්සකාලවන්තතං දීපෙති, අත්ථාති වදතො පනායමධිප්පායො ‘එත්ථාතිආදීසු යදි එකාරාදයො දීඝාඑව සංයොගපුබ්බත්තා රස්සාව සියුංතථා සති අත්ථාති එත්ථාපි දීඝොව ආකාරො සංයොගපුබ්බත්තාරස්සො ඉව උච්චතීති ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා උච්චාරණකාලකතොව රස්සදීඝභාවො ගහෙතබ්බො’ති, කච්චායනවුත්තිවණ්ණනා ඤාසො, තඤ්ඤාපනෙති බහිද්ධා අඤ්ඤෙසමක්ඛරානං ඤාපනෙ, පයොජනාභාවාති තෙන සාධෙතබ්බස්ස කස්සචි ඉට්ඨස්ස අභාවමාහ, කිමෙත්ථ සමුදායෙ වාක්‍යපරිසමත්ති, උදාහු අවයවෙති ආහ- ‘පච්චෙක’න්ති, අඤ්ඤථා ‘රුක්ඛා වන’න්තිආදීසු විය සමුදායෙ වාක්‍යපරිසමත්තියං ‘‘ඉයුවණ්ණා ඣලා නමස්සන්තෙ’’ (1-9) ඉච්චාදිකං න සිජ්ඣතීති, පච්චෙකං වණ්ණා නාමහොන්තීති අකාරො වණ්ණො නාම හොති ආකාරො වණ්ණො නාම හොතීතිආදිනා, අවයවෙච්චාදිනා වුත්තියං අවුත්තෙපි ‘පච්චෙක’න්ති වචනෙ සදිට්ඨන්තං කාරණමාහ, දිට්ඨන්තොපනීතො ත්‍යත්ථො සුඛෙන පටිපත්තුං සක්කාති, එත්ථ හි පච්චෙකන්ති අවුත්තෙපි දෙවදත්තො භොජීයතූතිආදිනා පච්චෙකං භුඤ්ජිකිරියා පරිසමාපීයතෙ, තෙනාහ-‘න චොච්චතෙ’ ඉච්චාදි, අථවා සමුදායෙපි වාක්‍යපරිසමා පත්තියං සති සමුදායෙ පවත්තා සද්දා අවයවෙසුපි වත්තන්තීති ‘සමුද්දෙකදෙසදස්සනෙපි සමුද්දො දිට්ඨො, ඛන්ධෙකදෙස භූතායපි පඤ්ඤාය පඤ්ඤාක්ඛන්ධොතිආදීසු විය න දොසො, තෙනෙව වුත්තියං ‘පච්චෙක’න්ති න වුත්තං, වණ්ණසද්දස්ස ගුණාද්‍යනෙකත්ථත්තෙපි පකරණතො අකාරාදයොවෙත්ථ වුච්චන්තීති ආහ-‘වණ්ණීයති’ච්චාදි, පකරණතොපි අත්ථො විභජ්ජතෙ, වුත්තං හි–
අත්ථා පකරණා ලිඞ්ගා, ඔචිත්‍යා දෙසකාලතො;
සද්දත්ථා විභජීයන්තෙ, න සද්දායෙව කෙවලාති.
නනු ඣලාදිසඤ්ඤා විය ලහුසඤ්ඤං අකත්වා කස්මා ගුරුසඤ්ඤා කතාති චොදනං මනසි නිධාය රුළ්හි අන්වත්ථවසෙන ද්විප්පකාරාසු සඤ්ඤාසු ඣාලාති රුළ්හි සඤ්ඤාත්ථාභාවෙන වොහාරසුඛමත්තපයොජනා, අන්වත්ථසඤ්ඤා පන තප්පයොජනාපි හොති තදඤ්ඤප්පයොජනා පීති දස්සෙතුමාහ- ‘එව’මිච්චාදි, වණ්ණීයතී අත්ථො එතෙහීති වුත්තමත්ථං අනුගතා අනුගතත්ථා වණ්ණසඤ්ඤා තං, සද්දාධිගමනීයස්සාති සද්දෙන විඤ්ඤාතබ්බස්ස, වණ්ණං මූලමස්සාති වණ්ණමූලකො-අත්ථො, තස්ස භාවො වණ්ණමූලකතා, අත්ථස්ස වණ්ණමූලකතං සාධෙති ‘සාපි’ච්චාදිනා, වණ්ණං රූපං සභාවො එතෙසන්ති වණ්ණරූපානි-පදානි, සමුදායො පාදානං රූපමස්සාති සමුදායරූපං වාක්‍යං, විභත්‍යන්තමත්ථජොතකං පදං, පදසමුදායො වාක්‍යං, සබ්බඤ්චෙතමුපචාරෙන වණ්ණසද්දවචනීයත්තං ගච්ඡති වණ්ණමයත්තාති සබ්බොපි සම්මුතිපරමත්ථභෙදභින්නො අත්ථො වාක්‍යාධිගමනීයො වණ්ණෙනෙව විඤ්ඤායති නාම තස්මා යථා වුත්තමත්ථ විසෙසදස්සනංලහුසඤ්ඤාය න සක්කාති තදත්ථමකාරාදීනං ගුරුභූතා වණ්ණසඤ්ඤා කතාති අධිප්පායො, සම්මුති සඞ්කෙතවසෙන පවත්තො වොහාරො, පරමත්ථො සනිබ්බානො පඤ්චක්ඛන්ධො. උභොහි පනෙතෙහි භින්නො තතියො කොට්ඨාසො නාම නත්ථි, තථාච වුත්තං–
දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො,
සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නුපලබ්භතීති.
නනු ච–
අප්පක්ඛරමසන්දිද්ධං, සසාරං ගූළ්හනිණ්ණයං;
පසන්නත්ථඤ්ච සුත්තන්ති, ආහු තල්ලක්ඛණඤ්ඤුනොති.
‘‘ආදයො තිතාලීස වණ්ණා’’ ‘‘තිතාලීසාදයො වණ්ණා’’ති වා වත්තබ්බන්ති න තථා සති සන්දිද්ධං සුත්තං සියාති, නනු සත්ථාදො මඞ්ගලවචනෙන භවිතබ්බං, අකාරො පටිසෙධත්ථොපි හොතීති (න) සත්ථාදො සිද්ධසද්දස්සොපහිතත්තා, අථ හොත්ව පුබ්බා ඣාලාදි සඤ්ඤා, සද්දසාධනමත්තප්පයොජනත්තා පන සබ්බවිධානස්ස පුබ්බාචරිය සඤ්ඤාවාලමෙත්ථාති කිං පුනාපි වණ්ණාදිසඤ්ඤාවිධානෙන ගන්ථගාරව කරණෙනාති සච්චමෙතං, පුබ්බාචරියෙසු පන ගාරවං තදනුගමනඤ්ච දීපෙතුං කාචි සඤ්ඤායොප්‍යන්වාඛ්‍යායන්තෙ, යජ්ජෙවං සංයොගසබ්බනාමලොපාදයොපි සඤ්ඤා පුබ්බාචරියෙහි වුත්තා වත්තබ්බාති නනු භො වුත්තමෙවාම්හෙහි’කාචි සඤ්ඤායො ආඛ්‍යායන්තෙ’ති, කින්තදාඛ්‍යානද්වාරෙන භවතා තාපි විඤ්ඤාතුං න සක්කාති, කෙසඤ්චි සාත්ථකත්තොපි පතිවණ්ණමත්ථානුපලද්ධිතො වණ්ණානමදිට්ඨානමකාරාදීනමනුකතියො ඉහොපදිට්ඨාඉත්‍යනුකාරියෙනාත්ථෙනාත්ථවන්තතාය හොතෙවාකාරාදිතො විභත්ති, ලොපෙන නිද්දිට්ඨත්තා පනස්සා අස්සවනං සන්නිකංසවචනිච්ඡාභාවා සංහිතායානිද්දෙසො, අනුක්කමොති ආදොනිස්සයා සරාවුත්තා, තතො නිස්සිතා බ්‍යඤ්ජනා, සරෙසුපි එකට්ඨානියා අකාරාදයො බහුත්තා පඨමං වුත්තා ඨානානුක්කමෙන, තතො ද්විජා ඨානානුක්කමෙන, තෙසුපි රස්සාව ලහුත්තා පඨමං වුත්තා, තතො දීඝා, බ්‍යඤ්ජනෙසුපි වග්ගා බහුත්තා ඨානප්පටිපාටියා පඨමං වුත්තා, තතො යකාරාදයො, වග්ගෙසු ච අඝොසා පඨමං වුත්තා, තතො ඝොසා, තෙසු ච සිථිලා පඨමං වුත්තා, තතො ධනිතා, තත්ථාපි අප්පකත්තා ද්විජා පඤ්චමා වුත්තා, තතො යරලවා ඝොසභූතා ඨානානුක්කමෙන, තතො ධනිතා සකාරහ කාරා, තෙසුපිහකාරො කෙසඤ්චි ඔරසොපි හොතීති ද්විජත්තා පච්ඡා වුත්තො, කෙහිචි ‘‘ලළානමවිසෙසො’’ති ද්වින්නමවිසෙසෙ වුච්චමානෙපි ලිපිභෙදෙන ඨානභෙදෙන ච භින්නත්තා ළකාරො විසුං අක්ඛරභාවෙන ගහිතො, සොපි ඝොසභාවෙන ඨානානුක්කමෙනච හකාරතො පරං වුත්තො නිග්ගහීතං පන සරත්තාදිසබ්බවිනිම්මුත්තත්තා සබ්බපච්ඡා වුත්තන්ති අකාරාදීනමයමනුක්කමො, ඉමස්සෙවානුක්කමස්ස මනසි විපස්ස වත්තමානත්තා තිතාලීසාති ගණනාපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා ච ‘නිග්ගහීතන්තා’ති වුත්තියං වුත්තං, පකතං සාධුසද්දාන්වාඛ්‍යානං, න වණ්ණීයතෙ, ති සද්දසඞ්ඛරණ සඞ්ඛාත මුඛ්‍යප්පයොජනාභාවා, කිඤ්චාපි න වණ්ණීයතෙ, අම්හෙහි පන කථමකාරාදීනමයමනුක්කමො උප්පන්නොති සිස්සානං කඞ්ඛා විච්ඡෙදප්පයොජනම්පති අනුක්කමසද්දස්ස අත්ථකථනබ්‍යාජෙන වණ්ණිතො යෙවාති, කරීයන්තෙ උච්චාරීයන්තෙ එතෙනාති කරණං, තත්ථ ජිව්හාමජ්ඣං තාලුජානං, ජිව්හොපග්ගං මුද්ධජානං, ජිව්හග්ගං, දන්තජානං සෙසානං සකට්ඨානං කරණං, පයත්ති පයතනං, තම්පන වණ්ණුච්චාරණතො අබ්භන්තරො බාහියො ච උස්සාහො, තත්ථ අබ්භන්තරපයතනං-සංවුතත්තමකාරස්ස, විවටත්තං සරානං සකාරහකාරානඤ්ච ඵුට්ඨත්තං වග්ගානං, ඊසංඵුට්ඨත්තං යරලවානං, බාහියපයතනන්තු සංවුතකණ්ඨතාදි, ඨානතො පච්චාසත්තියා විධීයමානකාරියසම්භවෙන පයොජනසම්භවා ආහ-‘ඨානම්පනා’තිආදි, තිට්ඨන්ති එත්ථ උප්පත්තිවසෙන වණ්ණාති ඨානං, ‘‘එ ඔනම වණ්ණෙ’’ති (1-37) සුත්තෙ වණ්ණෙති කථනමෙව වණ්ණසඤ්ඤාකරණෙ පයොජනං, යථාවුත්තමත්ථමඤ්ඤත්‍ර බ්‍යාපදිසති’ එව’මිච්චාදිනා, තස්මා ‘‘දසාදො සරා’’ඉච්චාදො ‘තෙනා’තිආදීසු ‘තෙන සරඉච්චනෙන ක්වත්ථො කස්මිං සුත්තෙ පයොජනං තං දස්සෙති ‘‘සරොලොපො සරෙ’’ච්චාදී’ති එවමාදිනා අත්ථො දට්ඨබ්බො, ඤාපෙති වණ්ණලොපන්ති ඤාපකං, කස්මා පන’සො චෙමිනාව ඤාපකෙන සිද්ධො’ති වුච්චති නනු ‘තදමිනාදීනි’’ති (1-47) සුත්තං දිස්සතීති, (සච්චං) තථාපි පකාරන්තරොයම්පි වණ්ණලොපෙ දස්සිතොති විඤ්ඤාතබ්බං, එවසද්දො පන ‘යදි ඤාපකෙන වණ්ණලොපො සියා සො ඉමිනාව ඤාපකෙන සිද්ධො, නාඤ්ඤෙනා’ති අවධාරෙති.
2. දසා
නනු අආදයොති පඨමන්තෙනුවත්තන්තෙ කථමෙත්ථ’තත්ථා’ති සත්තමීනිද්දිට්ඨතාති ආහ-‘තඤ්චා’තිආදි, අත්ථවසාවිභත්තිවිපරිණාමෙනාති අආදයොති පඨමන්තස්ස‘ආදො දසා’ත්‍යනෙන සම්බන්ධා සම්බජ්ඣමානෙ චාධාරත්ථෙන භවිතබ්බන්ති ආධාරත්ථවසෙන සත්තමී විභත්තියා පරිවත්තනෙනාති අත්ථො, අත්ථවසා සත්තමියා විපරිණාමසම්භවායෙවසුත්තෙ අවිජ්ජමානෙපි‘තත්ථා’ති වුත්තියං වුත්තං, ආදොදසන්නමනඤ්ඤත්ථපවත්තිසම්භවතො තෙසං අආදයො විසයභාවෙනපි සක්කා පරිකප්පෙතුන්ති වුත්තං-‘තෙසු විසයභූතෙසූ’ති, නිද්ධාරණත්ථොපි යුජ්ජතෙව… වණ්ණසමුදායතො තදෙකදෙසභූතාන මාදො වණ්ණානං දසසඞ්ඛ්‍යාගුණෙන නිද්ධාරියමානත්තා, ආදිම්හි දස වණ්ණාති වුත්තෙ අවුත්තානම්පි අවස්සං වත්තබ්බානං ඌනපූරණත්ථමජ්ඣාහාරො හොතීති වුත්තං- අවට්ඨිතා නිද්දිට්ඨා වා’ති, එකාදීන මට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානං සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ වත්තනතො ආහ-‘දසසඞ්ඛ්‍යාය පරිච්ඡින්නත්තා’ති, ගය්හුපගානං රස්සඑ ඔවණ්ණානම්පි කච්චායනෙ විය අපරිච්චාගා අනූනා, අගය්හුපගානං තදඤ්ඤෙසං කෙසඤ්චි සරානං පරිච්චගා අනධිකා, දසසද්දස්ස සඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය වුත්තිත්තා දසන්නම්පි අධිකතවණ්ණානඤ්ඤත්තා වුත්තං-‘දසන්නම්පී’තිආදි, සයං පුබ්බා’රාජ=චිත්තියං’තීස්මා ක්විම්හි අන්තලොපෙ සමාසෙ ච තදමිනාදිත්තා නිරුත්තිනයෙන වා සරසද්දො නිප්ඵජ්ජතීති, ‘සර-ගතිහිං සාචින්තාසු’ ඉච්චස්මා අප්පච්චයෙන වා නිප්පජ්ජතීති දස්සෙතුමාහ=‘සයං රාජන්තී’තිආදි.
3. ද්වෙද්වෙ
තෙති’ආදො’ති සත්තම්‍යන්තත්තා අපරෙ ද්වෙ පරාමසති, හෙට්ඨා වියාති හෙට්ඨා වුත්තං අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමං උපමෙති, අතොව විඤ්ඤායමානත්ථවසෙන තෙසු’ති වුත්තං, තෙසුති පන නිද්ධාරණත්තවිවච්ඡායං තම්පි සම්භවතීති තෙසං වණ්ණානං මජ්ඣෙ ද්වෙද්වෙති ද්විසඞ්ඛ්‍යාය නිද්ධාරණත්ථොපි වෙදිතබ්බො, විච්ඡායං වුත්ති යස්ස සො විච්ඡාවුත්ති-ද්විසද්දො, විච්ඡාවුත්තිතා චාස්ස සවණ්ණත්තගුණෙන ද්වින්නං (‘බ්‍යාපිතු) මිට්ඨත්තා, කමෙනාවට්ඨිතෙති ඉමිනා අකාරාදිවණ්ණප්පබන්ධස්ස අනාදිකාලසිද්ධං කමසිද්ධත්තමාහ. නනු සමානා වණ්ණා සවණ්ණාත්‍යන්වත්ථෙ සවණ්ණසද්දෙ සති කතං රස්සදීඝානං සවණ්ණසඤ්ඤා සියා… අසමානත්තා එතෙසන්ති, නෙතදත්ථිවණ්ණප්පබන්ධස්ස කමසිද්ධත්තා වචනබලෙනෙවාසමානානම්පි හොතෙවාති, නෙවම්පි වත්තුං යුත්තං‘‘ද්වෙද්වෙ සවණ්ණා’’ති සුත්තස්ස තාදිසසාමත්ථියසබ්භාවෙ [සබ්භාවෙන (පොත්ථකෙ)] විසෙසකාරණාභාවාති ආහ‘සමානත්තම්පනා’තිආදි. තිට්ඨන්ති එත්ථ වණ්ණා චිත්තජත්තෙපි අභිබ්‍යත්ති වසෙනාති ඨානං කණ්ඨාදි, තෙන කතන්ති සමාසො, කණ්ඨතාතු ඉති චත්තෙ පාණ්‍යඞ්ගත්තා නපුංසකත්තං. පඤ්චමෙහි වග්ගපඤ්චමෙහි. අන්තට්ඨාකීති වග්ගානමන්තෙ තිට්ඨන්තීති අන්තට්ඨා, තාහි, යුත්තස්සාති බ්‍රහ්මචරියා, ගුය්හ’න්තිආදීසු යුත්තස්ස. කෙචීති අනියමෙන වුත්තං, තෙ පන–
‘‘හකාරො පඤ්චමෙහෙව, අන්තට්ඨාහි ච සංයුතො;
ඔරසො ඉති විඤ්ඤෙය්‍යො, කණ්ඨජො තදසංයුතො’’ති වදන්ති.
4. පුබ්බො
වත්තතෙති අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමෙන වත්තතෙ, නනු චෙත්‍යාදිචොදනා, නෙසදොසොච්චාදි පරිහාරො, දොසාභාවෙ කාරණ මාහ-‘යොයො…පෙ… පතීයතෙ’ති, වුත්තං සමත්තෙති-‘නහි’ච්චාදිනා, නනු ච පුබ්බසද්දො යමෙකත්තා එකං පුබ්බමාචික්ඛති න සකලන්ති කථං ‘‘පුබ්බො’ති වුත්තෙ යොයොති ඤායති ‘යොයො පුබ්බො’ති ච වුත්තෙ ‘තෙසු ද්වීසු’ති එත්ථ’ද්වීසු ද්වීසු’ති ඉදං කථං සුඛෙනෙව පතීයතෙ තදිදමසිද්ධෙනාසිද්ධසාධනන්ති ආසඞ්කිය තදභාවමුබ්භාවීය පුබ්බ සද්දස්ස විච්ඡාගමකත්තමවගමයිතුමාහ-‘නචෙද’මිච්චාදි. තංයොගාති උපචාරවසෙනාහ, තබ්බන්තතායවාති අත්ථියත්ථෙ අප්පච්චයවසෙන, එවමුපරිපි.
5. පරො
සෙසමිච්චාදිනා‘තෙසු ද්වීසූති සවණ්ණසඤ්ඤකෙසු ද්වීසු’ ඉච්චාදි කමතිදිස්සති. ලහුසඤ්ඤා රස්සස්ස, සංයොගපුබ්බස්ස රස්සස්ස දීඝස්ස ච ගුරුසඤ්ඤා න වත්තබ්බා… උච්චාරණවසෙනෙවාන්වත්ථසඤ්ඤාති විඤ්ඤායති, පුබ්බාචරියවසෙන වා ඉහාවුත්තාවසෙසසඤ්ඤාවිය.
6. කාදයො
කෙවල බ්‍යඤ්ජනානමත්ථප්පකාසත්තාභාවා සරානමත්ථප්පකාසනෙ අච්චන්තොපකාරා බ්‍යඤ්ජනාති ‘එතෙහී’ති කරණත්තෙන වුත්තං, තෙනාහ ‘සරාන’මිච්චාදි. විපුබ්බා ‘අඤ්ජ-බ්‍යත්තියං’තීමස්මා කරණෙ අනප්පච්චයෙ රූපං, නපුංසකත්තම්පිස්සාවගමයිතුං ‘උපකාරකානී’ති වුත්තං, බ්‍යඤ්ජනත්තං දිට්ඨන්තෙන ඵුටයති ‘යථා’ඉච්චාදිනා, යථා ඔදනස්සුපකාරකානි සූපාදීනි බ්‍යඤ්ජනානි, තථා සරානමුපකාරකානීති අධිප්පායො, බ්‍යඤ්ජනම්පන අද්ධමත්තිකං, වුත්තං හි–
එකමත්තො භවෙ රස්සො, දීඝො මත්තද්වයායුතො;
ප්ලුතො තිමත්තො විඤ්ඤෙය්‍යො, බ්‍යඤ්ජනං ත්වද්ධමත්තිකංති.
අන්වත්ථාති අන්වත්ථතො, ‘අන්වත්ථා බ්‍යඤ්ජනා’ති සම්බන්ධො.
7. පඤ්ච
සජාත්‍යපෙක්ඛාය සමුදායවාචිත්තෙපි කාදයොතී අනුවත්තනතො වග්ගසද්දෙන කඛගඝඤාදයොව ගය්හන්ති, පඤ්ච පරිමාණමස්ස පඤ්චකොවග්ගො, ‘‘තමස්ස පරිමාණං ණිකො චා’’ති (4-41) කො, සුත්තෙ ආදිභූතො පඤ්චසද්දො පඤ්චසඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදං කුරුමානො මාවසානානං වග්ගානං බහුත්තං ගමෙතීති ‘පඤ්චකා’ති වුත්තං, වග්ගාති බහුවචනතො පච්චෙකන්ති විඤ්ඤායති, වජ්ජෙන්ති යකාරාදයොභි වග්ගා, පඨමක්ඛරවසෙන පන කවග්ගාදිවොහාරො.
8. බින්දු
අනෙකත්ථත්තා ධාතූන මුච්චාරණත්ථොපෙත්ථ ගණ්හාතීති නිපුබ්බා තතො කම්මන්ති ත්තප්පච්චයෙ ඤ්ඤිම්හි පාදිසමාසෙ දීඝෙච රූපං දස්සෙන්තො ‘රස්සා’තිආදීමාහ, පීළනත්ථතො නිග්ගහනං නිග්ගහො, ‘ඉ-අජ්ඣෙන ගතීසු’ඉච්චස්මා කත්තරි [කම්මනි-ඉති වත්තබ්බං, ඉතං උච්චාරිතන්ති අත්ථො] ත්තප්පච්චයෙ ඉතං, නිග්ගහෙන ඉතන්ති අමාදිස මාසෙ රූපං දස්සෙන්තො ‘කරණං නිග්ගහෙන වා’තිආදිමාහ, පච්ඡිමපක්ඛං සාධෙතුමාහ-‘වුත්තං හී’ති.
9. ඉයු
චත්ථසමාසොති ඉතරීතරයොගද්වන්දසමාසො. අත්තෙති මුනි සද්දාදිවචනීයෙ අත්ථෙ, නමතීතීමස්සෙතං කම්මං,
යං සබ්බවචනං සබ්බ, ලිඞ්ගං සබ්බවිභත්තිකං;
තං සබ්බත්ථෙ නමනතො, විදුං නාමන්ති තබ්බිදූ.
ඉධ නාමසඤ්ඤායාභාවෙපි අන්වත්ථබලායෙව නාමසඤ්ඤා සිද්ධාති (ආහ) ‘අන්වත්ථබ්‍යපදෙසෙනා’ති, ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූපන්ති පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති, සා එව රූපන්ති පකතිරූපං, ස්‍යාද්‍යන්තස්ස පකති රූපං මුනිසද්දාදි ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූපං, අත්ථවන්තමධාතුකමප්පච්චයම්පාටිපදිකං, පදං පදං පති පටිපදෙ, පටිපදං නියුත්තං පාටිපදිකං. විසෙසනෙනාති සුත්තෙ ‘නමස්සන්තෙ’ති වුත්තෙන ඉවණ්ණුවණ්ණානං විසෙසනෙන. ආඛ්‍යාතස්සාති පචතිආදිනො. ආදිමජ්ඣවත්තිනොති ඉන්ද උදකසද්දාදීනං ආදො, පඛුමාදීනං මජ්ඣෙච වත්තිනො. පදෙසෙසූති ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති (2-83) ආදිකෙසු සුත්තප්පදෙසෙසු, අනිට්ඨපසඞ්ග (සඞ්කං) නිවත්තෙතීති සම්බන්ධො, අනිට්ඨප්පසඞ්ගොනාම [නාමාති (පොත්ථකෙ)] පචති-ඉන්ද (උදක පඛුම) සද්දාදීන මන්ත ආදිමජ්ඣභූතඉවණ්ණාදීනං ඣලසඤ්ඤා විධාය තතො පරාසං සාදි විභත්තීනං ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති (2-81) ආදීහි ‘නො’ ආදෙසාදිම්හි කතෙ ‘පචතිනො, ඉන්දනො, උදකනො, පඛුමනො’තිආදි රූපප්පසඞ්ගො, නනුචාදිආදි චොදනා. වත්තබ්බන්ති සුත්තෙ වත්තබ්බං. බ්‍යාසනිද්දෙසෙනාති අසමාසනිද්දෙසෙන. තදයුත්තන්තිආදි පරිහාරො, තන්ති තං චොද්‍යං, සතිහීතිආදිනා අයුත්තත්තං සමත්ථෙති, ද්වීසුත්තරෙසු යොගෙසූති උපරිමෙසු ‘‘පිත්ථියං’’ ‘‘ඝා’’ති ද්වීසු සුත්තෙසු. ඉත්ථියන්ති ඉදන්ති ‘‘පිත්ථිය’’න්ති සුත්තෙ ඉත්ථියන්ති ඉදං පදං. වණ්ණවිසෙසනං සියාති ‘‘පිත්ථිය’’න්ති සුත්තෙ ‘ඉයුවණ්ණා’ති අනුවත්තනතො ‘ඉත්ථියං ඉවණ්ණුවණ්ණා’ති එවං ඉවණ්ණු වණ්ණා ‘‘ඝො’’ති සුත්තෙ ‘ඉත්ථියං ආ’තිඑවං අවණ්ණස්ස ච විසෙසනං භවෙය්‍ය. වණ්ණවිසෙසනෙ විරොධමාහ ‘එවඤ්චෙ’ච්චාදි, නාමස්සන්තෙති අසමාසනිද්දෙසෙ ත්වවිරොධමාහ- ‘බ්‍යාසෙ’ච්චාදි. සක්කානාමවිසෙසනං කාතුන්ති ද්වීසු සුත්තෙසු ඉත්ථියන්තිආදිනා වක්ඛමානක්කමෙන. නාමස්ස අන්තො නාමන්තොති සමාසස්ස උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා සමාසෙ ගුණීභූතස්ස නාමස්ස ඉත්ථියන්ති ඉදං විසෙසනං කාතුං න සක්කාති අධිප්පායො, වචනමන්තරෙනාති පාණිනියානමිව ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍යමනුදෙසො සමානං’’ති (1-3-10) සුත්තං විනා, සමාසඞ්ඛ්‍ය එතෙසන්ති සමසඞ්ඛ්‍යකා, ඉතිසද්දො ආද්‍යත්ථො, තෙන–
‘‘ආලාපහාසලීලාහි, මුනින්ද විජයා තව;
කොකිලා කුමුදානී වො, පසෙවන්තෙ වනං ජලං’’ (260).
ඉච්චාදිං සඞ්ගණ්හාති.
10. පිත්ථි
ඉත්ථියං නාමස්සාති ච, අන්තෙ ඉවණ්ණුවණ්ණාති ච වුත්තෙ තෙසමා ධාරාධෙය්‍යසම්බන්ධො ආධෙය්‍යස්සාධාරෙ පවත්තිං විනා න සම්භවතීති අජ්ඣාහාරවසෙන ‘වත්තමානා’ති වුත්තියං වුත්තං. ඉවණ්ණු වණ්ණාති අපෙක්ඛිය‘විසෙසීයන්තී’ති බහුවචනමෙතං සම්බන්ධස්ස පුරිසාධීනතාය නාමන්තීමිනා සම්බන්ධෙ සති‘විසෙසීයතී’තෙකත්තෙන පරිණමති.
11. ඝා
ඉත්ථියං නාමස්සන්තෙති ච වත්තතෙ. හෙට්ඨා සබ්බත්ථ සඤ්ඤිනො නිද්දිසිය සඤ්ඤාය නිද්දිට්ඨත්තා තත්ථ විය විසුං සඤ්ඤිනො පඨමමනිද්දෙසෙ අසන්තො වියාති දොසලෙසමාලම්බිය චොදයති නන්හචෙ’ත්‍යාදිනා. තත්ථ සෙතොති විජ්ජමානස්ස සඤ්ඤිනො. කාරියෙනාති සඤ්ඤාකාරියෙන. පරිහරති ‘නායං දොසො’තිආදිනා. පච්ඡාවුත්තමත්තෙනාති ‘‘ඝා’’ති සුත්තෙ කාරියිනො ආකාරස්ස පච්ඡා වුත්තමත්තෙන. නචාති එත්ථ චසද්දො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ, අපරම්පි කිඤ්චි වත්තබ්බමනියමරූපමත්ථීති අත්ථො. අනියමරූපමාචරියප්පවත්තිතො සාධෙතුමාහ ‘උභයථාපි’ච්චාදි.
12. ගොස්‍යා
ආසද්දො ආභිමුඛ්‍යෙ, අනභිමුඛමභිමුඛං කත්වා ලපනං කථනමාල පනං, තස්මිං ආලපනෙ, ආලපනත්ථෙ විහිතො සීති අත්ථො.
ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං
සඤ්ඤාධිකාරො සමත්තො.
පරිභාසාධිකාර
13. විධි
වචනාරම්භයොජනමාහ–‘යං විසෙසනභාවෙනෙ’ච්චාදි, යන්ති අනියමෙන ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’ති (2-43) ආදීසු අතොතිආදිකං විසෙසනභාවෙන වත්තුමිච්ඡිතං පරාමසති, තෙනාති විසෙ සනත්තෙනු-පාදියමානෙන යං සද්දනිද්දිට්ඨෙන අතොතිආදිකෙන කරණභූතෙන, යථාකථඤ්චිතබ්බතොති ආදො මජ්ඣෙ-න්තෙ වා සබ්භාවතො යෙනකෙනචි ආකාරෙන අභෙදොපචාරෙන අකාරාදිවිසෙසනවතො නාමාදිනො, තදන්තත්ථන්ති තං අතොත්‍යාදි විසෙසනමන්තෙ, නාදො න මජ්ඣෙ යස්ස තං තදන්තං, තං අත්ථො පයොජනං යස්සාති අඤ්ඤපදත්ථො, වත්තායත්තාති වත්තුනො ආයත්තා… අත්තාවාත්තනො වචනෙ පධානන්ති, තස්සාති වත්තුනො, සාති වචනිච්ඡා, පයොගානුසා රෙනාති ජිනවචනානුසාරෙන, ඉතීති කාරණත්ථෙ නිපාතො, ඉමිනා කාරණෙනාති අත්ථො, න සබ්බත්ථප්පසඞ්ගොති සංහිතාදිවිධිම්හි සබ්බත්ථ තදන්ත විධිප්පසඞ්ගො න හොති, තථාහි ‘‘සරො ලොපො සරෙ’’ති (1-26) එත්ථ සරොති විසෙසනභාවෙන වචනිච්ඡාය සබ්භාවෙ සරොති තත්‍රා’දීනං විසෙසනන්ති යථාකථඤ්චිසරාදිසරමජ්ඣසරන්තානං තත්‍රාදීනං ලොපප්පසඞ්ගෙ ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති (1-13) සරන්තස්සපසඞ්ගො සියා, න ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති (1-13) අන්තස්ස… ඡට්ඨීනිද්දෙසාභාවා, තථා සති ‘තත්‍රිමෙ’තිආදිම්හි ‘ඉමෙ’තිආදිනා වත්තබ්බතා ආපජ්ජෙය්‍යාති පයොගං නානුසටා නාමසියුන්ති න සබ්බත්ථ තදන්ත විධිප්පසඞ්ගො, තථා ‘‘ගතිබොධා’’ (2-4) දිසුත්තාදිම්හිපි ‘ගමයති මාණවකංගාමං ත්‍යාදිප්පසඞ්ගොතිආදි ච යථායොගමවගන්තබ්බං, වුත්තියං ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’ති සුත්තොදාහරණං දස්සිතං, ‘‘නරා නරෙ’’ති ලක්ඛියොදාහරණං.
14. සත්තධී
වචනඵලමුපදස්සෙති‘යත්ථෙ’ච්චාදිනා, යත්ථ යස්මිං ‘‘සරො ලොපො සරෙ’’ත්‍යාදිකෙ සුත්තෙ, සත්තමියාති ‘සරෙ’තිආදිනා සත්තමියා, යස්සාති සරොතිආදිනා නිද්දිට්ඨස්ස, කාරියං ලොපාදි, සම්බන්ධා විසෙසාති සරෙත්‍යාදො ඔපසිලෙසිකමධිකරණං, තඤ්චොපසිලෙසෙ භවමධිකරණං පුබ්බස්ස වා පරං සියා පරස්ස වා පුබ්බන්ති පුබ්බපරොපසි ලෙසස්සාවිසිට්ඨත්තා පුබ්බපරානං සම්බන්ධස්ස අවිසෙසා, පරස්සාපීති න කෙවලං පුබ්බස්සෙව, සතීත්‍යස්මිං අත්ථෙ ජොතනීයෙ සත්තමී සංසත්තමී සන්තසද්දස්ස සමාදෙසෙන, සත්තඤ්චෙත්‍යාදිවචනමෙවං සති ඝටතෙ, සන්ති වා සන්තසද්දත්ථෙ පාදි, සුත්තෙ අවුත්තෙපි වුත්තියං ‘නිද්දෙසෙ’ති වචනෙ කාරණමාහ-සත්තඤ්චා’තිආදි, නිද්දෙසමන්තරෙන සත්තං න සම්භවතීති සම්බන්ධො, සත්තමියා නිද්දෙසෙ සතියෙව තං සම්බන්ධාය සත්තාය සම්භවො, අඤ්ඤථා කිමඤ්ඤන්තස්සා පතිට්ඨාති අධිප්පායො, පුබ්බසද්දස්ස සම්බන්ධිසද්දත්තා කින්නිස්සාය පුබ්බත්තමිච්චාහ-‘සත්තමි’ච්චාදි, තන්ති ‘‘සරො ලොපො සරෙ’’ති සුත්තං, උකාරස්සාති ‘වෙළු’ඉච්චත්‍ර උකාරස්ස, පුබ්බස්ස…පෙ… කරිත්වා තංමනසිකතඤ්චොදනං දස්සෙතුමාහ-‘තමහ’න්ති ච්චාදිති එවමෙත්ථ සාජ්ඣාහාරො සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පුබ්බස්සාති සත්තමී නිද්දිට්ඨතො පුබ්බස්ස, අනන්තරස්සාති අබ්‍යවහිතස්ස, වුත්තං කිඤ්චි නත්ථීති සම්බන්ධො, අයමධිප්පායො ‘‘තස්මින්ති නිද්දිට්ඨෙ පුබ්බස්සා’’ති (1-1-66) පාණිනියවචනෙ ‘‘දිසිරයමුච්චාරණක්‍රියො නිසද්දොප්‍යය මිහ නෙරන්තරියං ජොතෙති, තත්ථ‘නිරන්තරං දිට්ඨො’ති පාදිසමාසෙ කතෙ ඵුටමෙවානන්තරමුච්චාරිතෙත්‍යමත්ථො-වගම්‍යතෙති ‘‘පුබ්බසද්දස්ස බ්‍යවහිතෙපි පයොගදස්සනෙ බ්‍යවහිතෙපි කාරියං පප්පොතී’’ති භස්සකාරාදයො වණ්ණෙන්ති, ඉහ තාදිසවචනාභාවෙන වණ්ණාදි බ්‍යවධානෙපි සියා’’ති, සරෙච්චාදිපරිහාරවචනෙ-ධිප්පාය මුබ්භාවයති ‘යදිපි’ච්චාදිනා, මථුරාය පාටලිපුත්තකස්ස චාන්තරාළෙ ගාමාදීනං සබ්භාවා බ්‍යවධානෙපි පුබ්බසද්දස්ස පවත්තියා දිට්ඨන්තමාහ-‘මථුරා’ ඉච්චාදි, යස්මා සරෙති ඔපසිලෙසිකාධාරෙ සත්තම්‍යන්තං පදං, තස්මා බ්‍යවධානෙ සරලොපො න හොතීති එවං සඞ්ඛෙපබ්‍යාඛ්‍යානෙන වුත්තිය මත්ථො වෙදිතබ්බො, න කෙවලං සරෙති එත්ථෙවාති ආහ- ‘කාරියෙ’ච්චාදි, ඔපසිලෙසිකෙයෙවාධාරෙ භවතීති සෙසො, කාරණමාහ-‘වත්තිච්ඡාන්හවිධානතො සද්දස්සා’ති, වත්තුනො යා ඉච්ඡා වචනිච්ඡා තස්සා අනුතූලෙන විධානතො අත්ථස්ස කථනතොති අත්ථො,යෙන හි යමත්ථං වත්තාතිධාතුමිච්ඡති සතීප්‍යභිධානසා මත්ථියෙ න තතො-ඤ්ඤමත්ථං සද්දොභිදධාතීත්‍යධිප්පායො, වත්තිච්ඡා වසායෙ කාරණමාහ’වත්තිච්ඡාපි’ච්චාදි, වත්තුනො සුත්තකාරස්ස ඉච්ඡා වත්තිච්ඡා, කථමුපදෙසතො වත්තිච්ඡා-වසීයතෙ’ කථඤ්ච සාමත්ථියතොති ආසඞ්කිය තමුපදස්සෙතුමාහ-‘අතොචෙත්‍යාදි, අතො වක්ඛමානකාරණා උපදෙසතො වසීයතෙති සම්බන්ධො, කින්තං කාරණ මිච්චාහ-‘යස්මා’ඉච්චාදි, අන්වයසද්දෙනෙත්ථ ගුරුපාරම්පරියො-පදෙසො විවච්ඡිතො, යස්මා කාරණා අන්වයො ගුරුපාරම්පරියො පදෙසො ගුරුකුලමුපගම්ම පඤ්හකරණාදිනා අන්විච්ඡීයතෙ ගවෙසීයති, අතො කාරණා ගුරුපරම්පරා ගතඋපදෙසතො වසීයතොති අත්ථො, සාමත්ථියතො-වසායප්පටිපාදයිතුමාහ- ‘සාමත්ථියම්පි’ච්චාදි, සාමත්ථියම්පි වුච්චතෙතිසෙසො, ලඝුනොපායෙන සද්දානමුපලක්ඛණෙ පවත්තීති බ්‍යවහිතනිවත්තියා වචනන්තරක-රණමනුපන්නං, උපපන්නං වචනන්තරකරණං, තස්ස ච ඔපසිලෙසිකාධාර මන්තරෙන අඤ්ඤථානුපපත්තියා ආධාරවිසෙසප්පටිප්පත්තීති ඉදමෙත්ථ සාමත්ථියං, ආධාරන්තරෙච්චාදිනා යථාවුත්තං සාමත්ථියං විභාවෙති, ආධාරන්තරෙපීති සබ්බත්ථ පාඨො දිස්සති, පසඞ්ගාභාවතො අත්ථන්ත-රෙනාපි ආධාරන්තරෙපි ඔපසිලෙසිකාධාරෙපි වචනන්තරප්පසඞ්ගො සියාති සම්බන්ධසම්භවා ඔපසිලෙසිකාධාරනිස්සයනෙපි ආනිසංසො න දිස්සතීති සමුච්චයත්ථෙනාපි නත්ථි පයොජනන්ති වජ්ජෙතබ්බො යම්පි සද්දොති, නනු කිමෙවං වණ්ණීයතෙ පුබ්බස්සෙවෙති වචන මෙවොපසිලෙසිකමධිකරණං විඤ්ඤාපයති… තත්ථෙව පුබ්බපරත්ත සම්භවාති යොමඤ්ඤතෙ, තස්සෙසා කප්පනා න සඞ්ගතාති දස්සෙතුමාහ-‘පුබ්බස්සාති’ච්චාදි, අයුත්තත්තෙ කාරණමාහ-‘සාමීපිකෙපි තස්ස සම්භවා’ති, ‘ගඞ්ගායං ඝොසො’ති වුත්තෙ ඝොසො ගඞ්ගායං පුබ්බො වා පරො වෙති ගම්මමානත්තා සාමීපිකෙප්‍යධිකරණෙ පුබ්බපරත්තස්ස සම්භවාති අත්ථො, එතාවවුච්චතෙති පුබ්බස්සෙව හොති න පරස්සාති එත්තකමෙව වුච්චතෙ, තථාච වක්ඛති-‘කින්ත’න්තිආදි, අධිකං බ්‍යවහිතනිවුත්‍යාදි න වුච්චතෙති සම්බන්ධො, ආදිසද්දෙනෙත්ථ ඡට්ඨීපකප්පනා ගහිතා, ඡට්ඨීපකප්පනාපි සාමත්තියා කතාති සම්බන්ධො, පකප්පනං පකප්පනාවිධානං, එවං මඤ්ඤතෙ ‘පාණිනියා ‘‘ඡට්ඨීට්ඨානෙයොගා’’ත්‍යතො (1-1-49) ‘‘තස්මින්ති නිද්දිට්ඨෙ පුබ්බස්ස’’ (1-1-66) ‘‘තස්මා ත්‍යුත්තරස්ස’’ ඉති (1-1-67) පරිභාසාසුත්තද්වයෙ ඡට්ඨීගහණමනුවත්තිය ‘තස්මින්ති නිද්දිට්ඨෙ පුබ්බස්ස ඡට්ඨී’ ‘තස්මාත්‍යුත්තරස්ස ඡට්ඨී [නිද්දිට්ඨෙ පුබ්බස්ස ඡට්ඨීති පුබ්බස්ස කාරියිත්තපටිපාදනයොග්ගො ඡට්ඨී තබ්බොධකපදෙ භවතිත්‍යත්ථො, එව ධුත්තරස්සෙතු වි. උජ්ජොතටීකා] ති ඡට්ඨීපකප්පනං පටිපාදෙන්ති ‘යස්මිං සුත්තෙ ඡට්ඨීනිද්දෙසො නත්ථි, තත්ථ ඡට්ඨීපකප්පනායථා සියා’ති, ඉධ පන වචනන්තරාභාවෙපි යත්ථ ඡට්ඨීනිද්දෙසො නත්ථි, තත්ථ සාමත්ථියෙනෙව ඡට්ඨීපකප්පනා සිද්ධා’ති, සාමත්ථියමුපදස්සෙති ‘සත්තමීනිද්දෙසෙ’ච්චාදිනා, අඤ්ඤවිභත්තිනිද්දිට්ඨොපි පටිපජ්ජතෙති සම්බන්ධො, කාරියයො ගන්ති කාරියසම්බන්ධං, යථා ‘‘වග්ගෙ වග්ගන්තො’’ති එත්ථානුවත්තමානං නිග්ගහීත’න්තිදං ඡට්ඨීයන්තං විඤ්ඤායතෙ, කථං වග්ගෙතෙසා සත්තම්‍යකතත්ථා ‘‘නිග්ගහීත’’න්ති (1-38) පුබ්බසුත්තෙ කතත්ථතාය පඨමා විභත්තියා ඡට්ඨීවිභත්තිම්පකප්පෙති සත්තමියං පුබ්බස්සෙ’ති තථෙත්‍යවගන්තබ්බං. එතාව වුච්චතෙති වුත්තෙ ඉදන්ති න විඤ්ඤායතෙති ආහ ‘කින්ත’න්තිආදි, යදාහිච්චාදිනා පරියායපසඞ්ගක්කමං දස්සෙති. කිමිදමුච්චතෙ පරියායප්පසඞ්ගෙ නියමත්ථං වචනන්ති නනු පුබ්බපරානං යුගපදුප්පත්තිය මාචරියවචනප්පමාණෙනාප්පටිපත්තියං විජ්ඣනත්ථං වචනන්ති කස්මා නොච්ච තෙච්චාහ- ‘යුගපදුපසිලිට්ඨාන’න්ත්‍යාදි, යුගපදුපසිලිට්ඨානමසම්භවොති සම්බන්ධො, කුතොච්චාහ-‘අපරස්සූපසිලෙසිකස්සාභාවතො’ති, අතොති යුගපදුභින්නම්පත්තියා අභාවතො, වචනං ‘‘සරො ලොපාසරෙ’’ච්චාදිකං (1-26) සුත්තං.
15. පඤ්ච
අවධිභාවෙනාති ‘අතො’ච්චාදිනා අවධිත්තෙන, යස්සාති යො ආදිනො, කාරියන්ති ‘ටාටෙ’ආදිකං, පුබ්බපරාපෙක්ඛත්තෙනාවිසෙසාති යථා- ‘ගාමා දෙවදත්තො’ති වුත්තෙ සො තතො පුබ්බො පරොගෙති විඤ්ඤායතීත්‍යවධිභාවස්ස පුබ්බපරාපෙක්ඛත්තෙනාවිසෙසො, තථෙහාපි ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’ති (2-41) වුච්චමානෙ අතො පුබ්බෙසං යොනං අථවා පරෙසන්ති පුබ්බපරාපෙක්ඛත්තෙනාවධිභාවස්සාවිසෙසාති මඤ්ඤතෙ, පුරෙ වියාත්‍යනෙන සත්තමියන්ති එත්ථ වුත්තං නිද්දෙසවචනෙ කාරණමතිදිසති, වුත්තියං ‘නරානමෙරෙ’ති එත්ථ අපවාදවිප්පටිසෙධෙ සතිපරත්තා ටාටෙආදෙසානං පවත්තිං ‘‘ආදිස්සා’’ති එත්ථ වණ්ණයිස්සාම, අථ කිමිමිනා වචනෙන නනු යතො යත්ථ පඤ්චමී නිද්දෙසො තත්ථ සබ්බත්ථ ‘‘මානුබන්ධො සරානමන්තා පරො’’ (1-21) ත්‍යතො ‘පරො’ත්‍යනුවත්තෙතුං සක්කාති තස්සානුවත්තිතස්ස යොනමිච්චනෙන සාමානාධිකරණ්‍යා‘පරෙසං යොනං’ත්‍යයමත්ථො විඤ්ඤායතෙ, තතො පුබ්බෙසං පසඞ්ගොයෙව නත්ථීති, නෙතදත්ථි, පරොති ත්‍යනුවත්තමානං ‘අතො’ති පඤ්චම්‍යන්තෙන සම්බජ්ඣමානං න කොචි වාරෙතා අත්ථීති පරතො-කාරතො පුබ්බෙසම්පි යොනං ටාටෙආදෙසා පප්පොන්තීති වචනෙනෙමිනා භවිතබ්බමෙවාති දස්සෙතුමාහ-‘වචනෙ’ච්චාදි, එවඤ්චරහි තදෙවොදාහරිතබ්බං, කිං ‘නරානරෙ’ ත්‍යුදාහටන්ති චෙ, නෙසදොසො, අඤ්ඤදත්ථං කාරීයමානමිහා-ප්‍යත්ථවන්තං හොතීති, පුබ්බකො පරිහාරොති බ්‍යව හිතනිවත්තියා පුබ්බසුත්තෙ වුත්තො ‘‘සරෙතොපසිලෙසිකාධාරො’’ති පරිහාරො, න සම්භවතීති ඉහ සත්තමියා අභාවා න සම්භවති, වචනානන්තරන්ති පාණිනියානං නිද්දිට්ඨග්ගහණමිව බ්‍යවහිතනිවත්තියා සුත්තන්තරං, තෙ හි ‘‘තස්මාත්‍යුත්තරස්සා’’ත්‍යෙත්ථ (1-1-67) නිද්දිට්ඨග්ගහණමනුවත්තිය තෙන පුබ්බෙ විය බ්‍යවහිතනිවත්තිම්පටිපාදෙන්ති. අනන්තරෙතිවචනා පච්චාසත්තියා නිස්සයනං විඤ්ඤායතෙ, කතත්ථතායාති වචනා ජාතියාත්‍යාහ- ‘පච්චාසත්‍යා ජාතිං සන්නිස්සායා’ති ජාතිං සන්නිස්සාය පච්චාසත්‍යා කරණභූතාය නිවත්තිමාහෙති සම්බන්ධො, ඉමිනා පච්චාසත්ති ඤායබ්‍යාපනඤායජාතිපදත්ථබ්‍යත්තිපදත්ථෙසු පච්චාසත්තිඤායො ජාතිපදත්ථොචෙහ නිස්සීයතෙති දස්සෙති, න හි කෙවලං ජාතිං නිස්සාය බ්‍යවහිතනිවත්ති වත්තුං සක්කා, තථාහි යදෙත්ථ පච්චාසත්තිඤායො න නිස්සිතො, තදා බ්‍යාපනඤායෙන බ්‍යවහිතෙ චාබ්‍යවහිතෙ චාසජ්ජතීති ජාතියා නිස්සයනෙ සත්‍යපි බ්‍යවහිතෙපි බ්‍යාප්‍යමානා ජාති කෙන නිවාරීයතෙ නාපි කෙවලං පච්චාසත්තින්නිස්සාය බ්‍යවහිතනිවත්ති වත්තුං සක්කා, තථාහ්‍යසති ජාතිසන්නිස්සයෙන බ්‍යත්තිනිස්සීයතෙ, බ්‍යත්තියඤ්ච පදත්ථෙ පටිලක්ඛියං ලක්ඛණං පවත්තතීති පච්චාසත්ති ඤායනිස්සයනෙප්‍යබ්‍යවහිතම්පති යං ලක්ඛණං භින්නං තදබ්‍යවහිතෙ පවත්තං, යම්පන බ්‍යවහිතම්පති භින්නං ලක්ඛණං, තඤ්ච වචනප්පමාණතො මාභවත්වස්ස බ්‍යත්ථතාති බ්‍යවහිතෙපි පවත්තතෙ, තස්මා උභොපි නිස්සාය නීයාති. විසයදස්සනප්පසඞ්ගෙ විසයිදස්සනමත්ථබ්‍යත්තිකාරණන්ති වාක්‍යන්තොගධපදානමත්ථම්පඨමං දස්සෙත්වා පච්ඡා සමාසාදිකං දස්සෙතුං ‘කතො’ත්‍යාදිකමාරද්ධං, ජාතිලක්ඛණොති අබ්‍යවහිතත්තජාතිසභාවො, ‘ඔසධ්‍යො’ති එත්ථ සකාරෙ අකාරා පරස්ස ධකාරෙන බ්‍යවහිතස්ස යොස්ස වියාවසෙසානම්පි සබ්භාවතො වුත්තං-‘යොප්පභුතීන’න්ති, ජාති සාමඤ්ඤං, යාවති විසයෙති ගවාදිකෙ යත්තකෙ විසයෙ, කාමචාරතො විසය පරිසමත්තියා දිට්ඨන්තමාහ-‘තං යථෙ’ති, භොජයෙතීති එත්ථ භොජයෙඉතීති පදච්ඡෙදො, කතොහි ජාත්‍යත්ථො කසිණොති යස්මා සකලො බ්‍රාහ්මණ ජාතිසඞ්ඛාතො අත්ථො පරිසමත්තො, තස්මාති අත්ථො, ඉදං වුත්තං හොති- ‘යාව දිට්ඨම්භොජයෙ’ති වුත්තෙ [වුත්තෙන (පොත්ථකෙ)] සන්තාය සාමඤ්ඤවුත්ති බ්‍රාහ්මණසද්දප්පයොගසාමත්ථියා පච්චෙකම්භොජනකිරියා කතා නාම හොති, යතො කසිණොපි ජාත්‍යත්ථො පරිසමත්තො නාමාති. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) සුත්තෙ බ්‍යඤ්ජනෙති සත්තමී පුබ්බස්ස දීඝාදිවිධිම්හි චරිතත්තා ‘‘සරම්හා ද්වෙ’’ති (1-34) එත්ථ සරම්හාති පඤ්චම්‍යක තත්ථා, තතො පඤ්චමීනිද්දෙසස්ස බලීයත්තං, තතො ‘‘සත්තමියං පුබ්බස්ස’’ ‘‘පඤ්චමියං පරස්සා’’ති ද්වින්නං පරස්ස සමුට්ඨාපනෙ ‘බ්‍යඤ්ජනෙ’ති සත්තමී පරස්ස කාරිය යොගිතාය අත්ථතො විභත්තිවිපරිණාමෙන ඡට්ඨීභාවෙන පරිණමතී… ද්වින්නං සුත්තානං විප්පටිසෙධෙ පරස්ස බලී යත්තාවාති එතාදිසසාමත්ථියසබ්භාවතො වුත්තං-‘ඡට්ඨීපකප්පනාපි පුරෙවිය සාමත්ථියා’ති.
16. ආදිස්ස
කිඤ්චි අන්තස්ස සම්පත්තන්ති යං ටානුබන්ධමනෙකවණ්ණං න හොති, තං ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’’ (1-17) ත්‍යන්තස්ස පත්තං, කිඤ්චි සබ්බස්සෙති ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙති’’ (1-19) ටානුබන්ධමනෙකවණ්ණඤ්ච කාරියං සබ්බස්ස පත්තං. යදන්තභාවිකාරියංත්‍යාදිනා වචනඵලමුපදස්සෙන්තො ‘ඡට්ඨීයන්තස්සෙ’තීමස්සාපවාදො යං යොගොති දස්සෙති, තස්සායම පවාදො හොතු ටානුබන්ධාදිකාරියං කථන්ති ආහ-‘ටානුබන්ධෙ’ච්චාදි, විප්පටිසෙධාති අපවාදවිප්පටිසෙධා, ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’ති හි උස්සග්ගො, තස්සාපවාදා ‘‘ආදිස්ස’’ ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙ’’ත්‍යෙතෙ, ‘‘ආදිස්සා’’තීමස්සාවකාසො ‘තෙරසා’ති, ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සා’’තීමස්සාවකාසො ‘එසු, අනෙනා’ති, ඉහොභයම්පප්පොති ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’ (2-41) ‘‘නරානරෙ’’ ‘‘අතෙන’’ (2-108) ‘‘ජනෙනා’’ති (තත්ථ) ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙ’’තීදම්පවත්තතීති තෙසමපවාදානං විප්පටිසෙධා සබ්බාදෙසො භවති. ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති දසසද්දෙ-න්තස්ස පත්තොපි තදපවාදත්තා ‘‘ආදිස්සා’’තිආදිභූතස්ස දකාරස්ස හොතීති ආහ ‘දකාරස්සරො’ති.
17. ඡට්ඨී
කොත්ථොන්ත සද්දස්සෙච්චාහ-‘අන්තොවසාන’මිච්චාදි, ‘‘වණ්ණස්සන්තස්ස’’ති (1-1-52) සුත්තෙ වණ්ණග්ගහණමන්තවිසෙසනායොපදිට්ඨං පාණිනිනා-අන්තස්ස පදස්ස වාක්‍යස්ස වා මාභවී’ති, ඉහ ත්වනත්ථකං වණ්ණග්ගහණං බ්‍යවච්ඡෙජ්ජාභාවාති දස්සෙතුමාහ-‘සො චෙ’ ත්‍යාදි, නනු බ්‍රහ්මස්සාති විසෙසනත්ථෙන වත්තුමිච්ඡිතො මහාබ්‍රහ්මසද්දො ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨො නාමාති ‘‘බ්‍රහ්මස්සු වා’’ති (2-194) උආදෙසො ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති අන්තබ්‍රහ්මසද්දස්ස පප්පොති, තථා සති ‘න හි ඡට්ඨී නිද්දිට්ඨස්ස අන්තං පදං වාක්‍යං වා සම්භවතී’ති කස්මා වුත්තන්ති, වුච්චතෙ- න විසෙසනත්ථෙනාක්ඛෙපමත්තෙන මහාබ්‍රහ්මසද්දො ඡට්ඨී නිද්දිට්ඨො නාම භවතීති න බ්‍රහ්මසද්දස්ස සබ්බස්සාදෙසප්පසඞ්ගො, මහාබ්‍රහ්මසද්දෙ වා බ්‍රහ්මසද්දො අත්ථීති තස්සාන්තස්ස උත්තං විධීයතෙ.
18. වානු
‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’’ත්‍යනෙනෙවාවිසෙසෙන වානුබන්ධකාරියෙප්‍යන්තස්ස සිද්ධෙ කිමත්ථොයමාරම්භොත්‍යාසඞ්කිය ටානුබන්ධාත්‍යාදිනා වචනඵලමුපදස්සෙන්තො ‘බාධකබාධනත්ථො-යමාරම්භො’ති-වදති, තථාහි ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’’ත්‍යස්ස බාධකො ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙ’’ති, තස්ස ච ‘‘වානුබන්ධො’’ත්‍යයං යොගො බාධකොති බාධකබාධනත්ථො සම්පජ්ජතෙ, අපඉච්චයමුපසග්ගො වජ්ජනෙ නීවාරණෙ, පනයනෙ වා වත්තතෙති අපොද්‍යන්තෙ උස්සග්ගලක්ඛණානි වජ්ජීයන්තෙ නීවාරීයන්තෙ අපනීයන්තෙ නෙනෙත්‍යපවාදො, සුත්තෙකදෙසෙන සුත්තමෙවොපලක්ඛිතන්ති අන්තස්ස‘ඡට්ඨියන්තස්සා’ති සුත්තස්ස අපවාදො අන්තාපවාදො, උස්සජ්ජතෙ නිවත්තීයත්‍යපවාදෙනෙත්‍යුස්සග්ගො, උස්සග්ගාපවාදක්කමො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’’ත්‍යුස්සග්ගො, තදපවාදා ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්ස’’ ‘‘උකානුබන්ධාද්‍යන්තා’’ ‘‘මානුබන්ධො සරා නමන්තා පරො’’ති, ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙ’’ත්‍යුස්සග්ගො, තද පවාදා ‘‘වානුබන්ධො’’ ‘‘මානුබන්ධො සරානමන්තා පරො’’ති.