11. විසෙ
කින්තං විසෙසන මිච්ඡාහ-‘යමි’ච්චාදි, යං අවත්ථාපයති තං වුච්චතීති සම්බන්ධො, කින්තං විසෙස්සමිච්චාහ-‘යදනෙකෙ’ච්චාදි, යං අවත්ථා පීයතෙ තමභිධීයතෙති සම්බන්ධො, නන්වෙකත්ථෙනෙත්‍යුච්චමානෙ විසෙස්සෙනෙති කථමවගම්‍යතෙ, යතො එවං විවරිතවා ත්‍යාසඞ්කියාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි.
සම්බන්ධිසද්දත්තාති එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘සම්බන්ධිසද්දා සකත්ථමිව නියතම්පටි-යොගිනමාක්ඛිපන්ති… තෙන විනා තෙසං සකත්ථස්සාසම්භවාති, විවරිතවාති විවරිත්ථ, එකත්ථෙනෙතීමස්ස සමානාධිකරණෙන සහ සමාසො හොතීති එවං සාජ්ඣාහාරො අත්ථො වෙදිතබ්බො, අත්ථසද්දස්සානෙකත්ථත්තා විසෙසෙති ‘අත්ථො අභිධෙය්‍යො’ති. කථං තෙනත්ථො වුච්චතීත්‍යාහ- ‘අධිකරීයති’ච්චාදි.
විසෙස්සස්ස සමානාධිකරණත්තඤ්ච විසෙසනාපෙක්ඛන්ති සම්බන්ධො. විසෙස්සසද්දස්ස විසෙසනෙන සහ සමානාධිකරණත්තං විසෙසන සද්දාපෙක්ඛන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො, තත්ථ කාරණමාහ- ‘සම්බන්ධා’ති, අධිකරණස්ස සමානත්තං නාම භින්නානං සම්බන්ධීනං භවති, සම්බන්ධිනො ච සම්බන්ධමන්තරෙන න හොන්තී [හොති (පොත්ථකෙ)] ති විසෙසනවිසෙස්සානං සම්බන්ධො විඤ්ඤායතෙ, එවං විඤ්ඤාතා තස්මා සම්බන්ධාති අත්ථො.
සද්දබ්‍යතිරෙකෙන හෙත්ථ අත්ථානං විසෙසනවිසෙස්සභාවො න සම්භවති, තථා හි ‘නීලමුප්පල’න්ති පඤ්ච වත්ථූනි සන්නිහිතානි නීලන්ති නීලත්තං ගුණසාමඤ්ඤං, නීලො ගුණො, තදාධාරො දබ්බන්ති තීණි, උප්පලන්ති උප්පලත්තං උප්පලජාති, දබ්බඤ්ච තන්නිස්සයොති ද්වෙ.
තත්ථ උප්පලජාති ගුණජාතීනං [නීලජාතිඋප්පලජාභධනං (කාතන්තටීකා)] තාව න සම්භවති විසෙසනවිසෙස්සභාවො ජාතියා නිග්ගුණත්තා, නීලත්තස්ස ච නීලගුණෙ සමවායිනො, උප්පලත්තස්ස ච උප්පලදබ්බෙ සමවායිනො සමානාධිකරණත්තම්පි නත්ථි, උප්පලජාතියා නීලස්ස ච ගුණස්ස අත්ථි සමානාධිකරණත්තං… නීල මුප්පලන්ති පවත්තිනිමිත්තානං උප්පලජාතිනීලගුණානමෙකමධි කරණංනිස්සයොති, විසෙසන විසෙස්සභාවො තු නත්ථි ජාතියා අනීලත්තා, ගුණදබ්බානන්තු සම්භවතිවිසෙසනවිසෙස්සත්තං දබ්බස්සානෙකගුණත්තා, සමානන්තු තෙසම්පරමධිකරණං තතියං නත්ථි, යෙන සමානාධිකරණත්තං සියා, එවං නීලදබ්බ උප්පලදබ්බානම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤපරිහාරෙන වත්තුමිච්ඡිතානං න විසෙසන විසෙස්සභාවො, නාපි සමානාධිකරණත්තං, කස්මා අඤ්ඤමඤ්ඤාසම්බන්ධතො අපෙක්ඛාභාවතො, වුත්තපටිපක්ඛතො පන වක්ඛමානනයෙන සද්දානමෙව සාමානාධිකරණ්‍යං විසෙසනවිසෙස්සත්තඤ්ච වෙදිතබ්බං, තෙනෙවාහ-‘අතොයෙවෙ’ච්චාදි.
අතොයෙවාති යතො විසෙස්සස්ස සමානාධිකරණත්තං විසෙසනාපෙක්ඛං, අතොයෙව හෙතුතොති අත්ථො, භින්නනිමිත්තප්ප යුත්තානමෙවාති සාමඤ්ඤෙන නීලගුණාධාරෙ දබ්බෙ ගුණෙයෙව වා නීලසද්දස්ස, උප්පලසද්දස්ස ච සාමඤ්ඤෙන ගුණවති දබ්බෙ වත්තමානත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤෙසු භින්නෙසු සද්දප්පවත්තියා කාරණෙසු පයුත්තානං සද්දානමෙව [නිට්ඨානමෙව (පොත්ථකෙ)].
සමානාධිකරණත්තන්ති නීලුප්පලසද්දානං විසුංවිසුං යොගෙ විසිට්ඨදබ්බ වාචිත්තස්සාසම්භවා, නීලඤ්ච තං උප්පලං චෙති සාමානාධිකරණ්‍යෙ සන්නිපතිතෙ සති සම්භවා එවං තත්ථ විසිට්ඨෙ වත්ථුම්හි පවත්තානං තෙසං සමානත්ථතා, එවකාරෙන බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථං දස්සෙතුමාහ-‘නත්වභින්නෙ’ච්චාදි.
නනුචෙත්‍යාදි චොද්‍යං, සීසම්පාතීති සීසපා රුක්ඛවිසෙසො, නයිද මෙවමිච්චාදි පරිහාරො.
අථ තුච්චතෙඉච්චාදිනා පරස්ස වචනාවකාසමාසඞ්කතෙ, විසෙසවුත්තීති ඵලස්ස රුක්ඛස්ස ච සාමඤ්ඤසද්දත්තා භාවෙන විසෙසෙ වුත්ති, ඉමෙසන්ති සීසපාදීනං න සමොධාරිතාති න නිච්ඡිතා, සාමඤ්ඤවුත්තියෙව සමොධාරිතාති අධිප්පායො, අවසිතා නිච්ඡිතා වුත්ති යෙසං සීසපාදීනං තෙ අවසිතවුත්තයො, පයතනං විනා තදා පප්පොති චාති සම්බන්ධො, පයතනන්ති ‘සාමත්ථියලද්ධෙපිවිසෙස්සෙ’තිවචනං. තඤ්චනත්ථිච්චාදි පරිහාරො, සරූපමත්තකථනායාති වුත්තත්ථානම්පි සරූපමත්තකථනාය ‘පූපෙ බහූ ආනයෙ’ති යථා, එවං ජාතීයකන්ති සරූපකථනප්පකාරයුත්තං. උපසංහරමාහ-‘තදෙව’මිච්චාදි, නිපාතසමුදායොවායං වුත්තෙන පකාරෙනෙත්‍යස්ස අත්ථෙ වත්තතෙ.
අඤ්ඤතරසම්භවෙපි තන්නිවත්තියා වචනසබ්භාවං දස්සෙතුමාහ- ‘අථපි’ච්චාදි, අඤ්ඤතරසම්භවෙපීති විසෙසනස්ස විසෙස්සස්ස වා සම්භවෙපි, යත්‍රප්‍යුභින්නමත්ථි විසෙසනවිසෙස්සභාවසම්භවො තත්ථපිතාව බහුලංවචනතොව නිවත්ති හොති, කිම්පනා-ඤ්ඤතරසම්භවෙති දස්සෙතුමාහ-‘යථා පුණ්ණො’ඉච්චාදි, එත්ථ පන අඤ්ඤෙපි පුණ්ණනාමකා සන්තීති බ්‍යභිචාරසම්භවා උභින්නම්පි විසෙසනවිසෙස්සභාවසම්භවෙ බහුලංවචනමෙව සමාසං නිවත්තෙති, එවං විධෙපීති අඤ්ඤතරසම්භවෙපි, න කෙවලං විසෙසනවිසෙස්සභාවසම්භවෙ, අථ ඛො එවං විධෙප්‍යඤ්ඤ තරසම්භවෙපිත්‍යවිසද්දස්ස අත්ථො.
යජ්ජෙවමිච්චාදි පච්චෙකං විසෙසනවිසෙස්සභාවෙ සති අනිට්ඨා පාදනචොදනා, පච්චෙකං විසෙසනං සියා උභින්නම්පි විසෙසනත්තා, තත්ථ දොසමාහ-‘විසෙස්සස්සච පුබ්බනිපාතො’ති, චො-වධාරණෙ, වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ වා, කුතොච්චාහ- ‘නාග්ගහිතෙ’ච්චාදි, ඉති කාරණෙ, අතො කිමනිට්ඨමායාත මිච්චාහ- ‘උප්පලනීලන්තිපි සියා’ති, ඉත්ථඤ්චරහි කින්ත්‍යාහ- ‘නීලුප්පලන්ති චෙ’ච්චාදි. පරිහාරමාහ-‘නෙසදොසො’ච්චාදි, උපපත්ත්‍යන්තරමාහ- ‘අථ චෙ’ච්චාදි.
අඤ්ඤමඤ්ඤානුපකාරිත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස විසෙසනවිසෙස්සත්තෙ නානුපකාරිත්තා සප්පධානත්තාති අත්ථො, අථ ද්වින්නම්පි අප්පධානත්තං කස්මා න සියා ත්‍යාහ- ‘අප්පධානත්තෙපි’ච්චාදි, සකසකප්පධානාපෙක්ඛාවන්තානන්ති සකෙසකෙ පධානෙ අත්තනි අපෙක්ඛාවන්තානං. අථ කුතො දබ්බස්සෙව පධානත්තමසිතං, න තු ගුණස්සෙත්‍යාසඞ්කිය ඤායමුපනිස්සයති ‘අථ චෙ’ත්‍යාදිනා. ඡාගොත්‍යජො වුච්චතෙ, තං සෙතවණ්ණමාලභෙථ මාරෙය්‍ය, ඵුසනං වා කරෙය්‍යාති අත්ථො, ආපුබ්බො ලභි හි මාරණෙ ඵුසනෙ ච වත්තතෙ, දෙසනායන්ති [චොදනායන්ති චොදනාවාක්‍ය (පොත්ථකෙ)] වෙදවාක්‍යෙති අත්ථො, කුතො ඡාගතො-ඤ්ඤො නාලබ්භතෙච්චාහ- ‘න හි’ච්චාදි.
ඡාගාභාවෙති සෙතගුණයුත්තස්ස ඡාගස්සාභාවෙ, පිට්ඨපිණ්ඩිමාලබ්භාති සෙතගුණයොගෙන විට්ඨපිණ්ඩිං ආලම්භ, න ච නාලම්භතෙ තස්මා ගුණො අප්පධානන්ති අජ්ඣාහරිතබ්බං.
පුන චොදෙන්තො ආහ- ‘නනු චෙ’ච්චාදි, අථෙත්‍යධිප්පායමාසඞ්කතෙ, අනිට්ඨමාපාදයති නීලසද්දෙපි පසඞ්ගො’ති, කුතොච්චාහ- ‘සොපිහි’ච්චාදි, ඉදං වුත්තං හොති- ‘‘උප්පලසද්දො ජාතිවාචී, න තු දබ්බවාචී, ජාති විසිට්ඨදබ්බවාචිත්තා යදි දබ්බවාචීති වුච්චතෙ, තදා නීලසද්දොපි ගුණවිසිට්ඨ දබ්බවාචිත්තා දබ්බවචනමාපජ්ජතීති ඉමෙසං න කොචි විසෙසො’’ති, පරිහරන්තො ආහ ‘නෙදමත්ථි’ච්චාදි, අපායිනො අපගන්තාරො දබ්බාති ගම්‍යතෙ, කුතොච්චාහ- ‘සතීපි’ච්චාදි, ඉති කාරණෙ.
විසෙසනමෙකත්ථෙනෙති සිද්ධෙපි පපඤ්චත්ථං පරිප්ඵුටත්ථඤ්ච උදාහරණබහුත්තං දස්සෙතුං පාණිනියෙහි බහුං සුත්තිතං, සබ්බස්සෙතස්ස පච්චක්ඛාතභාවං දස්සෙතුං වුත්තියමුදාහරණමත්තං දස්සිතං, තදිදානි බ්‍යාඛ්‍යාතුකාමො ආහ- ‘පුබ්බකාලෙ’ච්චාදි, ඡින්නොච විසෙසනන්තී සම්බන්ධො ‘‘පුබ්බකාලෙක සබ්බධුරපුරාණනවකෙවලානි සමානාධිකරණෙනෙ’’ති (2-1-49) තෙ සමෙත්ථ සුත්තං, තත්ථෙකාදීනං වුත්තියමුදාහරණානි න දස්සිතාන්‍යුපලක්ඛණතොව විඤ්ඤායන්තීති දස්සෙතුමාහ- ‘එකෙ’ච්චාදි, එකො ච සො පුරිසොචාත්‍යාදිනා විග්ගහො උපලක්ඛණත්තායෙව ච ‘සත්ත ච තෙ ඉසයො ච සත්තිසයො’ච්චාදිකඤ්ච දට්ඨබ්බං.
උපමීයතෙ පරිච්ඡිජ්ජතෙ-නෙනෙත්‍යුපමානං, උපමීයතීත්‍යුපමෙය්‍යං, තෙසං උපමානොපමෙය්‍යානං සාධාරණො යො ධම්මො සාමතාතෙන විසිට්ඨං යදුපමෙය්‍යං, තං වචනෙනෙත්‍යත්ථො උපමානොපමෙය්‍යච්චාදි කස්ස, සමාසො භවතීති සෙසො, කාරණමාහ- ‘විසෙසෙ’ච්චාදි, විසෙසාපරිග්ගහාති විසෙසනන්ත්‍යෙව සාමඤ්ඤෙන පරිග්ගහා, එවම්භූ තස්සාපීති උපමානරූපස්සාපි. නනු සත්ථීසද්දස්සසත්ථියං වුත්ති සාමාසද්දස්ස තු දෙවදත්තාය, අතො බ්‍යධිකරණත්තා කථමෙත්ථ සමාසොච්චාසඞ්කීයාහ- ‘යදෙ’ච්චාදි, සමානො ධම්මො සාමත්තාදි යස්ස සො සධම්මො, තස්ස භාවො සාධම්මියං සාමත්තං, තස්මා දෙවදත්තාත්ථෙ වත්තතෙ උපචාරවසෙන, සාමාසද්දොපි ගුණවචනොපි සාමත්තං වත්වා සද්ධාදිත්තවසෙනාභෙදොපචාරෙන වා දෙවදත්තායං වත්තතෙ, නනු ච සාමාසද්දස්ස දෙවදත්තාභිධානෙ චරිතත්ථතාය සත්ථී ගුණෙන නිද්දිට්ඨාත්‍යනියතගුණප්පතීතිප්පසඞ්ගො නෙකගුණාධාරත්තා සත්ථියාත්‍යාසඞ්කියාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි.
ඉහාති නිද්ධාරණෙ, එතෙසං ගුණානං මජ්ඣෙති අත්ථො, ඉහ වා සත්ථියං, සාමගුණවන්තතාය සාමායාති ගම්‍යතෙ, පසිද්ධිවසෙනාති සත්ථිසාමාත්‍යත්‍රොපමානං සත්ථී, උපමෙය්‍යා දෙවදත්තා, පසිද්ධන්තුපමානං භවති නාප්පසිද්ධං… පසිද්ධසාධම්මියා සාධ්‍යු සාධනමුපමානන්ති කත්වා සත්ථියෙව සාමඞ්ගුණෙන පසිද්ධා න දෙවදත්තා, තස්මා සාමගුණප්පසිද්ධියාති අත්ථො. සාධ්‍යුතෙ උපමීයතෙනෙනෙති සාධනමුපමානං, සාධ්‍යතෙ උපධීයතෙති සාධ්‍යමුපමෙය්‍යං, පසිද්ධස්ස සාධම්මියං තෙන, සාධ්‍යස්සාප්පසිද්ධස්ස කස්සචි සාධනං සාධ්‍යසාධනං. යත්‍රත්විච්චාදිනා බහුලංවචනසාමත්ථියා සාමඤ්ඤවචනෙනෙව සමාසසබ්භාවං වත්වා අඤ්ඤෙනාසබ්භාවමුදාහරණෙන ඵුටයිතුං ‘ඵාලා ඉව තණ්ඩුලා’ත්‍යාදි ආරද්ධං.
තණ්ඩුලසද්දොති උපමෙය්‍යභූතතණ්ඩුලසද්දො, තණ්ඩුලත්තම්පි වත්වා දබ්බෙ පවත්තො සාමඤ්ඤවචනො නතු භවතීති සම්බන්ධො, දබ්බෙති තණ්ඩුලදබ්බෙ ඵාලදබ්බෙ ච.
උපමානොපමෙය්‍යසාධාරණසූරත්තාදිධම්මවචනාප්පයොගෙති උපමානොපමෙය්‍යානං සාධාරණො යො විසාරදත්තාදිධම්මො තබ්බචනස්ස ‘මුනි අයං සීහො විය විසාරදො’ත්‍යාදො විසාරදාදිසද්දස්සාප්පයොගෙති අත්ථො, කෙසඤ්චිති කෙසඤ්චි සද්දානං මජ්ඣෙ, විසෙස්සත්තමෙව ඵුටයති. ‘තථා චෙ’ත්‍යාදිනා, විසෙසනවිසෙස්සානං යථිට්ඨත්තා නිච්චං සීහාදීනං විසෙස්සතායෙව වචනිච්ඡාති පුබ්බනිපාතත්තාප්පසඞ්ගොති භාවො, උපපත්‍යන්තරමාහ-‘විසෙසනස්සෙවෙ’ච්චාදි, යදිපි සීහො විසෙසනමෙව න විසෙස්සං, තථාපි බහුලාධිකාරා විසෙසනස්සාපි පරනිපාතොති භාවො.
අථාත්‍රාපි විසෙසනන්තෙව සමාසප්පටිපාදනෙ’මුනි අයං සීහොව විසාරදො’ච්චාදො සාමත්ථියතොව සමාසාප්පසඞ්ගෙපි උපමානො පමෙය්‍යානං සාධාරණවිසාරදත්තාදිධම්මවචනාප්පයොගෙ සති තප්පසඞ්ගාභාවත්ථං වචනමාරබ්භනීයන්ති චොදෙති ‘නනුචෙ’ත්‍යාදිනා, සාමත්ථියතොති සාමඤ්ඤවචනප්පයොගෙ සාපෙක්ඛත්තා සමාසාප්පසඞ්ගොති සාමත්ථියං තස්මාති අත්ථො. සාමඤ්ඤප්පයොගත්ථන්ති සමාසවාක්‍යෙ සාමඤ්ඤවචනස්ස සූරත්තාදි(නො), අප්පයොගත්ථං, තථා හිච්චාදිනා සාමඤ්ඤසද්දප්පයොගෙ සාමත්ථියතො සමාසාසබ්භාවා සුත්තන්තරස්සානාරබ්භනීයභාවං සාධෙති.
විසෙසානන්තබ්භාවාති සාමඤ්ඤස්ස සමාසෙ අන්තොභාවෙපි තිඛීණත්තාදිතො විසිට්ඨස්ස සූරස්සාදිවචනීයස්ස විසෙසස්ස සමාසෙ අනන්තොගධත්තා අප්පසඞ්ගො සාපෙක්ඛමසමත්ථන්ති. අථෙති ‘සච්චමෙත’න්තිආදිං පරවචනමාසඞ්කිය වදති, එවමාදිසිජ්ඣනත්ථං සමාසොති (ඤාපනත්ථං) ආරබ්භනීයම්භවතීති සම්බන්ධො.
පධානස්සාති ‘රඤ්ඤොපුරිසො-භිරූපො’තෙත්ථ අභිරූපසාපෙක්ඛස්ස පුරිසස්ස විසෙසනත්තෙනෙවා [විසෙසනං තෙනෙවා (පොත්ථකෙ)] ප්පධානං, සමාසාවයවභූතං රාජානං පති විසෙස්සභාවෙනාවිඵලිතසකත්ථතාය පධානභූතස්ස පුරිසස්ස. ආදිසද්දෙන ‘රාජපුරිසස්ස දස්සනීයස්ස ගෙහ’න්ති සඞ්ගණ්හාති.
එත්ථ හි ගෙහම්පති විසෙසනභාවෙනාප්පධානත්තෙපි රාජානම්පති පධානභූතස්ස පුරිසස්ස සාපෙක්ඛස්සාපි සමාසො හොතෙව. ඉදඤ්චඤාපනත්ථං වචනාරම්භප්පයොජනඤ්ච, කාරණමාහ- ‘ගමකත්තා’ඉච්චාදි.
ගමකත්තාති විග්ගහවාක්‍යත්ථස්ස වුත්තියම්පතීයමානත්තා ගමකත්තං තස්මා, නචෙහ ගමකත්තමත්ථීති ‘මුනි සීහොව සූරො’ත්‍යත්‍ර තු වාක්‍යතො යොත්ථො පතීයතෙ, නායං ‘මුනි සීහො සූරො’ත්‍යතො ගම්‍යතෙති ගමකත්තං නත්ථී-ති අත්ථො, තථාහි මුනිසීහසද්දෙනෙවො පමානොපමෙය්‍යභාවනිමිත්තස්ස විසාරදත්තස්ස සභාවෙනෙවොපාදානතො විසාරදසද්දස්ස තෙන සම්බන්ධාභාවො.
අපවග්ගො නිබ්බානං, වාක්‍යමෙවෙති එවකාරෙන බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථම්පදස්සයමාහ- ‘වුත්තිනිවත්තෙතී’ති බහුලාධිකාරතො විඤ්ඤායති, නනු චාත්‍ර විසෙස්සභාවාසම්භවාප්පසඞ්ගොයෙව වුත්තියාති චොදෙති. ‘නනුචෙ’ත්‍යාදිනා.
පුණ්ණතාබ්‍යභිචාරාති පුණ්ණතාසඞ්ඛාතස්ස බාලාදිඅවත්ථාවිසෙසස්ස අවිනාප්පවත්තිතො බ්‍යභිචාරී හි විසෙස්සම්භවති යථා නීලතායුප්පලං, පරිහරති ‘නෙදමත්ති’ච්චාදිනා, මන්තාණිපුත්තානං අනෙකත්තාති කෙවලං මන්තාණියා පුත්තො පුණ්ණොයෙවාති අභාවා තෙසං බහුභාවතො, අත්තනො අත්තනො ගහස්ස පතයොති ගහපතීනං බහුත්තං පාකටමෙව.
වුත්තියෙවෙති එවකාරෙන බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථමාහ-‘වාක්‍යං නිවත්තෙතී’ති. විසිට්ඨජාතිවචනාති වුත්තං කණ්හසප්පජාතියා ලොහිතසාලිජාතියා ච විසිට්ඨත්තා.
තච්ඡකො සප්පොති බ්‍යාඛ්‍යෙයමුපනික්ඛිප්පචොදයමාහ- ‘නනු චෙ’ච්චාදි. තච්ඡකභාවානපෙතොති බාලයුවත්තාදිසඞ්ඛාතතච්ඡකභාවතො අබ්‍යාවුත්තො, අත්ථිනාමධෙය්‍යොති තච්ඡකො නාම කොචි තන්නාමො අත්ථි, කිරියාසද්දොති තච්ඡතීති තච්ඡකොති එවං කිරියාය පවත්තිනිමිත්තත්තෙනොපාදින්නො වඩ්ඪකීවාචී තච්ඡකසද්දො, එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘යථාවුත්තනයෙන විසෙසනවිසෙස්සසබ්භාවා සමාසෙන භවිතබ්බං, තථා සති කිමිදං පච්චුදාහරණං කත’’න්ති. අත්‍ර කෙනචි න නාමධෙය්‍යස්සෙත්‍යාදි නොපජායතෙවාත්‍යෙතදවසානං වුච්චමානමනුද්‍යතං නිරාකත්තුකාමො ආහ-‘යොපා හෙ’ච්චාදි.
ඉමස්සායමධිප්පායො ‘‘වුත්තනයෙන තච්ඡකසද්දස්ස කිරියා සද්දස්සාත්ථවිසයාපෙක්ඛායාභාවතො විසෙස්සත්තාභාවා පච්චුදාහරණමිදං කත’’න්ති.
කස්මා අයුත්තමිච්චාහ-‘යතො’ච්චාදි, නාමධෙය්‍යස්ස කිරියාවාචිනො ච අත්ථාභිධානසාමත්ථියං තුල්‍යං වා න වා, අවයවප්පසිද්ධියා සමුදායප්පසිද්ධි බලවති වා නවෙත්‍යෙතං විචාරෙතුං යතො නාධිකතන්ත්‍යත්ථො, කිඤ්චරහි අධිකතන්ත්‍යාහ- ‘අපිත්වි’ච්චාදි, තච්ඡකසද්දොනෙකත්ථවුත්ති නානෙකත්ථොති විචාරෙතුමධිකතන්ති යොජනා.
එවං මඤ්ඤතෙ- ‘‘විසෙසනවිසෙස්සභාවචින්තායං සද්දානමත්ථාභිධානසාමත්ථියචින්තා න යුජ්ජතෙ ‘සති සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං හොතී’ති විසෙසනං මග්ගීයතෙ, නාසම්භවෙ නාබ්‍යභිචාරෙ යථා සීතං (හිමං) උණ්හොග්ගීති, තස්මා සම්භවබ්‍යභිචාරචින්තා විසෙසනවිසෙස්සභාවචින්තායමුපයුජ්ජතීති තච්ඡකසද්දො-නෙකත්ථවුත්තිවා න වෙත්‍යෙතදෙව විචාරෙතුමධිකතන්ති කත්ථචිපි විසෙසනවිසෙස්ස සබ්භාවෙ සමාසො හොතෙවා’’ති, යදිපි නාමධෙය්‍යකිරියාවාචීනමතුල්‍යමත්ථාභිධානං සමුදායප්පසිද්ධියා ච බලවතිත්තං, තථාපි වක්ඛමානනයෙන සමාසසබ්භාවා න කාචි හානීති දස්සෙතුමාහ- ‘එත්ථ චා’තිආදි.
එත්ථචාති කෙචි පක්ඛෙ ච, කඤ්චි පීළමාවහතීති සම්බන්ධො, කුතොච්චාහ ‘තථාහි’ච්චාදි. එවං මඤ්ඤතෙ- ‘‘යදීපි සමුදායප්පසිද්ධියා සති කිරියාසද්දත්ථවිසයාපෙක්ඛා නොපජායතෙ, තථාපි නාමධෙය්‍යස්සෙව තච්ඡකසද්දස්සාප්‍යනෙකත්ථවුත්තිත්තමත්ථෙව… සප්පවිසෙසෙ මනුස්සෙ ච තන්නාමකෙ නාමධෙය්‍යස්ස තච්ඡකසද්දස්ස පවත්තිසබ්භාවා(ති) විසෙසනවිසෙස්සසබ්භාවතො සමාසප්පසඞ්ගො තදවත්ථො යෙවා’’ති, න කෙවලං සප්පවිසෙසස්සෙව තච්ඡකසද්දො නාමධෙය්‍යමපිතු මනුස්සානම්පීති පිසද්දත්ථො. තච්ඡකසද්දස්සානෙකත්ථවුත්තිත්තෙපි න සමුදායප්පසිද්ධියා අවයවප්පසිද්ධීබාධාති දස්සෙතුමාහ- ‘නචා’තිආදි. චො-වධාරණෙ, කුතොච්චාහ ‘කිරියෙ’ච්චාදි. කමෙනත්ථප්පසිද්ධීති යං, එතම්පන සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති යොජනා.
යන්ති යං පසිජ්ඣනං, කමෙනාති බාධාභාවතො අනුක්කමෙන. එවඤ්චෙති ඉමිනා නචෙත්‍යාදිනා වුත්තං පච්චාමසති… කිම්පටිවිහිතං සියා පරිහටං සියාති අත්ථො, ඉති ඉමිනා කාරණෙන ‘තච්ඡකො සප්පො’ති පච්චුදාහරණං න යුත්තං… තච්ඡකසප්පොති සමාසසබ්භාවතොති අධිප්පායො, නෙදමෙවමිච්චාදිනා පරිහරති, යදා චරති යථා වුත්තෙන විසෙසනවිසෙස්සභාවසම්භවො, තදා කථංත්‍යාහ- ‘යදා විසෙසනෙ’ච්චාදි. තදාපි කථං වාක්‍යෙන භවිතබ්බමිච්චාහ- ‘ඉදඤ්චෙ’ච්චාදි. බහුලංවචනතොයෙවාති අධිප්පායො.
අඤ්ඤස්සාති කම්මනි සම්බන්ධවචනිච්ඡායං ඡට්ඨී. අවච්ඡෙදකත්තාති එත්ථ කත්තුනා භවිතබ්බන්ති කාළස්සාති කත්තරි භාවයොගෙ ඡට්ඨියා අජ්ඣාහරිතබ්බං. පත්තාපන්නෙහි දුතියන්තස්ස ජීවිකම්පත්තො ජීවිකා පන්නොති සමාසො ‘කාරකං බහුල’’න්තෙව (චං-2-2-19) විහිතො දුතියන්තෙන තු තෙසං සමාසත්ථං සුත්තන්තරං කතං පරෙහි, අත්ථඤ්ච තෙසමිත්ථිලිඞ්ගානම්පි සමාසෙනෙව, කාරනිවත්තියා, තථා මාසො ජාතස්සාති විග්ගහෙ පරිමාණිවාචිනා ඡට්ඨියන්තෙන පරිමාණවචනානං කාලසද්දානං, තදාහ- ‘පත්තාපන්නාන’මිච්චාදි, පරිමාණං මාසාදි පරිච්ඡෙදො තමස්සත්ථීති පරිමාණී ජාතාදි.
එත්ථ හි මාසො පරිමාණං පරිච්ඡෙදකත්තා, ජාතො පරිමාණී පරිච්ඡෙජ්ජත්තා, පත්තා ජීවිකානෙනාති [පත්තො ජීවිකන්ති පාඨෙන භවිතබ්බං] වචනිච්ඡායං යො-ත්ථො සො- ඤාපදත්ථසමාසෙප්‍යතින්නො වචනිච්ඡාභෙදමන්තරෙනාතිදස්සෙතුං ‘අඤ්ඤපදත්ථෙ භවිස්සතී’ති යං වුත්තියං වුත්තං, තං බ්‍යාඛ්‍යාතුකාමො ආහ- ‘වානෙකඤ්ඤත්ථෙ ඉච්චෙවා’තිආදි. අඤ්ඤත්ථ සමාසෙ කතෙ සබ්බත්ථ ‘‘ඉත්ථියං භාසිතෙ’’ච්චාදිනා (3-67) පුම්භාවො. මාසො ජාතස්සාති වචනිච්ඡායං යො-ත්ථො, සො-ඤ්ඤත්ථසමාසෙප්‍යභින්නො වචනිච්ඡාභෙද මන්තරෙනාති දස්සෙතුමාහ- ‘යස්ස ජාතාදිනො’ච්චාදි.
ජාතසද්දස්සත්ථමාහ සම්පන්නොති, සම්පුණ්ණොත්‍යත්ථො, ඉමිනා ච මාසො ජාතො-ස්සාති විග්ගහස්ස අත්ථො දස්සිතො, අඤ්ඤථාති යදි මාසො තස්ස අඤ්ඤපදත්ථස්ස ජාතාදිනො සම්පුණ්ණො න භාතීති අත්ථො. ත්තත්තවන්තූනං නිට්ඨාසඤ්ඤං විධාය තදන්තස්සඤ්ඤත්ථසමාසෙ ‘‘නිට්ඨා’’ති (2-2-36) සුත්තෙන පුබ්බනිපාතො වුත්තො, තදාහ- ‘නචෙ’ච්චාදි, පුබ්බනිපාතප්පසඞ්ගො නච සියාතිසම්බන්ධො, කුතොච්චාහ- ‘ජාති’ච්චාදි. කෙසඤ්චිති වාක්‍යකාරමාහ, නච යුත්තන්ති සම්බන්ධො, කාරණමාහ- ‘විසෙසන’මෙච්චාදි, තථාහිච්චාදිනා විසෙසනස්ස සාත්ථකත්තෙ සමාසබ්භාවමභාවෙ චාභාවං සාධෙති… ඡට්ඨීසමාසෙ ‘සති සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනස්ස සාත්ථකම්භවතීති විසෙසනස්ස සාත්ථකත්තා.
අවචනෙපීති නියමවචනෙ (අ)සතීපි, ඡට්ඨීසමාසප්පසඞ්ගො චරහි වුත්තනයෙන බ්‍යවච්ඡෙජ්ජ බ්‍යවච්ඡෙදකත්තාභාවෙන විසෙසනානත්ථක්‍යා න භවෙය්‍ය චෙ වාක්‍යෙනාපි න භවිතබ්බන්ති ආහ- ‘වාක්‍යං ත්වි’ච්චාදි. අයම්පන විසෙසනසමාසො පරෙහි කම්මධාරයොති ඤායති… යථා කම්මං කිරියං පයොජනඤ්ච ධාරෙති එවමයං සමාසො කම්මමිව ද්වයං ධාරයතීති.