12. නඤ
එත්ථෙවාති ‘‘ට නඤ්ස්ස’’ඉති (3-74) සුත්තෙඑව. පාමනපුත්තොතිපාමා කුට්ඨවිසෙසො අස්ස අත්ථීති පාමසද්දා ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති (4-120) නප්පච්චයො, පාමනස්ස පුත්තො, යදි හෙත්ථ ඤකාරො විසෙසනත්ථො න කරීයෙථ, තදා ‘‘ට නස්සා’’ති සුත්තං කරීයෙථ, තථා ච සත්‍යුත්තරපදෙ පරතො පාමනසද්දෙ නකාරස්සාපි ටො
සියාති භාවො, නනු චිහ සමාසවිධිම්හි ඤ කාරොච්චාරණා ඤ ලොප රහිතස්ස සමාසො න භවතීති වත්තුමුචිතං, න තු ‘‘ට නඤ්ස්සා’’ති විසෙසනත්ථොති [ඤ්ඤකාරො එත්ථොව විසෙසනත්ථො, ති භවිතබ්බ] සච්චං, කින්ත්විහ සමාසවිධිම්හි ඤ කාරස්ස බ්‍යවච්ඡජ්ජං න දිස්සතෙ.
පරියුදාසවුත්තීති පරි තුලිතමුග්ගය්හ නිසෙධනීයස්ස අසනං ඛෙපනං වජ්ජනං පරියුදාසො, තෙන පරියුදාසෙන විසිට්ඨෙ-ත්ථෙ වුත්ති අස්සෙති පරියුදාසවුත්ති, පසජ්ජප්පටිසෙධවුත්තීති පටිසෙධනීයමෙව පසජ්ජ පත්වා තංසදිසමනපෙක්ඛිය නිසෙධො, තෙන වුත්ති අස්සෙති පසජ්ජප්පටිසෙධ වුත්ති.
යත්ථ බ්‍රාහ්මණා අඤ්ඤොව භවතීත්‍යෙවං වාක්‍යෙනාත්ථන්තරවිධානා විධිනො පධානත්තං, අත්ථන්තරවිධානසාමත්ථියෙනෙව බ්‍රාහ්මණස්ස පටිසෙධො පතීයතෙ, බ්‍රාහ්මණස්ස [බ්‍රාහ්මණස්සා (පොත්ථකෙ)] නිවත්තනෙ තදපෙක්ඛායාඤ්ඤස්ස විධානයොගතො සකපදෙන නඤ්ඛ්‍යෙන විධිභාගී න වුච්චතෙ, කිඤ්චරහි අඤ්ඤසද්දෙන… පරියුදාසනිස්සයිනොඤ්ඤසද්දස්සෙව වාක්‍යෙ පයොගතො’ අඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණා අබ්‍රාහ්මණො’ති, නඤ්ස්සච ස්‍යාද්‍යන්තෙන සාමත්ථියං, න ත්‍යාද්‍යන්තෙනෙත්‍යෙකවාක්‍යතා… අඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණා අබ්‍රාහ්මණොති තත්ථ තත්ථ පරියුදාසවුත්තිත්තා.
පසජ්ජප්පටිසෙධෙතු පටිසෙධස්ස පධානත්තා බ්‍රාහ්මණො න භවතීති වාක්‍යෙන බ්‍රාහ්මණස්ස පටිසෙධො විධි අත්ථගම්මො වාක්‍යභෙදො, සකපදෙන ච නඤ්ඛ්‍යෙන පටිසෙධභාගිවාචී සම්බජ්ඣතෙ. කො සො බ්‍රාහ්මණා අඤ්ඤොති ආහ- ‘බ්‍රාහ්මණත්තානජ්ඣාසිතො’ච්චාදි.
ඉතරස්මින්ති පසජ්ජප්පටිසෙපෙක්ඛෙ, කෙනචි සංසයනිමිත්තෙනාති උපවීතදස්සනාදිනා කෙනචි සංසයකාරණෙන, සබ්බම්පි පදං සකත්ථෙ පයොගම්පති ඤාණමපෙක්ඛතෙ, තඤ්ච ඤාණං ද්විධා සම්මාඤාණං මිච්ඡා ඤාණඤ්ච. උභයම්පෙතබ්‍රාහ්මණසද්දං පවත්තයති. තත්ථ සම්මාඤාණ පුබ්බකෙ අබ්‍රාහ්මණසද්දප්පයොගෙ නත්ථි නඤ්ස්ස බ්‍යාපාරො, න හි තත්ථ තෙන කිඤ්චි කරීයති. මිච්ඡාඤාණපුබ්බකෙ තු විජ්ජතෙ තස්ස බ්‍යාපා රො තත්ථ හි තෙන මිච්ඡාඤාණප්පභවතා පරස්සාඛ්‍යායතෙ, මිච්ඡාඤාණං චෙන්ද්‍රියහෙතුකං, විනා සදිසත්තං න භවතීති පටිසෙධෙ සති උත්තරපදත්ථසදිසො සමාසත්ථො ජායතෙච්චාහ- ‘තත්ථ සදිසත්තං විනෙ’ච්චාදි. රජ්ජුයං හි සප්පබුද්ධි සදිසත්තා.
පයොගසාමත්ථියාචෙති අබ්‍රාහ්මණමානයෙච්චාදිපයොගසාමත්ථියා ච. එවම්මඤ්ඤතෙ- ‘‘යද්‍යත්‍ර බ්‍රාහ්මණමත්තස්සානයනං සියා පුබ්බපදස්සුච්චාරණමනත්ථකං සියා, අථ න කස්සචි ආනයනං එවම්පි සබ්බස්සෙවා බ්‍රාහ්මණසද්දස්සානත්ථකත්තං, තස්මා පයොගසාමත්ථියාපි සදිසප්පටිපත්තී’’ති.
තග්ගතාති සදිසත්ථගතා. යථාවුත්තස්සෙවා-ත්ථස්සුපබ්‍රූහනාය විඤ්ඤූවචනමුපඤ්ඤස්සති ‘අතොයෙව වුච්චතෙ’ච්චාදි. අයඤ්චෙත්ථ අත්ථො ‘‘නඤ්වචනෙන ඉවසද්දෙන ච යං යුත්තං තදඤ්ඤස්මිං තප්පදත්ථසදිසෙ-ත්ථෙ පටිපත්තිං ජනෙති, තථාහ්‍යත්ථසම්පච්චයො ලොකෙ දිස්සති ‘අබ්‍රාහ්මණමානයා’ති බ්‍රාහ්මණසදිසො ඛත්තියාදි ආනීයතීති, අධිකරීයති නියුජ්ජතෙ සද්දො-ස්මින්ත්‍යධිකරණං. යථාවුත්තෙන ච බ්‍යාඛ්‍යානෙන කිමිට්ඨං සිද්ධන්ත්‍යාහ- ‘තදෙව’මිච්චාදි. කෙචි පන උත්තරපදත්ථප්පධානත්තමිහ වණ්ණෙන්ති.
සමත්ථවාදීනන්ති ‘‘සමත්ථො පදවිධි’’ (පා 2-1-1) ත්වෙවං වාදීනං. සමත්ථ වාදීනං සමාසො විධෙය්‍යොති සම්බන්ධො, විධෙය්‍යොති වචනන්තරෙන විධෙය්‍යො, තථාහි අපුනගෙය්‍යාති ගායනෙන නඤ්ස්ස සම්බන්ධො, න තු පුනසද්දත්ථෙන. අනොකාසං කාරෙත්වාති කරණෙන සම්බන්ධො න ඔකාසෙන. අමූලාමූලං ගන්ත්වාති ගමනෙන, න මූලෙනාති අසාමත්ථියං. ගමකත්තවාදිනොති අසාමත්ථියෙපි යත්‍ර ගමකත්තං තත්ථ සමාසො හොතෙව, තතො ගමකත්තඤ්ච සමාසස්ස නිබන්ධනන්ති යො වදති තස්සෙත්‍යත්ථො. එත්ථාපීති අපුනගෙය්‍යාත්‍යාදොපි, නන්වයමප්‍යාචරියො ගමකත්තවාදී, තථාසති ගමකත්තාඉච්චනභිධාය බහුලාධිකාරාති කස්මාවුත්තන්ති ආහ-‘සො චෙ’ච්චාදි.
කෙහිචීති වුත්තිග්ගන්ථෙන බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ- ‘කෙහිචියෙව න සබ්බෙහී’ති, අපුනගෙය්‍යාති ‘‘ට නඤ්ස්සා’’ති (3-74) නස්සටො, අතිප්පසඞ්ගාභාවතොති සුත්තන්තරෙන සමාසෙ අවිහිතෙපි අනභිමතත්ථානම්පතීතියා අභාවතො.