10. අමා
සොචෙකත්ථීභාවො විසිට්ඨො-භිමතොති සම්බන්ධො, මුහුත්තන්ති අච්චන්තසංයොගෙ දුතියා, පාදිසමාසං කත්වාති ආසද්දස්ස හරසද්දෙන වුත්තිසද්දෙන [වුත්තිපදෙන (පඤ්චිකා)] කිරියාඛ්‍යාප්‍යතෙති අසත්‍යුපසෙචනාදිකිරියායං සඞ්ඛාරකං සඞ්ඛාරියං වා න භවති, අත්ථිචෙහ තදුභයං, තතො තෙසං සම්භවායෙව සමාසන්තොභූතකිරියා ගම්‍යතෙති මඤ්ඤතෙ, තථාහි දධිභොජනංත්‍යාදො වුත්තෙ අධ්‍යාදිනො සඞ්ඛාරකත්තං භොජනාදිනො ච සඞ්ඛාරියත්තං පතීයතෙ, න චොපසෙකාදිමන්තරෙන සඞ්ඛාරියසඞ්ඛාරකභාවො-ත්ථීති සාමත්ථියායෙවුපසෙකාදිප්පතීති.
තදපෙක්ඛායාති ගම්මමානොපසෙචනාදිකිරියාපෙක්ඛාය. පාණිනියෙහි අත්ථෙන ‘එතස්සිද’න්ති අත්ථෙ නිච්චසමාසො-භිමතො සබ්බලිඞ්ගතා ච, තථා වචනාභාවමිහ මනසිකත්වා ‘කථ’මිච්චාදිනා වුත්ති යංවුත්තංචොදකවචනමාහරිත්වා තත්ථාධිප්පායංවිවරති ‘එවමඤ්ඤතෙ’ච්චාදිනා, විධානං කතන්ති එවමඤ්ඤතෙති සම්බන්ධො, තත්ථෙච්චාදිනා අඤ්ඤ පදත්ථෙ භවිස්සතීත්‍යෙත්ථාධිප්පායං විවරන්තො නිච්චසමාසතං සබ්බලිඞ්ගතඤ්ච පටිපාදයති, වාක්‍යනිවත්තිසිද්ධායෙවාති.
අත්ථසද්දෙනාවගතත්ථතාය එතස්සාති වත්තුමයුත්තන්ති ‘එතස්ස අත්ථො’ති වාක්‍යනිවත්ති සිද්ධායෙව, කථඤ්චිපි චතුත්ථ්‍යන්තා භින්නත්ථස්ස සමාසෙ කතෙපි තත්ථ විරොධමාහ- ‘චතුත්ථ්‍යන්තස්සෙ’ත්‍යාදි.
වචනම්පීති ‘‘අත්ථෙන නිච්චසමාසො සබ්බලිඞ්ගතාච’’ඉති (3-1-36) වාක්‍යකාරෙන පතිට්ඨිතවචනම්පි, පාණිනීයානං ‘එතස්ස ඉද’න්ති අත්ථෙ සමාසෙ කතෙ යො-ත්ථො සම්පජ්ජති, අඤ්ඤත්ථසමාසෙපි සොයෙවත්ථොති දස්සෙති ‘යො’ ඉච්චාදිනා, අනුපාදාපරිනිබ්බානනිමිත්තං වායාමොච්චාදිනා යොජෙතබ්බං… තංනිමිත්තත්තා වායාමාදීනං, තෙසං කථාදීනන්ති එත්ථ තෙසං වායාමාදීනන්ති වත්තබ්බං… වායාමොත්‍යාදිනා වුත්තත්තා සො ච තන්නිමිත්තං හොතෙව, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘එතස්ස ඉදන්ති වාක්‍යෙ අත්ථෙන සමාසෙ සබ්බලිඞ්ගතා ච ‘එතදත්ථො එතදත්ථා එතදත්ථ’න්ති වායාමාදයො ච සමාසත්ථා හොන්ති, එතං අනුපාදාපරිනිබ්බානමත්ථො පයොජනමෙතස්ස එතිස්සා එතස්සාති අඤ්ඤපදත්ථෙපි එසං පදානං සොයෙවත්ථොති නාත්ථභෙදො’’ති.
ඉදඤ්ච ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථානි ඛො ආනන්දං කුසලානි, අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජත්ථාය…පෙ… විමුත්තිඤාණදස්සනං අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථාය එතදත්ථො වායාමො එතදත්ථා කථා එතදත්ථා මන්තනා එතදත්ථං සොතාවධාන’’න්තිආදි (තිකඞ්ගුත්තර, ආනන්දවග්ග) පාළිං නිස්සාය වුත්තං.
පාණිනියෙහි ‘‘කත්තුකරණෙ කිතන්තෙන බහුල’’න්ති (2-1-32) කිතන්තෙන තතියාසමාසවිධානා තත්ථෙව බහුලග්ගහණෙන ‘ගාමනිග්ගතා’දීසු සමාසො වුත්තො, තෙනෙත්ථාන්තොදාහරණානං ද්වින්නමධිකත්තං, සමාසාභාවො-භිමතොති පාණිනීයෙහි ‘‘පූරණගුණසුහිතත්ථසදබ්‍යයතබ්බසමානාධිකරණෙනෙ’’ති (2-2-11) සුත්තෙ ගුණ ඉතිවචනෙනාභිමතො, සදිති සඤ්ඤා තෙසං න්තමානානං.
සො කථන්ති ඉහ ‘භාවතිත්තත්ථෙහී’ති භාවප්පච්චයන්තෙනෙව සමාසපටිසෙධවිධානා ‘බ්‍රාහ්මණස්ස සුක්කා’ ඉච්චාදො සො සමා සප්පටිසෙධො කථං සිජ්ඣතීති අත්ථො.
ගුණත්තනියෙවාති ගුණසභාවෙ එව, අභිමතොති වාත්තිකකාරස්සාභිමතො ‘‘තදවට්ඨෙහි ච ගුණෙහී’’ති, තසද්දෙනාස්ස ගුණස්ස පරාමාසො තස්මිංයෙව ගුණෙ අවතිට්ඨන්තීති තදවට්ඨා, ගුණෙයෙව ගුණාතිට්ඨන්ති න කදාචිපි සොයමිත්‍යභෙදා දබ්බවුත්තයො සුක්කාදයො විය තෙ තදවට්ඨා ගුණා ගන්ධාදයො, තදවට්ඨිතෙහි ගුණෙහි ඡට්ඨී සමස්සතෙති වත්තබ්බන්ති අත්ථො.
ආභිමතොති ‘‘පූරණා’’දිසුත්තෙ අබ්‍යයග්ගහණෙන, දෙවදත්තස්සාති ඡට්ඨියා ගුරුම්හි සාපෙක්ඛත්තෙපි ගුරුසද්දස්ස සම්බන්ධිසද්දත්තා සකත්ථෙ [වාක්‍යෙ] විය වුත්තියං බ්‍යපෙක්ඛා-යාහානිතො වුත්තිසබ්භාවං වචනන්තරෙන සාධෙතුමාහ- ‘තථාචාහූ’ති.
සාත්ථෙවාති සකත්ථෙ විය, අස්සාති සම්බන්ධිසද්දස්ස, සාමත්ථියං ගමකත්තඤ්චත්ථීති පදානමඤ්ඤොඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණං සාමත්ථියං සාමත්ථියාභාවෙපි විග්ගහවාක්‍යත්ථස්ස ගමකත්තං වා අත්ථීති අත්ථො, ගුරුනො කුලං දාසස්ස භරියාති විග්ගහො, අථාත්‍ර බ්‍රාහ්මණස්ස උච්චෙ’ඉච්චාදො සාමත්ථියං ගමකත්තං වා නත්ථීති කුතො-වසිතං, යෙන තදාභාවාත්‍ර සමාසාභාවො වණ්ණීයතෙච්චාහ-‘සාමත්ථ්‍යාදිනොත්වි’ච්චාදි.
සමාසාභාවො-භිමතොති ‘‘පූරණා’’දිසුත්තෙ සමානාධිකරස්සාපි උපාදානතො. සෙහීති අත්තනියෙහි, නාභිමතොති ‘‘චයුත්තෙහි සෙහි අසමාසිතෙහි ඡට්ඨීසමාසප්පටිසෙධොවත්තබ්බො’’ (වා) ත්‍යනෙන, පුථගත්ථතාය [භින්නත්ථතායං-වුත්ති] මිච්චස්සවිවරණං ගවාදීනමසමාසෙති, එවමස්සාදීනං සමාසෙනාලන්ති සම්බන්ධො.
යොගීනන්ති ඉතරීතරයොගීනං, අනෙනෙතරෙතරයොගචත්ථසමාසං වදති. වුත්තිහොතීත්‍යස්ස විවරණං ඡට්ඨීසමාසො භවතීති, එකත්ථීභාවෙඉච්චස්ස විවරණං ගවාදීනඤ්ච චත්ථසමාසෙ සතීති.
රුළ්හිත්තාති සමාසස්සෙව කීළාවාචකත්තෙන ජීවිකාය ච පච්චාය කත්තෙන පසිද්ධත්තා, න වාක්‍යස්සාති ‘උද්දාලපුප්ඵභඤ්ජිකා’ත්‍යාදො රුළ්හීවසෙන නිච්චසමාසො භවිස්සතීති තත්‍ර කිං වචනෙනෙති මඤ්ඤතෙ, සරසි රුළ්හන්ති විග්ගහො.
අයම්පන අමාදිසමාසො කම්මධාරයදිගුසමාසාති සබ්බෙපි පරෙසං තප්පුරිසසදිසත්තා තප්පුරිසා, යථා හි තස්ස පුරිසො තප්පුරිසොති උත්තරපදත්ථප්පධානො, තථා තෙ සියුං, සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බත්ත නපුංසකත්තසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි ලක්ඛණෙහි ගච්ඡති පවත්තතීතිදිගු.