1. ස්‍යාදි
යස්සාතිකමාවට්ඨිතස්සයොආදිඅක්ඛරසමුදායස්ස, කින්තන්ති ආහ- ‘ඉද’මිච්චාදි, ඉදන්ති යථාවුත්තං ස්‍යාදිසමුදායරූපං, අවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො, සමුදායෙ පවත්තා සද්දා අවයවෙසුපි වත්තන්තීති ස්‍යාදිසද්දො සිආදිකෙ අවයවෙපි වත්තතෙ, විධිග්ගහණඤායෙනාති ‘‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා ස විහිතො තදාදිනො තදන්තස්ස ච ගහණ’’න්ති ඤායෙන. ස්‍යාදි අන්තෙ යස්ස තං ස්‍යාද්‍යන්තං. නනු ච ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙකත්ථ’’න්ති සාමඤ්ඤෙන වුච්චමානෙ යංකිඤ්චි ස්‍යාද්‍යන්තං යෙනකෙනචි ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙකත්ථීභාවමරහති, තථාහි යථා ගාමගතොතිආදො, තථා පස්ස දෙවදත්තෙ ගාමං, ගතො යඤ්ඤදත්තො ගුරුකුලන්ති ආදොපි සමාසො ත්‍යාසඞ්කියාහ-‘සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි’ච්චාදි, යස්ස ස්‍යාද්‍යන්තස්සයෙන ස්‍යාද්‍යන්තෙන සම්බන්ධො, තෙන ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහතං ස්‍යාද්‍යන්තමෙකත්ථම්භවතීති සම්බන්ධතො විඤ්ඤායති අවසීයතීති යස්සාත්‍යාදිස්වත්ථො, තථා ච ගාමගතොත්‍යත්‍රත්ථීමෙස-මඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණො සම්බන්ධොත්‍යෙකත්ථීභාවො, තතොයෙවෙත්ථාහු-
නියතං සාධනං සාධ්‍යෙ, ක්‍රියා නියතසාධනා;
සන්නිධානෙන මෙතෙසං [චෙථිස්සා (පොත්ථකෙ)], නියමො-යම්පකාසතීති.
අයමෙත්ථ අත්ථො ‘‘යතො ගාමමිච්චෙතං සාධනං සාධ්‍යං කිරියං තංබ්‍යපදෙසජානනයොග්‍යමපෙක්ඛතෙ ගතොති, අතො සාධනං කාර කං සාධ්‍යෙ කිරියාය නියතං, යතො ච කිරියා සයං සාධනමපෙක්ඛතෙ කිං ගතොති, අතො කිරියාපි නියතං සාධනමෙතිස්සාති නියතසාධනා හොති අයං යථාවුත්තො නියමො අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාවසෙන වත්තමානො එතෙසං සාධ්‍යසාධනානං සන්නිධාන මත්තෙන අඤ්ඤමඤ්ඤතො පකාසතී’’ති. පස්ස දෙවදත්ත ගාමං, ගතො යඤ්ඤදත්තො ගුරුකුලංත්‍යත්‍ර තු ගාමන්ති සාධනං පස්සෙති සාධ්‍යමපෙක්ඛතෙ, ගතොති ගමනකිරියා තු ගුරුකුලමපෙක්ඛතෙ, තතො ච ගාමගතානං වාක්‍යන්තරාවයවානං නත්ථෙවාපෙක්ඛාති න භවති සමාසො, සබ්බත්ථෙවමූහනීයං, සම්බන්ධො හි අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණො සම්බන්ධ්‍යන්තරතො-නවට්ඨිතං නිවත්තෙත්වා විසෙසෙ නිවෙසෙති, තථාච වුත්තං–
තස්ස ත්වාකඞ්ඛතො භෙදෙ, යා පරිප්ලවමානතා;
විසෙසෙ තං නිවෙසෙන්තො, සම්බන්ධොවාවඡින්දතීති.
භෙදෙ විසෙසෙ ගාමන්තෙතං සාමඤ්ඤං විසෙසාපෙක්ඛං ‘ගාමමාසීසති, ජහාති, ගතො’ති, තථා ‘ගතො ගාමං, වනං, ගුරුකුල’න්ති වෙවමාකඞ්ඛතො-භිලසතො තස්ස තු පධානපදස්සුපසජ්ජනපදස්ස ච යා පරිප්ලවමානතා අනවට්ඨිතතා තං විසෙසෙ විසිට්ඨෙ සම්බන්ධිනි නිවෙසෙන්තො පතිට්ඨපෙන්තො සම්බන්ධොවානෙකප්පකාරො ක්වචි සාධ්‍යසාධනභාවලක්ඛණො ක්වචි පකතිවිකාරභාවසභාවො ක්වචි සස්සාමි සම්බන්ධරූපො අවඡින්දති සම්බන්ධ්‍යන්තරතො නිවත්තෙතීති අත්ථො, යතො-යමපෙක්ඛා වාක්‍යකාලෙයෙව නිරූප්‍යතෙ, තතො යත්ථාත්ථි පදානමපෙක්ඛා, තත්ථ සමාසාවගමො, යත්‍ර තු නත්ථි, තත්‍ර න භවතීත්‍යනුපදිට්ඨො විසයවිභාගො ඤායතෙති භාවො, බාලෙ අබුධෙතු නිස්සාය විචිත්තො සමාසවිධානලොපාදිනානෙකප්පකාරො පටිපත්තියා සාධුසද්දපරිජානනත්ථමුපායො සම්භවති, පරමත්ථතො තු සද්දන්තරත්තා අච්චන්තං [අඤ්ඤත්තං] වාක්‍යසමාසානං භෙදො, න හි වාක්‍යෙ දිට්ඨපදානි සමාසෙ සන්ති, තථා ච වුත්තං–
බාලෙ නිස්සායුපායො-යං, විචිත්තො පටිපත්තියා;
භෙදො වාක්‍යසමාසානං, ච්චන්තං [ඤ්ඤත්තං (පොත්ථකෙ)] සද්දන්තරං යතොති.
අතොයෙවාති යතො සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපියස්සයෙන සම්බන්ධොතෙන සහ තදෙකත්ථම්භවතීති සම්බන්ධතො විඤ්ඤායතීති නානිට්ඨං කිඤ්චිපීහ හොති, අතොයෙව හෙතුතොති අත්ථො. බ්‍යපෙක්ඛා සාමත්ථියපරිග්ගහායෙති පදානමඤ්ඤොඤ්ඤාකඞ්ඛා බ්‍යපෙක්ඛා, සාව සා මත්ථියං, තස්ස පරිග්ගහාය. සමත්ථවචනං න කතන්ති පාණිනියෙහි විය ‘‘සමත්ථො පදවිධී’’ති (පා, 2-1-1) සමත්ථවචනං න කතං. සමත්ථො පද විධීති පරිභාසායමයමත්ථො ‘‘විධීයතෙ [විධීයතීති (පොත්ථකෙ)] විධි, පදානං විධි පදවිධිසමාසාදි, යොකොචීහ සත්ථෙ පදවිධි,සො සමත්ථො විග්ගහ වාක්‍යත්ථාභිධානෙ (සත්ති) වෙදිතබ්බො’’ති, තාදිසපරිභාසාය බ්‍යාපාරතො තෙසං ‘පස්ස දෙවදත්ත ගාමං, ගතො යඤ්ඤදත්තො ගුරුකුලං’ ත්‍යාදො නානිට්ඨප්පත්ති, සාමත්ථියඤ්චෙත්ථ ද්විධාත්‍යුපගම්‍යතෙ වාක්‍යෙ බ්‍යපෙක්ඛාවුත්තියමෙකත්ථීභාවො චෙති [වුත්තියමෙකත්ථීභාවො වාක්‍යෙ බ්‍යපෙක්ඛාචෙති (පොත්ථකෙ)]. තත්ථ පඨමස්ස පරිග්ගහං වචනමන්තරෙන පටිපාදිය දුතියස්ස පරිග්ගහමිදානි වචනෙන පටිපාදයමාහ- ‘එකත්ථී භාවො’ච්චාදි, එකත්ථීභාවො භින්නත්ථානං සාධාරණත්ථතාවසෙන පවත්තිවිසෙසො, වාක්‍යෙ හි සාධාරණත්ථතා නත්ථි භින්නත්ථත්තා, අතොයෙවෙත්ථ භෙදනිබන්ධනා ඡට්ඨ්‍යුපජායතෙ ‘රඤ්ඤො පුරිසො’ති, වුත්තියන්තූභයපදබ්‍යවච්ඡින්නත්ථාභිධානතො සාධාරණත්ථතා භවති, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘සමාසෙ විසෙසනං විසෙස්සමනුපවීසති එකීභවති විසෙසනං, වාක්‍යෙ තු විසෙසනං විසෙස්සතො විසුංයෙවා වතිට්ඨතෙ’’ති. ද්වන්දසමාසස්ස තු පදානං විසෙසනවිසෙස්සාභාවෙපි සකලපදත්ථප්පධානත්තා ‘රඤ්ඤො ගො ච අස්සො ච පුරිසො චා’ති වාක්‍යතො ‘රඤ්ඤො ගවාස්ස පුරිසා’ති සමාසස්ස විසෙසො එකත්ථී භාවලක්ඛණො භවත්‍යෙව, තථාහි තත්ථ වාක්‍යෙ භින්නත්ථනිබන්ධන සමුච්චයපටිපාදනාය චසද්දො පයුජ්ජතෙ, සමාසෙ තු නප්පයුජ්ජතෙ, එකත්ථ වචනෙනෙවාති ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙකත්ථ’’ ත්‍යෙකත්ථවචනෙනෙව, එකත්තීභාවොයෙව භවතීති සෙසො, එවකාරො න වාක්‍යෙ තථාහි දීපෙති. වාක්‍යෙ කථන්ති ආහ- වාක්‍යෙ’තිආදි.
වාක්‍යෙති විග්ගහවාක්‍යෙ, විසෙසෙන ගය්හති ඤායත්‍යනෙනෙති විග්ග- හො, සො ච තං වාක්‍යං චෙති විග්ගහවාක්‍යං, විසෙසෙන වා ගහණං විග්ගහො, තදත්ථං වාක්‍යං විග්ගහවාක්‍යං, තස්මිං, කායං බ්‍යාපෙක්ඛාති ආහ-‘භෙදාදිලක්ඛණා’ති, ආදිසද්දෙන සංසග්ග භෙද සංසග්ගානඤ්ච ගහණං.
තත්ථ සාන්තරෙහි සාම්‍යන්තරෙහි ච බ්‍යාවුත්ති ඡෙදො, සංවිසෙස සාමිවිසෙසානං සම්බන්ධො සංසග්ගො, තදාහ- ‘තථාහි’ච්චාදිනා, භෙදකො බ්‍යාවත්තකො, අත්ථගහිතොති කාරණවසෙන භෙදවාදිනා ගහිතො, යදෙච්චාදිනා සංසග්ගවාදිනො-ධිප්පායමාහ යදා තූභයම්පිච්චාදිනා උභයවාදිනො, අභිමතොති ‘‘පාක්කඩාරාසමාසො’’ච්චනෙන (2-1-3) පාණිනිනා ඉච්ඡිතො. පාක්කඩාරාති ‘‘කඩාරා කම්මධාරයෙ’’ච්චනෙන (2-2-38) කඩාරාසංසද්දනා පගෙවාති අත්ථො.
‘පුථ භින්නො අත්ථො යෙසං පදානං තානි පුථගත්ථානි, වාක්‍යෙ හි රඤ්ඤො පුරිසො තෙත්ථ රාජසද්දො රාජත්ථමෙව වදති, පුරිසසද්දො පුරිසත්ථමෙව, වුත්තියන්තු රාජපුරිසොතෙත්ථ රාජසද්දොපි පුරිසත්ථමෙව වදතීති ද්වින්නමෙකත්ථීභාවො භවති, අඤ්ඤොයෙවාවයවත්ථාන්විතො සමුදායත්ථො පාතුභවතීති තදපෙක්ඛාය චෙකත්ථීභාවො වුච්චතෙ, ජහමානසකත්ථවුත්තිමභ්‍යුපගම්ම වුත්තං- ‘විසෙසනස්ස සකත්ථ පරිච්චාගෙනෙ’ච්චාදි, අතොයෙව පරො චොදෙස්සති ‘නනු චෙ’ච්චාදිනා. එකත්ථීභවනං සමසනන්ති ඉමිනා එකත්ථන්ති සමාසොති නාත්ථන්තරන්ති දීපෙති.
ජහමානානි පදානි සකත්ථං යස්සං (සා) තථා වුත්තා, නාච්චන්තාය ජයාතීති එවම්මඤ්ඤතෙ ‘‘පරිච්චාගමත්තමභිසන්ධාය ජහමානසකත්ථංත්‍යුච්චතෙ, න තු සබ්බථා පරිච්චාගොපරොපකාරාය තස්සොපාදානතො, සබ්බථා ච සකත්ථපරිච්චාගෙ පරොපකාරාසම්පාදනතො-නුපාදානමෙව පයොජනාභාවා තස්ස සියා’’ති, ථපති වඩ්ඪතී. අත්ථන්ති රාජසද්දවාච්චං. අච්චන්තපරිච්චාගෙපි න දොසො… වාක්‍යෙ දිට්ඨස්සුපසජ්ජනස්ස වුත්තියං සොයෙවායන්ත්‍යන්වයාවසායතො තදත්ථාව ගතියාති දස්සෙන්තො ආහ- ‘අථ වෙ’ච්චාදි.
සොයෙවායන්ත්‍යජ්ඣවසායො-න්වයො, සොයෙවායං රාජසද්දො යො වාක්‍යතාලෙ දිට්ඨොති වොහාරීනමෙකත්තාවසායෙනාසත්‍යපි (රාජසද්දස්ස)ත්ථෙ පුරිසස්ස විසෙසනම්භවිස්සතීති භාවො, එත්ථෙව දිට්ඨන්තමාහ- ‘යථෙ’ච්චාදි.