2. අසං
අබ්‍යයන්ති යදඤ්ඤෙසං පසිද්ධන්ති ලිඞ්ගවචනභෙදෙපි බ්‍යයරහිතත්තා උපසග්ගනිපාතානං පරෙහි අබ්‍යයසඤ්ඤාකරණතො අබ්‍යයන්ති පරෙසං පසිද්ධං, තෙසන්ත්වයං සමාසො අබ්‍යයත්ථපුබ්බඞ්ගමත්තා අනබ්‍යයං අබ්‍යයම්භවතීති අබ්‍යයීභාවො පසිද්ධො, අසඞ්ඛ්‍යස්ස සුතත්තා තස්සෙව විභත්‍යත්ථාදයො විසයභාවෙන විසෙසනානීති විඤ්ඤායන්තීත්‍යාහ- ‘අසඞ්ඛ්‍යෙ’ච්චාදි, ඉමිනා නෙමෙසමාසත්ථාති දීපෙති.
තාවසද්දස්ස කමවුත්තියං යො-ත්ථො සම්පජ්ජතෙ තමාහ- ‘විභත්‍ය’ච්චාදි, විභත්‍යත්ථෙ උදාහරිත්වාති විභත්‍යත්ථවිසයෙ වත්තමානස්සාසඞ්ඛ්‍යස්ස ඉත්ථිසද්දෙන සමාසමධිත්ථීති උවාහරිත්වා, නිච්චයමාසාන මවිග්ගහො, අසකපදවිග්ගහො වා යුත්තො, අඤ්ඤථා අනිච්චතාපත්තීත්‍යාහ- ‘නිච්චසමාසත්තා’ඉච්චාදි.
අසකපදෙන අනත්තනියපදෙන අඤ්ඤපදෙන විග්ගහො අසකපදවිග්ගහො, තෙන, එත්ථ හි යථා කුම්භස්ස සමීපංත්‍යඤ්ඤපදවාක්‍යෙ සමීප සද්දෙනුපසද්දවචනීයස්ස වුත්තත්තා උපසද්දො නප්පයුජ්ජතෙ, යථා ඉත්ථී සූති එත්ථාධිසද්දවචනීයස්සා (ධා)රත්ථස්ස සත්තමියා වුත්තත්තා නාධිසද්දොති ‘ඉත්ථීසූ’ති අඤ්ඤපදවාක්‍යං වුත්තං, කථාපවත්තාති ත්වාධෙය්‍යො පදස්සනං, එවං සබ්බත්ථොන්නෙයං, අසකපදවිග්ගහෙනාත්ථොව වුත්තො,
අධිසද්දස්ස පන පුරතොවට්ඨිතස්සාධාරෙ වත්තමානස්ස තංසමානාධිකරණෙන සත්තම්‍යන්තෙනිත්ථිසද්දෙන සහ සමාසොති දස්සෙතුමාහ-‘අධිසද්දො’ච්චාදි.
ස්‍යාදිලොපොති අධිසද්දතො ඉත්ථිසද්දතො ච පරෙසං සත්තමී බහුවචනානං ලොපොති අත්ථො. අත්ත (භාව) සම්පත්තීති සරීරසම්පත්ති අධිප්පෙතාති බ්‍රහ්මසද්දස්ස සරීරං අත්ථොති ආහ- ‘බ්‍රහ්මං සරීරන්ති, කත්ථචී උත්තරපදත්ථප්පධානත්තාවාසඞ්ඛ්‍යසමාසස්ස ‘සම්පන්නං බ්‍රහ්ම’න්ති විග්ගහො වුත්තො.
සමාසවිභත්තියාති සමාසතො උප්පන්නවිභත්තියා, සකලො පදෙසසකලො, පරිග්ගහාපෙක්ඛාති අභ්‍යුපගමාපෙක්ඛායාති අත්ථො, අභ්‍යුපගමෙපි හි පරිග්ගහසද්දො–
සපථෙ පරිවාරෙ ච, මූලාභ්‍යුපගමෙසු ච;
රවිම්හි රාහුගහිතෙ, දාරෙසු ච පරිග්ගහො’’ති නිඝණ්ටු.
සකලස්ස භාවො සාකල්‍යං-සකලසද්දප්පවත්තිනිමිත්තං, තම්පන නිස්සෙස [මතනිස්සෙස (පොත්ථකෙ)] ග්ගහණා පුථු භවතීත්‍යාහ- ‘අසෙසග්ගහණ’න්ති, තිණානං සාකල්‍යන්ති විග්ගහො, තිණසද්දෙන හි තිණසහිතානි ගහිතානි, තෙනෙව වක්ඛති බ්‍යතිරෙකනයෙ- ‘තං සබ්බං තිණසහිතමජ්ඣො- හරතී’ති, සතිණමජ්ඣොහරතීතෙත්ථාධිප්පායත්ථ මාහ-‘යාවා’තිආදි.
තිණසද්දො උපලක්ඛණං සෙසා-නජ්ඣොහාරියානං, තෙනාහ ‘තිණාදිකම්පී’ති. පරිග්ගහාපෙක්ඛායන්තභූතස්ස ගහණත්ථං ‘‘අබ්‍යයං විභත්තිසමීපා’’දිසුත්තෙ ‘සාග්‍යධීතෙ’ති නිප්ඵාදනත්ථමන්තවචන මුදාහතම්පාණිනිනා, තම්පි සාකල්‍යෙයෙවාහරිතුං [සාකල්ලෙනොදාහරිතුං] සාග්‍යධීතෙත්‍යූදාහටන්ති දස්සෙතුං ‘තතො’ත්‍යාදි වුත්තං.
තතොති යතො සකලසකලෙ න වත්තති, පරිග්ගහාපෙක්ඛාය සමත්තියා අන්තතො සකාසා සාකල්‍යං න භිජ්ජතෙති සම්බන්ධො, සමත්ථියම්පි අන්තෙ උදාහරණන්ති සෙසො.
අග්ගිපරියන්තන්ති අග්ගිඅත්ථො ගන්ථො තාදත්ථියා අග්ගි, සොපරියන්තො-ස්ස අජ්ඣෙයස්සාති අග්ගිපරියන්තං, යත්තකස්සාජ්ඣෙයස්ස පරිග්ගහො, තස්ස අග්ගි පරියන්තො, අග්ගිනා පරියන්තභූතෙන සහිතො සකලොති විග්ගහො, අග්ගිනො සාකල්‍යන්ති වා.
සද්දිකානන්ති බ්‍යාකරණඤ්ඤූනං. අත්ථාභාවෙඉත්‍යත්ථග්ගහණං ඉතරෙතරාභාවෙ ධම්මාභාවෙ ච මා සියාති, අතොයෙව චොච්චතෙ ‘අථෙතරෙතරාභාවෙ’ඉච්චාදි, ඉතරස්මිං ඉතරස්ස අභාවො ඉතරෙතරාභාවො, ගො අස්සො න භවතීති හි අත්ථන්තරත්තං නිසෙධීයතෙ, න වත්ථුභාවො, බ්‍රාහ්මණො න භවතීත්‍යත්‍රපිබ්‍රාහ්මණත්තධම්මො නිසෙධීයතෙ, න වත්ථුභාවො, පරත්තාතිආදිනා විප්පටිසෙධ විසයමාහ.
අතික්කමාභාවෙතී එත්ථ අතික්කමාති පඤ්චමියා අසමාසනිද්දෙසොති ආහ- ‘අතික්කමා’ති, න පනුප්පන්නස්ස පච්ඡාති ඉමිනා අතික්කමාභාවො නාම උප්පන්නස්ස පච්ඡා අභාවොති දස්සෙති.
නිත්තිණන්ති උත්තරපදත්ථප්පධානො-සඞ්ඛ්‍යසමාසො. සම්පතිසද්දස්ස සාමඤ්ඤවචනත්තෙපි ඉධාධිප්පෙතං කාලං දස්සෙතුමාහ- ‘උපභොගස්සෙ’’ච්චාදි, උපභොගො කම්මසාධනො ලහුපාවුරණස්ස නායමුපභොගකාලොති විග්ගහො, (අති) ලහුපාවුරණන්ති රූපසිද්ධීති දස්සෙතුං ලහුපාවුරණස්සාතිආදි වුත්තියං වුත්තං.
යොග්ගං රූපන්ති විග්ගහෙ අනුරූපං, නනු චාත්‍ර නිච්චසමාසත්තාසපදවිග්ගහෙන භවිතබ්බංත්‍යාසඞ්කියාහ-‘විච්ඡාය’මිච්චාදි, අනුසද්දෙන හි යොගෙ විච්ඡායං ‘‘අනුනා’’ති (2-10) දුතියා විධීයතෙ, වාක්‍යෙයෙවාස්ස ච පයොගො නාඤ්ඤත්‍රෙති වාක්‍යම්පි භවතීති මඤ්ඤතෙ. සකිඛීති එත්ථාපි ‘‘අකාලෙ සකත්ථෙ’’ති (3-81) සහස්ස සො.
සදිසො කිඛියාති එත්ථ කිඛියා පසිද්ධභූතාය සාධියස්ස සාධනභාවෙන ගහිතාය සධම්මත්තෙන කොචි සාධියො සදිසොති වුත්තොති කිමිධ සදිසො අප්පධානං [පධානමෙවාති අත්ථො] තථා සති පුප්පපදත්ථප්පධානෙනාසඞ්ඛ්‍යසමාසෙන සකිඛීති එත්ථ න භවිතබ්බන්ති ආහ-‘නනුචෙ’ත්‍යාදි, කිඛියාති සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, එත්ථ පන සදිසත්තස්ස කිඛීයා-ප්පටිබද්ධත්තාප්පධානත්තං. නෙතදත්ථීතිආදිනා යථාවුත්තං චොදනං පරිහරති.
යථා දෙවදත්තොති එත්ථ යදි සමාසො භවෙය්‍ය, දෙවදත්තෙන සදිසො යථාදෙවදත්තන්ති භවෙය්‍ය, පටිසිද්ධත්තා පන (න) සමාසොති, කිඛීති මක්කටස්සාභිධානං. ජෙට්ඨානුක්කමෙනාති වුත්තත්තා අනුජෙට්ඨන්ති තතියන්තතා ගම්‍යතෙ. චක්කෙන යුගපදි සචක්කං.