3. කාල

යදා කාලද්ධානමිච්චාදිනා‘මාසමාසතෙ කොසං සයති’ච්චාදො අකම්මකෙහිපි යොගෙ කාලභාවද්ධදෙසානං පරෙහි කම්මත්තමනුඤ්ඤාතන්ති ච, යදාත්විච්චාදිනා තු කිරියාව සබ්බෙනසබ්බං න සූයති, තථා සති කුතො ච කම්මත්තන්ති තෙහෙව වුත්තන්තී ච දස්සෙති, ගම්ම මානකිරියායොගොපි න නිස්සිතො… මාසමාසතෙච්චාදීසු ආසනාදි [ආසනාදීසු (පොත්ථකෙ)] කිරියානං මාසාදියොගො විය කල්‍යාණිත්තගුණාදියොගො ච ලොකස්ස පතීතිපථමුපයාතීති, න සිජ්ඣතීති කිරියා න හොන්ති ගුණදබ්බානීති කිරියාසම්බන්ධාභාවා කම්මත්තාභාවොති න සිජ්ඣති, ගුළෙන මිස්සා ධානා භජ්ජිතයවා ගුළධානා. අජ්ඣයනකිරියාය පබ්බතෙන ච මාසකොසානං සාකල්ලෙන සම්බන්ධාභාවා අච්චන්තසංයොගාභාවොති මාසස්සාතිආදීසු න දුතියා. පුබ්බණ්හෙ සමයන්ති ඉමිනා පුබ්බණ්හෙ සමයොති සත්තමීආමාදිසමාසං දස්සෙති, අච්චන්ත මෙවාති ඉමිනා සමයස්ස සාකල්ලෙන විහරණකිරියාය සම්බන්ධමාහ, යංසමයං කරුණාවිහාරෙන විහාසි, තං එකංසමයන්ති සම්බන්ධො, උපසඞ්කමනකිරියායච්චන්තමෙව යුත්තොති ඉමිනා නිවාසනවිහරණ කිරියාහිපි පුබ්බණ්හසමයාදීනමච්චන්තමෙව යුත්තතං උපලක්ඛෙති, පකාරන්තරෙනාපි සිද්ධියමාසඞ්කමුබ්භාවයති ‘යදා ත්වි’ච්චාදිනා, විභත්තියා විපල්ලාසො යථාපකතමතික්කම්ම අඤ්ඤථා භවනං, ඉධ පන සත්තමි යම්පත්තායං සත්තම්‍යත්ථෙ බාහුලකෙන ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ච්චෙව දුතියාප්පත්ති.

තතියාභිමතාති ‘‘අපවග්ගෙ තතියා’’ති (2-3-6) වචනෙන පාණිනියානංපපඤ්චත්තමභිමතා, කථම්පන කාලද්ධානං කරණත්තමිච්චාසඞ්කිය කරණත්තමෙසම්පටිපාදෙන්තො ආහ-‘තථාපි’ච්චාදි, තථාපීති වුත්තක්කමෙන කරණත්තසම්භවා තතියාය විජ්ජමානායපි, සියාති තතියා සියා, තඤ්චාති තං කරණඤ්ච. කාරකමජ්ඣෙති එත්ථ ඡට්ඨී සමාසො කාරකසද්දෙන ච සත්තිකාරකං ගහිතන්ති (ආහ) ‘ද්වින්නං කත්තුසත්තීනං මජ්ඣෙ’ති, අභින්නස්සාපි හි එකස්ස දෙවදත්තාදිකත්තුනො භින්නානං තංසමවෙතානං කත්තුසත්තීනං මජ්ඣෙ කාලද්ධානානි, සත්තිභෙදමෙව බ්‍යඤ්ජයමාහ-‘තථාහි’ච්චාදි, එකත්ථාති එකස්මිං දෙවදත්තෙ, ද්වීහෙතීතෙ (භුඤ්ජික්‍රියා) සාධනන්ති සම්බන්ධො, ද්වින්නං අහානං සමාහාරො ද්වීහං තස්මිං. ඉසුමසතීති වා, ඉසුම්හි ආසො අස්සෙති වා නිප්ඵන්නෙන ඉස්සාසසද්දෙන ගම්මමානං කිරියං දස්සෙති ‘ඉස්වසනෙ’ති, නන්විච්චාදි චොද්‍යං, ධනුපඤ්චසතං කොසො, එවමඤ්ඤතෙච්චාදි පරිහාරො, ඡට්ඨියාසම්පත්තායන්ති කොසස්සෙකදෙසෙති එවං ඡට්ඨියා සම්පත්තායං, මුත්තසංසයෙනෙදං සමානන්ති මුත්තො සංසයො යස්මිං අවධ්‍යාදො තෙනෙතං තුල්‍යන්ති අත්ථො. වුත්තියං අභිමතාති ‘‘සත්තමී පඤ්චමියො කාරකමජ්ඣෙ’’ති (2-3-7) වචනෙන සත්තමීපඤ්චමියො පපඤ්චත්තමභිමතා, ද්වීහෙ භුඤ්ජිස්සතීති ද්වීසු දිවසෙසු ගතෙසු භුඤ්ජිස්සතීති අත්ථො, ‘‘යබ්භාවො භාවලක්ඛණ’’න්ති (2-36) සත්තමී, සකසකකාරකවචනිච්ඡායෙවාති හි ඉදං බාහුල්ලං නිස්සාය වුත්තං, ද්වීහා භුඤ්ජිස්සති කොසා විජ්ඣතීති ද්වීහා නික්ඛම්ම භුඤ්ජිස්සති, කොසා නික්ඛම්ම ඨිතං ලක්ඛං විජ්ඣති උපාත්තවිසයො-යමවධි, කොසෙ විජ්ඣතීති කොසෙ ඨිතං ලක්ඛං විජ්ඣතීති අත්ථො.