4. ගති
කතචත්ථසමාසාති කතො චත්ථසමාසො යෙසු තෙ තථා වුත්තා, අඤ්ඤපදත්ථවුත්තයොති අඤ්ඤපදත්ථෙ වුත්ති යෙසන්ති බ්‍යධිකරණඤ්ඤපදත්ථසමාසො, චත්තසමාසෙ ගත්‍යාදීනං විසුංවිසුං පධානත්තා තෙහි පරං පයුජ්ජමානො අත්ථසද්දො ගත්‍යාදීහි පච්චෙකමභිසම්බජ්ඣතීති මඤ්ඤතෙ, අථ සුත්තෙ ‘පයොජ්ජෙ’ඉච්චෙතාවත්‍යුච්චමානෙ පයොජ්ජො සයං කත්තාති කථං විඤ්ඤායති යෙන ‘පයොජ්ජෙ කත්තරී’ති විවරණං කතමිච්චාසඞ්කියාහ-‘ගත්‍යාද්‍යත්ථ’මිච්චාදි, ආදිසද්දෙන බොධා දීනං ගහණං, තක්කිරියාසමත්ථොවාති තස්සා ගත්‍යාදිකාය කිරියාය සමත්ථො එව නියුජ්ජතෙති සම්බන්ධො, කිරියාකරණෙ සමත්ථො නාම කත්තාවාති ආහ-‘සොච කත්තා’ති. දුතියාය සිද්ධායාති වක්ඛමානනයෙන පයොජ්ජස්ස කත්තුනො කම්මත්තසිද්ධියා ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති සුත්තෙනෙව කම්මෙ දුතියාය සිද්ධාය. කිං ලක්ඛණො-යං නියමො යදත්ථමි දමාරභීයතිච්චාහ-‘ගත්‍යාද්‍යත්ථාන’මිච්චාදි, පච්චුදාහරීයිස්සතෙ ‘එතෙසමෙවෙ’ච්චාදිනා, තථාචාබ්භුපගමෙ, පයොජ්ජො කත්තා න කම්මං ත්‍යබ්භුපගම්ම පයොජ්ජෙ කත්තරී’ති විවරිතන්ති අත්ථො, සාමත්ථියම්පනඉච්චාදිනා සාමත්ථියසරූපමාහ, ගති ආද්‍යත්ථානන්ති පදච්ඡෙදො, නියුජ්ජමානො පයොජකබ්‍යාපාරසඞ්ඛාතාය කිරියාය සම්බන්ධීයමානත්තා කම්මභූතොව භවතීති අත්ථො, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘ගමනාදිකිරියාය සාධනත්තා යදිපි පයොජ්ජො කත්තා, තථාපි සො පයොජකෙන ගමනාදීසු බ්‍යාපාරියමානො පයොජකස්ස බ්‍යාපාරලක්ඛණාය කිරියාය සම්බන්ධීයමානො යදි කම්මං න හොති අඤ්ඤථා කිං හොතීති අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණෙන සාමත්ථියෙන කම්මභූතොව හොතී’’ති [(අත්ථො) (පොත්ථකෙ)] ( ), පතීයතෙති ඉමිනා පතීතිවසෙනෙවාස්ස කම්මතා, සභාවතො තු පයොජ්ජො කත්තාවාතිපි ඤාපෙති, පයොජකොති සබ්බත්ථ දෙවදත්තාදිකො විඤ්ඤෙය්‍යො, අත්ථගහණස්සාති ‘‘සද්දාකම්මකභජ්ජාදීන’’න්ති අවත්වා ‘‘සද්දත්ථාකම්මකභජ්ජාදීන’’න්ති අත්ථග්ගහණස්ස, බොධත්ථස්ස උදාහරණන්ති සෙසො, නනු වචනප්පයොජනං දස්සයතා වචනමෙවොපදස්සිය පඤ්හො කාතබ්බො, අථ ‘එතෙසමෙවා’ත්‍යවිජ්ජමානෙනෙව කථං ත්‍යාසඞ්කියාහ ‘එතෙසමෙවෙ’ච්චාදි, හෙට්ඨා වුත්තක්කමෙන නියමත්ථත්තා වචනස්ස එවකාරො ලබ්භති, සම්බන්ධිවචනත්තා එතසද්දස්ස තෙන යථාපඨිතා ගත්‍යාදයොව විසෙස්සභූතා සඞ්ඛෙපෙන පරාමසීයන්තීති එතෙ සමෙවාති කතන්ති මඤ්ඤතෙ [එවොසඤ්චාති මඤ්ඤතෙ (පොත්ථකෙ)], (ගච්ඡති දෙවදත්තොති…පෙ… නහොතීති) ඉමිනා ඉමමත්ථඤ්ච ජොතෙති ‘‘යදිපි කිරියාභිසම්බන්ධා පයොජ්ජස්ස විය කත්තුනොපි කම්මත්තම්පසජ්ජති, තථාපි පයොජ්ජෙති වුත්තත්තා කත්තරි දෙවදත්තෙ දුතියා නප්පසජ්ජතී’’ති, අභිමතාති ‘‘ගතිබුද්ධ්‍යා’’දි (1-4-52) සුත්තෙන පයොජ්ජස්ස කත්තුනො කම්මසඤ්ඤං විධාය තස්මිං පයොජ්ජෙදුතියාභිමතා, චරහිසද්දො පුච්ඡායං, පයොජෙතීති අස්මිං උද්දෙසෙ තදා කථං භවිතබ්බන්ති සෙසොති යදාචරහිච්චාදිවාක්‍යස්සාවසානෙ පයොජෙතීති අස්මිං උද්දෙසෙ වචනසමීපෙ’තදා කථම්භවිතබ්බ’න්ති පාඨසෙසො හොතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො, යාවතාති තතියන්තපටීරූපකො නිපාතො, යස්මා දත්ථො වත්තතෙ, යස්මා දුතියා පප්පොති තස්මා ‘යඤ්ඤදත්තෙනෙ’ති භවිතබ්බන්ති සම්බන්ධො.