25. තාද
පයොජනපරියායෙ අත්ථසද්දෙ සති ඉදන්ති පයොජනං පරාමට්ඨුං සක්කාති ‘තස්සෙද’න්තිආදි වුත්තං, තසද්දෙනෙත්ථ විකතියාතිසම්බන්ධො, අත්ථසද්දෙන තු පකතියා, අත්ථ කථනමෙතන්ති ඉමිනා වචනිච්ඡාය මෙතිස්සං නත්ථි සමාසොති දීපෙති, විග්ගහෙ වාස්මිමිමස්මායෙව නිපාතනා සමාසො දට්ඨබ්බො,සො විකතිසඞ්ඛාතො අත්ථො, පකතිත්වඤ්ඤපදත්ථෙනාක්ඛිපීයතෙ, තතො තදත්ථසද්දතො, කොයං තදත්ථ භාවො ච්චාහ-‘තදත්ථභාවො නාමා’තිආදි, නිමිත්තං යූපාදිවිකති, නිමිත්තීදාරුආදිපකති තසද්දෙනාත්ථසද්දෙන ච ගහිතා, තෙසං සම්බන්ධො තදත්ථසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං තදත්ථභාවො නාමාති අත්ථො, හෙතු හෙතුමන්තභාවලක්ඛණො සම්බන්ධො නාමාති වුත්තං හොති, පධානාවච්ඡෙදගුණස්මාති විධීයමානත්තෙන පධානස්ස පුරිසස්ස ආච්ඡෙදකා විසෙසකා ගුණා, යඤ්හි විධීයතෙ ඤාපීයතෙ තම්පධාන, මිතරමප්පධානමනුවජ්ජමානත්තා, යදා උපාදීයතෙති වත්වා උපාදීයමානප්පකාරං දිට්ඨන්තෙන ඵුටයිතුමාහ-‘යථා’ඉච්චාදි, යූපො නිමිත්තං යස්ස දාරුනො තං තථා වුත්තං නාඤ්ඤනිමිත්තන්ති යදා නිමිත්‍යවච්ඡෙදකත්තෙනුපාදීයතෙ තදා නිමිත්තසද්දතොව චතුත්ථී සම්බන්ධො, තතො අඤ්ඤනිමිත්තතො, නිමිත්තනිමිත්තීනං සම්බන්ධස්ස අභිමුඛභාවෙන තත්ථෙව නිමිත්තෙ පවත්තීති සම්බන්ධො, නිමිත්තසද්දතො හෙතුතතියාපි නාසඞ්කනීයාති සම්බන්ධො, කාරණමාහ-‘නිමිත්ත’ [හෙතු] ඉච්චාදි. උභයත්ථාති යූපාය පාකායාති උභයත්ථ.
පිණියමානා කිං සද්දාදිවචනීයා පරො සාදුආදිකො යො-ත්ථො සො අඤ්ඤො කත්තා යස්ස සො අඤ්ඤකත්තුකො-භිලාසො, අභිලාසො රුචීති ඉමිනා දිත්‍යාද්‍යනෙකත්ථන්තොපි රුචිසද්දො-භිලාසෙ රුළ්හොව ගය්හතීති වදති, සා රුචි අත්ථො-භිධෙය්‍යො යෙසං භෙ තදත්ථා, තෙසං සම්බන්ධිනො පිණියමානස්ස, ඉමිනා ච කිඤ්චාපි රුචිරයං යස්සුප්පජ්ජතෙයො වා තස්සා ජනකො, තෙසමුභින්නම්පි අත්ථි, තථාපි යස්සුප්පජ්ජතෙ සොව තස්සාධිකරණං, අජනකොපි සො තාය සංසත්තොති තස්සෙව පිණියමානස්ස සම්පදානසඤ්ඤා, නතුජනකස්ස තායාසංසත්තස්සාති දීපෙති, ඉධාති ඉමිනා සක්කතෙ උදාහරණානමසමානරූපකං දස්සෙති, ඉමිනා ච උදාහරණානමසමාන රූපත්තමෙව චතුත්ථීවිධානෙ කාරණං, අඤ්ඤථා ඡට්ඨීයෙව තෙහිපි විධීයෙය්‍ය කාරණාසම්භවා [කාරණසබ්භාවා] හි දීපෙති, ඊදිසස්ස පච්චුදාහරණ(ස්ස) භාවෙ කාරණමාහ-‘අනඤ්ඤකත්තු කත්තා-භිලාසස්සා’ති, පරෙසමිදම්පච්චුදාහරණම්භවතු ඉධ කථන්ති ආහ-‘ඉහත්වි’ච්චාදි, ත්වන්ති අත්තමත්තෙ පඨමායෙව, සම්භවෙ කාරණන්තරමාහ-‘අථවා’තිආදි, නත්ථි අඤ්ඤො කත්තා යස්සා සා අනඤ්ඤකත්තුකා රුචි, භාය රුචියා සම්බන්ධිනො පිණියමානස්ස සම්පදානසඤ්ඤං යෙ පන ඉච්ඡන්තීති සම්බන්ධො, යෙ පන ආහු චාතිසම්බන්ධො, උප්පජ්ජනමුප්පත්ති, කස්ස උප්පත්ති, රුචියා, උප්පත්තියා ආධාරො උප්පත්‍යාධාරො‘දෙවදත්තාය රොචතෙ’ච්චාදො දෙවදත්තාදිං උපලක්ඛෙතීති උප්පත්‍යාධාරොපලක්ඛණං වචනං, එත්ථ රුචියා උප්පත්‍යාධාරොපලක්ඛණමෙව වචනන්ති සාවධාරණ මත්ථො දට්ඨබ්බො… සබ්බෙසං වාක්‍යානමවධාරණඵලත්තා, තෙන පිණිය මානවචනමභිලාසස්ස අඤ්ඤකත්තුකතාසන්දස්සනපරං න හොතීති බ්‍යවච්ඡින්නම්භවති, තෙසං කච්චායනස්ස චෙහාපි පසජ්ජතීති සම්බන්ධො, ඉහාපීති ත්වමිති එත්ථාපි, අඤ්ඤථාසිද්ධත්තාති අත්ථමත්තෙ පඨමාය එව සිද්ධත්තා, වචනස්සාති උභින්නම්පි චතුත්ථීවිධානවචනස්ස, අතිප්පසඞ්ගොචාති ‘‘කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසී’’තිආදො තවාති අනභිමතට්ඨානප්පත්තිච.
ධාරිප්පයොගෙති ධාරිධාතුනො පයොගෙ, උත්තමීණො අධමීණොති ධනිකගහෙතූනං රුළ්හීත්‍යාහ-‘උත්තමීණො ධනසාමී’ති, උත්තමීණමස්සාති උත්තමීණො, ධාරයතීතිමස්සත්ථමාහ-‘වහතී’ති, ධාරිතොති ධාරංධාතුතො. සුත්තන්තරෙන (තං තං) නියමෙන නියමිතානං තෙසංතෙසං සම්පදානසඤ්ඤං විධාය චතුත්ථී විහිතා පරෙහි, තදාහ ‘සිලාඝ හනුට්ඨාසපාන’මිච්චාදි, සබ්බත්ථ යොගසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, ඤාපෙතුන්ති සිලාඝාදිකෙ බොධෙතුං, ඉච්ඡිතොති අතිමතො. තදත්ථවාචීනඤ්ච ධාතූනං සඞ්ගහණත්ථං ‘කුධදුහිස්සොසූයත්ථාන’න්ති වුත්තං, යම්පති කොපොති ඉමිනා කොපස්ස විසයමාහ, යස්සාති ඉමිනා යංකාරකන්ති වුත්තමෙව පරාමසති, යස්සාති රාජාදිනො, පුච්ඡතීති පුච්ඡියතෙ, තෙනෙව වක්ඛති-‘යස්ස සම්බන්ධිං සුභාසුභං පුච්ඡති නෙමිත්තිකො’ති, යොචානුකූලත්තම්භ ජතීති ඉමිනා ඉදං දස්සෙති ‘‘පතිපුබ්බකො ආපුබ්බකොච සුණොති අබ්භුපගමෙ පටිජානනෙච වත්තතෙ, යදායමබ්භුපගමො පත්ථනා පුබ්බතො භවති තදා පත්ථනාය කත්තු පත්ථයිතුනො චතුත්ථී රූපම්භවති, යදාත්වපත්ථතම්පි කෙවලමානුකූල්‍යෙන වත්තමානංදිස්වා දෙය්‍යමබ්භුපගච්ඡන්ති ඉදමිදං වොදස්සාමාති [කොපිස්සසාමාති (පොත්ථකෙ)] තදානුකූල්‍යෙන පවත්තනසඞ්ඛාතාය කිරියාය කත්තුනො චතුත්ථීරූපම්භවතී’’ති, ඉමිනා ච පාණිනියවුත්තිකාරස්ස ජයාදිච්චස්සමතෙ බ්‍යභිචාරමාහ, සො හි ‘‘අබ්භුපගමො නාම පරෙන පත්ථිතස්ස භවති තත්ථ පත්ථයිතුයෙව චතුත්ථීරූපම්භවතී’’ති වදති, පුබ්බස්සාකිරියාය යො කත්තාති වෙදවාක්‍යෙන විහිතථුතිකකරණ සඞ්ඛාතාය උස්සාහානුජානනතො පුබ්බභූතාය කිරියාය යො කත්තා හොතා පොතා ච, සබ්බත්ථාපි‘තස්සා’ති ඉදං ‘චතුත්ථීයායදභිමතං රූප’න්තිඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං, ඡට්ඨියා සබ්බබ්‍යාපිභාවමාලම්බ එවන්ති අතිදෙසොති ආහ ‘එවන්තී’තිආදි, රූපසාම්‍යතො පන තාදත්ථියත්ථසබ්භාවාච යථායොගං තාදත්ථ්හ චතුත්ථීපි න විරුජ්ඣති, වක්ඛති හි‘තාදත්ථ්හ වචනිච්ඡායන්තු ‘ඉච්චාදිනා, ඉච්ඡිතො රාජා, කම්ම වචනිච්ඡාති ඉමිනා වචනිච්ඡාය පධානත්තමාහ… වචනිච්ඡාභිමුඛත්තා සබ්බෙසං කාරකානං, අප්පචුරප්පයොගත්තාති අබහුප්පයොගත්තා, හනුතෙ අපනයති, උපතිට්ඨතෙ උපට්ඨානං උපගමනං කරොති, පිහයන්ති පත්ථෙන්ති, කුජ්ඣ අමරිසං කරොති, දුහනාදයො කොපප්පභවා නානන්තරෙන තෙ සම්භවන්තීති දූභාදයොප්‍යුදාහටා ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) රස්සෙ අපරජ්ඣාමි, ඉස්සයන්ති නසහන්ති, ආරජ්ඣති පුච්ඡිතො නෙමිත්තිකො උපපරික්ඛති, භාදත්ථ්හං විභාවෙති ‘යස්සෙ’ච්චාදිනා, පරියා ලොචෙති උපපරික්ඛති, කිං ලක්ඛණො-යමනියමොච්චාහ-‘නාවස්ස’මිච්චාදි, යාචිතුස්මායෙව [යාචිතුයෙව (පොත්ථකෙ)] ඡට්ඨීති නාවස්සමයන්නියමොති අත්ථො, කුතොච්චාහ-‘සම්බන්ධෙ’ච්චාදි, අඤ්ඤස්මාපීති අයාචිතුතොඅපි, ථුතිකරණස්ස කත්තුභූතා හොතාපොතාරො උස්සාහනානුජානනානං කම්මං හොතීති ආහ-‘පච්චනුපුබ්බස්ස ගිණාතිස්ස කම්මෙ’ති. හොතුපොතුසද්දෙහිච්චාදිනා පොතුසද්දස්සපි ඡට්ඨිරූපං දස්සිතං, වුත්තියන්තු ‘හොතු පතිගිණාති’ච්චෙව පාඨො දිස්සති, හොත්වෙවම්පිත්‍යම්හාකමත්‍රොපෙක්ඛා, උස්සාහයතීත්‍යත්ථෙ ගිණාති අන්තොගතණ්‍යත්ථො. අනාවාදොති නාවාඅන්නාදිවජ්ජිතෙ. එත්ථ පන තථා පටිසෙධාභාවෙපි බහුලාධිකාරතො ‘න තං නාවම්මඤ්ඤෙ නතං අන්නම්මඤ්ඤෙ’ච්චාදි භවති, අත්ථෙව හි බහුලාධිකාරතොවා තිප්පසඞ්ගාභාවො, පඨමන්තං රූපන්ති මඤ්ඤමානොති පඨමන්තං රූපං, එත්ථච යදා තිණාදිතොපි ඛිකංසීයතෙ තදා නින්දාවගමො, තත්ථ ච නියොගතොව නඤ්පයොගො ඤාථානුප පත්තියාති සප්පටිසෙධමුදාහටං ‘න මඤ්ඤමානො’ති, අවධිම්හියෙව පඤ්චමීතිණාති, නඤ්පයොගෙව නියොගතො නින්දාවගමා තිණන්ති කම්මෙයෙව දුතියා, අථවා සතීපි නින්දාවගමෙ වචනිච්ඡාතො සවිසයෙයෙව දුතියා, සම්මුතිප්පයොගෙති සම්මුතිසද්දස්ස පයොගෙ, චතුත්ථිං ඉච්ඡන්තීති මත්තායාති එත්ථ චතුත්ථිං ඉච්ඡන්ති, පුන රුත්තත්තෙ කාරණමාහ-‘අථ සොතිවිජ්ජමානත්තා’ති, චණ්ඩස්ස කුක්කුරස්සාතිආදිසුත්තෙ ‘‘අථ සො’’ති පාඨස්ස විජ්ජමානත්තා ‘භිය්‍යොසො මත්තායා’ති එත්ථ සොකාරො පුනරුත්තොති අධිප්පායො, චග්ගහණෙනාති ‘‘සිලාඝහනු…පෙ… සත්තම්‍යත්ථෙසුචා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන, චතුත්ථීභිමතාති ‘‘නමො යොගාදිස්වපිචා’’ති සුත්තෙන.