26. පඤ්ච

අවධීයතෙ විසිලිස්සතෙ එතස්මාත්‍යවධි, අවපුබ්බාය ධාධාතුතො අවධිම්හි‘‘දාධාත්වී’’ති (5-45) ඉ.

යතො-වධීයතෙ කිඤ්චි, ක්‍රියාපුබ්බං කුතොචිපි;

චලඤ්චාචලමඤ්ඤඤ්ච, තං වදන්ත්‍ය වධිම්බුධා.

එත්ථායමත්ථො ‘‘යතොකුතොචිපි අත්ථො කිඤ්චි වත්ථුඅවධීයතෙ සංයොගස්ස වා කිරියානිමිත්තං ගමනදානාදිකිරියාපුබ්බං විසිලිස්සතෙ සයං වා අපෙති අඤ්ඤෙන වා විසුං කරීයතෙ, තමෙවංවිධං චලඤ්චා චලඤ්ච විසිලෙසපරිච්ඡෙදභූතං පදත්ථමවධිං වදන්ති බුධා තබ්බිදුනො’’ති, තං යථා ධාවතාස්සා පුරිසො පතති, පුරිසං පාතෙති වා, රුක්ඛා පණ්ණං පතති, පණ්ණං පාතෙති වාති, සොච තිධාප්‍යුච්චතෙ විසයභෙදෙන, යථා–

නිද්දිට්ඨවිසයො කොචි, උපාත්තවිසයො තථා;

අනුමෙය්‍යවිසයො චාති, තිධාවධි සමීරිතොති.

තත්ථ නිද්දිට්ඨා වචනොපනීතා කිරියා විසයො යත්ථ සො නිද්දිට්ඨ විසයො වධි, යථා-‘ගාමස්මා ආගතො’ති, උපාත්තාජ්ඣාහටා කිරියා විසයො යත්ථ සො උපාත්තවිසයො, යථා-‘වලාහකා විජ්ජොතතෙ’ති, වලාහකා නික්ඛම්ම විජ්ජොභතෙති අත්ථො, අනුමෙය්‍යා කිරියා විසයො යත්ථ සො අනුමෙය්‍යවිසයො, යථා‘මාථුරා පාටලිපුත්තකෙහි අභිරූපතරා’ති, එත්ථ අභිරූපගුණෙන උක්කංසනමනුමෙය්‍යං, අතොයෙවෙත්ථායමෙව සඤ්ඤා පරිප්ඵුටා විඤ්ඤායතීති න කාචිදිහ සඤ්ඤා පරිභාසීයතෙ බ්‍යාමොහකාරිණී, අථාවධිස්මාති වුච්චමානෙ ‘පදත්ථාවධිස්මා’ති කුතො-වසීයතෙ යෙනෙවං විවරණං කතන්ත්‍යාසඞ්කියාහ-පදාන’මිච්චාදි. යථා ගාමස්මාතිආදිනා ඉදං දීපෙති ‘‘න කෙවලං කායසංසග්ගපුබ්බකොව විසිලෙසො, කිඤ්චරහි බුද්ධිසංසග්ගපුබ්බකොපි, අත්ථි චෙහ බුද්ධිසංසග්ග පුබ්බකො, තථාහි චොරෙහි භායතිත්‍යාදො යො (භය)පෙක්ඛණ සීලො භවති, සො යදි මං චොරා පස්සෙය්‍යුං, ධුවං මෙ මරණන්ති විචාරෙන්තො තෙ බුද්ධියා පප්පොති පප්පුය්‍ය ච තතො නිවත්තතෙ, තථා චොරෙහි තායතිත්‍යාදො යො එකස්ස මිත්තො භවති සො යද්‍යෙතං චොරා පස්සෙය්‍යුං ධුවමස්ස මරණන්ති පස්සන්තො තෙ බුද්ධියා පත්වා තතො නිවත්තයතීත්‍යවධිත්තා අවධිස්මාව සබ්බත්ථ පඤ්චමී’’ති, පරෙහි පන එතාදිසෙසු සබ්බත්ථ පටිපත්තුවිසෙසානුග්ගහාය සුත්තෙහෙව පපඤ්චො කතො, ඉධ පන සාමඤ්ඤවචනෙනෙව සිද්ධත්තා තදනුග්ගහාය උදාහරණෙහෙව පපඤ්චිතං, භීතිභායනත්ථානන්ති භීති තායනානං අත්ථො යෙසං තෙ භීතිතායනත්ථා තෙසන්ති අත්ථො, නනු භීත්‍යත්ථානං පයොගෙ භයහෙතු සම්භවති නතු තායනත්ථානන්ති, නෙස දොසො, තායනඤ්හි රක්ඛනමුච්චතෙ [සායනාහි රක්ඛනමුප්පජ්ජභෙ (පොත්ථකෙ)] තඤ්ච භයහෙතුතො වෙත්‍යාහ-‘යො භයහෙතු’තිආදි, ඉමිනා ච ‘‘භීත්‍යත්ථානං භයහෙතු’’ති (1-4-25) පාණිනියානමපාදානසඤ්ඤා සුත්තම්පටික්ඛිපති, තතොති භයහෙතුතො, තෙසන්ති භයතායනානං, භයමනිට්ඨපාතසඞ්කා, උත්තාසොත්‍යත්ථො, තායන මනිට්ඨපාතතො පරිරක්ඛනං, යථා දස්සනං හොන්තෙවාතීමිනා වචනිච්ඡායෙව පධානත්තමාහ, කො හි ලොකියං වචනිච්ඡමතිවත්තිතුං සක්කොති, තථාහි සබ්බෙව දබ්බාදයො සබ්බකාරකසත්තියුත්තාව, තත්ථායං කාරකවිභාගො වචනිච්ඡාවසෙනෙව, තං යථා ‘වලාහකො විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙන විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙ විජ්ජොතතෙ’ති. පරාපුබ්බස්සාතිආදිනා ‘‘පරාජිස්සාසය්හො’’ති (1-4-26) සඤ්ඤාසුත්තං පච්චක්ඛාති, අසය්හො අත්ථොති සහිතුං අභිභවිතුමසමත්ථො අත්ථො, අජ්ඣෙනසකාසාඉච්චාදිනා උදාහරණත්ථමාචික්ඛති, නනුචෙවමත්ථං වදතා යඤ්ඤදත්තස්සාසය්හත්තං වුත්තං, තං කථං අජ්ඣයනස්සාසය්හත්තං, යෙනාසය්හත්තස්සාවධිත්තං පටිපාදයති ත්‍යාසඞ්කියාහ-‘යඤ්ඤදත්තානභිභවො’ච්චාදි, අසය්හොතීමස්ස පච්චුදාහරණං පටිපාදයති ‘යො පනි’ච්චාදි. ‘‘වාරණත්ථානමිච්ඡිතො’’ති (1-4-27) සුත්තිතං, තදාහ ‘වාරණත්ථාන’මිච්චාදි, වාරණමත්ථො යෙසං තෙ වාරණත්ථා, අවධිමත්තවචනිච්ඡායන්ති විසෙසතො විධානමන්තරෙනා වධිමත්ත වචනිච්ඡායං, විසෙසවිධානෙති ඉච්ඡිතොති විසෙසවිධානෙ, චිත්තස්සාවධිවචනිච්ඡායම්පන චිත්තතො පාපං නිවාරයෙති භවති. ‘‘රක්ඛනත්ථානමිච්ඡිත’’න්ති (2-6-3) සුත්තිතං, තදාහ-‘රක්ඛනත්ථාන’මිච්චාදි, කෙසඤ්චීති කච්චායනාදිකෙ දස්සෙති. ‘‘අන්තරධානෙ යෙනාදස්සනමිච්ඡතී’’ති (1-4-28) සඤ්ඤාසුත්තමාරද්ධං, තදාහ-‘අන්තරධානෙ’ච්චාදි, අයමුපජ්ඣායො යදි මං පස්සතීති සම්බන්ධො, දස්සනෙ දොසං තක්කෙති ‘නුන’මිච්චාදිනා, පෙසනමසක්කාරපුබ්බකො නියොගො, අජ්ඣෙසනං සක්කාරපුබ්බකො, මඤ්ඤමානො සිස්සා අහං කථන්නාම බ්‍යවහිතො භවාමීති අන්තරධානෙ බ්‍යවධාන නිමිත්තං, යෙන අත්තනො අදස්සනමිච්ඡතීති සම්බන්ධො, අන්තරධානෙති නිමිත්තසත්තමීචායං, අතො ආහ-‘බ්‍යවධානනිමිත්ත’න්ති, බ්‍යවහිතොති අන්තරහිතො, මාමං උපජ්ඣායොත්‍යාදිනා උදාහරණත්ථමාහ, බ්‍යවධානත්ථං බ්‍යවහිතත්ථං, ‘‘අන්තරධානෙති කිං චොරෙ න දිදික්ඛතී’’ති පච්චුදාහටං පරෙහි, තම්පටිපාදයමාහ-‘යත්ථාදස්සන’මිච්චාදි, චොරෙ න දිදික්ඛතී (ත්‍ය), ත්‍ර හි යො චොරෙ න දිදික්ඛති තෙහි අත්තනො අදස්සනමිච්ඡතීති න අන්තරධානනිමිත්තං, කින්තුපඝාතනිවත්‍යත්ථං, කින්තුපඝාතනිවත්තියාති එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘නාත්‍රාන්තරධානමෙ (වාවසෙයං), කින්තු තන්නිමිත්තො පඝාතනිවත්තිපි, ‘උපජ්ඣායා අන්තරධායතී’ත්‍යත්‍ර විනාප්‍යුපඝාතසම්භවමන්තරධානසම්පාදනමෙව සම්භවතී’’ති. ඉච්ඡතිග්ගහණං කිමත්ථං අදස්සනිච්ඡායං සති සත්‍යපි දස්සනෙ යථාසියා’’ති වුත්තං, (තං) පටිපාදයමාහ-‘අදස්සනිච්ඡායම්පනි’ච්චාදි, සතීපි දස්සනෙති උපජ්ඣායෙන දස්සනෙ සතීපි, තතොති උපජ්ඣායතො, අවධිරූපතා එවාති උපජ්ඣායස්සාවධිරූපතා එව. ‘‘ආඛ්‍යාතො පයොගෙ’’ති (1-4-29) පරවචනං, තදාහ ‘උපයොගෙ’ච්චාදි, නියමපුබ්බකං විජ්ජාගහණමුපයොගො ත්‍රාධිප්පෙතො, උපයොගවචනසාමත්ථියා විජ්ජාගහණත්ථං සිස්සවත්තං නියමො, තතොති ආඛ්‍යාතුතො. ‘‘ජනිකත්තුනො පකතී’’ති (1-4-30) සඤ්ඤාසුත්තං කතං, තදාහ-‘ජන්‍යත්ථස්සා’තිආදි, ජනිනො අත්ථො ජන්‍යත්ථො, කින්තං ජනනං, තතොති ජනිකත්තුහෙතුතො, පකතිසද්දෙන කාරණමත්තං ගහිතංපරෙහි ‘පුත්තා පමොදා ජායතෙ’ච්චාදො පුත්තාදිතොපි යථා සියා’ති, දුවිධං (හි) කාරණං උපාදානකාරණං සහකාරිකාරණඤ්ච, තත්ථ කාරියෙනාභින්නදෙසො ඝටස්ස මත්තිකාපිණ්ඩො උපාදානකාරණං, තස්සෙව පන දණ්ඩචක්කාදි (කාරියෙන භින්නදෙසො) සහකාරිකාරණං, තෙසූපාදානකාරණස්සෙහ ගහණෙ’සිඞ්ගා සරො ජායතෙ’ච්චත්‍රෙව සියා, න තු ‘පුත්තා පමොදා ජායතෙ’ච්චාදො, කාරකන්තරවචනිච්ඡායන්ති එත්ථ කාරකන්තරාදිවචනිච්ඡායන්ති පාඨෙන භවිතබ්බං… එත්ථන්තරෙ සම්බන්ධ වචනිච්ඡායපි සම්භවතො, තත්‍ර තිට්ඨන්තීති තත්‍රට්ඨා, තෙසං, ලොකො-නඤ්ඤථාවාදී වොහාරිකජනො, තත්ථ භවා ලොකියා, නවත්තු පටිබද්ධාති ලොකවචනිච්ඡමුල්ලඞ්ගිය අහමෙව වදාමීති සකජ්ඣාසයෙන වදන්තො වත්තා, තප්පටිබද්ධා න හොතීති අත්ථො. ‘‘පභවො භවතිස්සා’’ති (1-4-31) සුත්තිතං, තදාහ-‘භවතිස්සා’තිආදි, පඨමතො උපලබ්භතීති අත්ථකථනෙන ජන්‍යත්ථො-ත්‍ර න සම්භවතීති වදති, නහි හිමවා ගඞ්ගාය කාරණං, සා හි අඤ්ඤෙහි එවකාරණෙහි උප්පන්නා, හිමවති තු කෙවලං පඨමතො උපලබ්භති. ‘‘ජිගුච්ඡාවිරාමපමාදත්ථානුමුපසඞ්ඛ්‍යානං’’ති (1-4-24වා) වුත්තං, තදාහ-‘විරමණත්ථෙ’ත්‍යාදි, ජිගුච්ඡාපමාදත්ථධාතුයොගෙ පන කම්මාධිකරණවචනිච්ඡා දිස්සතීති වුත්තං, අවධිවචනිච්ඡාපි පන දිස්සකෙ ‘ජිගුච්ඡති නාහිරිකො පාපා’ති, ධම්මා පමජ්ජතීතිපි හොතෙව පටිසෙධාභාවා. ‘‘අඤ්ඤාරාදිතරරිතෙ දිසාසද්දාඤ්චුත්තරපදාචාහි යුත්තෙ’’ති (2-3-29) සුත්තිතං, තදාහ-‘අඤ්ඤසද්දයොගෙ’ච්චාදි, යතොති දෙවදත්තාදිතො, ‘‘අඤ්ඤඉත්‍යත්ථග්ගහණං, තෙන පරියායප්පයොගෙපි භවතී’’ති අඤ්ඤෙහි බ්‍යාඛ්‍යාතත්තා ආහ-‘භින්නො දෙවදත්තා’ති, ආරාසද්දස්ස දූරත්ථත්තා ආසවක්ඛයතො ආරා දූරො භවතී(ත්‍යත්ථො උ) පාදීයතෙත්‍යාහ‘ආරාසද්දො දූරත්ථො’ති, නිද්දිස්සමානපටියොගීති ‘දෙවදත්තො සූරො’ති නිද්දිස්සමානස්ස කස්සචි යො සො දුතියො, සො පටියොගී. දිසාදෙසකාලවුත්තීනං දිසාසද්දත්තෙන පරිග්ගහතො ආහ‘දිසා දෙසකාලවාචීනං යොගෙ’ති, පුබ්බෙව සම්බොධාතිආදීනි කාලවාචීයොගෙ උදාහරණානි, අඤ්චුත්තරපදආචආහිපච්චයයො ගෙත්විහ නොදාහටං. ‘‘පඤ්චමීවිධානෙ ල්‍යප්ලොපෙ කම්මන්‍යුපසඞ්ඛ්‍යානං ‘‘අධිකරණෙ චොපසඞ්ඛ්‍යාන’’මිති (2-3-28-වා) වාත්තිකං, තදාහ‘යත්ථ’ච්චාදි, ල්‍යප්පච්චයස්ස යත්‍රාප්පයොගො, තස්සත්ථො චෙ ගම්‍යතෙ, සො ල්‍යප්ලොපො, ත්වාලොපො ල්‍යපලොපොත්‍යවිසෙසො, පාසාද මාරුය්හ පෙක්ඛති ආසනෙ උපවිසිත්වා පෙක්ඛතීති ඉදං විසයො පදස්සනං පුබ්බං යස්සාති කිරියාවිසෙසනෙ සමාසො, වක්ඛමානසබ්බදස්සනෙසුපි පාසාදතො-පක්කමනලෙසසබ්භාවා පාසාදො (යෙවා) වධිරූපෙන වත්තුමිට්ඨොති දස්සෙතුමාහ-‘තථාහි’ච්චාදි, අපක්කමති තතො තං දස්සනන්ති තතො පාසාදතො තස්ස දට්ඨුනො දස්සනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අපක්කමත්‍යපයාතීත්‍යත්ථො, අවධිභාවො පාසාදස්සාති විඤ්ඤායති, යෙසන්ති වෙසෙසිකානං, තෙ හ්‍යෙවමාචික්ඛන්ති ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසු චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුගොළකතො-ච්චන්තසුඛුමභාවෙන නික්ඛම්ම විසාලීභවන්තං විසයදෙසමුපගම්ම සකලමත්තනා දිට්ඨං පස්සති රංසිරූපෙන, යථා කාහලා මූලෙ කිසා අග්ගෙමහතී, තථා ඤාණින්ද්‍රියානී’’ති, අධිට්ඨානදෙසන්ති ඉන්ද්‍රියාධිට්ඨානභූතං චක්ඛුගොළකදෙසං, විසයප්පවත්තීති ගොචරෙ පවත්ති, සන්තතියාති ඉන්ද්‍රියපබන්ධස්ස, අධිට්ඨාන මනින්ද්‍රියං නාපජ්ජතෙති සම්බන්ධො, තතොති පාසාදතො, අපක්කන්ත්‍යාති අපගමනෙන, යජ්ජපි චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුගොළකතො බහි නිග්ගච්ඡති, තථාපිපාසාදට්ඨස්සචක්ඛුගොළකා නිග්ගච්ඡතීති පාසාදස්සාප්‍යවධිභාවො, යෙසන්තූති ඛණිකවාදීනන්තු, ඉන්ද්‍රියාධිට්ඨානම්පත්තෙ විසයෙ විඤ්ඤාණලක්ඛණං කාරියං කරොන්ති සීලෙනාති පත්තකාරීනි, අනින්ද්‍රියාධිට්ඨානදොසො නෙති සම්බන්ධො, තතොති පාසාදතො, යෙසම්පනාති ඛණිකවාදිනොව දස්සෙති, අත්‍ර හි චත්තාරො පක්ඛා පත්තකාරීනින්ද්‍රියානි, අප්පත්තකාරීනි, චක්ඛුසොතානි අප්පත්තකාරීනි සෙසානි වුත්තවිපරිතානි, චක්ඛුයෙව පත්තකාරී සෙසමඤ්ඤථෙති, චතුස්වෙව තෙසු පඨමපක්ඛද්වයමුපන්‍යස්‍ය පටිපාදිතං… තප්පටිපාදනෙනෙතරෙසම්පි පටිපාදිතත්තා, සබ්බසාමයිකසාධාරණත්තාසද්දසත්ථස්සාති ඉදං අයුත්තමිව දිස්සති… සද්දසත්ථස්සිමස්ස බුද්ධවචනොපයොගිත්තෙන සොගතසමයානුගුණප්පවත්තිතො, ඛණිකවාදිනො පන නිස්සායෙදං සුන්දරමෙව, මනසිකාරාදීතිආදිසද්දෙන චක්ඛුතො [චක්ඛුනා (පොත්ථකෙ)] අභෙදො රූපාපාථගමො ච දස්සිතො, යොග්ගදෙසෙති දස්සනයොග්ගෙ පදෙසෙ. ‘‘පුච්ඡනාඛ්‍යානෙසු ච පඤ්චමී වත්තබ්බා’’ති (2-3-28වා) වුත්තං, තදාහ-‘පුච්ඡනසද්දතො’ච්චාදි, පුච්ඡනාඛ්‍යානෙසු සාමඤ්ඤෙන පඤ්චමීවිධානෙ-තිප්පසඞ්ගං දස්සෙතුමාහ-‘අවස්ස’මිච්චාදි, කස්සාති පඤ්හො, දෙවදත්තස්සෙත්‍යාඛ්‍යානං, කොසො යඤ්ඤ දත්තොති පඤ්හො විධිරූපොවායං, යො-ඞ්ගදීත්‍යාද්‍යනුවාදරූපමාඛ්‍යානං, අඞ්ගදීකෙයූරී. ‘‘යතොචාද්ධකාලනිම්මානං තතො පඤ්චමී වත්තබ්බා’’ති (2-3-28වා) වුත්තං, තදාහ-‘අද්ධ’ච්චාදි, නිමීයතෙ පරිච්ඡිජ්ජතෙ යෙන තං නිමානං, තදෙව නිම්මානං. ‘‘අද්ධස්ස පඨමා සත්තමී ච වත්තබ්බා’’ති (2-3-28) වුත්තං, තත්ථායමත්ථො ‘‘තං යුත්තාති වත්තතෙ, තං යුත්තා පඤ්චමියුත්ථා පරස්සාද්ධස්ස පඨමා ච සත්තමී ච වත්තබ්බා’’ති, පාටලිපුත්තස්මාති පඤ්චමි යුත්තං, එතාපි න වත්තබ්බාති දස්සෙතුමාහ-‘සත්තයොජනානී’තිආදි, අත්‍ර හි යදා රාජගහස්ස යොජනඤ්චාභෙදො වත්තුමිච්ඡීයතෙ, තදා පාටලිපුත්තස්මා රාජගහං සත්තයොජනානීති, භෙදවචනිච්ඡායන්තු ‘‘සබ්භාවො’’ත්‍යාදිනා (2-34) සත්තමී සිද්ධා‘සත්තසු යොජනෙසු’ති. තථාහි පාටලිපුත්තස්මා සත්තසු යොජනෙසු සති රාජගහංභවතීත්‍යයමත්ථො පතීයතෙ, සත්තයොජනසම්බන්ධිභවනං රාජගහ (භවන)ස්ස ලක්ඛණම්භවති. සම්බන්ධෙ ඡට්ඨීති ඉමිනා ‘‘තං යුත්තා කාලෙ සත්තමී වත්තබ්බා’’ති (2-3-28වා) වචනම්පටික්ඛිපති. ‘‘කරණෙච ථොකප්පකිච්ඡකතිපයස්සා සත්තවචනස්සෙ’’ති (2-3-33) සුත්තිතං, තදාහ-‘යදා ඉච්චාදි, කිච්ඡාදයොතිආදිසද්දෙන ථොකඅප්පකතිපයෙ සඞ්ගණ්හාති, අසත්තරූපන්ති අද්දබ්බරූපං, ගුණෙ හෙතුම්හීති ගුණපදත්ථෙ හෙතුභූතෙ ‘‘ගුණෙ’’ති (2-21) පඤ්චමීති අත්ථො, යථාවුත්තවිධානෙනෙති ‘‘ගුණෙ’’ති සුත්තෙ වුත්තවිධානෙන, ‘‘ගුණෙ’’ති සුත්තෙ වුත්තවිධානෙන, යදාත්විච්චාදිනා පරෙසං විය කරණෙ විසුං විධානෙ පයොජනං නත්ථීති දස්සෙති. කත්තබ්බරූපස්ස චලනස්සාති සම්බන්ධො, සමානාධිකරණත්තෙන විසෙසනන්ති යොජනා, සමානාධිකරණත්තෙනාති ච ‘රඤ්ඤො පුරිසො’ත්‍යාදො අසමානාධිකරණස්සාපි විසෙසනත්තදස්සනතො වුත්තං, සමානාධිකරණත්තෙන විසෙසනභාවො චාස්ස ථොකගුණාන්විතෙ චලනෙ වත්තමානො ථොකසද්දො අසත්තවචනොව විසෙසනන්ති, තෙනෙවාඛ්‍යායතෙ ‘ථොකස්ස කම්මත්තා කම්මෙ දුතියා’ති. පඤ්චමීත්‍යනුවත්තමානෙ ‘‘දූරන්තිකත්ථෙහි ඡට්ඨී වා’’ති (2-3-34) වුත්තං, තදාහ‘දූරන්ති කත්ථෙහි’ච්චාදි, අවධිසම්බන්ධලක්ඛණාති අවධිසම්බන්ධාව ලක්ඛණං නිමිත්තමාසං පඤ්චමීඡට්ඨීනං තා තථා වුත්තා, වත්තුමිට්ඨොති ඉමිනා වචනිච්ඡායෙව පධානත්තමාහ, එවං චරහි තංතං කාරකවචනිච්ඡායමඤ්ඤාපි විභත්තියො කස්මා නප්පයුජ්ජෙය්‍යුන්ති ආහ-‘ලොකියා චෙත්ථා’තිආදි, එත්ථ විභත්තීනං නියමෙ ලොකියා එව වචනිච්ඡා නිබන්ධනං කාරණන්ති අත්ථො, පඤ්චමීචාත්‍යනුවත්තමානෙ ‘‘දූරන්ති කත්ථෙහි දුතියා චෙ’’ති (2-3-35) වුත්තං, ‘‘පඤ්චම්‍යධිකරණෙච’’ (2-3-36) ඉච්චත්‍ර ච කාරෙන දූරන්ති කත්ථෙහි සත්තමී ච වුත්තා පාටි පදිකත්ථෙ සාරසඞ්ගහකාරාදීහි, තදක්ඛිප්ප අඤ්ඤාපදෙසෙන පටික්ඛිපිතුං කෙචිත්‍යාදි යං වුත්තං වුත්තියං, තං දස්සෙතුමාහ’කෙචීති සාරසඞ්ගහාදයො’තිආදි. දූරාපාදාවසෙචනන්ති අයං තෙසම්පටික්ඛෙපන යොති සම්බන්ධො, ඉතිසද්දො පනෙත්ථ පරිහීනො, නහිතන්තිආදීසු තසද්දෙනාසත්තරූපං දූරාදි වත්තුමිච්ඡිතන්ත්‍යවසෙයං, න හි තං ගම්‍යතෙ, න හි තතො ගම්‍යතෙ, න හි තෙන ගම්‍යතෙ, න හි තස්මිං ඨීයතෙ’ති විසුං සම්බන්ධො වසෙයො. පතීයන්තෙචාති චො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ, අතොචෙති වක්ඛමානහෙතුපරාමාසො, යන්ති යස්මා අත්ථෙ නිපාතො, වාක්‍යකාරො වරරුචි, තංසාමානාධිකරණ්‍යතොති දූරාදිසා මානාධිකරණ්‍යතො, තංයුත්තතොපීති දූරාදියුත්තා ගාමාදිසද්දතොපි, පච්චක්ඛන්තොති වාක්‍යකාරවචනං පච්චාචික්ඛන්තො, තථාහ්‍යත්‍රායං මහාභාස්ස පාඨො ‘‘දූරන්තිකත්ථෙහි පඤ්චමීවිධානෙ තංයුත්තා පඤ්චමීපටිසෙධො වත්තබ්බො දූරා ගාමස්ස, තත්‍රාපි දස්සනා අනත්ථකො-යම්පටිසෙධො, තත්‍රාපි හි පඤ්චමී දිස්සති–

දූරස්මාවසථා මුත්තං, දූරාපාදාවසෙචනං;

ගුරුතො කුපිතා දූරා,භාබ්‍යං දූරා ච දස්සුහිති.

අත්‍ර දූරන්තිකෙත්‍යාදි වත්තබ්බං වාක්‍යකාරවචනං, දූරා ගාමස්සාති තස්සොදාහරණං, තත්‍රාපිච්චාදි පච්චක්ඛානභාස්සං, දූරස්මාවසථාති ආවසථස්ස දූරෙති අත්ථොහි භාස්සපදීපෙ කෙය්‍යටො, පඨමො පුරිසො යස්ස සො පඨමපුරිසො භවති ‘‘දූරන්තිකා’’දි (2-6-5) කච්චායනසුත්තෙ සුද්ධාදියොගොපි සඞ්ගහිතො, තෙනාහ–‘සුද්ධප්ප මොචනවිවිත්තප්පමාණයොගෙ’ති, ‘‘ධාතුනාමානමුපසග්ගයොගාදීස්වපිච’’ ඉති (2-6-2) සුත්තෙ චග්ගහණතො පභුතියොගො ච ගහිතො, තෙනාහ–‘පභුති යොගෙචා’ති, පභුතියොගෙචාති ඉමිනා පභුත්‍යත්ථයොගොපි සඞ්ගහිතො, තෙනෙව ‘යතොසරාමි අත්තාන’න්ති උදාහටං.