2. කම්මෙ
වුත්තියං කත්තුකිරියායාති කත්තුසාද්‍යතාය තං සම්බන්ධිනියා කත්තුකම්මට්ඨායපි දුවිධාය කිරියාය, අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං කරොති එත්ථ සම්බන්ධනත්ථොති ආහ-‘කරීයති අභිසම්බන්ධීයතී’ති, යංකිඤ්චි පදත්ථරූපං සම්බජ්ඣතීති අත්ථො, ඉමිනා චාන්වත්ථවසෙනෙවායං කම්මවොහාරො සිද්ධොති දස්සෙති, සබ්බකාරකානම්පි පන කිරියාසම්බන්ධ සබ්භාවෙපි කිරියාභිසම්බන්ධීයමානත්තෙනෙව යං වත්තුමිච්ඡිතං තදෙව කම්මං විඤ්ඤෙය්‍යං, කත්තාදි කත්තු කිරියායාභිසම්බන්ධීයමානත්තෙපි කත්තාදිත්තවචනිච්ඡායෙව කම්මං න හොති… යස්මා වචනිච්ඡායෙව කාරකානි භවන්ති, එවං සබ්බකාරකානම්පි කාරකන්තරප්පත්තියං තදභාවො යථායොගං වත්තබ්බො, වාක්‍යෙකදෙසෙනෙත්‍යනෙන ‘‘ද්වෙද්වෙකා’’දිනො වාක්‍යස්ස ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ඉච්චාදිනො ච එකවාක්‍යත්තං සූචෙති, පකරණස්ස මහාවාක්‍යරූපත්තා විප්පකට්ඨානිපි වාක්‍යානි ආකඞ්ඛාදිසභාවෙ අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධානුභවනෙනෙකවාක්‍යභාවම්පටීපජ්ජන්තෙ, වුත්තී හි–
‘‘ආකඞ්ඛායොග්ගතා සත්තා, බීජං සන්නිධිනො යතො;
විප්පකට්ඨානි වාක්‍යානි, මහාවාක්‍යං කරොන්ත්‍යතොති.
සාමඤ්ඤෙනාති කම්මාද්‍යවිසෙසෙන, පුබ්බාචරියසමඤ්ඤාවසෙනාහ ‘දුතියාදිකා’ති, තෙන යද්‍යපි ත්‍යාදිනොපි ද්වින්නං පූරණියා දුතියාති සක්කා වොහරිතුං, තථාපි ස්‍යාදීනං දුකෙයෙව දුතියාතතියා රුළ්හීති නත්‍යාදීනං දුකානි දුතියාදිසද්දෙන ගය්හන්ති, විසිට්ඨෙසූති කම්මාදිනා විසෙසිතෙසු, තිවිධං කම්මන්ති සකසමයප්පසිද්ධියා කම්මස්ස තිවිධත්තමාහ, අඤ්ඤෙ තු සත්තවිධමිච්ඡන්ති, කථං–
නිබ්බත්තිවිකතිප්පත්ති, භෙදෙන තිවිධං මතං,
තත්ථෙච්ඡිතතමං කම්මං, කම්මංත්වඤ්ඤං චතුබ්බිධං;
ඉච්ඡිතඤ්චානිච්ඡිතඤ්ච, නෙවිච්ඡිතමනිච්ඡිතං,
තථාඤ්ඤපුබ්බං නාඤ්ඤපුබ්බන්ති, එවමඤ්ඤං චතුබ්බිධන්ති.
තත්ථ ඉච්ඡිතාදීනි උපරියෙවාපි භවිස්සන්ති, තත්‍රෙච්චාදිනා තිවිධං කම්මං සරූපතො දස්සෙති, තත්ථ නිබ්බත්තිකම්මමෙකෙ-නෙකධා පරිකප්පෙන්ති, තදිහ පකාසයිස්සාම–
සතී-සතී වා පකති, න යත්ථ පරිණාමිනී,
නිස්සීයතෙ තං නිබ්බත්ති, කම්මමඤ්ඤෙසමඤ්ඤථා;
අසන්තං ජායතෙ යං වා, යං සන්තමප්පකාසති,
උප්පත්‍යා-භිබ්‍යත්තියා වා, තන්නිබ්බත්තීති වුච්චතීති.
අයමෙත්ථ අත්ථො ‘‘කටවිකාරස්ස කාසසඞ්ඛාතා විජ්ජමානා පකති පරිණාමිනී කටවිකාරම්පති පරිණමන්තී යත්ථප්පයොගෙ න නිස්සීයතෙ… කටං කරොතීතෙත්ථ කෙවලමත්ථාවගමමත්තස්ස වත්තුමිච්ඡිතත්තා කාසෙති අසුය්‍යමානත්තා ච, පකතියා තු සුය්‍ය මානත්තෙ විකාරියං සියා, තෙනෙව කාසෙ කටං කරොති, තණ්ඩුලෙ ඔදනං පචතීති ද්වයත්ථො කරොති පචති ච, තස්මා කාසෙ කරොති තණ්ඩුලෙ පචතීති විකාරීයති, කටං කරොති ඔදනම්පචතීති නිබ්බත්තී යතීති අත්ථො, අසතී වා පකති අවිජ්ජමානත්තායෙව යත්ථ න නිස්සීයතෙ… [(යථා) (පොත්ථකෙ)] ( ) සංයොගං ජනයති විභාගමුප්පාදයතීති සංයොගවිභාගානං කස්සාපි පකතියා අවිකාරත්තා සංයොගවිභාගවන්තෙ හ්‍යවිකතෙහෙව තෙසං ජනනතො, තමෙවම්භූතමනිස්සිතපකතිකං අවිජ්ජමාන (පකති) කං වා කාරියං නිබ්බත්තිකම්මං නාමාති එකො, අඤ්ඤෙසමඤ්ඤථාති වත්වා තන්දස්සෙති ‘අසන්ත’මිච්චාදිනා, යං අසන්තමවිජ්ජමානං ජායතෙ, තන්නිබ්බත්තිකම්මං, යථා සුඛං ජනයති බුද්ධිමුප්පාදයතීති, සන්තං විජ්ජමානමෙව වා කෙවලමප්පකාසිතපුබ්බං යං උප්පත්තියා අභිබ්‍යත්තියා වා පකාසති, තම්පි නිබ්බත්තිකම්මං, යථා පුත්තං විජායතිසාමඤ්ඤමභිබ්‍යඤ්ජයතී’’ති, තදෙවං කෙසඤ්චි මතෙන අනිස්සිතපකතිකං අවිජ්ජමානපකතිකන්ති දුවිධං නිබ්බත්තිකම්මම්පි අඤ්ඤෙසම්මතෙන අසන්තං ජායමානං සන්තමප්පකාසමානන්ති දුවිධං නිබ්බත්තිකම්මම්පීතිසබ්බම්පි අට්ඨිතපුබ්බමෙව ජායතීත්‍යසතො ජානනා න බ්‍යතිරිච්චතිච්චාහ-‘අසතො ජනනං කරීයතී’ති, අවත්ථන්තරන්ති ඔදනාදිනො ක්ලෙදනාදිලක්ඛණමඤ්ඤමවත්ථං.
පකත්‍යුච්ඡෙදසම්භූතං, විකාරියං කිඤ්චි කිඤ්චි තු;
ගුණන්තරසමුප්පත්‍යා, එවං සා විකති ද්විධා.
කිඤ්චි විකාරියං කම්මං පකතියා කාරණස්ස උච්ඡෙදෙන සම්භූතං, යථා කට්ඨං භස්මං කරොතීති කට්ඨස්සාච්චන්තපරාවත්ති [පරාවත්තියා (පොත්ථකෙ)], කිඤ්චි පන ගුණන්තරානමුප්පත්තියා, යථා සුවණ්ණං කටකං කෙයුරං වා කරොතීති එවං ද්වීධා සා විකති හොතීති අත්ථො, න විභාවීයන්තෙති න ගම්‍යන්තෙ, සා පත්ති‘පාපීයති විසයීකරීයතී’ති කත්වා.
යත්‍ර ක්‍රියාකතො කොචි, විසෙසො නාවගම්‍යතෙ;
දස්සනා වානුමානා වා, සා පත්තීති පකිත්තිතා.
යත්ථ කිරියාකතො කිරියාසම්පාදිතො විසෙසො අතිසයො කොචි නාවගම්‍යතෙ නප්පතීයතෙ දස්සනා වා පච්චක්ඛප්පමාණෙන අනුමානප්පමාණෙන වා යථා නිබ්බත්තිවිකතීනමතිසයො පච්චක්ඛානුමානා වගමනීයො, තත්‍ර හි නිබ්බත්තියං විසෙසසිද්ධිරතිපසිද්ධා… අත්ථලාභාඛ්‍යස්ස විසෙසස්සාවිජ්ජමානස්ස කිරියාකත්තා, විකාරියෙ ( ) [(එව) (පොත්ථකෙ)] තු ක්වචි පච්චක්ඛවිසයො… කට්ඨං ඩහතීති කණ්හත්තාදිභාවස්ස පච්චක්ඛෙනෙවොපලබ්භනතො, ක්වචිදනුමානගම්මො… දෙවදත්තං රොසෙති පසාදයති වෙති විසිට්ඨමුඛවණ්ණාදිකාරියානුමෙය්‍යත්තා රොසාදිනො, එවං යත්ථ න විසෙසසිද්ධි අපි තු පත්තිමත්තං, සා පත්තීති පකිත්තිතා කථිතා, ආදිච්චම්පස්සති ධම්මමජ්ඣෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො, කථඤ්චරහි අසන්තස්ස [සන්තස්ස (පොත්ථකෙ)] පත්තිකම්මස්ස කිඤ්චි (අකරොන්ත)ස්ස කාරකත්තං, න හි කිඤ්චි අකරොන්තං කාරකම්භවිතුමරහතීති උච්චතෙ-
දස්සනක්ඛමතාභාසො, පගමබ්‍යත්තිආදයො;
විසෙසා පත්තිකම්මස්ස, ක්‍රියාසිද්ධියමිච්ඡිතා.
අත්‍ර දට්ඨුං සක්කා ඉති දස්සනෙ ඛමතා ආභාසොපගමො විසයත්තොපගමො විසයත්තොපගමනං බ්‍යත්ති චෙති එවමාදයො විසෙසා යථායොගං පත්තිකම්මස්ස කිරියානිප්ඵත්තියං ඉච්ඡිතා, තතො තස්ස කාරකත්තන්ති අත්ථො, ආදිච්චං පස්සතීති එත්ථ හි ආදිච්චො දට්ඨුං සක්කා, තතොව සො දිස්සති අභිබ්‍යත්තිඤ්චොපයාතීති දස්සනකිරියානිප්ඵාදකත්ථෙනාස්ස කාරකත්තමුපපජ්ජතෙ, තථා ඤ්ඤත්‍රාප්‍යාදිසද්දගහිතවිසෙසවසෙන කිරියාසිද්ධිතො කාරකත්තං වෙදිතබ්බං, නනු විකාරියම්පි නිබ්බත්තිකම්මමෙව… තෙන රූපෙනාසතොයෙව ජනනතො, පත්තිකම්මම්පි කිරියාසම්බන්ධරූපෙනාසන්තමෙව පච්ඡා තථා භවතීති නිබ්බත්තියෙවාති සච්චං-
අත්ථෙසා වත්ථුට්ඨිති, සුඛුමබුද්ධිගොචරපතීත්‍යනුරොධෙන,
තත්‍ර යම්පෙතං ඝටතෙ, යථා පතීති සද්දත්ථාවත්තානතො.
විසෙසානුපාදානතොති ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තා වුත්තං. කරීයති කටො, කතො කටො ච්චෙවමාදීසු ත්‍යාදිප්පභුතීහි අතිහිතකම්මාදිනිස්සයෙසුපි එකත්තාදීසු දුතියාදයො පප්පොන්ති නියමාභාවා, තථාහි පඤ්චකෙ නාමත්ථෙ කටාදිවචනීයස්ස සම්බන්ධී කම්මාද්‍යත්ථො, ත්‍යාදිප්පභුතීති අනභි හිතස්ස සඞ්ඛ්‍යාඛ්‍යස්සාපරස්ස විභත්‍යත්ථස්සාභිධානාය අභිහිතෙසුපි කටාදීසු කම්මාදීසු දුතියාදයො සියුන්ති පාණිනියා ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ච්චාදීසු (2-3-2) ‘‘අනභිහිතෙ’’ති (2-3-1) වචනමධිකරොන්ති, වෙය්‍යත්තියායෙව දුතියාදීනප්පසඞ්ගෙපි තන්නිස්සයභූතෙ-කත්තාද්‍යත්ථෙ ජොතනායාභිහිතෙසු දුතියාදයො සියුං, තිකෙ පන සඞ්ඛ්‍යාකම්මාදයො විභත්ති වචනීයා, තත්ථ යජ්ජපි කම්මාදිනො පච්චයෙනාභිධානං, තථාප්‍යෙකත්තාදයො නාභිහිතාති තස්ස සඞ්ඛ්‍යාඛ්‍යස්සාපරස්ස විභත්‍යත්ථස්සාති ධානාය අභිහිතෙසුපි කම්මාදීසු දුතියාදයො සියුන්ති පාණිනියා ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති ‘‘අනභිහිතෙ’’ති වචනමධිකරොන්ති, තමුපදස්සෙන්තො ආහ-‘තත්‍රිදං සියා’තිආදි, තත්‍ර තස්මිං දුතියාදි විභත්තිවිධානෙ ඉදං චොද්‍යං සියා, කින්ති ආහ-‘පඤ්චකෙ’ඉච්චාදි, අනභිහිතකම්මාදිනිස්සයෙසුති අනභිහිතා කම්මාදයො නිස්සයා යෙසමෙකත්තාදීනං, තෙසූත්‍යත්ථො, දුතියාදයො විභත්තියො යථා සියුන්ති ජොතනායාභිධානාය චාති යුජ්ජමානවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො, අභිහිතකම්මාදිනිස්සයෙසුපීති අපිසද්දෙන අනභිහිතකම්මාදිනිස්සයමෙකත්තාදිං සමුච්චිනොති, ආසඞ්කියාති පුබ්බකිරියාය වුත්තන්ති අපරකිරියා වෙදිතබ්බා, පඤ්චකෙ තිකෙ චා භිහිතකම්මාදිනිස්සයෙ සෙකත්තාදීසු දුතියාදිප්පත්තිමාසඞ්කාවසෙන දස්සෙත්වා චතුක්කවාදීනම්පි පක්ඛමුබ්භාවිය පරිහරිතුං ‘යදිච්චා’දිමාහ, අයන්තෙසමධිප්පායො ‘‘යදෙසා සඞ්ඛ්‍යා පාටිපදිකත්ථො තප්පටිපජ්ජනෙ කම්මාදයො විභත්තිවචනීයා, තදා ‘අනභිහිතෙ කම්මෙ’තිආදිනා අනභිහිතග්ගහණං කම්මාදිවිසෙසානමනුභවන්තමනත්ථකං… අභිහිතෙ විභත්තිවාච්චාභාවතො, යදා පනායං පක්ඛො ‘සඞ්ඛ්‍යා විභත්තිවචනීයා’ති තදා ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ ත්‍යෙවමාදයො නිද්දෙසා විසයසන්දස්සනමත්තායෙව වෙදිතබ්බා’’ති, සබ්බථාති පඤ්චකතිකවාදීනං චතුක්කවාදීනඤ්ච මතවසෙන සබ්බප්පකාරෙන, සද්දත්ථාබ්‍යතිරිත්තත්ථමත්තොයෙවාති බ්‍යතිරෙකො බ්‍යතිරිත්තං, නපුංසකෙ භාවෙ ක්තො, න විජ්ජතෙ බ්‍යතිරිත්තං බ්‍යතිරෙකො භෙදො යස්ස තං අබ්‍යතිරිත්තං, අබ්‍යතිභින්නන්ති අත්ථො, සද්දත්ථතො සකත්ථතො අබ්‍යතිරිත්තං අත්ථමත්තං අත්ථසාමඤ්ඤං යස්ස ඔදනාදිසද්දස්ස සො තථා වුත්තො.
කිඤ්චාපි වුත්තියං තබ්බාදිණාදිසමාසෙහි අභිහිතමවුත්තං, තථාපි තෙහි අභිහිතෙප්‍යෙවමෙව දට්ඨබ්බන්ති නිදස්සෙන්තො ආහ-‘එව’මිච්චාදි, කර-කරණෙ කරීයිත්ථාති කතො‘ක්තො භාවකම්මෙසු’ති (5-56) කම්මෙ ක්තො, සතිකොති එත්ථ කීතොති කම්මත්ථෙ ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති (4-120) ඉකො, කම්මතාගම්‍යතෙ කිතප්පච්චයාදීනං කම්මෙ විහිතත්තා, එවඤ්ච ධුහි කිමෙකමුදාහරණං දත්තමාචරියෙනෙ ත්‍යතො ආහ- ‘උදාහරණ’ඉච්චාදි, අනභිහිතෙති වචනං විනාපීති වචනං විනා එවාති අවධාරණෙ-අපිසද්දො, සම්භාවනෙවා, යද්‍යභිහිතෙහි වචනං විනාපි දුතියාදීනමප්පවත්ති භවෙය්‍ය, වචනසබ්භාවෙ තු කථායෙව නත්ථීති අත්ථො, එවඤ්ච පනෙත්ථ දුතියාදීනමභිහිතෙ පසඞ්ගාභාවො ජානිතබ්බො ‘‘පච්චතෙ ඔදනො, කතො කටොච්චාදොපි යදි දුතියාදයො සියුං පඨමාවිධානස්සාවකාසො න භවෙය්‍ය තතො සාමත්ථියානභිහිතෙයෙව කම්මාදො දුතියාදයො සකිරියා (යං තද)භිබ්‍යත්තියා භවිස්සන්ති, පඨමෙවත්වභිහිතෙ’’ති, න නුච පඨමායාකාරකමවකාසො රුක්ඛො පිලක්ඛොති [රුක්ඛො පිලක්ඛොති ක්‍රියාපදං න සූයතෙති විභත්‍යන්තරස්සප්පත්ති මඤ්ඤතෙභස්සාපදීප] කිමිදමුච්චතෙ අකාරකන්ති යද්‍ය කාරකං නෙදම්පයොගමරහති තතො යත්ථ විසෙසකිරියාන මස්සවනං තත්ථ පදත්ථසහචරිතාය සත්තාය පතීතියා ‘රුක්ඛො අත්ථි පිලක්ඛො අත්ථී’ති අපෙක්ඛීයතීති කාරකත්තං රුක්ඛාදීන මත්ථෙවෙති [අත්ථෙවෙති ඤ්ඤතං වත්ථුං පරං පතිපාදයිතුං සද්දො පයුජ්ජතෙ ඤ්ඤණඤ්ච සතොඉති යත්‍ර ක්‍රියාපදන්තරස්ස අප්පයොගො තත්‍ර උස්සග්ගතො සත්තා පතීතිතුත්ථීති ක්‍රියාපදානුසඞ්ගර කත්තරි තතියප්පසඞ්ගරනවකාසා පඨමා ත්‍යත්ථො-භස්සපදීප], න ච උච්චං නීචංත්‍යධිකරණවාචිත්තෙ [වාචිකා] නිපාතස්ස අත්ථීත්‍යනෙන නත්ථි සම්බන්ධොති උච්චමත්ථීත්‍යාධෙය්‍යස්සෙව කත්තුත්තං නාධාරස්සාත්‍ය කාරකත්තමාධාරස්සාත්‍යවකාසො-ත්ථි පඨමායාති ‘‘පඨමාවිධා නස්සාවකාසො න භවෙය්‍යා’’ති යථාවුත්තො-යං හෙතු අසිද්ධොති ච සක්කා වත්තුං, අසඞ්ඛ්‍යතො පඨමාත්‍යවත්වා ‘‘පඨමාත්ථ මත්තෙ’’ති (2.39) සාමඤ්ඤවිධානතො සිද්ධොයෙව, යං හෙතුත්තානභිහිතවචනමනත්ථකමිච්චෙව ඨිතං.
යඤ්චාති චසද්දො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ අපරම්පි කිඤ්චි වත්තබ්බමත්ථීති අත්ථො, යඤ්ච ඵලං මඤ්ඤතෙති සම්බන්ධො, යදෙත්ථාන භිහිතාධිකාරො නත්ථි තදා යථා ‘කතො කටො’ච්චත්‍රත්තෙන කම්මස්සාභිහිතත්තා දුතියා න හොති තථා ‘කටං කරොති විපුලං දස්සනීය’න්ති කටසද්දතො උප්පන්නාය දුතියාය (විපුලාදිගතස්ස) කම්මස්සා භිහිතත්තා විපුලාදීහි විසෙසනෙහි දුතියා න සියා, තතො ත්‍යාදි තබ්බාදිණාදිසමාසෙහි කම්මස්සාන භිහිතත්තමත්තෙවාති විපුලාදීහිපි දුතියාවිධානසඞ්ඛාතං අනභිහිතෙ’’ති (2-3-1) අනභිහිත වචනස්ස අධිකාරෙ යඤ්ච ඵලං චින්තයතීති අත්ථො, යුත්තස්සාතිමස්ස අත්ථො සම්බන්ධස්සාති, පච්චෙකං කරොත්‍යභිසම්බන්ධතායාති ‘කටං කරොති විපුලං කරොති දස්සනීයං කරොති’ච්චෙවං පච්චෙකං පච්චෙකං කරොතිස්සාභිසම්බන්ධතායාති අත්ථො, කම්මතා අත්ථීති සෙසො, එවං මඤ්ඤතෙ-‘‘කටං කරොමීති පවත්තො විපුලං කරොමී දස්සනියං කරොමීති ච පවත්තොවාති විපුලාදීනම්පි පච්චෙකං කම්මතා අත්ථෙව, තත්ථෙකස්සාභිධානෙ පරෙකස්ස සුඛමවලොකයන්තීති තදභිධානායපි දුතියා භවිස්සතී’’ති, පකාරන්තරාවතාරො නාචරියෙ නොපරොධිතොති තම්පි පනෙත්ථ දස්සයිස්සාම-‘‘කටසද්දා උප්පජ්ජමානා දුතියා කටජාති කම්මමභිහිතවතී, න විපුලාදිගුණකම්මං, තතො තදභිධානාය ච දුතියායෙව භවති, අථවා කටොව කම්මං, තං සාමානාධිකරණ්‍යෙන විපුලාදීහිපි දුතියා භවිස්සති, කටං කරොති විපුලො දස්සනීයොති හි වුච්චමානෙ විපුලාදයො කත්තුසමානාධිකරණතායෙව පතීයෙය්‍යුං තස්මා කටසද්දසාමානාධිකරණ්‍යම්පටිපාදයතා වස්සමෙත්ථ දුතියා කරණීයා’’ති. නන්වෙමිච්චාදිචොද්‍යං, එවන්ති එවං ගුණයුත්තස්ස කම්මතාය සති, පප්පොතීති කට කම්මෙ-භිධානියෙ (කතො) ති ක්තප්පච්චයස්ස කතත්තා උදාරාදිතො කරොත්‍යභිසම්බන්ධා දුතියා පප්පොතීති අත්ථො, එවං මඤ්ඤතෙච්චාදි පරිහාරො, අවයවෙන කම්මං න වදතීති සම්බන්ධො, අවයවෙනාති විසුංවිසුං, කිඤ්චරහීති ආහ-‘සභාවතො සබ්බං කම්මං වදතී’ති. හොතු කාමං උදාරාදිතොපි වුත්තෙන විධිනා පඨමා, කතසද්දතො කා පවත්තතීති ආහ-‘කතසද්දතො පි’ච්චාදි, අන්තොභූතො අන්තොගධො නාමස්ස සද්දස්ස අත්ථො යස්මිං කම්මලක්ඛණත්ථෙසො අත්ථො කම්මලක්ඛණො අභිහිතො කථිතො සම්පන්නො සම්පජ්ජතීති අත්ථො, නනු ‘කතො කටො’ච්චාදො සභාවතො සබ්බකම්මවුත්තියා අන්තොභූතනාමත්ථවුත්තියා චාත්ථමත්තෙ හොති සබ්බත්ථ පඨමාති ‘කටං කරොති උළාරං සොභනං දස්සනීය’න්ති කටාදිතොපි උප්පන්නාය දුතියාය කම්මස්සාභිහිතත්තා උළාරාදීහි පඨමාප්පසඞ්ගො සියාති අභිහිතාභිධානප්පසඞ්ගොපගතං චොදනං මනසි නිධායාහ-‘කටාදිසද්දො ත්වි’ච්චාදි, සාමඤ්ඤෙනාති විසුං විසුං කටාදිසාමඤ්ඤෙන.
‘‘කත්තුරිච්ඡිතතම’’න්ත්‍යනෙන (1-4-49) කත්තුනො කිරියාය සම්බන්ධි තුමිට්ඨතමං තස්මිං ඉච්ඡිතතමෙ කම්මසඤ්ඤං විධාය නිබ්බත්‍යාදිකෙසුතීසු කම්මෙසු දුතියා විධීයතෙ පාණිනීයෙහි, ඉච්ඡිතතමත්තඤ්ච තදත්ථත්තා කිරියාය, ඔදනං පචති ගාවුම්පයො දොහතිත්‍යාදො(හි) ඔදනාද්‍යත්ථා පචනාදිකිරියාරබ්භතෙති ඔදනපයාදීනමිච්ඡිතතමත්තං, තදුපදස්සෙන්තො ආහ-‘යං කත්තු’ච්චාදි, විභත්තිං විධාය දුතියාභිමතාති සම්බන්ධො, පුන පයාදිනිප්ඵත්තිනිමිත්තං යංකිඤ්චි දොහනාදිකිරියා යුත්තං කරණාදිරූපෙන අකථිතං ගවාදිකමිච්ඡිතං කාරකං, තත්ථාපි ‘‘අකථිතඤ්චා’’ති (1-4-51) කම්මසඤ්ඤං විධාය තෙනෙව දුතියා විධීයතෙ, තදුපදස්සෙතුමාහ-‘උපයුජ්ජමානෙ’ච්චාදි, අත්‍ර චෙවමකථිතනියමො කතො වාත්තිකකාරෙන-
පුච්ඡිචිභික්ඛීනං දුහි,යාචීනං නිමිත්තමුපයොගෙ;
පුබ්බවිධිම්හි-කථිතං, බ්‍රූසාසීනඤ්ච ගුණාසත්තන්ති.
උපයුජ්ජතෙ ඉට්ඨත්ථසිද්ධියං බ්‍යාපාරීයතීත්‍යුපයොගො-පයොප්පභුති, තස්මිං, නිමිත්තං ගවාදි, අපුබ්බවිධිම්හි අපාදානාධිකරණාදි පුබ්බසඤ්ඤා විධානාභාවෙ, විධානෙ හි මාණවකා මග්ගං පුච්ඡති, රුක්ඛා ඵලාන්‍යවචිනාත්‍යාදි යථාරහං භවති, ගුණාසත්තන්ති ගුණෙන සත්තං සම්බන්ධී, ගුණසද්දෙනෙත්ථ පධානසාධනං ධම්මාදිකං වත්තුමිච්ඡිතං පධානසාධනඤ්හි කිරියායොපකාරකමුපකාරියං පධානභූතං කිරියමපෙක්ඛිය ගුණො භවති, චො-නුත්තසමුච්චයෙ, පධානන්තු ධම්මාදිනො පවත්තියා තදත්ථත්තා, උපයුජ්ජමානඤ්ච තං පයොපභුතිචෙති විසෙසනසමාසං කත්වා උපයුජ්ජමානපයොප්පභුතිනො නිමිත්තන්ති ඡට්ඨීසමාසො, පභුති සද්දෙන ගවාදිනො ගහණං, ආදිසද්දෙන ගොමන්තාදිනො, දුතියෙනාදි සද්දෙන අධිකරණාදිනො, චතුත්ථෙන විනයාදිනො, විධානන්ති දුතියා විධානං, දුතියාවිධානමභිමතන්ති යොජනීයං. පාණිනියෙහි ‘‘තථා යුත්තඤ්චානිච්ඡිතං’’ (1-4-50) ඉච්චනෙන කම්මසඤ්ඤං විධාය ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ (2-3-2) ත්‍යනෙනෙව දුතියා විධීයතෙ, තන්දස්සෙතුමාහ-‘යෙනෙ’ච්චාදි, ‘‘තථා යුත්තඤ්චානිච්ඡිත’’න්තීමස්ස අත්ථො යෙනෙවෙච්චාදිපඤ්චිකාපාඨානුසාරෙන වෙදිතබ්බො, යුජ්ජතෙති කිරියාභිසම්බජ්ඣතෙ, යුත්තන්ති කිරියාභිසම්බන්ධං, අත්‍ර තු–
යද්‍යබුද්ධ්‍යාහිලඞ්ඝාදි, තදාහ්‍යාදිමනිච්ඡිතං;
යදා ලජ්ජාභයාදීහි, තදෙච්ඡි තතමං මතං.
‘‘තථා යුත්තඤ්චානිච්ඡිත’’න්ති සුත්තෙනස්ස පරියුදාසවුත්තිතො ඉච්ඡිතා අඤ්ඤමනිච්ඡිතමනභිමතමිතරඤ්ච, තතොයෙව‘ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූලමුපසප්පතී’ත්‍යත්‍ර නෙවිච්ඡිතනානිච්ඡිතස්සපි රුක්ඛමූලස්ස කම්ම සඤ්ඤා සිද්ධාති තත්ථ ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති දුතියා විධීයතෙ, තන්දස්සෙති’නෙවිච්ඡිතනානිච්ඡිතස්මා’ඉච්චාදි, රුක්ඛමූලං නෙවිච්ඡිතං පුබ්බමනභිමතත්තා, නාප්‍යනිච්ඡිතං අප්පටිකූලත්තා, ගාමගමෙන හ්‍යස්ස තප්පරතා, රුක්ඛමූලොපසප්පනන්තු පසඞ්ගාගතන්ති රුක්ඛමූලානම්පි කිරියාභිසම්බන්ධො අත්ථෙව, අත්‍රාපි-
නෙවිච්ඡිතානිච්ඡිතන්තු, මබුද්ධියුපසප්පනෙ;
මූලං විස්සමනත්ථන්තු, තමිච්ඡිතතමං සියා.
බ්‍රූසාසිනඤ්චාති චසද්දොපසඞ්ගහිතෙ දස්සෙතුමාහ-‘එව’මිච්චාදි, එත්ථ ගාමදෙවදත්තගග්ගානමකථිතසඤ්ඤා, අජාදයො ත්විච්ඡිතතමා, ආදිසද්දෙන ‘පත්ථෙති ගාවුං පුරිසං ද්විජො’ත්‍යාදයො සඞ්ගහිතා, නයතිනී=පාපුණනෙ, වහති වහ=පාපුණනෙ, හරති හර=හරණෙ, ජයතිජි=ජයෙ, සබ්බත්ථලෙච එත්තෙ අයාදෙසෙ ච රූපං, දණ්ඩ=දණ්ඩනෙ චුරාදිත්තා ණිම්හි රූපං, අථ ‘‘අධිසීට්ඨාසානං කම්මං’’ත්‍යාදිනා (1-4-46) තෙන තෙන කම්මසඤ්ඤං විධාය ‘පඨවිං අධිසෙස්සතී’ති ආදො (තත්ථ) තත්ථ ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති (2-3-2) දුතියා විධීයතෙ තෙහි තෙහි සත්ථ කාරෙහි, සබ්බත්ථෙවෙත්ථ ලොකස්ස කම්මවචනිච්ඡාති කමෙනෙතංඤ්ඤසඤ්ඤාපුබ්බකං කම්මමුපදස්සෙන්තො ආහ-‘අධිපුබ්බ’ඉච්චාදි, යාය වත්තිච්ඡාය දුතියා සියා තාය වත්තිච්ඡාය කම්මතා කථංහිනාමාති සම්බන්ධො, නෙව උපලබ්භන්තීති කදාචිකස්සචි සියාති සම්බන්ධො, පයතිතබ්බන්ති සුත්තන්තරමාරබ්භනීයං, තත්ථෙවං කිං භවතො මනසි දොසධිජම්භනෙනාති අත්ථො, ධම්මෙති එත්ථාපි එවං සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො, යථා ආධාරෙ කම්මවචනිච්ඡා, තථෙහාපි ආධාරවචනිච්ඡාති අත්ථො, තෙනෙවාහ-‘ධම්මෙති ආධාරවචනිච්ඡා’ති, ධම්මෙ අභිනිවිසතෙති සම්බන්ධො, එවංසද්දසමානත්ථත්තා තථා සද්දස්ස තදත්ථානුසාරෙනෙව විඤ්ඤායතීති තථාසද්දස්ස අත්ථො විසුං න වුත්තො, පානඤ්ච ආචාරොච පානාචාරං, තංපානාචාරමස්ස ආධාරස්ස තස්මිං තප්පානාචාරෙ, පානත්ථාචාරත්ථධාතුසම්බන්ධී යො නද්‍යාදි කො ආධාරො සො පානාචාරවායෙවාති ආහ- ‘පානත්ථාචාරත්ථානං ධාතූනමාධාරෙ’ති, කෙසඤ්චීති අනියමෙන කෙසඤ්චි සද්දසත්ථකාරානං, එත්ථාති එතස්මිං ආධාරවචනිච්ඡාපක්ඛෙ, පතිපරීහි භාගෙචෙත්‍යවසිද්ධාති ඉමිනා පතිසද්දස්ස ධාතුනා අයුත්තතං දස්සෙති… යදි යුජ්ජෙය්‍ය ඡට්ඨියාභාවා, තෙනාහ-‘යදාත්වි’ච්චාදි, වුත්තියං තෙනාති තසද්දෙන, අපිසද්දොපසඞ්ගහිතං තතියම්පි ගහෙත්වා වාචාති බහුවචනනිද්දෙසො.