9. ඉයු

චත්ථසමාසොති ඉතරීතරයොගද්වන්දසමාසො. අත්තෙති මුනි සද්දාදිවචනීයෙ අත්ථෙ, නමතීතීමස්සෙතං කම්මං,

යං සබ්බවචනං සබ්බ, ලිඞ්ගං සබ්බවිභත්තිකං;

තං සබ්බත්ථෙ නමනතො, විදුං නාමන්ති තබ්බිදූ.

ඉධ නාමසඤ්ඤායාභාවෙපි අන්වත්ථබලායෙව නාමසඤ්ඤා සිද්ධාති (ආහ) ‘අන්වත්ථබ්‍යපදෙසෙනා’ති, ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූපන්ති පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති, සා එව රූපන්ති පකතිරූපං, ස්‍යාද්‍යන්තස්ස පකති රූපං මුනිසද්දාදි ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූපං, අත්ථවන්තමධාතුකමප්පච්චයම්පාටිපදිකං, පදං පදං පති පටිපදෙ, පටිපදං නියුත්තං පාටිපදිකං. විසෙසනෙනාති සුත්තෙ ‘නමස්සන්තෙ’ති වුත්තෙන ඉවණ්ණුවණ්ණානං විසෙසනෙන. ආඛ්‍යාතස්සාති පචතිආදිනො. ආදිමජ්ඣවත්තිනොති ඉන්ද උදකසද්දාදීනං ආදො, පඛුමාදීනං මජ්ඣෙච වත්තිනො. පදෙසෙසූති ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති (2-83) ආදිකෙසු සුත්තප්පදෙසෙසු, අනිට්ඨපසඞ්ග (සඞ්කං) නිවත්තෙතීති සම්බන්ධො, අනිට්ඨප්පසඞ්ගොනාම [නාමාති (පොත්ථකෙ)] පචති-ඉන්ද (උදක පඛුම) සද්දාදීන මන්ත ආදිමජ්ඣභූතඉවණ්ණාදීනං ඣලසඤ්ඤා විධාය තතො පරාසං සාදි විභත්තීනං ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති (2-81) ආදීහි ‘නො’ ආදෙසාදිම්හි කතෙ ‘පචතිනො, ඉන්දනො, උදකනො, පඛුමනො’තිආදි රූපප්පසඞ්ගො, නනුචාදිආදි චොදනා. වත්තබ්බන්ති සුත්තෙ වත්තබ්බං. බ්‍යාසනිද්දෙසෙනාති අසමාසනිද්දෙසෙන. තදයුත්තන්තිආදි පරිහාරො, තන්ති තං චොද්‍යං, සතිහීතිආදිනා අයුත්තත්තං සමත්ථෙති, ද්වීසුත්තරෙසු යොගෙසූති උපරිමෙසු ‘‘පිත්ථියං’’ ‘‘ඝා’’ති ද්වීසු සුත්තෙසු. ඉත්ථියන්ති ඉදන්ති ‘‘පිත්ථිය’’න්ති සුත්තෙ ඉත්ථියන්ති ඉදං පදං. වණ්ණවිසෙසනං සියාති ‘‘පිත්ථිය’’න්ති සුත්තෙ ‘ඉයුවණ්ණා’ති අනුවත්තනතො ‘ඉත්ථියං ඉවණ්ණුවණ්ණා’ති එවං ඉවණ්ණු වණ්ණා ‘‘ඝො’’ති සුත්තෙ ‘ඉත්ථියං ආ’තිඑවං අවණ්ණස්ස ච විසෙසනං භවෙය්‍ය. වණ්ණවිසෙසනෙ විරොධමාහ ‘එවඤ්චෙ’ච්චාදි, නාමස්සන්තෙති අසමාසනිද්දෙසෙ ත්වවිරොධමාහ- ‘බ්‍යාසෙ’ච්චාදි. සක්කානාමවිසෙසනං කාතුන්ති ද්වීසු සුත්තෙසු ඉත්ථියන්තිආදිනා වක්ඛමානක්කමෙන. නාමස්ස අන්තො නාමන්තොති සමාසස්ස උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා සමාසෙ ගුණීභූතස්ස නාමස්ස ඉත්ථියන්ති ඉදං විසෙසනං කාතුං න සක්කාති අධිප්පායො, වචනමන්තරෙනාති පාණිනියානමිව ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍යමනුදෙසො සමානං’’ති (1-3-10) සුත්තං විනා, සමාසඞ්ඛ්‍ය එතෙසන්ති සමසඞ්ඛ්‍යකා, ඉතිසද්දො ආද්‍යත්ථො, තෙන–

‘‘ආලාපහාසලීලාහි, මුනින්ද විජයා තව;

කොකිලා කුමුදානී වො, පසෙවන්තෙ වනං ජලං’’ (260).

ඉච්චාදිං සඞ්ගණ්හාති.