සඤ්ඤාධිකාර

1. අ ආදයො

සබ්බවචනානං සාත්ථකනිරත්ථකත්තබ්‍යභිචාරිත්තා ‘ඉද’න්තිආදිනා සදිට්ඨන්තෙන සංසයමුපදස්සිය සාත්ථකත්තමස්ස දස්සෙතුඤ්ච ‘න තාව…පෙ… සාත්ථකත්තා’ති වුත්තං, උම්මත්තකාදිවාක්‍යමිති ‘දස දාළිමා, ඡ අපූපා, කුණ්ඩමජාජිනං, පලාලපිණ්ඩො’ඉච්චාදිකං, අවයවත්ථාන මඤ්ඤමඤ්ඤනාති සම්බන්ධා සමුදායත්ථාභාවතො අනත්ථකත්තං, ආදිවාක්‍යන්ති ‘‘මනොසෙට්ඨා මනොමයා’’තිආදිවාක්‍යං, සාත්ථකත්තං පනස්ස පදත්ථාන මඤ්ඤමඤ්ඤාභිසම්බන්ධස්ස පතීතිතො.

අථ අආද්‍යාදිසද්දානං සාධුත්තාන්වාඛ්‍යානාය ඉදං වචනමිච්චාදිවිකප්පන්තරසම්භවෙ කථං නියමො වුත්තියං වුත්තෙනත්ථෙන සාත්ථකත්තමිච්චාසඞ්කිය තෙසමිහානුපයොගිත්තං කමෙන පටිපාදයිතුමාහ ‘වක්ඛමානත්ථමෙවිද’මිච්චාදි,’ ආකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා’ඉච්චාදිනා වුත්තියං වක්ඛමානො අත්ථො යස්ස තං තථා වුත්තං, සාධූනං සාධුසද්දානං අනුසාසනං ආඛ්‍යානං අත්ථො පයොජනං යස්ස තන්ති විග්ගහො.

සාධුසද්දානුසාසනසඞ්කාපෙත්ථ ‘‘කත්ථෙත්ථ කුත්‍රාත්‍රක්වෙහිධා’’ති (4-100) ආදිනා කත්ථාදිසද්දානං සාධුත්තානුසාසනස්ස දස්සනතො, ලක්ඛණන්තරෙන සාධුභාවස්ස අන්වාඛ්‍යාතත්තාති ආපුබ්බාදාඉච්චස්මා ‘‘දාධාත්වී’’ති (5-45) ඉප්පච්චයෙ ආකාරලොපෙ ච ආදීති අආදියෙසන්ති අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙ යොම්හි ‘‘යොසු ඣිස්ස පුමෙ’’ති (2-93) ‘ටෙ අආදයො’ති, තයො ච චත්තාලීසා චාති චත්ථ සමාසෙ ‘‘තදමිනාදීනි’’ති චත ලොපෙච රස්සෙ ච තිතාලීසාති, ‘වණ්ණ-වණ්ණනෙ’ඉච්චස්මා ‘‘භාවකාරකෙස්ව ඝණ ඝකා’’ති (5-44) අප්පච්චයෙයොම්හි ටාදෙසෙ වණ්ණාඉති ච සිජ්ඣනතො, පයොගනියමත්ථන්ති තිතාලීසවණ්ණසද්දෙසු පරෙසු එව අආදිසද්දො පයුජ්ජීයතීති එවං පයොගනියමත්ථං, අයම්පි විකප්පන්තර සම්භාවනා ‘‘අභූතතබ්භාවෙ කරාසභූයොගෙ විකාරා චී’’ති (4-119) පයොගනියමස්සා ඣායමානස්ස දිට්ඨත්තා, ඨාන්‍යාදෙසත්ථන්ති අආදිසද්දස්ස ඨානෙ තිතාලීසවණ්ණසද්දා ආදෙසා හොන්ති තෙසං වා සො ඉති, තදනුරූපායාති ඨාන්‍යාදෙසානුරූපාය ඡට්ඨී විභත්තියා, අතොයෙවාති අගමාගමිඅනුරූපාය ඡට්ඨියා අභාවතො යෙව, අගමාගමි භාවත්ථන්ති අආදිසද්දස්ස තිතාලීස වණ්ණසද්දා ආගමා හොන්ති තෙසං වා සො ඉති, එතෙසුපි සඞ්කා, ‘‘යවාසරෙ’’ (1-30) ‘‘සුඤ සස්ස’’ඉති (2-53) ආදෙසාගමානං දස්සනෙන, ආගම ලිඞ්ගාභාවතොති උකාර කකාර මකාරානං අභාවතො, විසෙසනවිසෙස්ස භාවත්ථන්ති තිතාලීසවණ්ණසද්දානං අආදිසද්දො විසෙසනං, තෙ වා තස්සෙ-ති, එත්ථාපි සඞ්කා ‘නීලුප්පල’මිච්චාදීනමඤ්ඤත්ථ විසෙසනවිසෙස්ස භාවදස්සනා, සද්දලක්ඛණා නුපයොගතොති සද්දලක්ඛණෙන සද්දසඞ්ඛරණස්ස පකතත්තා වුත්තං, තත්ථ කාරණමාහ- ‘රූපවිසෙසූප ලක්ඛණාභාවා’ති, රූපවිසෙසස්ස උපලක්ඛණ නිමිත්තං තස්සඅභාවාති අත්ථො, න හි විසෙසන විසෙස්සභාවෙ පටිපාදිතෙ අආද්‍යාදිසද්දානං රූපවිසෙසස්ස සඞ්ඛරණං කතං සියාති, යදි එසොව සද්දසඞ්ඛරණන්ති ගය්හෙය්‍ය, තථා සති ‘නීලුප්පල’මිච්චාදීනම්පි වත්තබ්බතා ආපජ්ජෙය්‍යාති නාස්ස තදත්ථ තාපි සම්භාවීයතෙ, ලොකෙ සීහගුණස්ස මානවකෙ දස්සනතො උපචාරෙන ‘සීහො-යං මානවකො’ති තග්ගුණජ්ඣාරොපොපි දිස්සති, තදත්ථම්පෙතං න හොතීති දස්සනත්ථං ‘තග්ගුණජ්ඣාරොපනත්ථම්පෙතං න හොතී’ති වුත්තං, තස්ස අආදිසද්දස්ස, තෙසං තිතාලීසවණ්ණසද්දානං වා ගුණො අආදිත්තාදි, තස්ස අජ්ඣාරොපනං-තිතාලීසවණ්ණසද්දෙසු වා අආදිසද්දෙයෙව වා ආරොපනං, තදත්ථම්පෙතං සුත්තං න හොතීති අත්ථො, තත්ථ කාරණමාහ- ‘අතොයෙවා’තිආදි, අතොයෙව රූපවිසෙසූපලක්ඛණා භාවතොයො, පකතං සද්දසඞ්ඛරණං, යථාවුත්ත විකප්පන්තරාභාවෙ උභයත්ථමිදං සියා, තත්ථ පරිභාසත්ථං න හොති… තල්ලක්ඛණත්තාභාවා උපරිවක්ඛමානත්තා චාති පාරිසෙසමාලම්බියාහ ‘සඤ්ඤාසඤ්ඤි’ච්චාදි.

මරියාදායම්පකාරෙච, සමීපෙ වයවෙ තථා;

චතුබ්බිධප්පකාරොයං, ආදිසද්දස්ස දිස්සතෙති.

මරියාදත්ථො එත්ථ ආදිසද්දොති ආහ-‘ආදිමරියාදා භූතො’ති, උපලක්ඛණත්තාති උපලක්ඛියමානානමාකාරාදීනං ගහණෙ කාරණභාවෙන අප්පධානත්තා, තෙනාහ-‘උපලක්ඛණස්සුපසජ්ජනීයභූතස්සා’ති, කාරියෙනාති වණ්ණසඤ්ඤාභවනාදිනා, න ගුන්නම්පි ආනයනං භවති..ගුන්නමුපසජ්ජනීය භූතත්තා අඤ්ඤපදත්ථස්සෙව පධානත්තා, සඤ්ඤායා භාවෙති අකාරස්ස වණ්ණසඤ්ඤාය අභාවෙ, රූපන්තිති තාලීසාරූපං, තිතාලීසා+වණ්ණාතිපදච්ඡෙදො, තිතාලීස+වණ්ණාතිවා, සුත්තාවයවස්සාපි සුත්තසම්බන්ධිත්තා ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) පන වුත්තං, රස්සත්තන්තු ‘‘දීඝරස්සා’’ති යොගවිභාගෙන, ඉතරථා බ්‍යඤ්ජනපරස්සෙව රස්සත්තෙ දස්සිතෙ තිතාලීසඉති අබ්‍යඤ්ජනෙ පදං න සම්පජ්ජෙය්‍යාති විඤ්ඤායති, ඉතරීතරයොගචත්ථෙ බහුවචනෙන භවිතබ්බන්ති ආහ-‘එකවචනම්පනා’තිආදි, විප්පටිපත්ති අඤ්ඤථාභාවො, රස්ස එ ඔකාරෙහි තෙචත්තාලීසක්ඛරානන්ති සම්බන්ධො, එ ඔකාරෙ හීති සහත්ථෙ තතියා, සක්කතානුසාරෙනාති සක්කතෙ ‘‘සන්ධි යක්ඛරානං රස්සා න සන්තී’’ති වුත්තස්ස අනුසාරෙන, කොචීති සා සනප්පසාදකචොළියබුද්ධප්පියාචරියං දස්සෙති, න හිච්චාදිං වදතො-යමධිප්පායො ‘රස්සාඉවාති ඉවසද්දො සාධම්මොපමාජොතකො වා සියා වෙධම්මොපමාජොතකො වා, යදි තාව වෙධම්මොපමාජොතකො, රස්සධම්මස්ස එ ඔකාරෙස්ව සම්භවා තෙසං දීඝකාලප්පවත්තිතො තෙ දීඝායෙව සියුං, යදි පන සාධම්මොපමාජොතකො, තෙසු රස්සධම්මස්සසම්භවා රස්සකාලප්පවත්තිතො රස්සාඑව තෙ සියුන්ති ‘එත්ථාතිආදීසු එ ඔකාරානං උච්චාරණකාලකතං රස්සත්තමෙව හොතී’ති, රස්සකාලවන්තොයෙවාති එවසද්දො සොගතෙ වණ්ණවිනිම්මුත්තස්ස කාලස්සෙවාභාවා වණ්ණානඤ්ච පච්චක්ඛ සිද්ධත්තා පමාණසිද්ධං පාරමත්ථික මෙ ඔකාරානං රස්සකාලවන්තතං දීපෙති, අත්ථාති වදතො පනායමධිප්පායො ‘එත්ථාතිආදීසු යදි එකාරාදයො දීඝාඑව සංයොගපුබ්බත්තා රස්සාව සියුංතථා සති අත්ථාති එත්ථාපි දීඝොව ආකාරො සංයොගපුබ්බත්තාරස්සො ඉව උච්චතීති ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා උච්චාරණකාලකතොව රස්සදීඝභාවො ගහෙතබ්බො’ති, කච්චායනවුත්තිවණ්ණනා ඤාසො, තඤ්ඤාපනෙති බහිද්ධා අඤ්ඤෙසමක්ඛරානං ඤාපනෙ, පයොජනාභාවාති තෙන සාධෙතබ්බස්ස කස්සචි ඉට්ඨස්ස අභාවමාහ, කිමෙත්ථ සමුදායෙ වාක්‍යපරිසමත්ති, උදාහු අවයවෙති ආහ- ‘පච්චෙක’න්ති, අඤ්ඤථා ‘රුක්ඛා වන’න්තිආදීසු විය සමුදායෙ වාක්‍යපරිසමත්තියං ‘‘ඉයුවණ්ණා ඣලා නමස්සන්තෙ’’ (1-9) ඉච්චාදිකං න සිජ්ඣතීති, පච්චෙකං වණ්ණා නාමහොන්තීති අකාරො වණ්ණො නාම හොති ආකාරො වණ්ණො නාම හොතීතිආදිනා, අවයවෙච්චාදිනා වුත්තියං අවුත්තෙපි ‘පච්චෙක’න්ති වචනෙ සදිට්ඨන්තං කාරණමාහ, දිට්ඨන්තොපනීතො ත්‍යත්ථො සුඛෙන පටිපත්තුං සක්කාති, එත්ථ හි පච්චෙකන්ති අවුත්තෙපි දෙවදත්තො භොජීයතූතිආදිනා පච්චෙකං භුඤ්ජිකිරියා පරිසමාපීයතෙ, තෙනාහ-‘න චොච්චතෙ’ ඉච්චාදි, අථවා සමුදායෙපි වාක්‍යපරිසමා පත්තියං සති සමුදායෙ පවත්තා සද්දා අවයවෙසුපි වත්තන්තීති ‘සමුද්දෙකදෙසදස්සනෙපි සමුද්දො දිට්ඨො, ඛන්ධෙකදෙස භූතායපි පඤ්ඤාය පඤ්ඤාක්ඛන්ධොතිආදීසු විය න දොසො, තෙනෙව වුත්තියං ‘පච්චෙක’න්ති න වුත්තං, වණ්ණසද්දස්ස ගුණාද්‍යනෙකත්ථත්තෙපි පකරණතො අකාරාදයොවෙත්ථ වුච්චන්තීති ආහ-‘වණ්ණීයති’ච්චාදි, පකරණතොපි අත්ථො විභජ්ජතෙ, වුත්තං හි–

අත්ථා පකරණා ලිඞ්ගා, ඔචිත්‍යා දෙසකාලතො;

සද්දත්ථා විභජීයන්තෙ, න සද්දායෙව කෙවලාති.

නනු ඣලාදිසඤ්ඤා විය ලහුසඤ්ඤං අකත්වා කස්මා ගුරුසඤ්ඤා කතාති චොදනං මනසි නිධාය රුළ්හි අන්වත්ථවසෙන ද්විප්පකාරාසු සඤ්ඤාසු ඣාලාති රුළ්හි සඤ්ඤාත්ථාභාවෙන වොහාරසුඛමත්තපයොජනා, අන්වත්ථසඤ්ඤා පන තප්පයොජනාපි හොති තදඤ්ඤප්පයොජනා පීති දස්සෙතුමාහ- ‘එව’මිච්චාදි, වණ්ණීයතී අත්ථො එතෙහීති වුත්තමත්ථං අනුගතා අනුගතත්ථා වණ්ණසඤ්ඤා තං, සද්දාධිගමනීයස්සාති සද්දෙන විඤ්ඤාතබ්බස්ස, වණ්ණං මූලමස්සාති වණ්ණමූලකො-අත්ථො, තස්ස භාවො වණ්ණමූලකතා, අත්ථස්ස වණ්ණමූලකතං සාධෙති ‘සාපි’ච්චාදිනා, වණ්ණං රූපං සභාවො එතෙසන්ති වණ්ණරූපානි-පදානි, සමුදායො පාදානං රූපමස්සාති සමුදායරූපං වාක්‍යං, විභත්‍යන්තමත්ථජොතකං පදං, පදසමුදායො වාක්‍යං, සබ්බඤ්චෙතමුපචාරෙන වණ්ණසද්දවචනීයත්තං ගච්ඡති වණ්ණමයත්තාති සබ්බොපි සම්මුතිපරමත්ථභෙදභින්නො අත්ථො වාක්‍යාධිගමනීයො වණ්ණෙනෙව විඤ්ඤායති නාම තස්මා යථා වුත්තමත්ථ විසෙසදස්සනංලහුසඤ්ඤාය න සක්කාති තදත්ථමකාරාදීනං ගුරුභූතා වණ්ණසඤ්ඤා කතාති අධිප්පායො, සම්මුති සඞ්කෙතවසෙන පවත්තො වොහාරො, පරමත්ථො සනිබ්බානො පඤ්චක්ඛන්ධො. උභොහි පනෙතෙහි භින්නො තතියො කොට්ඨාසො නාම නත්ථි, තථාච වුත්තං–

දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො,

සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නුපලබ්භතීති.

නනු ච–

අප්පක්ඛරමසන්දිද්ධං, සසාරං ගූළ්හනිණ්ණයං;

පසන්නත්ථඤ්ච සුත්තන්ති, ආහු තල්ලක්ඛණඤ්ඤුනොති.

‘‘ආදයො තිතාලීස වණ්ණා’’ ‘‘තිතාලීසාදයො වණ්ණා’’ති වා වත්තබ්බන්ති න තථා සති සන්දිද්ධං සුත්තං සියාති, නනු සත්ථාදො මඞ්ගලවචනෙන භවිතබ්බං, අකාරො පටිසෙධත්ථොපි හොතීති (න) සත්ථාදො සිද්ධසද්දස්සොපහිතත්තා, අථ හොත්ව පුබ්බා ඣාලාදි සඤ්ඤා, සද්දසාධනමත්තප්පයොජනත්තා පන සබ්බවිධානස්ස පුබ්බාචරිය සඤ්ඤාවාලමෙත්ථාති කිං පුනාපි වණ්ණාදිසඤ්ඤාවිධානෙන ගන්ථගාරව කරණෙනාති සච්චමෙතං, පුබ්බාචරියෙසු පන ගාරවං තදනුගමනඤ්ච දීපෙතුං කාචි සඤ්ඤායොප්‍යන්වාඛ්‍යායන්තෙ, යජ්ජෙවං සංයොගසබ්බනාමලොපාදයොපි සඤ්ඤා පුබ්බාචරියෙහි වුත්තා වත්තබ්බාති නනු භො වුත්තමෙවාම්හෙහි’කාචි සඤ්ඤායො ආඛ්‍යායන්තෙ’ති, කින්තදාඛ්‍යානද්වාරෙන භවතා තාපි විඤ්ඤාතුං න සක්කාති, කෙසඤ්චි සාත්ථකත්තොපි පතිවණ්ණමත්ථානුපලද්ධිතො වණ්ණානමදිට්ඨානමකාරාදීනමනුකතියො ඉහොපදිට්ඨාඉත්‍යනුකාරියෙනාත්ථෙනාත්ථවන්තතාය හොතෙවාකාරාදිතො විභත්ති, ලොපෙන නිද්දිට්ඨත්තා පනස්සා අස්සවනං සන්නිකංසවචනිච්ඡාභාවා සංහිතායානිද්දෙසො, අනුක්කමොති ආදොනිස්සයා සරාවුත්තා, තතො නිස්සිතා බ්‍යඤ්ජනා, සරෙසුපි එකට්ඨානියා අකාරාදයො බහුත්තා පඨමං වුත්තා ඨානානුක්කමෙන, තතො ද්විජා ඨානානුක්කමෙන, තෙසුපි රස්සාව ලහුත්තා පඨමං වුත්තා, තතො දීඝා, බ්‍යඤ්ජනෙසුපි වග්ගා බහුත්තා ඨානප්පටිපාටියා පඨමං වුත්තා, තතො යකාරාදයො, වග්ගෙසු ච අඝොසා පඨමං වුත්තා, තතො ඝොසා, තෙසු ච සිථිලා පඨමං වුත්තා, තතො ධනිතා, තත්ථාපි අප්පකත්තා ද්විජා පඤ්චමා වුත්තා, තතො යරලවා ඝොසභූතා ඨානානුක්කමෙන, තතො ධනිතා සකාරහ කාරා, තෙසුපිහකාරො කෙසඤ්චි ඔරසොපි හොතීති ද්විජත්තා පච්ඡා වුත්තො, කෙහිචි ‘‘ලළානමවිසෙසො’’ති ද්වින්නමවිසෙසෙ වුච්චමානෙපි ලිපිභෙදෙන ඨානභෙදෙන ච භින්නත්තා ළකාරො විසුං අක්ඛරභාවෙන ගහිතො, සොපි ඝොසභාවෙන ඨානානුක්කමෙනච හකාරතො පරං වුත්තො නිග්ගහීතං පන සරත්තාදිසබ්බවිනිම්මුත්තත්තා සබ්බපච්ඡා වුත්තන්ති අකාරාදීනමයමනුක්කමො, ඉමස්සෙවානුක්කමස්ස මනසි විපස්ස වත්තමානත්තා තිතාලීසාති ගණනාපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා ච ‘නිග්ගහීතන්තා’ති වුත්තියං වුත්තං, පකතං සාධුසද්දාන්වාඛ්‍යානං, න වණ්ණීයතෙ, ති සද්දසඞ්ඛරණ සඞ්ඛාත මුඛ්‍යප්පයොජනාභාවා, කිඤ්චාපි න වණ්ණීයතෙ, අම්හෙහි පන කථමකාරාදීනමයමනුක්කමො උප්පන්නොති සිස්සානං කඞ්ඛා විච්ඡෙදප්පයොජනම්පති අනුක්කමසද්දස්ස අත්ථකථනබ්‍යාජෙන වණ්ණිතො යෙවාති, කරීයන්තෙ උච්චාරීයන්තෙ එතෙනාති කරණං, තත්ථ ජිව්හාමජ්ඣං තාලුජානං, ජිව්හොපග්ගං මුද්ධජානං, ජිව්හග්ගං, දන්තජානං සෙසානං සකට්ඨානං කරණං, පයත්ති පයතනං, තම්පන වණ්ණුච්චාරණතො අබ්භන්තරො බාහියො ච උස්සාහො, තත්ථ අබ්භන්තරපයතනං-සංවුතත්තමකාරස්ස, විවටත්තං සරානං සකාරහකාරානඤ්ච ඵුට්ඨත්තං වග්ගානං, ඊසංඵුට්ඨත්තං යරලවානං, බාහියපයතනන්තු සංවුතකණ්ඨතාදි, ඨානතො පච්චාසත්තියා විධීයමානකාරියසම්භවෙන පයොජනසම්භවා ආහ-‘ඨානම්පනා’තිආදි, තිට්ඨන්ති එත්ථ උප්පත්තිවසෙන වණ්ණාති ඨානං, ‘‘එ ඔනම වණ්ණෙ’’ති (1-37) සුත්තෙ වණ්ණෙති කථනමෙව වණ්ණසඤ්ඤාකරණෙ පයොජනං, යථාවුත්තමත්ථමඤ්ඤත්‍ර බ්‍යාපදිසති’ එව’මිච්චාදිනා, තස්මා ‘‘දසාදො සරා’’ඉච්චාදො ‘තෙනා’තිආදීසු ‘තෙන සරඉච්චනෙන ක්වත්ථො කස්මිං සුත්තෙ පයොජනං තං දස්සෙති ‘‘සරොලොපො සරෙ’’ච්චාදී’ති එවමාදිනා අත්ථො දට්ඨබ්බො, ඤාපෙති වණ්ණලොපන්ති ඤාපකං, කස්මා පන’සො චෙමිනාව ඤාපකෙන සිද්ධො’ති වුච්චති නනු ‘තදමිනාදීනි’’ති (1-47) සුත්තං දිස්සතීති, (සච්චං) තථාපි පකාරන්තරොයම්පි වණ්ණලොපෙ දස්සිතොති විඤ්ඤාතබ්බං, එවසද්දො පන ‘යදි ඤාපකෙන වණ්ණලොපො සියා සො ඉමිනාව ඤාපකෙන සිද්ධො, නාඤ්ඤෙනා’ති අවධාරෙති.

2. දසා

නනු අආදයොති පඨමන්තෙනුවත්තන්තෙ කථමෙත්ථ’තත්ථා’ති සත්තමීනිද්දිට්ඨතාති ආහ-‘තඤ්චා’තිආදි, අත්ථවසාවිභත්තිවිපරිණාමෙනාති අආදයොති පඨමන්තස්ස‘ආදො දසා’ත්‍යනෙන සම්බන්ධා සම්බජ්ඣමානෙ චාධාරත්ථෙන භවිතබ්බන්ති ආධාරත්ථවසෙන සත්තමී විභත්තියා පරිවත්තනෙනාති අත්ථො, අත්ථවසා සත්තමියා විපරිණාමසම්භවායෙවසුත්තෙ අවිජ්ජමානෙපි‘තත්ථා’ති වුත්තියං වුත්තං, ආදොදසන්නමනඤ්ඤත්ථපවත්තිසම්භවතො තෙසං අආදයො විසයභාවෙනපි සක්කා පරිකප්පෙතුන්ති වුත්තං-‘තෙසු විසයභූතෙසූ’ති, නිද්ධාරණත්ථොපි යුජ්ජතෙව… වණ්ණසමුදායතො තදෙකදෙසභූතාන මාදො වණ්ණානං දසසඞ්ඛ්‍යාගුණෙන නිද්ධාරියමානත්තා, ආදිම්හි දස වණ්ණාති වුත්තෙ අවුත්තානම්පි අවස්සං වත්තබ්බානං ඌනපූරණත්ථමජ්ඣාහාරො හොතීති වුත්තං- අවට්ඨිතා නිද්දිට්ඨා වා’ති, එකාදීන මට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානං සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ වත්තනතො ආහ-‘දසසඞ්ඛ්‍යාය පරිච්ඡින්නත්තා’ති, ගය්හුපගානං රස්සඑ ඔවණ්ණානම්පි කච්චායනෙ විය අපරිච්චාගා අනූනා, අගය්හුපගානං තදඤ්ඤෙසං කෙසඤ්චි සරානං පරිච්චගා අනධිකා, දසසද්දස්ස සඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය වුත්තිත්තා දසන්නම්පි අධිකතවණ්ණානඤ්ඤත්තා වුත්තං-‘දසන්නම්පී’තිආදි, සයං පුබ්බා’රාජ=චිත්තියං’තීස්මා ක්විම්හි අන්තලොපෙ සමාසෙ ච තදමිනාදිත්තා නිරුත්තිනයෙන වා සරසද්දො නිප්ඵජ්ජතීති, ‘සර-ගතිහිං සාචින්තාසු’ ඉච්චස්මා අප්පච්චයෙන වා නිප්පජ්ජතීති දස්සෙතුමාහ=‘සයං රාජන්තී’තිආදි.

3. ද්වෙද්වෙ

තෙති’ආදො’ති සත්තම්‍යන්තත්තා අපරෙ ද්වෙ පරාමසති, හෙට්ඨා වියාති හෙට්ඨා වුත්තං අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමං උපමෙති, අතොව විඤ්ඤායමානත්ථවසෙන තෙසු’ති වුත්තං, තෙසුති පන නිද්ධාරණත්තවිවච්ඡායං තම්පි සම්භවතීති තෙසං වණ්ණානං මජ්ඣෙ ද්වෙද්වෙති ද්විසඞ්ඛ්‍යාය නිද්ධාරණත්ථොපි වෙදිතබ්බො, විච්ඡායං වුත්ති යස්ස සො විච්ඡාවුත්ති-ද්විසද්දො, විච්ඡාවුත්තිතා චාස්ස සවණ්ණත්තගුණෙන ද්වින්නං (‘බ්‍යාපිතු) මිට්ඨත්තා, කමෙනාවට්ඨිතෙති ඉමිනා අකාරාදිවණ්ණප්පබන්ධස්ස අනාදිකාලසිද්ධං කමසිද්ධත්තමාහ. නනු සමානා වණ්ණා සවණ්ණාත්‍යන්වත්ථෙ සවණ්ණසද්දෙ සති කතං රස්සදීඝානං සවණ්ණසඤ්ඤා සියා… අසමානත්තා එතෙසන්ති, නෙතදත්ථිවණ්ණප්පබන්ධස්ස කමසිද්ධත්තා වචනබලෙනෙවාසමානානම්පි හොතෙවාති, නෙවම්පි වත්තුං යුත්තං‘‘ද්වෙද්වෙ සවණ්ණා’’ති සුත්තස්ස තාදිසසාමත්ථියසබ්භාවෙ [සබ්භාවෙන (පොත්ථකෙ)] විසෙසකාරණාභාවාති ආහ‘සමානත්තම්පනා’තිආදි. තිට්ඨන්ති එත්ථ වණ්ණා චිත්තජත්තෙපි අභිබ්‍යත්ති වසෙනාති ඨානං කණ්ඨාදි, තෙන කතන්ති සමාසො, කණ්ඨතාතු ඉති චත්තෙ පාණ්‍යඞ්ගත්තා නපුංසකත්තං. පඤ්චමෙහි වග්ගපඤ්චමෙහි. අන්තට්ඨාකීති වග්ගානමන්තෙ තිට්ඨන්තීති අන්තට්ඨා, තාහි, යුත්තස්සාති බ්‍රහ්මචරියා, ගුය්හ’න්තිආදීසු යුත්තස්ස. කෙචීති අනියමෙන වුත්තං, තෙ පන–

‘‘හකාරො පඤ්චමෙහෙව, අන්තට්ඨාහි ච සංයුතො;

ඔරසො ඉති විඤ්ඤෙය්‍යො, කණ්ඨජො තදසංයුතො’’ති වදන්ති.

4. පුබ්බො

වත්තතෙති අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමෙන වත්තතෙ, නනු චෙත්‍යාදිචොදනා, නෙසදොසොච්චාදි පරිහාරො, දොසාභාවෙ කාරණ මාහ-‘යොයො…පෙ… පතීයතෙ’ති, වුත්තං සමත්තෙති-‘නහි’ච්චාදිනා, නනු ච පුබ්බසද්දො යමෙකත්තා එකං පුබ්බමාචික්ඛති න සකලන්ති කථං ‘‘පුබ්බො’ති වුත්තෙ යොයොති ඤායති ‘යොයො පුබ්බො’ති ච වුත්තෙ ‘තෙසු ද්වීසු’ති එත්ථ’ද්වීසු ද්වීසු’ති ඉදං කථං සුඛෙනෙව පතීයතෙ තදිදමසිද්ධෙනාසිද්ධසාධනන්ති ආසඞ්කිය තදභාවමුබ්භාවීය පුබ්බ සද්දස්ස විච්ඡාගමකත්තමවගමයිතුමාහ-‘නචෙද’මිච්චාදි. තංයොගාති උපචාරවසෙනාහ, තබ්බන්තතායවාති අත්ථියත්ථෙ අප්පච්චයවසෙන, එවමුපරිපි.

5. පරො

සෙසමිච්චාදිනා‘තෙසු ද්වීසූති සවණ්ණසඤ්ඤකෙසු ද්වීසු’ ඉච්චාදි කමතිදිස්සති. ලහුසඤ්ඤා රස්සස්ස, සංයොගපුබ්බස්ස රස්සස්ස දීඝස්ස ච ගුරුසඤ්ඤා න වත්තබ්බා… උච්චාරණවසෙනෙවාන්වත්ථසඤ්ඤාති විඤ්ඤායති, පුබ්බාචරියවසෙන වා ඉහාවුත්තාවසෙසසඤ්ඤාවිය.

6. කාදයො

කෙවල බ්‍යඤ්ජනානමත්ථප්පකාසත්තාභාවා සරානමත්ථප්පකාසනෙ අච්චන්තොපකාරා බ්‍යඤ්ජනාති ‘එතෙහී’ති කරණත්තෙන වුත්තං, තෙනාහ ‘සරාන’මිච්චාදි. විපුබ්බා ‘අඤ්ජ-බ්‍යත්තියං’තීමස්මා කරණෙ අනප්පච්චයෙ රූපං, නපුංසකත්තම්පිස්සාවගමයිතුං ‘උපකාරකානී’ති වුත්තං, බ්‍යඤ්ජනත්තං දිට්ඨන්තෙන ඵුටයති ‘යථා’ඉච්චාදිනා, යථා ඔදනස්සුපකාරකානි සූපාදීනි බ්‍යඤ්ජනානි, තථා සරානමුපකාරකානීති අධිප්පායො, බ්‍යඤ්ජනම්පන අද්ධමත්තිකං, වුත්තං හි–

එකමත්තො භවෙ රස්සො, දීඝො මත්තද්වයායුතො;

ප්ලුතො තිමත්තො විඤ්ඤෙය්‍යො, බ්‍යඤ්ජනං ත්වද්ධමත්තිකංති.

අන්වත්ථාති අන්වත්ථතො, ‘අන්වත්ථා බ්‍යඤ්ජනා’ති සම්බන්ධො.

7. පඤ්ච

සජාත්‍යපෙක්ඛාය සමුදායවාචිත්තෙපි කාදයොතී අනුවත්තනතො වග්ගසද්දෙන කඛගඝඤාදයොව ගය්හන්ති, පඤ්ච පරිමාණමස්ස පඤ්චකොවග්ගො, ‘‘තමස්ස පරිමාණං ණිකො චා’’ති (4-41) කො, සුත්තෙ ආදිභූතො පඤ්චසද්දො පඤ්චසඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදං කුරුමානො මාවසානානං වග්ගානං බහුත්තං ගමෙතීති ‘පඤ්චකා’ති වුත්තං, වග්ගාති බහුවචනතො පච්චෙකන්ති විඤ්ඤායති, වජ්ජෙන්ති යකාරාදයොභි වග්ගා, පඨමක්ඛරවසෙන පන කවග්ගාදිවොහාරො.

8. බින්දු

අනෙකත්ථත්තා ධාතූන මුච්චාරණත්ථොපෙත්ථ ගණ්හාතීති නිපුබ්බා තතො කම්මන්ති ත්තප්පච්චයෙ ඤ්ඤිම්හි පාදිසමාසෙ දීඝෙච රූපං දස්සෙන්තො ‘රස්සා’තිආදීමාහ, පීළනත්ථතො නිග්ගහනං නිග්ගහො, ‘ඉ-අජ්ඣෙන ගතීසු’ඉච්චස්මා කත්තරි [කම්මනි-ඉති වත්තබ්බං, ඉතං උච්චාරිතන්ති අත්ථො] ත්තප්පච්චයෙ ඉතං, නිග්ගහෙන ඉතන්ති අමාදිස මාසෙ රූපං දස්සෙන්තො ‘කරණං නිග්ගහෙන වා’තිආදිමාහ, පච්ඡිමපක්ඛං සාධෙතුමාහ-‘වුත්තං හී’ති.

9. ඉයු

චත්ථසමාසොති ඉතරීතරයොගද්වන්දසමාසො. අත්තෙති මුනි සද්දාදිවචනීයෙ අත්ථෙ, නමතීතීමස්සෙතං කම්මං,

යං සබ්බවචනං සබ්බ, ලිඞ්ගං සබ්බවිභත්තිකං;

තං සබ්බත්ථෙ නමනතො, විදුං නාමන්ති තබ්බිදූ.

ඉධ නාමසඤ්ඤායාභාවෙපි අන්වත්ථබලායෙව නාමසඤ්ඤා සිද්ධාති (ආහ) ‘අන්වත්ථබ්‍යපදෙසෙනා’ති, ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූපන්ති පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති, සා එව රූපන්ති පකතිරූපං, ස්‍යාද්‍යන්තස්ස පකති රූපං මුනිසද්දාදි ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූපං, අත්ථවන්තමධාතුකමප්පච්චයම්පාටිපදිකං, පදං පදං පති පටිපදෙ, පටිපදං නියුත්තං පාටිපදිකං. විසෙසනෙනාති සුත්තෙ ‘නමස්සන්තෙ’ති වුත්තෙන ඉවණ්ණුවණ්ණානං විසෙසනෙන. ආඛ්‍යාතස්සාති පචතිආදිනො. ආදිමජ්ඣවත්තිනොති ඉන්ද උදකසද්දාදීනං ආදො, පඛුමාදීනං මජ්ඣෙච වත්තිනො. පදෙසෙසූති ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති (2-83) ආදිකෙසු සුත්තප්පදෙසෙසු, අනිට්ඨපසඞ්ග (සඞ්කං) නිවත්තෙතීති සම්බන්ධො, අනිට්ඨප්පසඞ්ගොනාම [නාමාති (පොත්ථකෙ)] පචති-ඉන්ද (උදක පඛුම) සද්දාදීන මන්ත ආදිමජ්ඣභූතඉවණ්ණාදීනං ඣලසඤ්ඤා විධාය තතො පරාසං සාදි විභත්තීනං ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති (2-81) ආදීහි ‘නො’ ආදෙසාදිම්හි කතෙ ‘පචතිනො, ඉන්දනො, උදකනො, පඛුමනො’තිආදි රූපප්පසඞ්ගො, නනුචාදිආදි චොදනා. වත්තබ්බන්ති සුත්තෙ වත්තබ්බං. බ්‍යාසනිද්දෙසෙනාති අසමාසනිද්දෙසෙන. තදයුත්තන්තිආදි පරිහාරො, තන්ති තං චොද්‍යං, සතිහීතිආදිනා අයුත්තත්තං සමත්ථෙති, ද්වීසුත්තරෙසු යොගෙසූති උපරිමෙසු ‘‘පිත්ථියං’’ ‘‘ඝා’’ති ද්වීසු සුත්තෙසු. ඉත්ථියන්ති ඉදන්ති ‘‘පිත්ථිය’’න්ති සුත්තෙ ඉත්ථියන්ති ඉදං පදං. වණ්ණවිසෙසනං සියාති ‘‘පිත්ථිය’’න්ති සුත්තෙ ‘ඉයුවණ්ණා’ති අනුවත්තනතො ‘ඉත්ථියං ඉවණ්ණුවණ්ණා’ති එවං ඉවණ්ණු වණ්ණා ‘‘ඝො’’ති සුත්තෙ ‘ඉත්ථියං ආ’තිඑවං අවණ්ණස්ස ච විසෙසනං භවෙය්‍ය. වණ්ණවිසෙසනෙ විරොධමාහ ‘එවඤ්චෙ’ච්චාදි, නාමස්සන්තෙති අසමාසනිද්දෙසෙ ත්වවිරොධමාහ- ‘බ්‍යාසෙ’ච්චාදි. සක්කානාමවිසෙසනං කාතුන්ති ද්වීසු සුත්තෙසු ඉත්ථියන්තිආදිනා වක්ඛමානක්කමෙන. නාමස්ස අන්තො නාමන්තොති සමාසස්ස උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා සමාසෙ ගුණීභූතස්ස නාමස්ස ඉත්ථියන්ති ඉදං විසෙසනං කාතුං න සක්කාති අධිප්පායො, වචනමන්තරෙනාති පාණිනියානමිව ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍යමනුදෙසො සමානං’’ති (1-3-10) සුත්තං විනා, සමාසඞ්ඛ්‍ය එතෙසන්ති සමසඞ්ඛ්‍යකා, ඉතිසද්දො ආද්‍යත්ථො, තෙන–

‘‘ආලාපහාසලීලාහි, මුනින්ද විජයා තව;

කොකිලා කුමුදානී වො, පසෙවන්තෙ වනං ජලං’’ (260).

ඉච්චාදිං සඞ්ගණ්හාති.

10. පිත්ථි

ඉත්ථියං නාමස්සාති ච, අන්තෙ ඉවණ්ණුවණ්ණාති ච වුත්තෙ තෙසමා ධාරාධෙය්‍යසම්බන්ධො ආධෙය්‍යස්සාධාරෙ පවත්තිං විනා න සම්භවතීති අජ්ඣාහාරවසෙන ‘වත්තමානා’ති වුත්තියං වුත්තං. ඉවණ්ණු වණ්ණාති අපෙක්ඛිය‘විසෙසීයන්තී’ති බහුවචනමෙතං සම්බන්ධස්ස පුරිසාධීනතාය නාමන්තීමිනා සම්බන්ධෙ සති‘විසෙසීයතී’තෙකත්තෙන පරිණමති.

11. ඝා

ඉත්ථියං නාමස්සන්තෙති ච වත්තතෙ. හෙට්ඨා සබ්බත්ථ සඤ්ඤිනො නිද්දිසිය සඤ්ඤාය නිද්දිට්ඨත්තා තත්ථ විය විසුං සඤ්ඤිනො පඨමමනිද්දෙසෙ අසන්තො වියාති දොසලෙසමාලම්බිය චොදයති නන්හචෙ’ත්‍යාදිනා. තත්ථ සෙතොති විජ්ජමානස්ස සඤ්ඤිනො. කාරියෙනාති සඤ්ඤාකාරියෙන. පරිහරති ‘නායං දොසො’තිආදිනා. පච්ඡාවුත්තමත්තෙනාති ‘‘ඝා’’ති සුත්තෙ කාරියිනො ආකාරස්ස පච්ඡා වුත්තමත්තෙන. නචාති එත්ථ චසද්දො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ, අපරම්පි කිඤ්චි වත්තබ්බමනියමරූපමත්ථීති අත්ථො. අනියමරූපමාචරියප්පවත්තිතො සාධෙතුමාහ ‘උභයථාපි’ච්චාදි.

12. ගොස්‍යා

ආසද්දො ආභිමුඛ්‍යෙ, අනභිමුඛමභිමුඛං කත්වා ලපනං කථනමාල පනං, තස්මිං ආලපනෙ, ආලපනත්ථෙ විහිතො සීති අත්ථො.

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

සඤ්ඤාධිකාරො සමත්තො.