ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ ‘‘ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ’’တိ ဝစနပ္ပသင်္ဂေန တံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိံ ဒဿေန္တော၊ ယဿံ ဝါ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိယံ နိက္ခိတ္တာနုက္ကမေန သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမတ္တာ တံ ဝိဘာဝေန္တော တဿာ တန္တိယာ အာရုဠှာယပိ ဣဓ ဝစနေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ နာမ စေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ဟိ ကိဉ္စာပိ။ပေ။ မာရုဠှာတိ ဧတေန နနု သာ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓကေ တန္တိမာရုဠှာ၊ ကသ္မာ ဣဓ ပုန ဝုတ္တာ၊ ယဒိ စ ဝုတ္တာ အဿ နိရတ္ထကတာ၊ ဂန္ထဂရုတာ စ သိယာတိ စောဒနာလေသံ ဒဿေတိ. ‘‘နိဒါန။ပေ။ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ ပန ဧတေန နိဒါနကောသလ္လတ္ထဘာဝတော ယထာဝုတ္တဒေါသတာ န သိယာတိ ဝိသေသကာရဏဒဿနေန ပရိဟရတိ. ‘‘ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ နာမ စေသာ’’တိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ဝတ္တဗ္ဗသမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန ဟိ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝုတ္တံ နိဒါနဉ္စ အာဒိ၊ ဧသာ စ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ နာမ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဣမမတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ဥပညာသတ္ထော ဝါ စ-သဒ္ဒေါ၊ ဥပညာသောတိ စ ဝါကျာရမ္ဘော ဝုစ္စတိ. ဧသာ ဟိ ဂန္ထကာရာနံ ပကတိ၊ ယဒိဒံ ကိဉ္စိ ဝတွာ ပုန အပရံ ဝတ္တုမာရဘန္တာနံ စ-သဒ္ဒပယောဂေါ. ယံ ပန ဝဇိရဗုဒ္ဓိတ္ထေရေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ အတိရေကတ္ထော၊ တေန အညာပိ အတ္ထီတိ ဒီပေတီ’’တိ (ဝဇိရ ဋီ. ဗာဟိရနိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ)၊ တဒယုတ္တမေဝ. န ဟေတ္ထ စ-သဒ္ဒေန တဒတ္ထော ဝိညာယတိ. ယဒိ စေတ္ထ တဒတ္ထဒဿနတ္ထမေဝ စ-ကာရော အဓိပ္ပေတော သိယာ၊ ဧဝံ သတိ သော န ကတ္တဗ္ဗောယေဝ ပဌမသဒ္ဒေနေဝ အညာသံ ဒုတိယာဒိသင်္ဂီတီနမ္ပိ အတ္ထိဘာဝဿ ဒဿိတတ္တာ. ဒုတိယာဒိမုပါဒါယ ဟိ ပဌမသဒ္ဒပယောဂေါ ဒီဃာဒိမုပါဒါယ ရဿာဒိသဒ္ဒပယောဂေါ ဝိယ. ယထာပစ္စယံ တတ္ထ တတ္ထ ဒေသိတတ္တာ၊ ပညတ္တတ္တာ စ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနံ ဓမ္မဝိနယာနံ သင်္ဂဟေတွာ ဂါယနံ ကထနံ သင်္ဂီတိ၊ ဧတေန တံ တံ သိက္ခာပဒါနံ၊ တံတံသုတ္တာနဉ္စ အာဒိပရိယောသာနေသု၊ အန္တရန္တရာ စ သမ္ဗန္ဓဝသေန ဌပိတံ သင်္ဂီတိကာရကဝစနံ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. မဟာဝိသယတ္တာ၊ ပူဇိတတ္တာ စ မဟတီ သင်္ဂီတိ မဟာသင်္ဂီတိ၊ ပဌမာ မဟာသင်္ဂီတိ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ. ကိဉ္စာပီတိ အနုဂ္ဂဟတ္ထော၊ တေန ပါဠိယမ္ပိ သာ သင်္ဂီတိမာရုဠှာဝါတိ အနုဂ္ဂဟံ ကရောတိ၊ ဧဝမ္ပိ တတ္ထာရုဠှမတ္တေန ဣဓ သောတူနံ နိဒါနကောသလ္လံ န ဟောတီတိ ပန-သဒ္ဒေန အရုစိယတ္ထံ ဒဿေတိ. နိဒဒါတိ ဒေသနံ ဒေသကာလာဒိဝသေန အဝိဒိတံ ဝိဒိတံ ကတွာ နိဒဿေတီတိ နိဒါနံ၊ တသ္မိံ ကောသလ္လံ၊ တဒတ္ထာယာတိ အတ္ထော.

ဣဒါနိ တံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သတ္တာနံ ဒဿနာနုတ္တရိယသရဏာဒိပဋိလာဘဟေတုဘူတာသု ဝိဇ္ဇမာနာသုပိ အညာသု ဘဂဝတော ကိရိယာသု ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဗောဓေယျ’’န္တိ (ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. အဗ္ဘန္တရနိဒါန ၁၊ စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာ၊ ဥဒါန အဋ္ဌ. ၁၈) ပဋိညာယ အနုလောမနတော ဝိနေယျာနံ မဂ္ဂဖလုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ ကိရိယာဝ နိပ္ပရိယာယေန ဗုဒ္ဓကိစ္စံ နာမာတိ တံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဉှိ။ပေ။ ဝိနယနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတော ပန ပုဗ္ဗဘာဂေ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ သုဏန္တာနမ္ပိ ဝါသနာဘာဂိယမေဝ ဇာတံ၊ န သေက္ခဘာဂိယံ၊ န နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ တပုဿဘလ္လိကာနံ သရဏဒါနံ ဝိယ. ဧသာ ဟိ ဓမ္မတာ၊ တသ္မာ တမေဝ မရိယာဒဘာဝေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိ ဓမ္မောယေဝ ပဝတ္တနဋ္ဌေန စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ. အထ ဝါ စက္ကန္တိ အာဏာ၊ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မဉ္စ တံ စက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ. ဓမ္မေန ဉာယေန စက္ကန္တိပိ ဓမ္မစက္ကံ. ဝုတ္တဉှိ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ –

‘‘ဓမ္မဉ္စ ပဝတ္တေတိ စက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ. စက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ ဓမ္မဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ၊ ဓမ္မေန ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္ကံ၊ ဓမ္မစရိယာယ ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္က’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၂.၄၀၊ ၄၁).

တဿ ပဝတ္တနံ တထာ. ပဝတ္တနန္တိ စ ပဝတ္တယမာနံ၊ ပဝတ္တိတန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတဝသေန ဒွိဓာ အတ္ထော. ယံ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ္တန္တံ ဒေသေန္တော ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတိ နာမ၊ အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရဿ မဂ္ဂဖလာဓိဂတတော ပဋ္ဌာယ ပဝတ္တိတံ နာမာ’’တိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၁၀၈၁-၁၀၈၈၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၄၀). ဣဓ ပန ပစ္စုပ္ပန္နဝသေနေဝ အတ္ထော ယုတ္တော. ယာဝါတိ ပရိစ္ဆေဒတ္ထေ နိပါတော၊ သုဘဒ္ဒဿ နာမ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝိနယနံ အန္တောပရိစ္ဆေဒံ ကတွာတိ အဘိဝိဓိဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တဉှိ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာနမဉ္စေ နိပန္နောယေဝ ဝိနေသီတိ. ကတံ ပရိနိဋ္ဌာပိတံ ဗုဒ္ဓကိစ္စံ ယေနာတိ တထာ၊ တသ္မိံ. ကတဗုဒ္ဓကိစ္စေ ဘဂဝတိ လောကနာထေ ပရိနိဗ္ဗုတေတိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဧတေန ဗုဒ္ဓကတ္တဗ္ဗဿ ကိစ္စဿ ကဿစိပိ အသေသိတဘာဝံ ဒီပေတိ. တတောယေဝ ဟိ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗုတောတိ. နနု စ သာဝကေဟိ ဝိနီတာပိ ဝိနေယျာ ဘဂဝတာယေဝ ဝိနီတာ နာမ. တထာ ဟိ သာဝကဘာသိတံ သုတ္တံ ‘‘ဗုဒ္ဓဘာသိတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သာဝကဝိနေယျာ စ န တာဝ ဝိနီတာ၊ တသ္မာ ‘‘ကတဗုဒ္ဓကိစ္စေ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? နာယံ ဒေါသော တေသံ ဝိနယနုပါယဿ သာဝကေသု ဌပိတတ္တာ. တေနေဝါဟ –

‘‘န တာဝါဟံ ပါပိမ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမိ၊ ယာဝ မေ ဘိက္ခူ န သာဝကာ ဘဝိဿန္တိ ဝိယတ္တာ ဝိနီတာ ဝိသာရဒါ ဗဟုဿုတာ ဓမ္မဓရာ။ပေ။ ဥပ္ပန္နံ ပရပ္ပဝါဒံ သဟ ဓမ္မေန သုနိဂ္ဂဟိတံ နိဂ္ဂဟေတွာ သပါဋိဟာရိယံ ဓမ္မံ ဒေသေဿန္တီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၆၈၊ ဥဒါ. ၅၁).

‘‘ကုသိနာရာယ’’န္တိအာဒိနာ ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗုတဒေသကာလဝိသေသဝစနံ ‘‘အပရိနိဗ္ဗုတော ဘဂဝါ’’တိ ဂါဟဿ မိစ္ဆာဘာဝဒဿနတ္ထံ၊ လောကေ ဇာတသံဝဒ္ဓါဒိဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ. တထာ ဟိ မနုဿဘာဝဿ သုပါကဋကရဏတ္ထံ မဟာဗောဓိသတ္တာ စရိမဘဝေ ဒါရပရိဂ္ဂဟာဒီနိပိ ကရောန္တီတိ. ကုသိနာရာယန္တိ ဧဝံ နာမကေ နဂရေ. တဉှိ နဂရံ ကုသဟတ္ထံ ပုရိသံ ဒဿနဋ္ဌာနေ မာပိတတ္တာ ‘‘ကုသိနာရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ သမီပတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မံ. ဥပဝတ္တနေ မလ္လာနံ သာလဝနေတိ တဿ နဂရဿ ဥပဝတ္တနဘူတေ မလ္လရာဇူနံ သာလဝနေ. တဉှိ သာလဝနံ နဂရံ ပဝိသိတုကာမာ ဥယျာနတော ဥပစ္စ ဝတ္တန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ဧတေနာတိ ဥပဝတ္တနံ. ယထာ ဟိ အနုရာဓပုရဿ ဒက္ခိဏပစ္ဆိမဒိသာယံ ထူပါရာမော၊ ဧဝံ တံ ဥယျာနံ ကုသိနာရာယ ဒက္ခိဏပစ္ဆိမဒိသာယံ ဟောတိ. ယထာ စ ထူပါရာမတော ဒက္ခိဏဒွါရေန နဂရံ ပဝိသနမဂ္ဂေါ ပါစီနမုခေါ ဂန္တွာ ဥတ္တရေန နိဝတ္တတိ၊ ဧဝံ ဥယျာနတော သာလပန္တိ ပါစီနမုခါ ဂန္တွာ ဥတ္တရေန နိဝတ္တာ၊ တသ္မာ တံ ‘‘ဥပဝတ္တန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အပရေ ပန ‘‘တံ သာလဝနမုပဂန္တွာ မိတ္တသုဟဇ္ဇေ အပလောကေတွာ နိဝတ္တနတော ဥပဝတ္တနန္တိ ပါကဋံ ဇာတံ ကိရာ’’တိ ဝဒန္တိ. ယမကသာလာနမန္တရေတိ ယမကသာလာနံ ဝေမဇ္ဈေ. တတ္ထ ကိရ ဘဂဝတော ပညတ္တဿ ပရိနိဗ္ဗာနမဉ္စဿ သီသဘာဂေ ဧကာ သာလပန္တိ ဟောတိ၊ ပါဒဘာဂေ ဧကာ. တတြာပိ ဧကော တရုဏသာလော သီသဘာဂဿ အာသန္နော ဟောတိ၊ ဧကော ပါဒဘာဂဿ. တသ္မာ ‘‘ယမကသာလာနမန္တရေ’’တိ ဝုတ္တံ. အပိစ ‘‘ယမကသာလာ နာမ မူလက္ခန္ဓဝိဋပပတ္တေဟိ အညမညံ သံသိဗ္ဗေတွာ ဌိတသာလာ’’တိပိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. မာ ဣတိ စန္ဒော ဝုစ္စတိ တဿ ဂတိယာ ဒိဝသဿ မိနိတဗ္ဗတော၊ တဒါ သဗ္ဗကလာပါရိပူရိယာ ပုဏ္ဏော ဧဝ မာတိ ပုဏ္ဏမာ. သဒ္ဒဝိဒူ ပန ‘‘မော သိဝေါ စန္ဒိမာ စေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ သက္ကတဘာသာနယံ ဂဟေတွာ ဩကာရန္တမ္ပိ စန္ဒိမဝါစက မ-သဒ္ဒမိစ္ဆန္တိ. ဝိသာခါယ ယုတ္တော ပုဏ္ဏမာ ယတ္ထာတိ ဝိသာခါပုဏ္ဏမော၊ သောယေဝ ဒိဝသော တထာ၊ တသ္မိံ. ပစ္စူသတိ တိမိရံ ဝိနာသေတီတိ ပစ္စူသော၊ ပတိ-ပုဗ္ဗော ဥသ-သဒ္ဒေါ ရုဇာယန္တိ ဟိ နေရုတ္တိကာ၊ သောယေဝ သမယောတိ ရတ္တိယာ ပစ္ဆိမယာမပရိယာပန္နော ကာလဝိသေသော ဝုစ္စတိ၊ တသ္မိံ. ဝိသာခါပုဏ္ဏမဒိဝသေ ဤဒိသေ ရတ္တိယာ ပစ္ဆိမသမယေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဥပါဒီယတေ ကမ္မကိလေသေဟီတိ ဥပါဒိ၊ ဝိပါကက္ခန္ဓာ၊ ကဋတ္တာ စ ရူပံ. သော ပန ဥပါဒိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရမာရနိမ္မထနေ အနောဿဋ္ဌော၊ ဣဓ ခန္ဓမစ္စုမာရနိမ္မထနေ ဩဿဋ္ဌောန သေသိတော၊ တသ္မာ နတ္ထိ ဧတိဿာ ဥပါဒိသင်္ခါတော သေသော၊ ဥပါဒိဿ ဝါ သေသောတိ ကတွာ ‘‘အနုပါဒိသေသာ’’တိ ဝုစ္စတိ. နိဗ္ဗာနဓာတူတိ စေတ္ထ နိဗ္ဗုတိမတ္တံ အဓိပ္ပေတံ၊ နိဗ္ဗာနဉ္စ တံ သဘာဝဓာရဏတော ဓာတု စာတိ ကတွာ. နိဗ္ဗုတိယာ ဟိ ကာရဏပရိယာယေန အသင်္ခတဓာတု တထာ ဝုစ္စတိ. ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ စာယံ ကရဏနိဒ္ဒေသော. အနုပါဒိသေသတာသင်္ခါတံ ဣမံ ပကာရံ ဘူတဿ ပတ္တဿ ပရိနိဗ္ဗုတဿ ဘဂဝတော လက္ခဏေ နိဗ္ဗာနဓာတုသင်္ခါတေ အတ္ထေ တတိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နနု စ ‘‘အနုပါဒိသေသာယာ’’တိ နိဗ္ဗာနဓာတုယာဝ ဝိသေသနံ ဟောတိ၊ န ပရိနိဗ္ဗုတဿ ဘဂဝတော၊ အထ ကသ္မာ တံ ဘဂဝါ ပတ္တောတိ ဝုတ္တောတိ? နိဗ္ဗာနဓာတုယာ သဟစရဏတော. တံသဟစရဏေန ဟိ ဘဂဝါပိ အနုပါဒိသေသဘာဝံ ပတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ အနုပါဒိသေသဘာဝသင်္ခါတံ ဣမံ ပကာရံ ပတ္တာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ လက္ခဏေ သဉ္ဇာနနကိရိယာယ တတိယာတိပိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ. အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာတိ စ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတု ဟုတွာတိ အတ္ထော. ‘‘ဦနပဉ္စဗန္ဓနေန ပတ္တေနာ’’တိ (ပါရာ. ၆၁၂). ဧတ္ထ ဟိ ဦနပဉ္စဗန္ဓနပတ္တော ဟုတွာတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. အပိစ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ အနုပါဒိသေသာယ အနုပါဒိသေသာ ဟုတွာ ဘူတာယာတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ဝုတ္တဉှိ ဥဒါနဋ္ဌကထာယ နန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ‘‘ဥပဍ္ဎုလ္လိခိတေဟိ ကေသေဟီတိ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ကရဏဝစနံ ဝိပ္ပကတုလ္လိခိတေဟိ ကေသေဟိ ဥပလက္ခိတာတိ အတ္ထော’’တိ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၂၂) ဧသနယော ဤဒိသေသု. ဓာတုဘာဇနဒိဝသေတိ ဇေဋ္ဌမာသဿ သုက္ကပက္ခပဉ္စမီဒိဝသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တဉ္စ န ‘‘သန္နိပတိတာန’’န္တိ ဧတဿ ဝိသေသနံ၊ ‘‘ဥဿာဟံ ဇနေသီ’’တိ ဧတဿ ပန ဝိသေသနံ ‘‘ဓာတုဘာဇနဒိဝသေ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသီ’’တိ ဥဿာဟဇနနဿ ကာလဝသေန ဘိန္နာဓိကရဏဝိသေသနဘာဝတော. ဓာတုဘာဇနဒိဝသတော ဟိ ပုရိမတရဒိဝသေသုပိ ဘိက္ခူ သန္နိပတိတာတိ. အထ ဝါ ‘‘သန္နိပတိတာန’’န္တိ ဣဒံ ကာယသာမဂ္ဂိဝသေန သန္နိပတနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န သမာဂမနမတ္တေန. တသ္မာ ‘‘ဓာတုဘာဇနဒိဝသေ’’တိ ဣဒံ ‘‘သန္နိပတိတာန’’န္တိ ဧတဿ ဝိသေသနံ သမ္ဘဝတိ၊ ဣဒဉ္စ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသီတိ ဧတ္ထ ‘‘ဘိက္ခူန’’န္တိ ဧတေနပိ သမ္ဗဇ္ဈနီယံ. သံဃဿ ထေရော သင်္ဃတ္ထေရော. သော ပန သံဃော ကိံ ပရိမာဏောတိ အာဟ ‘‘သတ္တန္နံ ဘိက္ခုသတသဟဿာန’’န္တိ. သံဃသဒ္ဒေန ဟိ အဝိညာယမာနဿ ပရိမာဏဿ ဝိညာပနတ္ထမေဝေတံ ပုန ဝုတ္တံ. သဒ္ဒဝိဒူ ပန ဝဒန္တိ –

‘‘သမာသော စ တဒ္ဓိတော စ၊ ဝါကျတ္ထေသု ဝိသေသကာ၊

ပသိဒ္ဓိယန္တု သာမညံ၊ တေလံ သုဂတစီဝရံ.

တသ္မာ နာမမတ္တဘူတဿ သင်္ဃတ္ထေရဿ ဝိသေသနတ္ထမေဝေတံ ပုန ဝုတ္တန္တိ၊ နိစ္စသာပေက္ခတာယ စ ဧဒိသေသု သမာသော ယထာ ‘‘ဒေဝဒတ္တဿ ဂရုကုလ’’န္တိ. နိစ္စသာပေက္ခတာ စေတ္ထ သံဃသဒ္ဒဿ ဘိက္ခုသတသဟဿသဒ္ဒံ သာပေက္ခတ္တေပိ အညပဒန္တရာဘာဝေန ဝါကျေ ဝိယ အပေက္ခိတဗ္ဗတ္ထဿ ဂမကတ္တာ. ‘‘သတ္တန္နံ ဘိက္ခုသတသဟဿာန’’န္တိ ဟိ ဧတဿ သံဃသဒ္ဒေ အဝယဝီဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော၊ တဿာပိ သာမိဘာဝေန ထေရသဒ္ဒေတိ. ‘‘သတ္တန္နံ ဘိက္ခုသတသဟဿာန’’န္တိ စ ဂဏပါမောက္ခဘိက္ခူယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဒါ ဟိ သန္နိပတိတာ ဘိက္ခူ ဧတ္တကာတိ ဂဏနပထမတိက္ကန္တာ. တထာ ဟိ ဝေဠုဝဂါမေ ဝေဒနာဝိက္ခမ္ဘနတော ပဋ္ဌာယ ‘‘နစိရေနေဝ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီ’’တိ သုတွာ တတော တတော အာဂတေသု ဘိက္ခူသု ဧကဘိက္ခုပိ ပက္ကန္တော နာမ နတ္ထိ. ယထာဟု –

‘‘သတ္တသတသဟဿာနိ၊ တေသု ပါမောက္ခဘိက္ခဝေါ၊

ထေရော မဟာကဿပေါဝ၊ သင်္ဃတ္ထေရော တဒါ အဟူ’’တိ.

အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ အနုဿရန္တော မညမာနော စိန္တယန္တော ဟုတွာ ဥဿာဟံ ဇနေသိ၊ အနုဿရန္တော မညမာနော စိန္တယန္တော အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဥဿာဟံ ဇနေသီတိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော. မဟန္တေဟိ သီလက္ခန္ဓာဒီဟိ သမန္နာဂတတ္တာ မဟန္တော ကဿပေါတိ မဟာကဿပေါ. အပိစ ‘‘မဟာကဿပေါ’’တိ ဥရုဝေလကဿပေါ နဒီကဿပေါ ဂယာကဿပေါ ကုမာရကဿပေါတိ ဣမေ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကေ ထေရေ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ. ကသ္မာ ပနာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဥဿာဟံ ဇနေသီတိ အနုယောဂေ သတိ တံ ကာရဏံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘သတ္တာဟပရိနိဗ္ဗုတေ’’တိအာဒိ. သတ္တ အဟာနိ သမာဟဋာနိ သတ္တာဟံ. သတ္တာဟံ ပရိနိဗ္ဗုတဿ အဿာတိ တထာ ယထာ ‘‘အစိရပက္ကန္တော၊ မာသဇာတော’’တိ၊ အန္တတ္ထအညပဒသမာသောယံ၊ တသ္မိံ. ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ သတ္တာဟေ ဝီတိဝတ္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ဧတဿ ‘‘ဝုတ္တဝစန’’န္တိ ပဒေန သမ္ဗန္ဓော၊ တထာ ‘‘သုဘဒ္ဒေန ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတေနာ’’တိ ဧတဿပိ. တတ္ထ သုဘဒ္ဒေါတိ တဿ နာမမတ္တံ၊ ဝုဍ္ဎကာလေ ပန ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ‘‘ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧတေန သုဘဒ္ဒပရိဗ္ဗာဇကာဒီဟိ တံ ဝိသေသံ ကရောတိ. ‘‘အလံ အာဝုသော’’တိအာဒိနာ တေန ဝုတ္တဝစနံ နိဒဿေတိ. သော ဟိ သတ္တာဟပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ အာယသ္မတာ မဟာကဿပတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ ပါဝါယ ကုသိနာရံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နေသု ပဉ္စမတ္တေသု ဘိက္ခုသတေသု အဝီတရာဂေ ဘိက္ခူ အန္တရာမဂ္ဂေ ဒိဋ္ဌအာဇီဝကဿ သန္တိကာ ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနံ သုတွာ ပတ္တစီဝရာနိ ဆဍ္ဍေတွာ ဗာဟာ ပဂ္ဂယှံ နာနပ္ပကာရံ ပရိဒေဝန္တေ ဒိသွာ ဧဝမာဟ.

ကသ္မာ ပန သော ဧဝမာဟာတိ? ဘဂဝတိ အာဃာတေန. အယံ ကိရေသော ခန္ဓကေ အာဂတေ အာတုမာဝတ္ထုသ္မိံ (မဟာဝ. ၃၀၃) နဟာပိတပုဗ္ဗကော ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတော ဘဂဝတိ ကုသိနာရတော နိက္ခမိတွာ အဍ္ဎတေဠသေဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ အာတုမံ ဂစ္ဆန္တေ ‘‘ဘဂဝါ အာဂစ္ဆတီ’’တိ သုတွာ ‘‘အာဂတကာလေယာဂုဒါနံ ကရိဿာမီ’’တိ သာမဏေရဘူမိယံ ဌိတေ ဒွေ ပုတ္တေ ဧတဒဝေါစ ‘‘ဘဂဝါ ကိရ တာတာ အာတုမံ အာဂစ္ဆတိ မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ အဍ္ဎတေဠသေဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ၊ ဂစ္ဆထ တုမှေ တာတာ၊ ခုရဘဏ္ဍံ အာဒါယ နာဠိယာ ဝါ ပသိဗ္ဗကေန ဝါ အနုဃရကံ အာဟိဏ္ဍထ၊ လောဏမ္ပိ တေလမ္ပိ တဏ္ဍုလမ္ပိ ခါဒနီယမ္ပိ သံဟရထ၊ ဘဂဝတော အာဂတဿ ယာဂုဒါနံ ကရိဿာမီ’’တိ. တေ တထာ အကံသု. အထ ဘဂဝတိ အာတုမံ အာဂန္တွာ ဘုသာဂါရကံ ပဝိဋ္ဌေ သုဘဒ္ဒေါ သာယနှသမယံ ဂါမဒွါရံ ဂန္တွာ မနုဿေ အာမန္တေတွာ ‘‘ဟတ္ထကမ္မမတ္တံ မေ ဒေထာ’’တိ ဟတ္ထကမ္မံ ယာစိတွာ ‘‘ကိံ ဘန္တေ ကရောမာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဂဏှထာ’’တိ သဗ္ဗူပကရဏာနိ ဂါဟာပေတွာ ဝိဟာရေ ဥဒ္ဓနာနိ ကာရေတွာ ဧကံ ကာဠကံ ကာသာဝံ နိဝါသေတွာ တာဒိသမေဝ ပါရုပိတွာ ‘‘ဣဒံ ကရောထ၊ ဣဒံ ကရောထာ’’တိ သဗ္ဗရတ္တိံ ဝိစာရေန္တော သတသဟဿံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဘောဇ္ဇယာဂုဉ္စ မဓုဂေါဠကဉ္စ ပဋိယာဒါပေသိ. ဘောဇ္ဇယာဂု နာမ ဘုဉ္ဇိတွာ ပါတဗ္ဗယာဂု၊ တတ္ထ သပ္ပိမဓုဖာဏိတမစ္ဆမံသပုပ္ဖဖလရသာဒိ ယံ ကိဉ္စိ ခါဒနီယံ နာမ အတ္ထိ၊ တံ သဗ္ဗံ ပဝိသတိ. ကီဠိတုကာမာနံ သီသမက္ခနယောဂ္ဂါ ဟောတိ သုဂန္ဓဂန္ဓာ.

အထ ဘဂဝါ ကာလဿေဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ပိဏ္ဍာယ စရိတုံ အာတုမာဘိမုခေါ ပါယာသိ. အထ တဿ အာရောစေသုံ ‘‘ဘဂဝါ ပိဏ္ဍာယ ဂါမံ ပဝိသတိ၊ တယာ ကဿ ယာဂု ပဋိယာဒိတာ’’တိ. သော ယထာနိဝတ္ထပါရုတေဟေဝ တေဟိ ကာဠကကာသာဝေဟိ ဧကေန ဟတ္ထေန ဒဗ္ဗိဉ္စ ကဋစ္ဆုဉ္စ ဂဟေတွာ ဗြဟ္မာ ဝိယ ဒက္ခိဏံ ဇာဏုမဏ္ဍလံ ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌပေတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတု မေ ဘန္တေ ဘဂဝါ ယာဂု’’န္တိ အာဟ. တတော ‘‘ဇာနန္တာပိ တထာဂတာ ပုစ္ဆန္တီ’’တိ ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၃၀၄) အာဂတနယေန ဘဂဝါ ပုစ္ဆိတွာ စ သုတွာ စ တံ ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတံ ဝိဂရဟိတွာ တသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အကပ္ပိယသမာဒါနသိက္ခာပဒံ၊ ခုရဘဏ္ဍပရိဟရဏသိက္ခာပဒဉ္စာတိ ဒွေ သိက္ခာပဒါနိ ပညပေတွာ ‘‘အနေကကပ္ပကောဋိယော ဘိက္ခဝေ ဘောဇနံ ပရိယေသန္တေဟေဝ ဝီတိနာမိတာ၊ ဣဒံ ပန တုမှာကံ အကပ္ပိယံ၊ အဓမ္မေန ဥပ္ပန္နံ ဘောဇနံ ဣမံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ အနေကာနိ အတ္တဘာဝသဟဿာနိ အပါယေသွေဝ နိဗ္ဗတ္တိဿန္တိ၊ အပေထ မာ ဂဏှထာ’’တိ ဝတွာ ဘိက္ခာစာရာဘိမုခေါ အဂမာသိ၊ ဧကဘိက္ခုနာပိ န ကိဉ္စိ ဂဟိတံ. သုဘဒ္ဒေါ အနတ္တမနော ဟုတွာ ‘‘အယံ သဗ္ဗံ ဇာနာမီ’’တိ အာဟိဏ္ဍတိ၊ သစေ န ဂဟေတုကာမော ပေသေတွာ အာရောစေတဗ္ဗံ အဿ၊ ပက္ကာဟာရော နာမ သဗ္ဗစိရံ တိဋ္ဌန္တော သတ္တာဟမတ္တံ တိဋ္ဌေယျ၊ ဣဒဉ္စ မမ ယာဝဇီဝံ ပရိယတ္တံ အဿ၊ သဗ္ဗံ တေန နာသိတံ၊ အဟိတကာမော အယံ မယှ’’န္တိ ဘဂဝတိ အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ ဒသဗလေ ဓရမာနေ ကိဉ္စိ ဝတ္တုံ နာသက္ခိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ ‘‘အယံ ဥစ္စာ ကုလာ ပဗ္ဗဇိတော မဟာပုရိသော၊ သစေ ကိဉ္စိ ဓရန္တဿ ဝက္ခာမိ၊ မမံယေဝ သန္တဇ္ဇေဿတီ’’တိ.

သွာယံ အဇ္ဇ မဟာကဿပတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တော ‘‘ပရိနိဗ္ဗုတော ဘဂဝါ’’တိ သုတွာ လဒ္ဓဿာသော ဝိယ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဧဝမာဟ. ထေရော ပန တံ သုတွာ ဟဒယေ ပဟာရံ ဝိယ၊ မတ္ထကေ ပတိတသုက္ခာသနိံ ဝိယ (သုက္ခာသနိ ဝိယ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၃၂) မညိ၊ ဓမ္မသံဝေဂေါ စဿ ဥပ္ပဇ္ဇိ ‘‘သတ္တာဟမတ္တပရိနိဗ္ဗုတော ဘဂဝါ၊ အဇ္ဇာပိဿ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ သရီရံ ဓရတိယေဝ၊ ဒုက္ခေန ဘဂဝတာ အာရာဓိတသာသနေ နာမ ဧဝံ လဟုံ မဟန္တံ ပါပံ ကသဋံ ကဏ္ဋကော ဥပ္ပန္နော၊ အလံ ခေါ ပနေသ ပါပေါ ဝဍ္ဎမာနော အညေပိ ဧဝရူပေ သဟာယေ လဘိတွာ သာသနံ ဩသက္ကာပေတု’’န္တိ.

တတော ထေရော စိန္တေသိ ‘‘သစေ ခေါ ပနာဟံ ဣမံ မဟလ္လကံ ဣဓေဝ ပိလောတိကံ နိဝါသေတွာ ဆာရိကာယ ဩကိရာပေတွာ နီဟရာပေဿာမိ၊ မနုဿာ ‘သမဏဿ ဂေါတမဿ သရီရေ ဓရမာနေယေဝ သာဝကာ ဝိဝဒန္တီ’တိ အမှာကံ ဒေါသံ ဒဿေဿန္တိ၊ အဓိဝါသေမိ တာဝ. ဘဂဝတာ ဟိ ဒေသိတဓမ္မော အသင်္ဂဟိတပုပ္ဖရာသိသဒိသော၊ တတ္ထ ယထာ ဝါတေန ပဟဋပုပ္ဖါနိ ယတော ဝါ တတော ဝါ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧဝမေဝ ဧဝရူပါနံ ဝသေန ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ဝိနယေ ဧကံ ဒွေ သိက္ခာပဒါနိ နဿိဿန္တိ၊ သုတ္တေ ဧကော ဒွေ ပဉှာဝါရာ နဿိဿန္တိ၊ အဘိဓမ္မေ ဧကံ ဒွေ ဘူမန္တရာနိ နဿိဿန္တိ၊ ဧဝံ အနုက္ကမေန မူလေ နဋ္ဌေ ပိသာစသဒိသာ ဘဝိဿာမ၊ တသ္မာ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟံ ကရိဿာမိ၊ ဧဝံ သတိ ဒဠှသုတ္တေန သင်္ဂဟိတပုပ္ဖါနိ ဝိယ အယံ ဓမ္မဝိနယော နိစ္စလော ဘဝိဿတိ. ဧတဒတ္ထဉှိ ဘဂဝါ မယှံ တီဏိ ဂါဝုတာနိ ပစ္စုဂ္ဂမနံ အကာသိ၊ တီဟိ ဩဝါဒေဟိ (သံ. နိ. ၂.၁၄၉၊ ၁၅၀၊ ၁၅၁) ဥပသမ္ပဒံ အကာသိ၊ ကာယတော စီဝရပရိဝတ္တနံ အကာသိ၊ အာကာသေ ပါဏိံ စာလေတွာ စန္ဒောပမပဋိပဒံ ကထေန္တော မညေဝ သက္ခိံ ကတွာ ကထေသိ၊ တိက္ခတ္တုံ သကလသာသနရတနံ ပဋိစ္ဆာပေသိ၊ မာဒိသေ ဘိက္ခုမှိ တိဋ္ဌမာနေ အယံ ပါပေါ သာသနေ ဝဍ္ဎိံ မာ အလတ္ထ၊ ယာဝ အဓမ္မော န ဒိပ္ပတိ၊ ဓမ္မော န ပဋိဗာဟိယျတိ၊ အဝိနယော န ဒိပ္ပတိ၊ ဝိနယော န ပဋိဗာဟိယျတိ၊ အဓမ္မဝါဒိနော န ဗလဝန္တော ဟောန္တိ၊ ဓမ္မဝါဒိနော န ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တိ၊ အဝိနယဝါဒိနော န ဗလဝန္တော ဟောန္တိ၊ ဝိနယဝါဒိနော န ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တိ၊ တာဝ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယိဿာမိ၊ တတော ဘိက္ခူ အတ္တနော အတ္တနော ပဟောနကံ ဂဟေတွာ ကပ္ပိယာကပ္ပိယေ ကထေဿန္တိ၊ အထာယံ ပါပေါ သယမေဝ နိဂ္ဂဟံ ပါပုဏိဿတိ၊ ပုန သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န သက္ခိဿတိ၊ သာသနံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဖီတ္တဉ္စ ဘဝိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ သော ‘‘ဧဝံ နာမ မယှံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ကဿစိပိ အနာရောစေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ သမဿာသေတွာ အထ ပစ္ဆာ ဓာတုဘာဇနဒိဝသေ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနတ္ထံ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သတ္တာဟပရိနိဗ္ဗုတေ။ပေ။ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနတ္ထံ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသီ’’တိ.

တတ္ထ အလန္တိ ပဋိက္ခေပဝစနံ၊ န ယုတ္တန္တိ အတ္ထော. အာဝုသောတိ ပရိဒေဝန္တေ ဘိက္ခူ အာလပတိ. မာ သောစိတ္ထာတိ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နဗလဝသောကေန မာ သောကမကတ္ထ. မာ ပရိဒေဝိတ္ထာတိ ဝါစာယ မာ ဝိလာပမကတ္ထ. ‘‘ပရိဒေဝနံ ဝိလာပေါ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. အသောစနာဒီနံ ကာရဏမာဟ ‘‘သုမုတ္တာ’’တိအာဒိနာ. တေန မဟာသမဏေနာတိ နိဿက္ကေ ကရဏဝစနံ၊ သ္မာဝစနဿ ဝါ နာဗျပ္ပဒေသော. ‘‘ဥပဒ္ဒုတာ’’တိ ပဒေ ပန ကတ္တရိ တတိယာဝသေန သမ္ဗန္ဓော. ဥဘယာပေက္ခဉှေတံ ပဒံ. ဥပဒ္ဒုတာ စ ဟောမာတိ တံကာလာပေက္ခဝတ္တမာနဝစနံ၊ ‘‘တဒါ’’တိ သေသော. အတီတတ္ထေ ဝါ ဝတ္တမာနဝစနံ၊ အဟုမှာတိ အတ္ထော. အနုဿရန္တော ဓမ္မသံဝေဂဝသေနေဝ၊ န ပန ကောဓာဒိဝသေန. ဓမ္မသဘာဝစိန္တာဝသေန ဟိ ပဝတ္တံ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ ဓမ္မသံဝေဂေါ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘သဗ္ဗသင်္ခတဓမ္မေသု၊ ဩတ္တပ္ပါကာရသဏ္ဌိတံ၊

ဉာဏမောဟိတဘာရာနံ၊ ဓမ္မသံဝေဂသညိတ’’န္တိ. (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ)၊

အညံ ဥဿာဟဇနနကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ဤဒိသဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဤဒိသဿ စ သံဃသန္နိပါတဿာတိ သတ္တသတသဟဿဂဏပါမောက္ခတ္ထေရပ္ပမုခဂဏနပထာတိက္ကန္တသံဃသန္နိပါတံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာပိ အညံ ကာရဏံ ဒဿေတိ. တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထ ဖလံ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ ဌာနံ၊ ဟေတု. ခေါတိ အဝဓာရဏေ. ပနာတိ ဝစနာလင်္ကာရေ၊ ဧတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတေဝ၊ နော န ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ယံ ပါပဘိက္ခူ’’တိအာဒိ. ယန္တိ နိပါတမတ္တံ၊ ကာရဏနိဒ္ဒေသော ဝါ၊ ယေန ဌာနေန အန္တရဓာပေယျုံ၊ တဒေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိယေဝါတိ. ပါပေန လာမကေန ဣစ္ဆာဝစရေန သမန္နာဂတာ ဘိက္ခူ ပါပဘိက္ခူ. အတီတော သတ္ထာ ဧတ္ထ၊ ဧတဿာတိ ဝါ အတီတသတ္ထုကံ ယထာ ‘‘ဗဟုကတ္တုကော’’တိ. ပဓာနံ ဝစနံ ပါဝစနံ. ပါ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ နိပါတော ‘‘ပါ ဧဝ ဝုတျဿာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဥပသဂ္ဂပဒံ ဝါ ဧတံ၊ ဒီဃံ ကတွာ ပန တထာ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ပါဝဒတီ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ပက္ခန္တိ အလဇ္ဇိပက္ခံ. ‘‘ယာဝ စာ’’တိအာဒိနာ သင်္ဂီတိယာ သာသနစိရဋ္ဌိတိကဘာဝေ ကာရဏံ၊ သာဓကဉ္စ ဒဿေတိ. ‘‘တသ္မာ’’တိ ဟိ ပဒမဇ္ဈာဟရိတွာ ‘‘သင်္ဂါယေယျ’’န္တိ ပဒေန သမ္ဗန္ဓနီယံ.

တတ္ထ ယာဝ စ ဓမ္မဝိနယော တိဋ္ဌတီတိ ယတ္တကံ ကာလံ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ လဇ္ဇိပုဂ္ဂလေသု တိဋ္ဌတိ. ပရိနိဗ္ဗာနမဉ္စကေ နိပန္နေန ဘဂဝတာ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၆) ဝုတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဟိ-သဒ္ဒေါ အာဂမဝသေန ဒဠှိဇောတကော. ဒေသိတော ပညတ္တောတိ ဓမ္မောပိ ဒေသိတော စေဝ ပညတ္တော စ. သုတ္တာဘိဓမ္မသင်္ဂဟိတဿ ဟိ ဓမ္မဿ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ ဒေသနာ၊ တဿေဝ ပကာရတော ဉာပနံ ဝိနေယျသန္တာနေ ဌပနံ ပညာပနံ. ဝိနယောပိ ဒေသိတော စေဝ ပညတ္တော စ. ဝိနယတန္တိသင်္ဂဟိတဿ ဟိ အတ္ထဿ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ ဒေသနာ၊ တဿေဝ ပကာရတော ဉာပနံ အသင်္ကရတော ဌပနံ ပညာပနံ၊ တသ္မာ ကမ္မဒွယမ္ပိ ကိရိယာဒွယေန သမ္ဗဇ္ဈနံ ယုဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သောတိ သော ဓမ္မော စ ဝိနယော စ. မမစ္စယေနာတိ မမ အစ္စယကာလေ. ‘‘ဘုမ္မတ္ထေ ကရဏနိဒ္ဒေသော’’တိ ဟိ အက္ခရစိန္တကာ ဝဒန္တိ. ဟေတွတ္ထေ ဝါ ကရဏဝစနံ၊ မမ အစ္စယဟေတု တုမှာကံ သတ္ထာ နာမ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှိ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ‘‘မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ တုမှာကံ သတ္ထုကိစ္စံ သာဓေဿတီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၁၆). လက္ခဏဝစနဉှေတ္ထ ဟေတွတ္ထသာဓကံ ယထာ ‘‘နေတ္တေ ဥဇုံ ဂတေ သတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၀၊ နေတ္တိ. ၁၀.၉၀၊ ၉၃). ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မယာ ဝေါ ဌိတေနေဝ ‘‘ဣဒံ လဟုကံ၊ ဣဒံ ဂရုကံ၊ ဣဒံ သတေကိစ္ဆံ၊ ဣဒံ အတေကိစ္ဆံ၊ ဣဒံ လောကဝဇ္ဇံ၊ ဣဒံ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇံ၊ အယံ အာပတ္တိ ပုဂ္ဂလဿ သန္တိကေ ဝုဋ္ဌာတိ၊ အယံ ဂဏဿ၊ အယံ သံဃဿ သန္တိကေ ဝုဋ္ဌာတီ’’တိ သတ္တန္နံ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အဝီတိက္ကမနီယတာဝသေန ဩတိဏ္ဏဝတ္ထုသ္မိံ သခန္ဓကပရိဝါရော ဥဘတောဝိဘင်္ဂေါ မဟာဝိနယော နာမ ဒေသိတော၊ တံ သကလမ္ပိ ဝိနယပိဋကံ မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ တုမှာကံ သတ္ထုကိစ္စံ သာဓေဿတိ ‘‘ဣဒံ ဝေါ ကတ္တဗ္ဗံ၊ ဣဒံ ဝေါ န ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ကတ္တဗ္ဗာကတ္တဗ္ဗဿ ဝိဘာဂေန အနုသာသနတော. ဌိတေနေဝ စ မယာ ‘‘ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ၊ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ၊ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ၊ ပဉ္စ ဗလာနိ၊ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ တေန တေန ဝိနေယျာနံ အဇ္ဈာသယာနုရူပေန ပကာရေန ဣမေ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေ ဝိဘဇိတွာ ဝိဘဇိတွာ သုတ္တန္တပိဋကံ ဒေသိတံ၊ တံ သကလမ္ပိ သုတ္တန္တပိဋကံ မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ တုမှာကံ သတ္ထုကိစ္စံ သာဓေဿတိ တံတံစရိယာနုရူပံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အနုသာသနတော၊ ဌိတေနေဝ စ မယာ ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၁၆)၊ ဒွါဒသာယတနာနိ၊ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော၊ စတ္တာရိ သစ္စာနိ၊ ဗာဝီသတိန္ဒြိယာနိ၊ နဝ ဟေတူ၊ စတ္တာရော အာဟာရာ၊ သတ္တ ဖဿာ၊ သတ္တ ဝေဒနာ၊ သတ္တ သညာ၊ သတ္တ စေတနာ၊ သတ္တ စိတ္တာနိ. တတြာပိ ဧတ္တကာ ဓမ္မာ ကာမာဝစရာ၊ ဧတ္တကာ ရူပါဝစရာ၊ ဧတ္တကာ အရူပါဝစရာ၊ ဧတ္တကာ ပရိယာပန္နာ၊ ဧတ္တကာ အပရိယာပန္နာ၊ ဧတ္တကာ လောကိယာ၊ ဧတ္တကာ လောကုတ္တရာ’’တိ ဣမေ ဓမ္မေ ဝိဘဇိတွာ ဝိဘဇိတွာ အဘိဓမ္မပိဋကံ ဒေသိတံ၊ တံ သကလမ္ပိ အဘိဓမ္မပိဋကံ မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ တုမှာကံ သတ္ထုကိစ္စံ သာဓေဿတိ ခန္ဓာဒိဝိဘာဂေန ဉာယမာနံ စတုသစ္စသမ္ဗောဓာဝဟတ္တာ. ဣတိ သဗ္ဗမ္ပေတံ အဘိသမ္ဗောဓိတော ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနာ ပဉ္စစတ္တာလီသ ဝဿာနိ ဘာသိတံ လပိတံ ‘‘တီဏိ ပိဋကာနိ၊ ပဉ္စ နိကာယာ၊ နဝင်္ဂါနိ၊ စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီ’’တိ ဧဝံ မဟပ္ပဘေဒံ ဟောတိ. ဣမာနိ စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနိ တိဋ္ဌန္တိ၊ အဟံ ဧကောဝ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမိ၊ အဟဉ္စ ပနိဒါနိ ဧကောဝ ဩဝဒါမိ အနုသာသာမိ၊ မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဣမာနိ စတုရာသီတိ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ တုမှေ ဩဝဒိဿန္တိ အနုသာသိဿန္တိ ဩဝါဒါနုသာသနကိစ္စဿ နိပ္ဖါဒနတောတိ.

သာသနန္တိ ပရိယတ္တိပဋိပတ္တိပဋိဝေဓဝသေန တိဝိဓမ္ပိ သာသနံ၊ နိပ္ပရိယာယတော ပန သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ. အဒ္ဓါနံ ဂမိတုမလန္တိ အဒ္ဓနိယံ၊ အဒ္ဓါနဂါမိ အဒ္ဓါနက္ခမန္တိ အတ္ထော. စိရံ ဌိတိ ဧတဿာတိ စိရဋ္ဌိတိကံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယေန ပကာရေန ဣဒံ သာသနံ အဒ္ဓနိယံ၊ တတောယေဝ စ စိရဋ္ဌိတိကံ ဘဝေယျ၊ တေန ပကာရေန ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ ယဒိ ပနာဟံ သင်္ဂါယေယျံ၊ သာဓု ဝတာတိ.

ဣဒါနိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန အတ္တနော ကတံ အနုဂ္ဂဟဝိသေသံ သမနုဿရိတွာ စိန္တနာကာရမ္ပိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဉ္စာဟံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ယဉ္စာဟ’’န္တိ ဧတဿ ‘‘အနုဂ္ဂဟိတော၊ ပသံသိတော’’တိ ဧတေဟိ သမ္ဗန္ဓော. ယန္တိ ယသ္မာ၊ ကိရိယာပရာမသနံ ဝါ ဧတံ၊ တေန ‘‘အနုဂ္ဂဟိတော၊ ပသံသိတော’’တိ ဧတ္ထ အနုဂ္ဂဟဏံ၊ ပသံသနဉ္စ ပရာမသတိ. ‘‘ဓာရေဿသီ’’တိအာဒိကံ ပန ဝစနံ ဘဂဝါ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ မဟာကဿပတ္ထေရေန ပညတ္တသင်္ဃာဋိယံ နိသိန္နော တံ သင်္ဃာဋိံ ပဒုမပုပ္ဖဝဏ္ဏေန ပါဏိနာ အန္တန္တေန ပရာမသန္တော အာဟ. ဝုတ္တဉှေတံ ကဿပသံယုတ္တေ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) မဟာကဿပတ္ထေရေနေဝ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာမန္တေတွာ ကထေန္တေန –

‘‘အထ ခေါ အာဝုသော ဘဂဝါ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ ယေန အညတရံ ရုက္ခမူလံ တေနုပသင်္ကမိ၊ အထ ခွာဟံ အာဝုသော ပဋပိလောတိကာနံ သင်္ဃာဋိံ စတုဂ္ဂုဏံ ပညပေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစံ ‘ဣဓ ဘန္တေ ဘဂဝါ နိသီဒတု၊ ယံ မမဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’တိ. နိသီဒိ ခေါ အာဝုသော ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ၊ နိသဇ္ဇ ခေါ မံ အာဝုသော ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ ‘မုဒုကာ ခေါ တျာယံ ကဿပ ပဋပိလောတိကာနံ သင်္ဃာဋီ’တိ. ပဋိဂ္ဂဏှာတု မေ ဘန္တေ ဘဂဝါ ပဋပိလောတိကာနံ သင်္ဃာဋိံ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ. ဓာရေဿသိ ပန မေ တွံ ကဿပ သာဏာနိ ပံသုကူလာနိ နိဗ္ဗသနာနီတိ. ဓာရေဿာမဟံ ဘန္တေ ဘဂဝတော သာဏာနိ ပံသုကူလာနိ နိဗ္ဗသနာနီတိ. သော ခွာဟံ အာဝုသော ပဋပိလောတိကာနံ သင်္ဃာဋိံ ဘဂဝတော ပါဒါသိံ၊ အဟံ ပန ဘဂဝတော သာဏာနိ ပံသုကူလာနိ နိဗ္ဗသနာနိ ပဋိပဇ္ဇိ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄).

တတ္ထ မုဒုကာ ခေါ တျာယန္တိ မုဒုကာ ခေါ တေ အယံ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝမာဟာတိ? ထေရေန သဟ စီဝရံ ပရိဝတ္တေတုကာမတာယ. ကသ္မာ ပရိဝတ္တေတုကာမော ဇာတောတိ? ထေရံ အတ္တနော ဌာနေ ဌပေတုကာမတာယ. ကိံ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ နတ္ထီတိ? အတ္ထိ၊ ဧဝံ ပနဿ အဟောသိ ‘‘ဣမေ န စိရံ ဌဿန္တိ၊ ‘ကဿပေါ ပန ဝီသဝဿသတာယုကော၊ သော မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ သတ္တပဏ္ဏိဂုဟာယံ ဝသိတွာ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟံ ကတွာ မမ သာသနံ ပဉ္စဝဿသဟဿပရိမာဏကာလံ ပဝတ္တနကံ ကရိဿတီ’’တိ အတ္တနော နံ ဌာနေ ဌပေသိ၊ ဧဝံ ဘိက္ခူ ကဿပဿ သုဿုသိတဗ္ဗံ မညိဿန္တီ’’တိ တသ္မာ ဧဝမာဟ. ထေရော ပန ယသ္မာ စီဝရဿ ဝါ ပတ္တဿ ဝါ ဝဏ္ဏေ ကထိတေ ‘‘ဣမံ တုမှေ ဂဏှထာ’’တိ ဝစနံ စာရိတ္တမေဝ၊ တသ္မာ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတု မေ ဘန္တေ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ.

ဓာရေဿသိ ပန မေ တွံ ကဿပါတိ ကဿပ တွံ ဣမာနိ ပရိဘောဂဇိဏ္ဏာနိ ပံသုကူလာနိ ပါရုပိတုံ သက္ခိဿသီတိ ဝဒတိ. တဉ္စ ခေါ န ကာယဗလံ သန္ဓာယ၊ ပဋိပတ္တိပူရဏံ ပန သန္ဓာယ ဧဝမာဟ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – အဟံ ဣမံ စီဝရံ ပုဏ္ဏံ နာမ ဒါသိံ ပါရုပိတွာ အာမကသုသာနေ ဆဍ္ဍိတံ သုသာနံ ပဝိသိတွာ တုမ္ဗမတ္တေဟိ ပါဏကေဟိ သမ္ပရိကိဏ္ဏံ တေ ပါဏကေ ဝိဓုနိတွာ မဟာအရိယဝံသေ ဌတွာ အဂ္ဂဟေသိံ၊ တဿ မေ ဣမံ စီဝရံ ဂဟိတဒိဝသေ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ မဟာပထဝီ မဟာဝိရဝံ ဝိရဝမာနာ ကမ္ပိတ္ထ၊ အာကာသံ တဋတဋာယိ၊ စက္ကဝါဠေ ဒေဝတာ သာဓုကာရံ အဒံသု၊ ဣမံ စီဝရံ ဂဏှန္တေန ဘိက္ခုနာ ဇာတိပံသုကူလိကေန ဇာတိအာရညိကေန ဇာတိဧကာသနိကေန ဇာတိသပဒါနစာရိကေန ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ တွံ ဣမဿ စီဝရဿ အနုစ္ဆဝိကံ ကာတုံ သက္ခိဿသီတိ. ထေရောပိ အတ္တနာ ပဉ္စန္နံ ဟတ္ထီနံ ဗလံ ဓာရေတိ၊ သော တံ အတက္ကယိတွာ ‘‘အဟမေတံ ပဋိပတ္တိံ ပူရေဿာမီ’’တိ ဥဿာဟေန သုဂတစီဝရဿ အနုစ္ဆဝိကံ ကာတုကာမော ‘‘ဓာရေဿာမဟံ ဘန္တေ’’တိ အာဟ. ပဋိပဇ္ဇိန္တိ ပဋိပန္နောသိံ. ဧဝံ ပန စီဝရပရိဝတ္တနံ ကတွာ ထေရေန ပါရုပိတစီဝရံ ဘဂဝါ ပါရုပိ၊ သတ္ထု စီဝရံ ထေရော. တသ္မိံ သမယေ မဟာပထဝီ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ ဥန္နဒန္တီ ကမ္ပိတ္ထ.

သာဏာနိ ပံသုကူလာနီတိ မတကဠေဝရံ ပရိဝေဌေတွာ ဆဍ္ဍိတာနိ တုမ္ဗမတ္တေ ကိမီ ပပ္ဖေါဋေတွာ ဂဟိတာနိ သာဏဝါကမယာနိ ပံသုကူလစီဝရာနိ. နိဗ္ဗသနာနီတိ နိဋ္ဌိတဝသနကိစ္စာနိ၊ ပရိဘောဂဇိဏ္ဏာနီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ဧကမေဝ တံ စီဝရံ၊ အနေကာဝယဝတ္တာ ပန ဗဟုဝစနံ ကတန္တိ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ. စီဝရေ သာဓာရဏပရိဘောဂေနာတိ ဧတ္ထ အတ္တနာ သာဓာရဏပရိဘောဂေနာတိ အတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာ၊ ဝိညာယမာနတ္ထဿ စ သဒ္ဒဿ ပယောဂေ ကာမာစာရတ္တာ ‘‘အတ္တနာ’’တိ န ဝုတ္တံ. ‘‘ဓာရေဿသိ ပန မေ တွံ ကဿပ သာဏာနိ ပံသုကူလာနီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ဟိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘အတ္တနာဝ သာဓာရဏပရိဘောဂေနာ’’တိ ဝိညာယတိ၊ နာညေန. န ဟိ ကေဝလံ သဒ္ဒတောယေဝ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထနိစ္ဆယော၊ အတ္ထပကရဏာဒိနာပိ ယေဘုယျေန အတ္ထဿ နိယမိတတ္တာ. အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘စီဝရေ သာဓာရဏပရိဘောဂေနာတိ ဧတ္ထ ‘အတ္တနာ သမသမဋ္ဌပနေနာ’တိ ဣဓ ဝုတ္တံ အတ္တနာ – သဒ္ဒမာနေတွာ ‘စီဝရေ အတ္တနာ သာဓာရဏပရိဘောဂေနာ’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ယဿ ယေန ဟိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဒူရဋ္ဌမ္ပိ စ တဿ တံ၊

အတ္ထတော ဟျသမာနာနံ၊ အာသန္နတ္တမကာရဏန္တိ.

အထ ဝါ ဘဂဝတာ စီဝရေ သာဓာရဏပရိဘောဂေန ဘဂဝတာ အနုဂ္ဂဟိတောတိ ယောဇနီယံ. ဧကဿာပိ ဟိ ကရဏနိဒ္ဒေသဿ သဟာဒိယောဂကတ္တုတ္ထဇောတကတ္တသမ္ဘဝတော’’တိ. သမာနံ ဓာရဏမေတဿာတိ သာဓာရဏော၊ တာဒိသော ပရိဘောဂေါတိ သာဓာရဏပရိဘောဂေါ၊ တေန. သာဓာရဏပရိဘောဂေန စ သမသမဋ္ဌပနေန စ အနုဂ္ဂဟိတောတိ သမ္ဗန္ဓော.

ဣဒါနိ –

‘‘အဟံ ဘိက္ခဝေ၊ ယာဝဒေ အာကင်္ခါမိ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ၊ ကဿပေါပိ ဘိက္ခဝေ ယာဝဒေ အာကင်္ခတိ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၁၅၂) –

နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရဆဠဘိညာပဘေဒေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ အတ္တနာ သမသမဋ္ဌပနတ္ထာယ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ ကဿပသံယုတ္တေ (သံ. နိ. ၂.၁၅၁) အာဂတံ ပါဠိမိမံ ပေယျာလမုခေန၊ အာဒိဂ္ဂဟဏေန စ သင်္ခိပိတွာ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဟံ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ.

တတ္ထ ယာဝဒေတိ ယာဝဒေဝ၊ ယတ္တကံ ကာလံ အာကင်္ခါမိ၊ တတ္တကံ ကာလံ ဝိဟရာမီတိ အတ္ထော. တတောယေဝ ဟိ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပဒေ၊ စူဠဂဏ္ဌိပဒေ စ ‘‘ယာဝဒေတိ ယာဝဒေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ လိခိတံ. သံယုတ္တဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘ယာဝဒေ အာကင်္ခါမီတိ ယာဝဒေဝ ဣစ္ဆာမီ’’တိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂.၁၅၂) အတ္ထော ဝုတ္တော. တထာ ဟိ တတ္ထ လီနတ္ထပကာသနိယံ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ‘‘ယာဝဒေဝါတိ ဣမိနာ သမာနတ္ထံ ‘ယာဝဒေ’တိ ဣဒံ ပဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပေါတ္ထကေသု ပန ကတ္ထစိ ‘‘ယာဝဒေဝါ’’တိ အယမေဝ ပါဌော ဒိဿတိ. အပိ စ ယာဝဒေတိ ယတ္တကံ သမာပတ္တိဝိဟာရံ ဝိဟရိတုံ အာကင်္ခါမိ၊ တတ္တကံ သမာပတ္တိဝိဟာရံ ဝိဟရာမီတိ သမာပတ္တိဋ္ဌာနေ၊ ယတ္တကံ အဘိညာဝေါဟာရံ ဝေါဟရိတုံ အာကင်္ခါမိ၊ တတ္တကံ အဘိညာဝေါဟာရံ ဝေါဟရာမီတိ အဘိညာဌာနေ စ သဟ ပါဌသေသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေနာပိ တဒေဝတ္ထံ ယထာလာဘနယေန ဒဿေတုံ ‘‘ယတ္တကေ သမာပတ္တိဝိဟာရေ၊ အဘိညာဝေါဟာရေ ဝါ အာကင်္ခန္တော ဝိဟာရာမိ စေဝ ဝေါဟရာမိ စ၊ တထာ ကဿပေါပီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. အပရေ ပန ‘‘ယာဝဒေတိ ‘ယံ ပဌမဇ္ဈာနံ အာကင်္ခါမိ၊ တံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာရာမီ’တိအာဒိနာ သမာပတ္တိဋ္ဌာနေ၊ ဣဒ္ဓိဝိဓာဘိညာဌာနေ စ အဇ္ဈာဟရိတဿ တ-သဒ္ဒဿ ကမ္မဝသေန ‘ယံ ဒိဗ္ဗသောတံ အာကင်္ခါမိ၊ တေန ဒိဗ္ဗသောတေန သဒ္ဒေ သုဏာမီ’တိအာဒိနာ သေသာဘိညာဌာနေ ကရဏဝသေန ယောဇနာ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိ ဧတ္ထ ဧဝ-သဒ္ဒေါ နိယမတ္ထော၊ ဥဘယတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗော. ယမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တဒုပရိ အာဝိ ဘဝိဿတိ.

နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရဆဠဘိညာပ္ပဘေဒေတိ ဧတ္ထ နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ နာမ အနုပဋိပါဋိယာ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ ဧဝံသညိတာ နိရောဓသမာပတ္တိယာ သဟ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ဆဠဘိညာ နာမ အာသဝက္ခယဉာဏေန သဟ ပဉ္စာဘိညာယော. ကတ္ထစိ ပေါတ္ထကေ စေတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေါ ဒိဿတိ. သော အနဓိပ္ပေတော ယထာဝုတ္တာယ ပါဠိယာ ဂဟေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ အနဝသေသတ္တာ. မနုဿေသု၊ မနုဿာနံ ဝါ ဥတ္တရိဘူတာနံ၊ ဥတ္တရီနံ ဝါ မနုဿာနံ ဈာယီနဉ္စေဝ အရိယာနဉ္စ ဓမ္မောတိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မော၊ မနုဿဓမ္မာ ဝါ ဥတ္တရီတိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မော. ဒသ ကုသလကမ္မပထာ စေတ္ထ ဝိနာ ဘာဝနာမနသိကာရေန ပကတိယာဝ မနုဿေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗတော၊ မနုဿတ္တဘာဝါဝဟနတော စ မနုဿဓမ္မော နာမ၊ တတော ဥတ္တရိ ပန ဈာနာဒိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမသမဋ္ဌပနေနာတိ ‘‘အဟံ ယတ္တကံ ကာလံ၊ ယတ္တကေ ဝါ သမာပတ္တိဝိဟာရေ၊ ယတ္တကာ အဘိညာယော စ ဝဠဉ္ဇေမိ၊ တထာ ကဿပေါပီ’’တိ ဧဝံ သမသမံ ကတွာ ဌပနေန. အနေကဋ္ဌာနေသု ဌပနံ၊ ကဿစိပိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဿ အသေသဘာဝေန ဧကန္တသမဋ္ဌပနံ ဝါ သန္ဓာယ ‘‘သမသမဋ္ဌပနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဣဒဉ္စ နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရဆဠဘိညာဘာဝသာမညေန ပသံသာမတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဘဂဝါ ဝိယ ဒေဝသိကံ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ချာ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇတိ၊ ယမကပါဋိဟာရိယာဒိဝသေန စ အဘိညာယော ဝဠဉ္ဇေတီတိ. ဧတ္ထ စ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ အတ္တနာ သမသမဋ္ဌပနေနာ’’တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ –

‘‘ဩဝဒ ကဿပ ဘိက္ခူ၊ ကရောဟိ ကဿပ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မိံ ကထံ၊ အဟံ ဝါ ကဿပ ဘိက္ခူ ဩဝဒေယျံ၊ တွံ ဝါ. အဟံ ဝါ ကဿပ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မိံ ကထံ ကရေယျံ၊ တွံ ဝါ’’တိ –

ဧဝမ္ပိ အတ္တနာ သမသမဋ္ဌပနမကာသိယေဝါတိ.

တထာတိ ရူပူပသံဟာရော ယထာ အနုဂ္ဂဟိတော၊ တထာ ပသံသိတောတိ. အာကာသေ ပါဏိံ စာလေတွာတိ ဘဂဝတာ အတ္တနောယေဝ ပါဏိံ အာကာသေ စာလေတွာ ကုလေသု အလဂ္ဂစိတ္တတာယ စေဝ ကရဏဘူတာယ ပသံသိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. အလဂ္ဂစိတ္တတာယာတိ ဝါ အာဓာရေ ဘုမ္မံ၊ အာကာသေ ပါဏိံ စာလေတွာ ကုလူပကဿ ဘိက္ခုနော အလဂ္ဂစိတ္တတာယ ကုလေသု အလဂ္ဂနစိတ္တေန ဘဝိတုံ ယုတ္တတာယ စေဝ မညေဝ သက္ခိံ ကတွာ ပသံသိတောတိ အတ္ထော. ယထာဟ –

‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ အာကာသေ ပါဏိံ စာလေသိ သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ၊ အယံ အာကာသေ ပါဏိ န သဇ္ဇတိ န ဂယှတိ န ဗဇ္ဈတိ၊ ဧဝမေဝ ခေါ ဘိက္ခဝေ ယဿ ကဿစိ ဘိက္ခုနော ကုလာနိ ဥပသင်္ကမတော ကုလေသု စိတ္တံ န သဇ္ဇတိ န ဂယှတိ န ဗဇ္ဈတိ ‘လဘန္တု လာဘကာမာ၊ ပုညကာမာ ကရောန္တု ပုညာနီ’တိ. ယထာ သကေန လာဘေန အတ္တမနော ဟောတိ သုမနော၊ ဧဝံ ပရေသံ လာဘေန အတ္တမနော ဟောတိ သုမနော. ဧဝရူပေါ ခေါ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု အရဟတိ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမိတုံ. ကဿပဿ ဘိက္ခဝေ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမတော ကုလေသု စိတ္တံ န သဇ္ဇတိ န ဂယှတိ န ဗဇ္ဈတိ ‘လဘန္တု လာဘကာမာ၊ ပုညကာမာ ကရောန္တု ပုညာနီ’တိ. ယထာ သကေန လာဘေန အတ္တမနော ဟောတိ သုမနော၊ ဧဝံ ပရေသံ လာဘေန အတ္တမနော ဟောတိ သုမနော’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၄၆).

တတ္ထ အာကာသေ ပါဏိံ စာလေသီတိ နီလေ ဂဂနန္တရေ ယမကဝိဇ္ဇုကံ သဉ္စာလယမာနော ဝိယ ဟေဋ္ဌာဘာဂေ၊ ဥပရိဘာဂေ၊ ဥဘတော စ ပဿေသု ပါဏိံ သဉ္စာလေသိ၊ ဣဒဉ္စ ပန တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အသမ္ဘိန္နပဒံ နာမ. အတ္တမနောတိ သကမနော၊ န ဒေါမနဿေန ပစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟိတမနော. သုမနောတိ တုဋ္ဌမနော၊ ဣဒါနိ ယော ဟီနာဓိမုတ္တိကော မိစ္ဆာပဋိပန္နော ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ‘အလဂ္ဂစိတ္တတာယ အာကာသေ စာလိတပါဏူပမာ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမထာ’တိ ဝဒန္တော အဋ္ဌာနေ ဌပေတိ၊ အသယှဘာရံ အာရောပေတိ၊ ယံ န သက္ကာ ကာတုံ၊ တံ ကာရေဟီ’’တိ၊ တဿ ဝါဒပထံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘သက္ကာ စ ခေါ ဧဝံ ကာတုံ၊ အတ္ထိ ဧဝရူပေါ ဘိက္ခူ’’တိ အာယသ္မန္တံ မဟာကဿပတ္ထေရမေဝ သက္ခိံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ကဿပဿ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ.

အညမ္ပိ ပသံသနမာဟ ‘‘စန္ဒောပမပဋိပဒါယ စာ’’တိ၊ စန္ဒပဋိဘာဂါယ ပဋိပဒါယ စ ကရဏဘူတာယ ပသံသိတော၊ တဿံ ဝါ အာဓာရဘူတာယ မညေဝ သက္ခိံ ကတွာ ပသံသိတောတိ အတ္ထော. ယထာဟ –

‘‘စန္ဒူပမာ ဘိက္ခဝေ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမထ အပကဿေဝ ကာယံ၊ အပကဿ စိတ္တံ နိစ္စနဝကာ ကုလေသု အပ္ပဂဗ္ဘာ. သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ ပုရိသော ဇရုဒပါနံ ဝါ ဩလောကေယျ ပဗ္ဗတဝိသမံ ဝါ နဒီဝိဒုဂ္ဂံ ဝါ အပကဿေဝ ကာယံ၊ အပကဿ စိတ္တံ၊ ဧဝမေဝ ခေါ ဘိက္ခဝေ စန္ဒူပမာ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမထ အပကဿေဝ ကာယံ၊ အပကဿ စိတ္တံ နိစ္စနဝကာ ကုလေသု အပ္ပဂဗ္ဘာ. ကဿပေါ ဘိက္ခဝေ စန္ဒူပမော ကုလာနိ ဥပသင်္ကမတိ အပကဿေဝ ကာယံ၊ အပကဿ စိတ္တံ နိစ္စနဝကော ကုလေသု အပ္ပဂဗ္ဘော’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၄၆).

တတ္ထ စန္ဒူပမာတိ စန္ဒသဒိသာ ဟုတွာ. ကိံ ပရိမဏ္ဍလတာယ သဒိသာတိ? နော၊ အပိစ ခေါ ယထာ စန္ဒော ဂဂနတလံ ပက္ခန္ဒမာနော န ကေနစိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ ဝါ သိနေဟံ ဝါ အာလယံ ဝါ နိကန္တိံ ဝါ ပတ္ထနံ ဝါ ပရိယုဋ္ဌာနံ ဝါ ကရောတိ၊ န စ န ဟောတိ မဟာဇနဿ ပိယော မနာပေါ၊ တုမှေပိ ဧဝံ ကေနစိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝါဒီနံ အကရဏေန ဗဟုဇနဿ ပိယာ မနာပါ စန္ဒူပမာ ဟုတွာ ခတ္တိယကုလာဒီနိ စတ္တာရိ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမထာတိ အတ္ထော. အပိစ ယထာ စန္ဒော အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ၊ အာလောကံ ဖရတိ၊ ဧဝံ ကိလေသန္ဓကာရဝိဓမနေန၊ ဉာဏာလောကဖရဏေန စ စန္ဒူပမာ ဟုတွာတိ ဧဝမာဒီဟိပိ နယေဟိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

အပကဿေဝ ကာယံ၊ အပကဿ စိတ္တန္တိ တေနေဝ သန္ထဝါဒီနမကရဏေန ကာယဉ္စ စိတ္တဉ္စ အပကဿိတွာ၊ အကဍ္ဎိတွာ အပနေတွာတိ အတ္ထော. နိစ္စနဝကာတိ နိစ္စံ နဝိကာဝ၊ အာဂန္တုကသဒိသာ ဧဝ ဟုတွာတိ အတ္ထော. အာဂန္တုကော ဟိ ပဋိပါဋိယာ သမ္ပတ္တဂေဟံ ပဝိသိတွာ သစေ နံ ဃရသာမိကာ ဒိသွာ ‘‘အမှာကံ ပုတ္တဘာတရောပိ ဝိပ္ပဝါသဂတာ ဧဝံ ဝိစရိံသူ’’တိ အနုကမ္ပမာနာ နိသီဒါပေတွာ ဘောဇေန္တိ၊ ဘုတ္တမတ္တောယေဝ ‘‘တုမှာကံ ဘာဇနံ ဂဏှထာ’’တိ ဥဋ္ဌာယ ပက္ကမတိ၊ န တေဟိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ ဝါ ကရောတိ၊ ကိစ္စကရဏီယာနိ ဝါ သံဝိဒဟတိ၊ ဧဝံ တုမှေပိ ပဋိပါဋိယာ သမ္ပတ္တဃရံ ပဝိသိတွာ ယံ ဣရိယာပထေသု ပသန္နာ မနုဿာ ဒေန္တိ၊ တံ ဂဟေတွာ ပစ္ဆိန္နသန္ထဝါ တေသံ ကိစ္စကရဏီယေ အဗျာဝဋာ ဟုတွာ နိက္ခမထာတိ ဒီပေတိ. အပ္ပဂဗ္ဘာတိ န ပဂဗ္ဘာ၊ အဋ္ဌဋ္ဌာနေန ကာယပါဂဗ္ဘိယေန၊ စတုဋ္ဌာနေန ဝစီပါဂဗ္ဘိယေန၊ အနေကဋ္ဌာနေန မနောပါဂဗ္ဘိယေန စ ဝိရဟိတာ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမထာတိ အတ္ထော.

ဇရုဒပါနန္တိ ဇိဏ္ဏကူပံ. ပဗ္ဗတဝိသမန္တိ ပဗ္ဗတေ ဝိသမံ ပပါတဋ္ဌာနံ. နဒီဝိဒုဂ္ဂန္တိ နဒိယာ ဝိဒုဂ္ဂံ ဆိန္နတဋဋ္ဌာနံ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ဇရုဒပါနာဒယော ဝိယ ဟိ စတ္တာရိ ကုလာနိ၊ ဩလောကနပုရိသော ဝိယ ဘိက္ခု၊ ယထာ ပန အနပကဋ္ဌကာယစိတ္တော တာနိ ဩလောကေန္တော ပုရိသော တတ္ထ ပတတိ၊ ဧဝံ အရက္ခိတေဟိ ကာယာဒီဟိ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမန္တော ဘိက္ခု ကုလေသု ဗဇ္ဈတိ၊ တတော နာနပ္ပကာရံ သီလပါဒဘဉ္ဇနာဒိကံ အနတ္ထံ ပါပုဏာတိ. ယထာ ပန အပကဋ္ဌကာယစိတ္တော ပုရိသော တတ္ထ န ပတတိ၊ ဧဝံ ရက္ခိတေနေဝ ကာယေန၊ ရက္ခိတာယ ဝါစာယ၊ ရက္ခိတေဟိ စိတ္တေဟိ၊ သူပဋ္ဌိတာယ သတိယာ အပကဋ္ဌကာယစိတ္တော ဟုတွာ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမန္တော ဘိက္ခု ကုလေသု န ဗဇ္ဈတိ၊ အထဿ သီလသဒ္ဓါသမာဓိပညာသင်္ခါတာနိ ပါဒဟတ္ထကုစ္ဆိသီသာနိ န ဘဉ္ဇန္တိ၊ ရာဂကဏ္ဋကာဒယော န ဝိဇ္ဈန္တိ၊ သုခိတော ယေနကာမံ အဂတပုဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနဒိသံ ဂစ္ဆတိ၊ ဧဝရူပေါ အယံ မဟာကဿပေါတိ ဟီနာဓိမုတ္တိကဿ မိစ္ဆာပဋိပန္နဿ ဝါဒပထပစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ မဟာကဿပတ္ထေရံ ဧဝ သက္ခိံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ကဿပေါ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟာတိ. ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထမိစ္ဆန္တိအလဂ္ဂစိတ္တတာသင်္ခါတာယ စန္ဒောပမပဋိပဒါယ ကရဏဘူတာယ ပသံသိတော၊ တဿံ ဝါ အာဓာရဘူတာယ မညေဝ သက္ခိံ ကတွာ ပသံသိတောတိ၊ ဧဝံ သတိ စေဝ-သဒ္ဒေါ၊ စ-သဒ္ဒေါ စ န ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗော ဒွိန္နံ ပဒါနံ တုလျာဓိကရဏတ္တာ၊ အယမေဝ အတ္ထော ပါဌော စ ယုတ္တတရော ဝိယ ဒိဿတိ ပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ‘‘အာကာသေ ပါဏိံ စာလေတွာ စန္ဒူပမံ ပဋိပဒံ ကထေန္တော မံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ ကထေသီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၃၂) ဝုတ္တတ္တာတိ.

တဿ ကိမညံ အာဏဏျံ ဘဝိဿတိ၊ အညတြ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနာတိ အဓိပ္ပါယော. တတ္ထ တဿာတိ ယံ-သဒ္ဒဿ ကာရဏနိဒဿနေ ‘‘တသ္မာ’’တိ အဇ္ဈာဟရိတွာ တဿ မေတိ အတ္ထော၊ ကိရိယာပရာမသနေ ပန တဿ အနုဂ္ဂဟဏဿ၊ ပသံသနဿ စာတိ. ပေါတ္ထကေသုပိ ကတ္ထစိ ‘‘တဿ မေ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ၊ ဧဝံ သတိ ကိရိယာပရာမသနေ ‘‘တဿာ’’တိ အပရံ ပဒမဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ. နတ္ထိ ဣဏံ ယဿာတိ အဏဏော၊ တဿ ဘာဝေါ အာဏဏျံ. ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနံ ဌပေတွာ အညံ ကိံ နာမ တဿ ဣဏဝိရဟိတတ္တံ ဘဝိဿတိ၊ န ဘဝိဿတိ ဧဝါတိ အတ္ထော. ‘‘နနု မံ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဥပမာဝသေန ဝိဘာဝေတိ. သကကဝစဣဿရိယာနုပ္ပဒါနေနာတိ ဧတ္ထ ကဝစော နာမ ဥရစ္ဆဒေါ၊ ယေန ဥရော ဆာဒီယတေ၊ တဿ စ စီဝရနိဒဿနေန ဂဟဏံ၊ ဣဿရိယဿ ပန အဘိညာသမာပတ္တိနိဒဿနေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကုလဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကန္တိ ကုလဝံသဿ ကုလပဝေဏိယာ ပတိဋ္ဌာပကံ. ‘‘မေ’’တိ ပဒဿ နိစ္စသာပေက္ခတ္တာ သဒ္ဓမ္မဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကောတိ သမာသော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သတ္တုသံဃနိမ္မဒ္ဒနေန အတ္တနော ကုလဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ သကကဝစဣဿရိယာနုပ္ပဒါနေန ကုလဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကံ ပုတ္တံ ရာဇာ ဝိယ ဘဂဝါပိ မံ ဒီဃဒဿီ ‘‘သဒ္ဓမ္မဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကော မေ အယံ ဘဝိဿတီ’’တိ မန္တွာ သာသနပစ္စတ္ထိကဂဏနိမ္မဒ္ဒနေန သဒ္ဓမ္မဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ စီဝရဒါနသမသမဋ္ဌပနသင်္ခါတေန ဣမိနာ အသာဓာရဏာနုဂ္ဂဟေန အနုဂ္ဂဟေသိ နနု၊ ဣမာယ စ ဥဠာရာယ ပသံသာယ ပသံသိ နနူတိ. ဣတိ စိန္တယန္တောတိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေန ‘‘အန္တရဓာပေယျုံ၊ သင်္ဂါယေယျံ၊ ကိမညံ အာဏဏျံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဝစနပုဗ္ဗင်္ဂမံ၊ ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ ဝါကျတ္တယံ နိဒဿေတိ.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓကပါဠိယာ သာဓေန္တော အာဟ ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယထာဟာတိ ကိံ အာဟ၊ မယာ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ သာဓကံ ကိံ အာဟာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ ဝါ ယေန ပကာရေန မယာ ဝုတ္တံ၊ တထာ တေန ပကာရေန ပါဠိယမ္ပိ အာဟာတိ အတ္ထော. ယထာ ဝါ ယံ ဝစနံ ပါဠိယံ အာဟ၊ တထာ တေန ဝစနေန မယာ ဝုတ္တဝစနံ သံသန္ဒတိ စေဝ သမေတိ စ ယထာ တံ ဂင်္ဂေါဒကေန ယမုနောဒကန္တိပိ ဝတ္တဗ္ဗော ပါဠိယာ သာဓနတ္ထံ ဥဒါဟရိတဘာဝဿ ပစ္စက္ခတော ဝိညာယမာနတ္တာ၊ ဝိညာယမာနတ္ထဿ စ သဒ္ဒဿ ပယောဂေ ကာမာစာရတ္တာ. အဓိပ္ပါယဝိဘာဝနတ္ထာ ဟိ အတ္ထယောဇနာ. ယထာ ဝါ ယေန ပကာရေန ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနတ္ထံ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသိ၊ တထာ တေန ပကာရေန ပါဠိယမ္ပိ အာဟာတိ အတ္ထော. ဧဝမီဒိသေသု.

ဧကမိဒါဟန္တိ ဧတ္ထ ဣဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. ဧကံ သမယန္တိ စ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ၊ ဧကသ္မိံ သမယေတိ အတ္ထော. ပါဝါယာတိ ပါဝါနဂရတော၊ တတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ‘‘ကုသိနာရံ ဂမိဿာမီ’’တိ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဒ္ဓါနမဂ္ဂေါတိ စ ဒီဃမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ၊ ဒီဃပရိယာယော ဟေတ္ထ အဒ္ဓါနသဒ္ဒေါ. မဟတာတိ ဂုဏမဟတ္တေနပိ သင်္ချာမဟတ္တေနပိ မဟတာ. ‘‘ပဉ္စမတ္တေဟီ’’တိအာဒိနာ သင်္ချာမဟတ္တံ ဒဿေတိ၊ မတ္တသဒ္ဒေါ စ ပမာဏဝစနော ‘‘ဘောဇနေ မတ္တညုတာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၁၆) ဝိယ. ‘‘ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနတ္ထံ ဥဿာဟံ ဇနေသီ’’တိ ဧတဿတ္ထဿ သာဓနတ္ထံ အာဟတာ ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိကာ ပါဠိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ န သာဓေတိ. န ဟေတ္ထ ဥဿာဟဇနနပ္ပကာရော အာဂတောတိ စောဒနံ ပရိဟရိတုမာဟ ‘‘သဗ္ဗံ သုဘဒ္ဒကဏ္ဍံ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဧဝမ္ပေသာ စောဒနာ တဒဝတ္ထာယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘တတော ပရံ အာဟာ’’တိအာဒိ. အပိစ ယထာဝုတ္တတ္ထသာဓိကာ ပါဠိ မဟတရာတိ ဂန္ထဂရုတာပရိဟရဏတ္ထံ မဇ္ဈေ ပေယျာလမုခေန အာဒိအန္တမေဝ ပါဠိံ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗံ သုဘဒ္ဒကဏ္ဍံ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. တေန ဟိ ‘‘အထ ခွာဟံ အာဝုသော မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ နိသီဒီ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇) ဝုတ္တပါဠိတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ယံ န ဣစ္ဆိဿာမ၊ န တံ ကရိဿာမာ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇) ဝုတ္တပါဠိပရိယောသာနံ သုဘဒ္ဒကဏ္ဍံ ဒဿေတိ.

‘‘တတော ပရ’’န္တိအာဒိနာ ပန တဒဝသေသံ ‘‘ဟန္ဒ မယံ အာဝုသော’’တိအာဒိကံ ဥဿာဟဇနနပ္ပကာရဒဿနပါဠိံ. တသ္မာ တတော ပရံ အာဟာတိ ဧတ္ထ သုဘဒ္ဒကဏ္ဍတော ပရံ ဥဿာဟဇနနပ္ပကာရဒဿနဝစနမာဟာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မဟာဂဏ္ဌိပဒေပိ ဟိ သောယေဝတ္ထော ဝုတ္တော. အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေနာပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) တထေဝ အဓိပ္ပေတော. အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပန ‘‘တတော ပရန္တိ တတော ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟဇနနတော ပရတော’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ၊ တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဥဿာဟဇနနပ္ပကာရဿ ပါဠိယံ အဝုတ္တတ္တာ. အယမေဝ ဟိ ဥဿာဟဇနနပ္ပကာရော ယဒိဒံ ‘‘ဟန္ဒ မယံ အာဝုသော ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမ၊ ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတီ’’တိအာဒိ. ယဒိ ပန သုဘဒ္ဒကဏ္ဍမေဝ ဥဿာဟဇနနဟေတုဘူတဿ သုဘဒ္ဒေန ဝုတ္တဝစနဿ ပကာသနတ္တာ ဥဿာဟဇနနန္တိ ဝဒေယျ၊ နတ္ထေဝေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗတာတိ. ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတီတိ ဧတ္ထ အဓမ္မော နာမ ဒသကုသလကမ္မပထပဋိပက္ခဘူတော အဓမ္မော. ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနတ္ထံ ဥဿာဟဇနနပ္ပသင်္ဂတ္တာ ဝါ တဒသင်္ဂါယနဟေတုကော ဒေါသဂဏောပိ သမ္ဘဝတိ၊ ‘‘အဓမ္မဝါဒိနော ဗလဝန္တော ဟောန္တိ၊ ဓမ္မဝါဒိနော ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သီလဝိပတ္တိအာဒိဟေတုကော ပါပိစ္ဆတာဒိဒေါသဂဏော အဓမ္မောတိပိ ဝဒန္တိ. ပုရေ ဒိပ္ပတီတိ အပိ နာမ ဒိပ္ပတိ. သံသယတ္ထေ ဟိ ပုရေ-သဒ္ဒေါ. အထ ဝါ ယာဝ အဓမ္မော ဓမ္မံ ပဋိဗာဟိတုံ သမတ္ထော ဟောတိ၊ တတော ပုရေတရမေဝါတိ အတ္ထော. အာသန္နေ ဟိ အနဓိပ္ပေတေ အယံ ပုရေ-သဒ္ဒေါ. ဒိပ္ပတီတိ ဒိပ္ပိဿတိ၊ ပုရေ-သဒ္ဒယောဂေန ဟိ အနာဂတတ္ထေ အယံ ဝတ္တမာနပယောဂေါ ယထာ ‘‘ပုရာ ဝဿတိ ဒေဝေါ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘‘အနာဂတေ သန္နိစ္ဆယေ၊ တထာတီတေ စိရတနေ၊

ကာလဒွယေပိ ကဝီဟိ၊ ပုရေသဒ္ဒေါ ပယုဇ္ဇတေ’’တိ. (ဝဇိရ. ဋီ. ဗာဟိရနိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ)၊

‘‘ပုရေယာဝပုရာယောဂေ၊ နိစ္စံ ဝါ ကရဟိ ကဒါ၊

လစ္ဆာယမပိ ကိံ ဝုတ္တေ၊ ဝတ္တမာနာ ဘဝိဿတီ’’တိ စ.

ကေစိ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝဏ္ဏယန္တိ – ပုရေတိ ပစ္ဆာ အနာဂတေ၊ ယထာ အဒ္ဓါနံ ဂစ္ဆန္တဿ ဂန္တဗ္ဗမဂ္ဂေါ ‘‘ပုရေ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တထာ ဣဓာပိ မဂ္ဂဂမနနယေန အနာဂတကာလော ‘‘ပုရေ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဧဝံ သတိ တံကာလာပေက္ခာယ စေတ္ထ ဝတ္တမာနပယောဂေါ သမ္ဘဝတိ. ဓမ္မော ပဋိဗာဟိယျတီတိ ဧတ္ထာပိ ပုရေ-သဒ္ဒေန ယောဇေတွာ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ တထာ ဓမ္မောပိ အဓမ္မဝိပရီတဝသေန၊ ဣတော ပရမ္ပိ ဧသေဝ နယော. အဝိနယောတိ ပဟာနဝိနယသံဝရဝိနယာနံ ပဋိပက္ခဘူတော အဝိနယော. ဝိနယဝါဒိနော ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဣတိ-သဒ္ဒေန ပါဌော၊ သော ‘‘တတော ပရံ အာဟာ’’တိ ဧတ္ထ အာဟ-သဒ္ဒေန သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗော.

တေန ဟီတိ ဥယျောဇနတ္ထေ နိပါတော. ဥစ္စိနနေ ဥယျောဇေန္တာ ဟိ မဟာကဿပတ္ထေရံ ဧဝမာဟံသု ‘‘ဘိက္ခူ ဥစ္စိနတူ’’တိ၊ သင်္ဂီတိယာ အနုရူပေ ဘိက္ခူ ဥစ္စိနိတွာ ဥပဓာရေတွာ ဂဏှာတူတိ အတ္ထော. ‘‘သကလ။ပေ။ ပရိဂ္ဂဟေသီ’’တိ ဧတေန သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝပရိယန္တာနံ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလာနံ သတိပိ အာဂမာဓိဂမသမ္ဘဝေ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ ပန တေဝိဇ္ဇာဒိဂုဏယုတ္တာနံ အာဂမာဓိဂမသမ္ပတ္တိယာ ဥက္ကံသဂတတ္တာ သင်္ဂီတိယာ ဗဟူပကာရတံ ဒဿေတိ. သကလံ သုတ္တဂေယျာဒိကံ နဝင်္ဂံ ဧတ္ထ၊ ဧတဿာတိ ဝါ သကလနဝင်္ဂံ၊ သတ္ထု ဘဂဝတော သာသနံ သတ္ထုသာသနံ သာသီယတိ ဧတေနာတိ ကတွာ၊ တဒေဝ သတ္ထုသာသနန္တိ သကလနဝင်္ဂသတ္ထုသာသနံ. နဝ ဝါ သုတ္တဂေယျာဒီနိ အင်္ဂါနိ ဧတ္ထ၊ ဧတဿာတိ ဝါ နဝင်္ဂံ၊ တမေဝ သတ္ထုသာသနံ၊ တဉ္စ သကလမေဝ၊ န ဧကဒေသန္တိ တထာ. အတ္ထကာမေန ပရိယာပုဏိတဗ္ဗာ သိက္ခိတဗ္ဗာ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိပုရိသတ္ထံ ဝါ နိပ္ဖါဒေတုံ ပရိယတ္တာ သမတ္ထာတိ ပရိယတ္တိ၊ တီဏိ ပိဋကာနိ၊ သကလနဝင်္ဂသတ္ထုသာသနသင်္ခါတာ ပရိယတ္တိ၊ တံ ဓာရေန္တီတိ တထာ၊ တာဒိသေတိ အတ္ထော. ပုထုဇ္ဇန။ပေ။ သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝဘိက္ခူတိ ဧတ္ထ –

‘‘ဒုဝေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ၊ ဗုဒ္ဓေနာဒိစ္စဗန္ဓုနာ၊

အန္ဓော ပုထုဇ္ဇနော ဧကော၊ ကလျာဏေကော ပုထုဇ္ဇနော’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၆၁၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၁၊ စူဠနိ. အဋ္ဌ. ၈၈၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁၃၀)၊ –

ဝုတ္တေသု ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာဝ အဓိပ္ပေတာ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေနပိ အတ္ထဝိသေသဿ ဝိညာတဗ္ဗတ္တာ. သမထဘာဝနာသိနေဟာဘာဝေန သုက္ခာ လူခါ အသိနိဒ္ဓါ ဝိပဿနာ ဧတေသန္တိ သုက္ခဝိပဿကာ၊ တေယေဝ ခီဏာသဝါတိ တထာ. ‘‘ဘိက္ခူ’’တိ ပန သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘ယဉ္စတ္ထဝတော သဒ္ဒေကသေသတော ဝါပိ သုယျတေ၊

တံ သမ္ဗဇ္ဈတေ ပစ္စေကံ၊ ယထာလာဘံ ကဒါစိပီ’’တိ.

တိပိဋကသဗ္ဗပရိယတ္တိပ္ပဘေဒဓရေတိ ဧတ္ထ တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ သမာဟာရော တိပိဋကံ၊ တံသင်္ခါတံ နဝင်္ဂါဒိဝသေန အနေကဘေဒဘိန္နံ သဗ္ဗံ ပရိယတ္တိပ္ပဘေဒံ ဓာရေန္တီတိ တထာ၊ တာဒိသေ. အနု အနု တံ သမင်္ဂိနံ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ အနုဘာဝေါ၊ သောယေဝ အာနုဘာဝေါ၊ ပဘာဝေါ၊ မဟန္တော အာနုဘာဝေါ ယေသံ တေ မဟာနုဘာဝါ. ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ ဘိက္ခဝေ’’တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တဝစနမုပါဒါယ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂ’’န္တိ ပဒံ အနုကရဏဇနာမံ နာမ ယထာ ‘‘ယေဝါပနက’’န္တိ၊ တဗ္ဗသေန ဝုတ္တဋ္ဌာနန္တရမိဓ ဧတဒဂ္ဂံ၊ တမာရောပိတေတိ အတ္ထော. ဧတဒဂ္ဂံ ဧသော ဘိက္ခု အဂ္ဂေါတိ ဝါ အာရောပိတေပိ ဝဋ္ဋတိ. တဒနာရောပိတာပိ အဝသေသဂုဏသမ္ပန္နတ္တာ ဥစ္စိနိတာ တတ္ထ သန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တိဿော ဝိဇ္ဇာ တေဝိဇ္ဇာ၊ တာ အာဒိ ယေသံ ဆဠဘိညာဒီနန္တိ တေဝိဇ္ဇာဒယော၊ တေ ဘေဒါ အနေကပ္ပကာရာ ယေသန္တိ တေဝိဇ္ဇာဒိဘေဒါ. အထ ဝါ တိဿော ဝိဇ္ဇာ အဿ ခီဏာသဝဿာတိ တေဝိဇ္ဇော၊ သော အာဒိ ယေသံ ဆဠဘိညာဒီနန္တိ တေဝိဇ္ဇာဒယော၊ တေယေဝ ဘေဒါ ယေသန္တိ တေဝိဇ္ဇာဒိဘေဒါ. တေဝိဇ္ဇဆဠဘိညာဒိဝသေန အနေကဘေဒဘိန္နေ ခီဏာသဝဘိက္ခူယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ယေ ဘိက္ခူ သန္ဓာယ ဣဒံ ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိဝစနံ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ကိဉ္စာပိ ပါဠိယံ အဝိသေသတောဝ ဝုတ္တံ၊ တထာပိ ဝိသေသေန ယထာဝုတ္တခီဏာသဝဘိက္ခူယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ပါဠိယာ သံသန္ဒနံ ကရောတိ.

နနု စ သကလနဝင်္ဂသတ္ထုသာသနပရိယတ္တိဓရာ ခီဏာသဝါ အနေကသတာ၊ အနေကသဟဿာ စ၊ ကသ္မာ ထေရော ဧကေနူနမကာသီတိ စောဒနံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဝိသေသကာရဏဒဿနေန တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘ကိဿ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကိဿာတိ ကသ္မာ. ပက္ခန္တရဇောတကော ပန-သဒ္ဒေါ. ဩကာသကရဏတ္ထန္တိ ဩကာသကရဏနိမိတ္တံ ဩကာသကရဏဟေတု. အတ္ထ-သဒ္ဒေါ ဟိ ‘‘ဆဏတ္ထဉ္စ နဂရတော နိက္ခမိတွာ မိဿကပဗ္ဗတံ အဘိရုဟတူ’’တိအာဒီသု ဝိယ ကာရဏဝစနော၊ ‘‘ကိဿ ဟေတူ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၃၈) ဝိယ စ ဟေတွတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ. တထာ ဟိ ဝဏ္ဏယန္တိ ‘‘ဆဏတ္ထန္တိ ဆဏနိမိတ္တံ ဆဏဟေတူတိ အတ္ထော’’တိ. ဧဝဉ္စ သတိ ပုစ္ဆာသဘာဂတာဝိဿဇ္ဇနာယ ဟောတိ၊ ဧသ နယော ဤဒိသေသု.

ကသ္မာ ပနဿ ဩကာသမကာသီတိ အာဟ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ. ဟိ-သဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထေ. ‘‘သော ဟာယသ္မာ’’တိအာဒိနာ ‘‘သဟာပိ ဝိနာပိ န သက္ကာ’’တိ ဝုတ္တဝစနေ ပစ္စေကံ ကာရဏံ ဒဿေတိ. ကေစိ ပန ‘‘တမတ္ထံ ဝိဝရတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တဒယုတ္တံ ‘‘တသ္မာ’’တိ ကာရဏဝစနဒဿနတော. ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိနာ ဟိ ကာရဏဒဿနဋ္ဌာနေ ကာရဏဇောတကောယေဝ ဟိ-သဒ္ဒေါ. သညာဏမတ္တဇောတကာ သာခါဘင်္ဂေါပမာ ဟိ နိပါတာတိ၊ ဧဝမီဒိသေသု. သိက္ခတီတိ သေက္ခော၊ သိက္ခနံ ဝါ သိက္ခာ၊ သာယေဝ တဿ သီလန္တိ သေက္ခော. သော ဟိ အပရိယောသိတသိက္ခတ္တာ၊ တဒဓိမုတ္တတ္တာ စ ဧကန္တေန သိက္ခနသီလော၊ န အသေက္ခော ဝိယ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခော တတ္ထ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓုဿာဟော၊ နာပိ ဝိဿဋ္ဌသိက္ခော ပစုရဇနော ဝိယ တတ္ထ အနဓိမုတ္တော၊ ကိတဝသေန ဝိယ စ တဒ္ဓိတဝသေနိဓ တပ္ပကတိယတ္ထော ဂယှတိ ယထာ ‘‘ကာရုဏိကော’’တိ. အထ ဝါ အရိယာယ ဇာတိယာ တီသုပိ သိက္ခာသု ဇာတော၊ တတ္ထ ဝါ ဘဝေါတိ သေက္ခော. အပိစ ဣက္ခတိ ဧတာယာတိ ဣက္ခာ၊ မဂ္ဂဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သဟ ဣက္ခာယာတိ သေက္ခော. ဥပရိမဂ္ဂတ္တယကိစ္စဿ အပရိယောသိတတ္တာ သဟ ကရဏီယေနာတိ သကရဏီယော. အဿာတိ အနေန၊ ‘‘အပ္ပစ္စက္ခံ နာမာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. အဿာတိ ဝါ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဧတ္ထ ကိရိယာပဋိဂ္ဂဟကဝစနံ. ပဂုဏပ္ပဝတ္တိဘာဝတော အပ္ပစ္စက္ခံ နာမ နတ္ထိ. ဝိနယဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘အသမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ နတ္ထီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ၊ တံ’’ ဒွေ သဟဿာနိ ဘိက္ခုတော’’တိ ဝုတ္တမ္ပိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဋိဂ္ဂဟိတမေဝ နာမာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ သာဝကဘာသိတမ္ပိ သုတ္တံ ‘‘ဗုဒ္ဓဘာသိတ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ.

‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိနာ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ဝုတ္တဂါထမေဝ သာဓကဘာဝေန ဒဿေတိ. အယဉှိ ဂါထာ ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနေန နာမ ဗြာဟ္မဏေန ‘‘ဗုဒ္ဓသာသနေ တွံ ဗဟုဿုတောတိ ပါကဋော၊ ကိတ္တကာ ဓမ္မာ တေ သတ္ထာရာ ဘာသိတာ၊ တယာ စ ဓာရိတာ’’တိ ပုစ္ဆိတေန တဿ ပဋိဝစနံ ဒေန္တေန အာယသ္မတာ အာနန္ဒေနေဝ ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တေ၊ အတ္တနော ဂုဏဒဿနဝသေန ဝါ ထေရဂါထာယမ္ပိ ဘာသိတာ. တတ္ထာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဗုဒ္ဓတော သတ္ထု သန္တိကာ ဒွါသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနိ အဟံ ဂဏှိံ အဓိဂဏှိံ၊ ဒွေ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနိ ဘိက္ခုတော ဓမ္မသေနာပတိအာဒီနံ ဘိက္ခူနံ သန္တိကာ ဂဏှိံ. ယေ ဓမ္မာ မေ ဇိဝှါဂ္ဂေ၊ ဟဒယေ ဝါ ပဝတ္တိနော ပဂုဏာ ဝါစုဂ္ဂတာ၊ တေ ဓမ္မာ တဒုဘယံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ. ကေစိ ပန ‘‘ယေမေတိ ဧတ္ထ ‘ယေ ဣမေ’တိ ပဒစ္ဆေဒံ ကတွာ ယေ ဣမေ ဓမ္မာ ဗုဒ္ဓဿ၊ ဘိက္ခူနဉ္စ ပဝတ္တိနော ပဝတ္တိတာ၊ တေသု ဓမ္မေသု ဗုဒ္ဓတော ဒွါသီတိ သဟဿာနိ အဟံ ဂဏှိံ၊ ဒွေ သဟဿာနိ ဘိက္ခုတော ဂဏှိံ၊ ဧဝံ စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီ’’တိ သမ္ဗန္ဓံ ဝဒန္တိ၊ အယဉ္စ သမ္ဗန္ဓော ‘‘ဧတ္တကာယေဝ ဓမ္မက္ခန္ဓာ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနဿ အဝိညာယမာနတ္တာ ကေစိဝါဒေါ နာမ ကတော.

‘‘သဟာပိ န သက္ကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗဟေတုတော ‘‘ဝိနာပိ န သက္ကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗဟေတုယေဝ ဗလဝတရော သင်္ဂီတိယာ ဗဟုကာရတ္တာ. တသ္မာ တတ္ထ စောဒနံ ဒဿေတွာ ပရိဟရိတုံ ‘‘ယဒိ ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယဒိ ဧဝန္တိ ဧဝံ ဝိနာ ယဒိ န သက္ကာ၊ တထာ သတီတိ အတ္ထော. သေက္ခောပိ သမာနောတိ သေက္ခပုဂ္ဂလော သမာနောပိ. မာန-သဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ လက္ခဏေ. ဗဟုကာရတ္တာတိ ဗဟူပကာရတ္တာ. ဥပကာရဝစနော ဟိ ကာရ-သဒ္ဒေါ ‘‘အပ္ပကမ္ပိ ကတံ ကာရံ၊ ပုညံ ဟောတိ မဟပ္ဖလ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. အဿာတိ ဘဝေယျ. အထ-သဒ္ဒေါ ပုစ္ဆာယံ. ပဉှေ ‘‘အထ တွံ ကေန ဝဏ္ဏေနာ’’တိ ဟိ ပယောဂမုဒါဟရန္တိ. ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိ ပန အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ပရူပဝါဒဝိဝဇ္ဇနတောတိ ယထာဝုတ္တကာရဏံ အဇာနန္တာနံ ပရေသံ အာရောပိတဥပဝါဒတော ဝိဝဇ္ဇိတုကာမတ္တာ. တံ ဝိဝရတိ ‘‘ထေရော ဟီ’’တိအာဒိနာ. အတိဝိယ ဝိဿတ္ထောတိ အတိရေကံ ဝိဿာသိကော. ကေန ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ. ဒဠှီကရဏံ ဝါ ဧတံ ဝစနံ. ‘‘ဝုတ္တဉှိ၊ တထာ ဟိ ဣစ္စေတေ ဒဠှီကရဏတ္ထေ’’တိ ဟိ ဝဒန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ. နန္တိ အာနန္ဒတ္ထေရံ. ‘‘ဩဝဒတီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. အာနန္ဒတ္ထေရဿ ယေဘုယျေန နဝကာယ ပရိသာယ ဝိဗ္ဘမနေ မဟာကဿပတ္ထေရော ‘‘န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) အာဟ. တထာ ဟိ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ မဟာကဿပတ္ထေရော ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနေ သန္နိပတိတဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနတ္ထံ ပဉ္စသတေ ဘိက္ခူ ဥစ္စိနိတွာ ‘‘ရာဇဂဟေ အာဝုသော ဝဿံ ဝသန္တာ ဓမ္မဝိနယံ သင်္ဂါယိဿာမ၊ တုမှေ ပုရေ ဝဿူပနာယိကာယ အတ္တနော အတ္တနော ပလိဗောဓံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ ရာဇဂဟေ သန္နိပတထာ’’တိ ဝတွာ အတ္တနာ ရာဇဂဟံ ဂတော.

အာနန္ဒတ္ထေရောပိ ဘဂဝတော ပတ္တစီဝရမာဒါယ မဟာဇနံ သညာပေန္တော သာဝတ္ထိံ ဂန္တွာ တတော နိက္ခမ္မ ရာဇဂဟံ ဂစ္ဆန္တော ဒက္ခိဏာဂိရိသ္မိံ စာရိကံ စရိ. တသ္မိံ သမယေ အာနန္ဒတ္ထေရဿ တိံသမတ္တာ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာ ယေဘုယျေန ကုမာရကာ ဧကဝဿိကဒုဝဿိကဘိက္ခူ စေဝ အနုပသမ္ပန္နာ စ ဝိဗ္ဘမိံသု. ကသ္မာ ပနေတေ ပဗ္ဗဇိတာ၊ ကသ္မာ စ ဝိဗ္ဘမိံသူတိ? တေသံ ကိရ မာတာပိတရော စိန္တေသုံ ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရော သတ္ထုဝိဿာသိကော အဋ္ဌ ဝရေ ယာစိတွာ ဥပဋ္ဌဟတိ၊ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ သတ္ထာရံ ဂဟေတွာ ဂန္တုံ သက္ကောတိ၊ အမှာကံ ဒါရကေ ဧတဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇေယျာမ၊ ဧဝံ သော သတ္ထာရံ ဂဟေတွာ အာဂမိဿတိ၊ တသ္မိံ အာဂတေ မယံ မဟာသက္ကာရံ ကာတုံ လဘိဿာမာ’’တိ. ဣမိနာ တာဝ ကာရဏေန နေသံ ဉာတကာ တေ ပဗ္ဗာဇေသုံ၊ သတ္ထရိ ပန ပရိနိဗ္ဗုတေ တေသံ သာ ပတ္ထနာ ဥပစ္ဆိန္နာ၊ အထ နေ ဧကဒိဝသေနေဝ ဥပ္ပဗ္ဗာဇေသုံ. အထ အာနန္ဒတ္ထေရံ ဒက္ခိဏာဂိရိသ္မိံ စာရိကံ စရိတွာ ရာဇဂဟမာဂတံ ဒိသွာ မဟာကဿပတ္ထေရော ဧဝမာဟာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ကဿပသံယုတ္တေ –

‘‘အထ ကိဉ္စရဟိ တွံ အာဝုသော အာနန္ဒ ဣမေဟိ နဝေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရေဟိ ဘောဇနေ အမတ္တညူဟိ ဇာဂရိယံ အနနုယုတ္တေဟိ သဒ္ဓိံ စာရိကံ စရသိ၊ သဿဃာတံ မညေ စရသိ၊ ကုလူပဃာတံ မညေ စရသိ၊ ဩလုဇ္ဇတိ ခေါ တေ အာဝုသော အာနန္ဒ ပရိသာ၊ ပလုဇ္ဇန္တိ ခေါ တေ အာဝုသော နဝပ္ပါယာ၊ န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီတိ.

အပိ မေ ဘန္တေ ကဿပ သိရသ္မိံ ပလိတာနိ ဇာတာနိ၊ အထ စ ပန မယံ အဇ္ဇာပိ အာယသ္မတော မဟာကဿပဿ ကုမာရကဝါဒါ န မုစ္စာမာတိ. တထာ ဟိ ပန တွံ အာဝုသော အာနန္ဒ ဣမေဟိ နဝေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရေဟိ ဘောဇနေ အမတ္တညူဟိ ဇာဂရိယံ အနနုယုတ္တေဟိ သဒ္ဓိံ စာရိကံ စရသိ၊ သဿဃာတံ မညေ စရသိ၊ ကုလူပဃာတံ မညေ စရသိ၊ ဩလုဇ္ဇတိ ခေါ တေ အာဝုသော အာနန္ဒ ပရိသာ၊ ပလုဇ္ဇန္တိ ခေါ တေ အာဝုသော နဝပ္ပါယာ၊ န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄).

တတ္ထ သဿဃာတံ မညေ စရသီတိ သဿံ ဃာတေန္တော ဝိယ အာဟိဏ္ဍသိ. ကုလူပဃာတံ မညေ စရသီတိ ကုလာနိ ဥပဃာတေန္တော ဝိယ အာဟိဏ္ဍသိ. ဩလုဇ္ဇတီတိ ပလုဇ္ဇတိ ဘိဇ္ဇတိ. ပလုဇ္ဇန္တိ ခေါ တေ အာဝုသော နဝပ္ပါယာတိ အာဝုသော အာနန္ဒ ဧတေ တုယှံ ပါယေန ယေဘုယျေန နဝကာ ဧကဝဿိကဒုဝဿိကဒဟရာ စေဝ သာမဏေရာ စ ပလုဇ္ဇန္တိ. န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီတိ အယံ ကုမာရကော အတ္တနော ပမာဏံ န ဝတ ဇာနာတီတိ ထေရံ တဇ္ဇေန္တော အာဟ. ကုမာရကဝါဒါ န မုစ္စာမာတိ ကုမာရကဝါဒတော န မုစ္စာမ. တထာ ဟိ ပန တွန္တိ ဣဒမဿ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ကာရဏဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ယသ္မာ တွံ ဣမေဟိ နဝေဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရဝိရဟိတေဟိ ဘောဇနေ အမတ္တညူဟိ သဒ္ဓိံ ဝိစရသိ၊ တသ္မာ ကုမာရကေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိစရန္တော ‘‘ကုမာရကော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟသီတိ.

န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီတိ ဧတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေါ ပဒပူရဏေ. ဝါ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဥပမာနသမုစ္စယသံသယဝိဿဂ္ဂဝိကပ္ပပဒပူရဏာဒီသု ဗဟူသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘ပဏ္ဍိတော ဝါပိ တေန သော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၆၃) ဥပမာနေ ဒိဿတိ၊ သဒိသဘာဝေတိ အတ္ထော. ‘‘တံ ဝါပိ ဓီရာ မုနိ ဝေဒယန္တီ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၂၁၃) သမုစ္စယေ. ‘‘ကေ ဝါ ဣမေ ကဿ ဝါ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၉၆) သံသယေ. ‘‘အယံ ဝါ ဣမေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သဗ္ဗဗာလော သဗ္ဗမူဠှော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁၈၁) ဝဝဿဂ္ဂေ. ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ ဘိက္ခဝေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ’’တိအာဒီသုပိ (မ. နိ. ၁.၁၇၀၊ သံ. နိ. ၂.၁၃) ဝိကပ္ပေ. ‘‘န ဝါဟံ ပဏ္ဏံ ဘုဉ္ဇာမိ၊ န ဟေတံ မယှ ဘောဇန’’န္တိအာဒီသု ပဒပူရဏေ. ဣဓာပိ ပဒပူရဏေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနေဝ စ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဝါ-သဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရံ ကရောန္တေန ဝုတ္တံ ‘‘န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီ’’တိအာဒီသု ပဒပူရဏေ’’တိ. သံယုတ္တဋ္ဌကထာယမ္ပိ ဣဒမေဝ ဝုတ္တံ ‘‘န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီတိ အယံ ကုမာရကော အတ္တနော ပမာဏံ န ဝတ ဇာနာသီတိ ထေရံ တဇ္ဇေန္တော အာဟာ’’တိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၅၄). ဧတ္ထာပိ ‘‘ဝတာ’’တိ ဝစနသိလိဋ္ဌတာယ ဝုတ္တံ. ‘‘န ဝါယ’’န္တိ ဧတဿ ဝါ ‘‘န ဝေ အယ’’န္တိ ပဒစ္ဆေဒံ ကတွာ ဝေ-သဒ္ဒဿတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဝတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝေ-သဒ္ဒဿ ဧကံသတ္ထဘာဝေ တဒေဝ ပါဠိံ ပယောဂံ ကတွာ ဥဒါဟရန္တိ နေရုတ္တိကာ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိတ္ထေရော ပန ဧဝံ ဝဒတိ ‘‘န ဝါယန္တိ ဧတ္ထ စ ဝါတိ ဝိဘာသာ၊ အညာသိပိ န အညာသိပီ’’တိ၊ (ဝဇိရ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) တံ တဿ မတိမတ္တံ သံယုတ္တဋ္ဌကထာယ တထာ အဝုတ္တတ္တာ. ဣဒမေကံ ပရူပဝါဒသမ္ဘဝကာရဏံ ‘‘တတ္ထ ကေစီ’’တိအာဒိနာ သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗံ.

အညမ္ပိ ကာရဏမာဟ ‘‘သကျကုလပ္ပသုတော စာယသ္မာ’’တိ. သာကိယကုလေ ဇာတော၊ သာကိယကုလဘာဝေန ဝါ ပါကဋော စ အာယသ္မာ အာနန္ဒော. တတ္ထ။ပေ။ ဥပဝဒေယျုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အညမ္ပိ ကာရဏံ ဝဒတိ ‘‘တထာဂတဿ ဘာတာ စူဠပိတုပုတ္တော’’တိ. ဘာတာတိ စေတ္ထ ကနိဋ္ဌဘာတာ စူဠပိတုပုတ္တဘာဝေန၊ န ပန ဝယသာ သဟဇာတဘာဝတော.

‘‘သုဒ္ဓေါဒနော ဓောတောဒနော၊ သက္ကသုက္ကာမိတောဒနာ၊

အမိတာ ပါလိတာ စာတိ၊ ဣမေ ပဉ္စ ဣမာ ဒုဝေ’’တိ.

ဝုတ္တေသု ဟိ သဗ္ဗကနိဋ္ဌဿ အမိတောဒနသက္ကဿ ပုတ္တော အာယသ္မာ အာနန္ဒော. ဝုတ္တဉှိ မနောရထပူရဏိယံ –

‘‘ကပ္ပသတသဟဿံ ပန ဒါနံ ဒဒမာနော အမှာကံ ဗောဓိသတ္တေန သဒ္ဓိံ တုသိတပုရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော စုတော အမိတောဒနသက္ကဿ ဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ၊ အထဿ သဗ္ဗေ ဉာတကေ အာနန္ဒိတေ ပမောဒိတေ ကရောန္တော ဇာတောတိ ‘အာနန္ဒော’တွေဝ နာမမကံသူ’’တိ.

တထာယေဝ ဝုတ္တံ ပပဉ္စသူဒနိယမ္ပိ –

‘‘အညေ ပန ဝဒန္တိ – နာယသ္မာ အာနန္ဒော ဘဂဝတာ သဟဇာတော၊ ဝယသာ စ စူဠပိတုပုတ္တတာယ စ ဘဂဝတော ကနိဋ္ဌဘာတာယေဝ. တထာ ဟိ မနောရထပူရဏိယံ ဧကနိပါတဝဏ္ဏနာယံ သဟဇာတဂဏနေ သော န ဝုတော’’တိ.

ယံ ဝုစ္စတိ၊ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဝိဿတ္ထာဒိဘာဝေ သတိ. အတိဝိဿတ္ထသကျကုလပ္ပသုတတထာဂတဘာတုဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏေ ဟိ ကတ္ထစိ ဟေတွတ္ထော သမ္ပဇ္ဇတိ. တထာ ဟိ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန နေတ္တိဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဂုန္နဉ္စေ တရမာနာန’’န္တိ ဂါထာဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တံ –

‘‘သဗ္ဗာ တာ ဇိမှံ ဂစ္ဆန္တီတိ သဗ္ဗာ တာ ဂါဝိယော ကုဋိလမေဝ ဂစ္ဆန္တိ၊ ကသ္မာ? နေတ္တေ ဇိမှဂတေ သတိ နေတ္တေ ကုဋိလံ ဂတေ သတိ၊ နေတ္တဿ ကုဋိလံ ဂတတ္တာတိ အတ္ထော’’တိ.

ဥဒါနဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘ဣတိ ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတီ’’တိ သုတ္တပဒဝဏ္ဏနာယံ ‘‘ဟေတုအတ္ထတာ ဘုမ္မဝစနဿ ကာရဏဿ ဘာဝေန တဒဝိနာဘာဝီ ဖလဿ ဘာဝေါ လက္ခီယတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁.၁). တတ္ထာတိ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ ဝိဿတ္ထာဒိမှီတိ အတ္ထော၊ တသ္မိံ ဥစ္စိနနေတိပိ ဝဒန္တိ. ဆန္ဒာဂမနံ ဝိယာတိ ဧတ္ထ ဆန္ဒာ အာဂမနံ ဝိယာတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဆန္ဒာတိ စ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနံ၊ ဆန္ဒေန အာဂမနံ ပဝတ္တနံ ဝိယာတိ အတ္ထော၊ ဆန္ဒေန အကတ္တဗ္ဗကရဏမိဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ဆန္ဒံ ဝါ အာဂစ္ဆတိ သမ္ပယောဂဝသေနာတိ ဆန္ဒာဂမနံ၊ တထာ ပဝတ္တော အပါယဂမနီယော အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေါ. အထ ဝါ အနနုရူပံ ဂမနံ အဂမနံ. ဆန္ဒေန အဂမနံ ဆန္ဒာဂမနံ၊ ဆန္ဒေန သိနေဟေန အနနုရူပံ ဂမနံ ပဝတ္တနံ ဝိယ အကတ္တဗ္ဗကရဏံ ဝိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အသေက္ခဘူတာ ပဋိသမ္ဘိဒါ၊ တံပတ္တာတိ တထာ၊ အသေက္ခာ စ တေ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တာ စာတိ ဝါ တထာ၊ တာဒိသေ. သေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသ နယော. ပရိဝဇ္ဇေန္တောတိ ဟေတွတ္ထေ အန္တသဒ္ဒေါ၊ ပရိဝဇ္ဇနဟေတူတိ အတ္ထော. အနုမတိယာတိ အနုညာယ၊ ယာစနာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘‘ကိဉ္စာပိ သေက္ခော’’တိ ဣဒံ အသေက္ခာနံယေဝ ဥစ္စိနိတတ္တာ ဝုတ္တံ၊ န သေက္ခာနံ အဂတိဂမနသမ္ဘဝေန. ပဌမမဂ္ဂေနေဝ ဟိ စတ္တာရိ အဂတိဂမနာနိ ပဟီယန္တိ၊ တသ္မာ ကိဉ္စာပိ သေက္ခော၊ တထာပိ ထေရော အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဥစ္စိနတူတိ သမ္ဗန္ဓော. န ပန ကိဉ္စာပိ သေက္ခော၊ တထာပိ အဘဗ္ဗော အဂတိံ ဂန္တုန္တိ. ‘‘အဘဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ပန ဓမ္မသင်္ဂီတိယာ တဿ အရဟဘာဝံ ဒဿေန္တော ဝိဇ္ဇမာနဂုဏေ ကထေတိ၊ တေန သင်္ဂီတိယာ ဓမ္မဝိနယဝိနိစ္ဆယေ သမ္ပတ္တေ ဆန္ဒာဒိဝသေန အညထာ အကထေတွာ ယထာဘူတမေဝ ကထေဿတီတိ ဒဿေတိ. န ဂန္တဗ္ဗာ၊ အနနုရူပါ ဝါ ဂတီတိ အဂတိ၊ တံ. ပရိယတ္တောတိ အဓိဂတော ဥဂ္ဂဟိတော.

‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ သန္နိဋ္ဌာနဂဏနံ ဒဿေတိ. ဥစ္စိနိတေနာတိ ဥစ္စိနိတွာ ဂဟိတေန. အပိစ ဧဝံ။ပေ။ ဥစ္စိနီတိ နိဂမနံ၊ ‘‘တေနာယသ္မတာ’’တိအာဒိ ပန သန္နိဋ္ဌာနဂဏနဒဿနန္တိပိ ဝဒန္တိ.

ဧဝံ သင်္ဂါယကဝိစိနနပ္ပကာရံ ဒဿေတွာ အညမ္ပိ သင်္ဂါယနတ္ထံ ဒေသဝိစိနနာဒိပ္ပကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧတဒဟောသီတိ ဧတံ ပရိဝိတက္ကနံ အဟောသိ. နု-သဒ္ဒေန ဟိ ပရိဝိတက္ကနံ ဒဿေတိ. ရာဇဂဟန္တိ ‘‘ရာဇဂဟသာမန္တံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝဒန္တိ. ဂါဝေါ စရန္တိ ဧတ္ထာတိ ဂေါစရော၊ ဂုန္နံ စရဏဋ္ဌာနံ၊ သော ဝိယာတိ ဂေါစရော၊ ဘိက္ခူနံ စရဏဋ္ဌာနံ၊ မဟန္တော သော အဿ၊ ဧတ္ထာတိ ဝါ မဟာဂေါစရံ. အဋ္ဌာရသန္နံ မဟာဝိဟာရာနမ္ပိ အတ္ထိတာယ ပဟူတသေနာသနံ.

ထာဝရကမ္မန္တိ စိရဋ္ဌာယိကမ္မံ. ဝိသဘာဂပုဂ္ဂလော သုဘဒ္ဒသဒိသော. ဥက္ကောဋေယျာတိ နိဝါရေယျ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣဒမတ္ထေ၊ ဣမိနာ မနသိကာရေန ဟေတုဘူတေန ဧတဒဟောသီတိ အတ္ထော. ဂရုဘာဝဇနနတ္ထံ ဉတ္တိဒုတိယေန ကမ္မေန သံဃံ သာဝေသိ၊ န အပလောကနဉတ္တိကမ္မမတ္တေနာတိ အဓိပ္ပါယော.

ကဒါ ပနာယံ ကတာတိ အာဟ ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ကတဘာဝေါ စ ဣမာယ ဂဏနာယ ဝိညာယတီတိ ဒဿေတိ ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိနာ. အထာတိ အနန္တရတ္ထေ နိပါတော၊ ပရိနိဗ္ဗာနန္တရမေဝါတိ အတ္ထော. သတ္တာဟန္တိ ဟိ ပရိနိဗ္ဗာနဒိဝသမ္ပိ သင်္ဂဏှိတွာ ဝုတ္တံ. အဿာတိ ဘဂဝတော၊ ‘‘သရီရ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. သံဝေဂဝတ္ထုံ ကိတ္တေတွာ ကိတ္တေတွာ အနိစ္စတာပဋိသညုတ္တာနိ ဂီတာနိ ဂါယိတွာ ပူဇာဝသေန ကီဠနတော သုန္ဒရံ ကီဠနဒိဝသာ သာဓုကီဠနဒိဝသာ နာမ၊ သပရဟိတသာဓနဋ္ဌေန ဝါ သာဓူတိ ဝုတ္တာနံ သပ္ပုရိသာနံ သံဝေဂဝတ္ထုံ ကိတ္တေတွာ ကိတ္တေတွာ ကီဠနဒိဝသာတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ဣမသ္မိဉ္စ ပုရိမသတ္တာဟေ ဧကဒေသေနေဝ သာဓုကီဠနမကံသု. ဝိသေသတော ပန ဓာတုပူဇာဒိဝသေသုယေဝ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၃၅) –

‘‘ဣတော ပုရိမေသု ဟိ ဒွီသု သတ္တာဟေသု တေ ဘိက္ခူ သံဃဿ ဌာနနိသဇ္ဇောကာသံ ကရောန္တာ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ သံဝိဒဟန္တာ သာဓုကီဠိကာယ ဩကာသံ န လဘိံသု၊ တတော နေသံ အဟောသိ ‘ဣမံ သတ္တာဟံ သာဓုကီဠိတံ ကီဠိဿာမ၊ ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ၊ ယံ အမှာကံ ပမတ္တဘာဝံ ဉတွာ ကောစိဒေဝ အာဂန္တွာ ဓာတုယော ဂဏှေယျ၊ တသ္မာ အာရက္ခံ ဌပေတွာ ကီဠိဿာမာ’တိ၊ တေန တေ ဧဝမကံသူ’’တိ.

တထာပိ တေ ဓာတုပူဇာယပိ ကတတ္တာ ဓာတုပူဇာဒိဝသာ နာမ. ဣမေယေဝ ဝိသေသေန ဘဂဝတိ ကတ္တဗ္ဗဿ အညဿ အဘာဝတော ဧကဒေသေန ကတမ္ပိ သာဓုကီဠနံ ဥပါဒါယ ‘‘သာဓုကီဠနဒိဝသာ’’တိ ပါကဋာ ဇာတာတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ သတ္တာဟံ သာဓုကီဠနဒိဝသာ နာမ အဟေသု’’န္တိ.

စိတကာယာတိ ဝီသသတရတနုစ္စာယ စန္ဒနဒါရုစိတကာယ၊ ပဓာနကိစ္စဝသေနေဝ စ သတ္တာဟံ စိတကာယံ အဂ္ဂိနာ ဈာယီတိ ဝုတ္တံ. န ဟိ အစ္စန္တသံယောဂဝသေန နိရန္တရံ သတ္တာဟမေဝ အဂ္ဂိနာ ဈာယိ တတ္ထ ပစ္ဆိမဒိဝသေယေဝ ဈာယိတတ္တာ၊ တသ္မာ သတ္တာဟသ္မိန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုရိမပစ္ဆိမာနဉှိ ဒွိန္နံ သတ္တာဟာနမန္တရေ သတ္တာဟေ ယတ္ထ ကတ္ထစိပိ ဒိဝသေ ဈာယမာနေ သတိ ‘‘သတ္တာဟေ ဈာယီ’’တိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ. ယထာဟ –

‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန စတ္တာရော မလ္လပါမောက္ခာ သီသံ နှာတာ အဟတာနိ ဝတ္ထာနိ နိဝတ္ထာ ‘မယံ ဘဂဝတော စိတကံ အာဠိမ္ပေဿာမာ’တိ န သက္ကောန္တိ အာဠိမ္ပေတု’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၃၃).

သတ္တိပဉ္ဇရံ ကတွာတိ သတ္တိခဂ္ဂါဒိဟတ္ထေဟိ ပုရိသေဟိ မလ္လရာဇူနံ ဘဂဝတော ဓာတုအာရက္ခကရဏံ ဥပလက္ခဏဝသေနာဟ. သတ္တိဟတ္ထာ ပုရိသာ ဟိ သတ္တိယော ယထာ ‘‘ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ၊ တာဟိ သမန္တတော ရက္ခာပနဝသေန ပဉ္ဇရပဋိဘာဂတ္တာ သတ္တိပဉ္ဇရံ. သန္ဓာဂါရံ နာမ ရာဇူနံ ဧကာ မဟာသာလာ. ဥယျောဂကာလာဒီသု ဟိ ရာဇာနော တတ္ထ ဌတွာ ‘‘ဧတ္တကာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တု၊ ဧတ္တကာ ပစ္ဆတော၊ ဧတ္တကာ ဥဘောဟိ ပဿေဟိ၊ ဧတ္တကာ ဟတ္ထီသု အဘိရုဟန္တု၊ ဧတ္တကာ အဿေသု၊ ဧတ္တကာ ရထေသူ’’တိ ဧဝံ သန္ဓိံ ကရောန္တိ မရိယာဒံ ဗန္ဓန္တိ၊ တသ္မာ တံ ဌာနံ ‘‘သန္ဓာဂါရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အပိစ ဥယျောဂဋ္ဌာနတော အာဂန္တွာပိ ယာဝ ဂေဟေသု အလ္လဂေါမယပရိဘဏ္ဍာဒီနိ ကရောန္တိ၊ တာဝ ဒွေ တီဏိ ဒိဝသာနိ ရာဇာနော တတ္ထ သန္ထမ္ဘန္တိ ဝိဿမန္တိ ပရိဿယံ ဝိနောဒေန္တီတိပိ သန္ဓာဂါရံ၊ ရာဇူနံ ဝါ သဟ အတ္ထာနုသာသနံ အဂါရန္တိပိ သန္ဓာဂါရံ ဟ-ကာရဿ ဓ-ကာရံ၊ အနုသရာဂမဉ္စ ကတွာ၊ ယသ္မာ ဝါ ရာဇာနော တတ္ထ သန္နိပတိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ကာလေ ကသိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ ဣမသ္မိံ ကာလေ ဝပိတု’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဃရာဝါသကိစ္စာနိ သမ္မန္တယန္တိ၊ တသ္မာ ဆိန္နဝိစ္ဆိန္နံ ဃရာဝါသံ တတ္ထ သန္ဓာရေန္တီတိပိ သန္ဓာဂါရံ. ဝိသာခပုဏ္ဏမိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဝိသာခမာသဿ အမာဝါသီ၊ တာဝ သောဠသ ဒိဝသာ သီဟဠဝေါဟာရဝသေန ဂဟိတတ္တာ၊ ဇေဋ္ဌမူလမာသဿ သုက္ကပက္ခေ စ ပဉ္စ ဒိဝသာတိ အာဟ ‘‘ဣတိ ဧကဝီသတိ ဒိဝသာ ဂတာ’’တိ. တတ္ထ စရိမဒိဝသေယေဝ ဓာတုယော ဘာဇယိံသု၊ တသ္မိံယေဝ စ ဒိဝသေ အယံ ကမ္မဝါစာ ကတာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဇေဋ္ဌမူလသုက္ကပက္ခပဉ္စမိယ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဇေဋ္ဌနက္ခတ္တံ ဝါ မူလနက္ခတ္တံ ဝါ တဿ မာသဿ ပုဏ္ဏမိယံ စန္ဒေန ယုတ္တံ၊ တသ္မာ သော မာသော ‘‘ဇေဋ္ဌမူလမာသော’’တိ ဝုစ္စတိ. အနာစာရန္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ အနာစာရံ.

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ၊ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) မင်္ဂလသုတ္တဋ္ဌကထာယဉ္စ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. မင်္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ) ‘‘သတ္တသု သာဓုကီဠနဒိဝသေသု၊ သတ္တသု စ ဓာတုပူဇာဒိဝသေသု ဝီတိဝတ္တေသူ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? သတ္တသု ဓာတုပူဇာဒိဝသေသု ဂဟိတေသု တဒဝိနာဘာဝတော မဇ္ဈေ စိတကာယ ဈာယနသတ္တာဟမ္ပိ ဂဟိတမေဝါတိ ကတွာ ဝိသုံ န ဝုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘အဍ္ဎမာသော အတိက္ကန္တော၊ ဒိယဍ္ဎမာသော သေသော’’တိ စ ဝုတ္တန္တိ? နာယံ ဒေါသော. အပ္ပကဉှိ ဦနမဓိကံ ဝါ ဂဏနူပဂံ န ဟောတိ၊ တသ္မာ အပ္ပကေန အဓိကောပိ သမုဒါယော အနဓိကော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ အဍ္ဎမာသတော အဓိကေပိ ပဉ္စဒိဝသေ ‘‘အဍ္ဎမာသော အတိက္ကန္တော’’တိ ဝုတ္တံ ဒွါသီတိခန္ဓကဝတ္တာနံ ကတ္ထစိ ‘‘အသီတိ ခန္ဓကဝတ္တာနီ’’တိ ဝစနံ ဝိယ၊ တထာ အပ္ပကေန ဦနောပိ သမုဒါယော အနူနော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ ဒိယဍ္ဎမာသတော ဦနေပိ ပဉ္စဒိဝသေ ‘‘ဒိယဍ္ဎမာသော သေသော’’တိ ဝုတ္တံ သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ (ဝိဘ. ၃၅၆) ဆမာသတော ဦနေပိ အဍ္ဎမာသေ ‘‘ဆမာသံ သဇ္ဈာယော ကာတဗ္ဗော’’တိ ဝစနံ ဝိယ၊ အညထာ အဋ္ဌကထာနံ အညမညဝိရောဓော သိယာ. အပိစ ဒီဃဘာဏကာနံ မတေန တိဏ္ဏံ သတ္တာဟာနံ ဝသေန ‘‘ဧကဝီသတိ ဒိဝသာ ဂတာ’’တိ ဣဓ ဝုတ္တံ. ဝိနယသုတ္တနိပါတခုဒ္ဒကပါဌဋ္ဌကထာသု ပန ခုဒ္ဒကဘာဏကာနံ မတေန ဧကမေဝ ဈာယနဒိဝသံ ကတွာ တဒဝသေသာနံ ဒွိန္နံ သတ္တာဟာနံ ဝသေန ‘‘အဍ္ဎမာသော အတိက္ကန္တော၊ ဒိယဍ္ဎမာသော သေသော’’တိ စ ဝုတ္တံ. ပဌမဗုဒ္ဓဝစနာဒီသု ဝိယ တံ တံ ဘာဏကာနံ မတေန အဋ္ဌကထာသုပိ ဝစနဘေဒေါ ဟောတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧဝမ္ပေတ္ထ ဝဒန္တိ – ပရိနိဗ္ဗာနဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ အာဒိမှိ စတ္တာရော သာဓုကီဠနဒိဝသာယေဝ၊ တတော ပရံ တယော သာဓုကီဠနဒိဝသာ စေဝ စိတကဈာယနဒိဝသာ စ၊ တတော ပရံ ဧကော စိတကဈာယနဒိဝသောယေဝ၊ တတော ပရံ တယော စိတကဈာယနဒိဝသာ စေဝ ဓာတုပူဇာဒိဝသာ စ၊ တတော ပရံ စတ္တာရော ဓာတုပူဇာဒိဝသာယေဝ၊ ဣတိ တံ တံ ကိစ္စာနုရူပဂဏနဝသေန တီဏိ သတ္တာဟာနိ ပရိပူရေန္တိ၊ အဂဟိတဂ္ဂဟဏေန ပန အဍ္ဎမာသောဝ ဟောတိ. ‘‘ဧကဝီသတိ ဒိဝသာ ဂတာ’’တိ ဣဓ ဝုတ္တဝစနဉ္စ တံ တံ ကိစ္စာနုရူပဂဏနေနေဝ. ဧဝဉှိ စတူသုပိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တဝစနံ သမေတီတိ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိတ္ထေရေန ပန ဝုတ္တံ ‘‘အဍ္ဎမာသော အတိက္ကန္တောတိ ဧတ္ထ ဧကော ဒိဝသော နဋ္ဌော၊ သော ပါဋိပဒဒိဝသော၊ ကောလာဟလဒိဝသော နာမ သော၊ တသ္မာ ဣဓ န ဂဟိတော’’တိ၊ (ဝဇိရ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) တံ န သုန္ဒရံ ပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တန္တပါဠိယံ (ဒီ. နိ. ၂.၂၂၇) ပါဋိပဒဒိဝသတောယေဝ ပဋ္ဌာယ သတ္တာဟဿ ဝုတ္တတ္တာ၊ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ပရိနိဗ္ဗာနဒိဝသေန သဒ္ဓိံ တိဏ္ဏံ သတ္တာဟာနံ ဂဏိတတ္တာ. တထာ ဟိ ပရိနိဗ္ဗာနဒိဝသေန သဒ္ဓိံ တိဏ္ဏံ သတ္တာဟာနံ ဂဏနေနေဝ ဇေဋ္ဌမူလသုက္ကပက္ခပဉ္စမီ ဧကဝီသတိမော ဒိဝသော ဟောတိ.

စတ္တာလီသ ဒိဝသာတိ ဇေဋ္ဌမူလသုက္ကပက္ခဆဋ္ဌဒိဝသတော ယာဝ အာသဠှီ ပုဏ္ဏမီ၊ တာဝ ဂဏေတွာ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထန္တရေတိ စတ္တာလီသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ. ရောဂေါ ဧဝ ရောဂပလိဗောဓော. အာစရိယုပဇ္ဈာယေသု ကတ္တဗ္ဗကိစ္စမေဝ အာစရိယုပဇ္ဈာယပလိဗောဓော၊ တထာ မာတာပိတုပလိဗောဓော. ယထာဓိပ္ပေတံ အတ္ထံ၊ ကမ္မံ ဝါ ပရိဗုန္ဓေတိ ဥပရောဓေတိ ပဝတ္တိတုံ န ဒေတီတိ ပလိဗောဓော ရ-ကာရဿ လ-ကာရံ ကတွာ. တံ ပလိဗောဓံ ဆိန္ဒိတွာ တံ ကရဏီယံ ကရောတူတိ သင်္ဂါဟကေန ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ တံ သဗ္ဗံ ပလိဗောဓံ ဆိန္ဒိတွာ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနသင်္ခါတံ တဒေဝ ကရဏီယံ ကရောတု.

အညေပိ မဟာထေရာတိ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရာဒယော. သောကသလ္လသမပ္ပိတန္တိ သောကသင်္ခါတေန သလ္လေန အနုပဝိဋ္ဌံ ပဋိဝိဒ္ဓံ. အသမုစ္ဆိန္နအဝိဇ္ဇာတဏှာနုသယတ္တာ အဝိဇ္ဇာတဏှာဘိသင်္ခါတေန ကမ္မုနာ ဘဝယောနိဂတိဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသေသု ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတံ အတ္တဘာဝံ ဇနေတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဇနော. ကိလေသေ ဇနေတိ၊ အဇနိ၊ ဇနိဿတီတိ ဝါ ဇနော၊ မဟန္တော ဇနော တထာ၊ တံ. အာဂတာဂတန္တိ အာဂတမာဂတံ ယထာ ‘‘ဧကေကော’’တိ. ဧတ္ထ သိယာ – ‘‘ထေရော အတ္တနော ပဉ္စသတာယ ပရိသာယ ပရိဝုတ္တော ရာဇဂဟံ ဂတော၊ အညေပိ မဟာထေရာ အတ္တနော အတ္တနော ပရိဝါရေ ဂဟေတွာ သောကသလ္လသမပ္ပိတံ မဟာဇနံ အဿာသေတုကာမာ တံ တံ ဒိသံ ပက္ကန္တာ’’တိ ဣဓ ဝုတ္တဝစနံ သမန္တပါသာဒိကာယ ‘‘မဟာကဿပတ္ထေရော ‘ရာဇဂဟံ အာဝုသော ဂစ္ဆာမာ’တိ ဥပဍ္ဎံ ဘိက္ခုသံဃံ ဂဟေတွာ ဧကံ မဂ္ဂံ ဂတော၊ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ ဥပဍ္ဎံ ဂဟေတွာ ဧကံ မဂ္ဂံ ဂတော’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တဝစနဉ္စ အညမညံ ဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ. ဣဓ ဟိ မဟာကဿပတ္ထေရာဒယော အတ္တနော အတ္တနော ပရိဝါရဘိက္ခူဟိယေဝ သဒ္ဓိံ တံ တံ ဒိသံ ဂတာတိ အတ္ထော အာပဇ္ဇတိ၊ တတ္ထ ပန မဟာကဿပတ္ထေရအနုရုဒ္ဓတ္ထေရာယေဝ ပစ္စေကမုပဍ္ဎသံဃေန သဒ္ဓိံ ဧကေကံ မဂ္ဂံ ဂတာတိ? ဝုစ္စတေ – တဒုဘယမ္ပိ ဟိ ဝစနံ န ဝိရုဇ္ဈတိ အတ္ထတော သံသန္ဒနတ္တာ. ဣဓ ဟိ နိရဝသေသေန ထေရာနံ ပစ္စေကဂမနဝစနမေဝ တတ္ထ နယဝသေန ဒဿေတိ၊ ဣဓ အတ္တနော အတ္တနော ပရိသာယ ဂမနဝစနဉ္စ တတ္ထ ဥပဍ္ဎသံဃေန သဒ္ဓိံ ဂမနဝစနေန. ဥပဍ္ဎသံဃောတိ ဟိ သကသကပရိသာဘူတော ဘိက္ခုဂဏော ဂယှတိ ဥပဍ္ဎသဒ္ဒဿ အသမေပိ ဘာဂေ ပဝတ္တတ္တာ. ယဒိ ဟိ သန္နိပတိတေ သံဃေ ဥပဍ္ဎသံဃေန သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထံ ဂဏှေယျ၊ တဒါ သံဃဿ ဂဏနပထမတီတတ္တာ န ယုဇ္ဇတေဝ၊ ယဒိ စ သင်္ဂါယနတ္ထံ ဥစ္စိနိတာနံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ မဇ္ဈေ ဥပဍ္ဎသံဃေန သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထံ ဂဏှေယျ၊ ဧဝမ္ပိ တေသံ ဂဏပါမောက္ခာနံယေဝ ဥစ္စိနိတတ္တာ န ယုဇ္ဇတေဝ. ပစ္စေကဂဏိနော ဟေတေ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘သတ္တသတသဟဿာနိ၊ တေသု ပါမောက္ခဘိက္ခဝေါ’’တိ၊ ဣတိ အတ္ထတော သံသန္ဒနတ္တာ တဒေတံ ဥဘယမ္ပိ ဝစနံ အညမညံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ. တံတံဘာဏကာနံ မတေနေဝံ ဝုတ္တန္တိပိ ဝဒန္တိ.

‘‘အပရိနိဗ္ဗုတဿ ဘဂဝတော’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပတ္တစီဝရမာဒါယာတိ ဧတ္ထ စတုမဟာရာဇဒတ္တိယသေလမယပတ္တံ၊ သုဂတစီဝရဉ္စ ဂဏှိတွာတိ အတ္ထော. သောယေဝ ဟိ ပတ္တော ဘဂဝတာ သဒါ ပရိဘုတ္တော. ဝုတ္တဉှိ သမစိတ္တပဋိပဒါသုတ္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝဿံဝုတ္ထာနုသာရေန အတိရေကဝီသတိဝဿကာလေပိ တဿေဝ ပရိဘုတ္တဘာဝံ ဒီပေတုကာမေန ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ သုနိဝတ္ထနိဝါသနော သုဂတစီဝရံ ပါရုပိတွာ သေလမယပတ္တမာဒါယ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဒက္ခိဏဒွါရေန နဂရံ ပဝိသိတွာ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော’’တိ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇) ဂန္ဓမာလာဒယော နေသံ ဟတ္ထေတိ ဂန္ဓမာလာဒိဟတ္ထာ.

တတြာတိ တိဿံ သာဝတ္ထိယံ. သုဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. အနိစ္စတာဒိပဋိသံယုတ္တာယာတိ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. ပ. ၂၇၇) အနိစ္စသဘာဝပဋိသညုတ္တာယ. ဓမ္မေန ယုတ္တာ၊ ဓမ္မဿ ဝါ ပတိရူပါတိ ဓမ္မီ၊ တာဒိသာယ. သညာပေတွာတိ သုဋ္ဌု ဇာနာပေတွာ၊ သမဿာသေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝသိတဂန္ဓကုဋိန္တိ နိစ္စသာပေက္ခတ္တာ သမာသော. ပရိဘောဂစေတိယဘာဝတော ‘‘ဂန္ဓကုဋိံ ဝန္ဒိတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝန္ဒိတွာ’’တိ စ ‘‘ဝိဝရိတွာ’’တိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ. တထာ ဟိ အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေန ဝုတ္တံ ‘‘ဂန္ဓကုဋိယာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာတိ ပရိဘောဂစေတိယဘာဝတော ဂန္ဓကုဋိံ ဝန္ဒိတွာ ဂန္ဓကုဋိယာ ဒွါရံ ဝိဝရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ) မိလာတာ မာလာ၊ သာယေဝ ကစဝရံ၊ မိလာတံ ဝါ မာလာသင်္ခါတံ ကစဝရံ တထာ. အတိဟရိတွာတိ ပဌမံ ဌပိတဋ္ဌာနမဘိမုခံ ဟရိတွာ. ယထာဌာနေ ဌပေတွာတိ ပဌမံ ဌပိတဋ္ဌာနံ အနတိက္ကမိတွာ ယထာဌိတဋ္ဌာနေယေဝ ဌပေတွာ. ဘဂဝတော ဌိတကာလေ ကရဏီယံ ဝတ္တံ သဗ္ဗမကာသီတိ သေနာသနေ ကတ္တဗ္ဗဝတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကုရုမာနော စာတိ တံ သဗ္ဗံ ဝတ္တံ ကရောန္တော စ. လက္ခဏေ ဟိ အယံ မာန-သဒ္ဒေါ. နှာနကောဋ္ဌကဿ သမ္မဇ္ဇနဉ္စ တသ္မိံ ဥဒကဿ ဥပဋ္ဌာပနဉ္စ၊ တာနိ အာဒီနိ ယေသံ ဓမ္မဒေသနာဩဝါဒါဒီနန္တိ တထာ၊ တေသံ ကာလေသူတိ အတ္ထော. သီဟဿ မိဂရာဇဿ သေယျာ သီဟသေယျာ၊ တဒ္ဓိတဝသေန၊ သဒိသဝေါဟာရေန ဝါ ဘဂဝတော သေယျာပိ ‘‘သီဟသေယျာ’’တိ ဝုစ္စတိ. တေဇုဿဒဣရိယာပထတ္တာ ဥတ္တမသေယျာ ဝါ၊ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သီဟသေယျံ ကပ္ပေသိ ပါဒေ ပါဒံ အစ္စာဓာယ သတော သမ္ပဇာနော’’တိ၊ (ဒီ. နိ. ၂.၁၉၈) တံ. ကပ္ပနကာလော ကရဏကာလော နနူတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

‘‘ယထာ တ’’န္တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဥပမာယ အာဝိ ကရောတိ. တတ္ထ ယထာ အညောပိ ဘဂဝတော။ပေ။ ပတိဋ္ဌိတပေမော စေဝ အခီဏာသဝေါ စ အနေကေသု။ပေ။ ဥပကာရသဉ္ဇနိတစိတ္တမဒ္ဒဝေါ စ အကာသိ၊ ဧဝံ အာယသ္မာပိ အာနန္ဒော ဘဂဝတော ဂုဏ။ပေ။ မဒ္ဒဝေါ စ ဟုတွာ အကာသီတိ ယောဇနာ. န္တိ နိပါတမတ္တံ. အပိစ ဧတေန တထာကရဏဟေတုံ ဒဿေတိ၊ ယထာ အညေပိ ယထာဝုတ္တသဘာဝါ အကံသု၊ တထာ အာယသ္မာပိ အာနန္ဒော ဘဂဝတော။ပေ။ ပတိဋ္ဌိတပေမတ္တာ စေဝ အခီဏာသဝတ္တာ စ အနေကေသု။ပေ။ ဥပကာရသဉ္ဇနိတစိတ္တမဒ္ဒဝတ္တာ စာတိ ဟေတုအတ္ထဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ. ဟေတုဂဗ္ဘာနိ ဟိ ဧတာနိ ပဒါနိ တဒတ္ထဿေဝ တထာကရဏဟေတုဘာဝတော. ဓနပါလဒမန (စူဠဝ. ၃၄၂)၊ သုဝဏ္ဏကက္ကဋ (ဇာ. ၁.၅.၉၄)၊ စူဠဟံသ (ဇာ. ၁.၁၅.၁၃၃) -မဟာဟံသဇာတကာဒီဟိ (ဇာ. ၂.၂၁.၈၉) စေတ္ထ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ဂုဏာနံ ဂဏော၊ သောယေဝ အမတနိပ္ဖါဒကရသသဒိသတာယ အမတရသော. တံ ဇာနနပကတိတာယာတိ ပတိဋ္ဌိတပဒေ ဟေတု. ဥပကာရ။ပေ။ မဒ္ဒဝေါတိ ဥပကာရပုဗ္ဗဘာဝေန သမ္မာဇနိတစိတ္တမုဒုကော. ဧဝမ္ပိ သော ဣမိနာ ကာရဏေန အဓိဝါသေသီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တမေန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တမေနန္တိ တံ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ. ဧတ-သဒ္ဒေါ ဟိ ပဒါလင်္ကာရမတ္တံ. အယဉှိ သဒ္ဒပကတိ၊ ယဒိဒံ ဒွီသု သဗ္ဗနာမေသု ပုဗ္ဗပဒဿေဝ အတ္ထပဒတာ. သံဝေဇေသီတိ ‘‘နနု ဘဂဝတာ ပဋိကစ္စေဝ အက္ခာတံ ‘သဗ္ဗေဟေဝ ပိယေဟိ မနာပေဟိ နာနာဘာဝေါ ဝိနာဘာဝေါ’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၃၊ သံ. နိ. ၅.၃၇၉၊ အ. နိ. ၁၀.၄၈) သံဝေဂံ ဇနေသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ သတိ ‘‘ဘန္တေ။ပေ။ အဿာသေဿထာတိ ပဌမံ ဝတွာ’’တိ သဟ ပါဌသေသေန ယောဇနာ အဿ. ယထာရုတတော ပန အာဒျတ္ထေန ဣတိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဧဝမာဒိနာ သံဝေဇေသီ’’တိ ယောဇနာပိ ယုဇ္ဇတေဝ. ယေန ကေနစိ ဟိ ဝစနေန သံဝေဂံ ဇနေသိ၊ တံ သဗ္ဗမ္ပိ သံဝေဇနဿ ကရဏံ သမ္ဘဝတီတိ. သန္ထမ္ဘိတွာတိ ပရိဒေဝနာဒိဝိရဟေန အတ္တာနံ ပဋိဗန္ဓေတွာ ပတိဋ္ဌာပေတွာ. ဥဿန္နဓာတုကန္တိ ဥပစိတပိတ္တသေမှာဒိဒေါသံ. ပိတ္တသေမှဝါတဝသေန ဟိ တိဿော ဓာတုယော ဣဓ ဘေသဇ္ဇကရဏယောဂျတာယ အဓိပ္ပေတာ၊ ယာ ‘‘ဒေါသာ၊ မလာ’’တိ စ လောကေ ဝုစ္စန္တိ၊ ပထဝီ အာပေါ တေဇော ဝါယော အာကာသောတိ စ ဘေဒေန ပစ္စေကံ ပဉ္စဝိဓာ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘ဝါယုပိတ္တကဖာ ဒေါသာ၊ ဓာတဝေါ စ မလာ တထာ၊

တတ္ထာပိ ပဉ္စဓာချာတာ၊ ပစ္စေကံ ဒေဟဓာရဏာ.

သရီရဒူသနာ ဒေါသာ၊ မလီနကရဏာ မလာ၊

ဓာရဏာ ဓာတဝေါ တေ တု၊ ဣတ္ထမနွတ္ထသညကာ’’တိ.

သမဿာသေတုန္တိ သန္တပ္ပေတုံ. ဒေဝတာယ သံဝေဇိတဒိဝသတော၊ ဇေတဝနဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌဒိဝသတော ဝါ ဒုတိယဒိဝသေ. ဝိရိစ္စတိ ဧတေနာတိ ဝိရေစနံ၊ ဩသဓပရိဘာဝိတံ ခီရမေဝ ဝိရေစနံ တထာ. ယံ သန္ဓာယာတိ ယံ ဘေသဇ္ဇပါနံ သန္ဓာယ. အင်္ဂပစ္စင်္ဂေန သောဘတီတိ သုဘော၊ မနုနော အပစ္စံ မာနဝေါ၊ န-ကာရဿ ပန ဏ-ကာရေ ကတေ မာဏဝေါ. မနူတိ ဟိ ပဌမကပ္ပိကကာလေ မနုဿာနံ မာတာပိတုဋ္ဌာနေ ဌိတော ပုရိသော၊ ယော သာသနေ ‘‘မဟာသမ္မတရာဇာ’’တိ ဝုတ္တော. သော ဟိ သကလလောကဿ ဟိတံ မနဘိ ဇာနာတီတိ မနူတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝမ္ပေတ္ထ ဝဒန္တိ ‘‘ဒန္တဇ န-ကာရသဟိတော မာနဝသဒ္ဒေါ သဗ္ဗသတ္တသာဓာရဏဝစနော၊ မုဒ္ဓဇ ဏ-ကာရသဟိတော ပန မာဏဝသဒ္ဒေါ ကုစ္ဆိတမူဠှာပစ္စဝစနော’’တိ. စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဋ္ဌကထာယမ္ပိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၄.၂၈၉) ဟိ မုဒ္ဓဇ ဏ-ကာရသဟိတဿေဝ မာဏဝသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝဏ္ဏိတော. တဋ္ဋီကာယမ္ပိ ‘‘ယံ အပစ္စံ ကုစ္ဆိတံ မူဠှံ ဝါ၊ တတ္ထ လောကေ မာဏဝဝေါဟာရော၊ ယေဘုယျေန စ သတ္တာ ဒဟရကာလေ မူဠှဓာတုကာ ဟောန္တီတိ တဿေဝတ္ထော ပကာသိတော’’တိ ဝဒန္တိ အာစရိယာ. အညတ္ထ စ ဝီသတိဝဿဗ္ဘန္တရော ယုဝါ မာဏဝေါ၊ ဣဓ ပန တဗ္ဗောဟာရေန မဟလ္လကောပိ. ဝုတ္တဉှိ စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ‘‘မာဏဝေါတိ ပန တံ တရုဏကာလေ ဝေါဟရိံသု၊ သော မဟလ္လကကာလေပိ တေနေဝ ဝေါဟာရေန ဝေါဟရီယတီ’’တိ၊ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၄.၂၈၉) သုဘနာမကေန လဒ္ဓမာဏဝဝေါဟာရေနာတိ အတ္ထော. သော ပန ‘‘သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗုတော၊ အာနန္ဒတ္ထေရော ကိရဿ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အာဂတော၊ မဟာဇနော တံ ဒဿနာယ ဥပသင်္ကမတီ’’တိ သုတွာ ‘‘ဝိဟာရံ ခေါ ပန ဂန္တွာ မဟာဇနမဇ္ဈေ န သက္ကာ သုခေန ပဋိသန္ထာရံ ဝါ ကာတုံ၊ ဓမ္မကထံ ဝါ သောတုံ၊ ဂေဟမာဂတံယေဝ နံ ဒိသွာ သုခေန ပဋိသန္ထာရံ ကရိဿာမိ၊ ဧကာ စ မေ ကင်္ခါ အတ္ထိ၊ တမ္ပိ နံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဧကံ မာဏဝကံ ပေသေသိ၊ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပဟိတံ မာဏဝက’’န္တိ ခုဒ္ဒကေ စေတ္ထ ကပစ္စယော. ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ ‘‘အကာလော’’တိအာဒိကံ ဝစနံ အာနန္ဒတ္ထေရော အဝေါစ.

အကာလောတိ အဇ္ဇ ဂန္တုံ အယုတ္တကာလော. ကသ္မာတိ စေ ‘‘အတ္ထိ မေ’’တိအာဒိမာဟ. ဘေသဇ္ဇမတ္တာတိ အပ္ပကံ ဘေသဇ္ဇံ. အပ္ပတ္ထော ဟေတ္ထ မတ္တာသဒ္ဒေါ ‘‘မတ္တာ သုခပရိစ္စာဂါ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၉၀) ဝိယ. ပီတာတိ ပိဝိတာ. သွေပီတိ ဧတ္ထ ‘‘အပိ-သဒ္ဒေါ အပေက္ခော မန္တာ နုညာယာ’’တိ (ဝဇိရ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) ဝဇိရဗုဒ္ဓိတ္ထေရေန ဝုတ္တံ. အယံ ပန တဿာဓိပ္ပါယော – ‘‘အပ္ပေဝ နာမာ’’တိ သံသယမတ္တေ ဝုတ္တေ အနုညာတဘာဝေါ န သိဒ္ဓေါ၊ တသ္မာ တံ သာဓနတ္ထံ ‘‘အပီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တေန ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ သွေ မယံ ဥပသင်္ကမေယျာမ၊ ဥပသင်္ကမိတုံ ပဋိဗလာ သမာနာ ဥပသင်္ကမိဿာမ စာ’’တိ.

ဒုတိယဒိဝသေတိ ခီရဝိရေစနပီတဒိဝသတော ဒုတိယဒိဝသေ. စေတကတ္ထေရေနာတိ စေတိယရဋ္ဌေ ဇာတတ္တာ စေတကောတိ ဧဝံ လဒ္ဓနာမေန ထေရေန. ပစ္ဆာသမဏေနာတိ ပစ္ဆာနုဂတေန သမဏေန. သဟတ္ထေ စေတံ ကရဏဝစနံ. သုဘေန မာဏဝေန ပုဋ္ဌောတိ ‘‘ယေသု ဓမ္မေသု ဘဝံ ဂေါတမော ဣမံ လောကံ ပတိဋ္ဌပေသိ၊ တေ တဿ အစ္စယေန နဋ္ဌာ နု ခေါ၊ ဓရန္တိ နု ခေါ၊ သစေ ဓရန္တိ၊ ဘဝံ (နတ္ထိ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၄၈) အာနန္ဒော ဇာနိဿတိ၊ ဟန္ဒ နံ ပုစ္ဆာမီ’’တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ ‘‘ယေသံ သော ဘဝံ ဂေါတမော ဓမ္မာနံ ဝဏ္ဏဝါဒီ အဟောသိ၊ ယတ္ထ စ ဣမံ ဇနတံ သမာဒပေသိ နိဝေသေသိ ပတိဋ္ဌာပေသိ၊ ကတမေသာနံ ခေါ ဘော အာနန္ဒ ဓမ္မာနံ သော ဘဝံ ဂေါတမော ဝဏ္ဏဝါဒီ အဟောသီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၈) ပုဋ္ဌော၊ အထဿ ထေရော တီဏိ ပိဋကာနိ သီလက္ခန္ဓာဒီဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘တိဏ္ဏံ ခေါ မာဏဝ ခန္ဓာနံ သော ဘဂဝါ ဝဏ္ဏဝါဒီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၉) ဣဓ သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂေ ဒသမံ သုတ္တမဘာသိ၊ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဣမသ္မိံ။ပေ။ မဘာသီ’’တိ.

ခဏ္ဍန္တိ ဆိန္နံ. ဖုလ္လန္တိ ဘိန္နံ၊ သေဝါလာဟိဆတ္တကာဒိဝိကဿနံ ဝါ၊ တေသံ ပဋိသင်္ခရဏံ သမ္မာ ပါကတိကကရဏံ၊ အဘိနဝပဋိကရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပကဋ္ဌာယာတိ အာသန္နာယ. ဝဿံ ဥပနေန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝဿူပနာယိကာ၊ ဝဿူပဂတကာလော၊ တာယ. သင်္ဂီတိပါဠိယံ (စူဠဝ. ၄၄၀) သာမညေန ဝုတ္တမ္ပိ ဝစနံ ဧဝံ ဂတေယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ သံသန္ဒေတုံ သာဓေတုံ ဝါ အာဟ ‘‘ဧဝဉှီ’’တိအာဒိ.

ရာဇဂဟံ ပရိဝါရေတွာတိ ဗဟိနဂရေ ဌိတဘာဝေန ဝုတ္တံ. ဆဍ္ဍိတပတိတဥက္လာပါတိ ဆဍ္ဍိတာ စ ပတိတာ စ ဥက္လာပါ စ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဆဍ္ဍိတာ ဝိဿဋ္ဌာ၊ တတောယေဝ စ ဥပစိကာဒီဟိ ခါဒိတတ္တာ ဣတော စိတော စ ပတိတာ၊ သမ္မဇ္ဇနာဘာဝေန အာကိဏ္ဏကစဝရတ္တာ ဥက္လာပါ စာတိ. တဒေဝတ္ထံ ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဝေတိ. အဝကုထိ ပူတိဘာဝမဂမာသီတိ ဥက္လာပေါ ထ-ကာရဿ လ-ကာရံ ကတွာ၊ ဥဇ္ဈိဋ္ဌော ဝါ ကလာပေါသမူဟောတိ ဥက္လာပေါ၊ ဝဏ္ဏသင်္ဂမနဝသေနေဝံ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ဥပက္လေသော၊ သ္နေဟော’’ – ဣစ္စာဒိ၊ တေန ယုတ္တာတိ တထာ. ပရိစ္ဆေဒဝသေန ဝေဏီယန္တိ ဒိဿန္တီတိ ပရိဝေဏာ. ကုရုမာနာတိ ကတ္တုကာမာ. သေနာသနဝတ္တာနံ ပညတ္တတ္တာ၊ သေနာသနက္ခန္ဓကေ စ သေနာသနပဋိဗဒ္ဓါနံ ဗဟူနမ္ပိ ဝစနာနံ ဝုတ္တတ္တာ သေနာသနပဋိသင်္ခရဏမ္ပိ တဿ ပူဇာယေဝ နာမာတိ အာဟ ‘‘ဘဂဝတော ဝစနပူဇနတ္ထ’’န္တိ. ပဌမံ မာသန္တိ ဝဿာနဿ ပဌမံ မာသံ. အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ. ‘‘တိတ္ထိယဝါဒပရိမောစနတ္ထဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘တိတ္ထိယာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ယန္တိ ကတိကဝတ္တကရဏံ. ဧဒိသေသု ဟိ ဌာနေသု ယံ-သဒ္ဒေါ တံ-သဒ္ဒါနပေက္ခော တေနေဝ အတ္ထဿ ပရိပုဏ္ဏတ္တာ. ယံ ဝါ ကတိကဝတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တဒေဝ မယာပိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဧသ နယော ဤဒိသေသု ဘဂဝတာ။ပေ။ ဝဏ္ဏိတန္တိ သေနာသနဝတ္တံ ပညပေန္တေန သေနာသနက္ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၃၀၈) စ သေနာသနပဋိဗဒ္ဓဝစနံ ကထေန္တေန ဝဏ္ဏိတံ. သင်္ဂါယိဿာမာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒဿ ‘‘ဝုတ္တံ အဟောသီ’’တိ စ ဥဘယတ္ထ သမ္ဗန္ဓော၊ ဧကဿ ဝါ ဣတိ-သဒ္ဒဿ လောပေါ.

ဒုတိယဒိဝသေတိ ဧဝံ စိန္တိတဒိဝသတော ဒုတိယဒိဝသေ၊ သော စ ခေါ ဝဿူပနာယိကဒိဝသတော ဒုတိယဒိဝသောဝ. ထေရာ ဟိ အာသဠှိပုဏ္ဏမိတော ပါဋိပဒဒိဝသေယေဝ သန္နိပတိတွာ ဝဿမုပဂန္တွာ ဧဝံ စိန္တေသုန္တိ. ရာဇဒွါရေတိ ရာဇဂေဟဒွါရေ. ဟတ္ထကမ္မန္တိ ဟတ္ထကိရိယံ၊ ဟတ္ထကမ္မဿ ကရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဋိဝေဒေသုန္တိ ဇာနာပေသုံ. ဝိသဋ္ဌာတိ နိရာသင်္ကစိတ္တာ. အာဏာယေဝ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိယာ ပဝတ္တနဋ္ဌေန စက္ကန္တိ အာဏာစက္ကံ. တထာ ဓမ္မောယေဝ စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ၊ တံ ပနိဓ ဒေသနာဉာဏပဋိဝေဓဉာဏဝသေန ဒုဝိဓမ္ပိ ယုဇ္ဇတိ တဒုဘယေနေဝ သင်္ဂီတိယာ ပဝတ္တနတော. ‘‘ဓမ္မစက္ကန္တိ စေတံ ဒေသနာဉာဏဿာပိ နာမံ၊ ပဋိဝေဓဉာဏဿာပီ’’တိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃.၇၈) ဟိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ. သန္နိသဇ္ဇဋ္ဌာနန္တိ သန္နိပတိတွာ နိသီဒနဋ္ဌာနံ. သတ္တ ပဏ္ဏာနိ ယဿာတိ သတ္တပဏ္ဏီ၊ ယော ‘‘ဆတ္တပဏ္ဏော၊ ဝိသမစ္ဆဒေါ’’ တိပိ ဝုစ္စတိ၊ တဿ ဇာတဂုဟဒွါရေတိ အတ္ထော.

ဝိဿကမ္မုနာတိ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ ကမ္မာကမ္မဝိဓာယကံ ဒေဝပုတ္တံ သန္ဓာယာဟ. သုဝိဘတ္တဘိတ္တိထမ္ဘသောပါနန္တိ ဧတ္ထ သုဝိဘတ္တပဒဿ ဒွန္ဒတော ပုဗ္ဗေ သုယျမာနတ္တာ သဗ္ဗေဟိ ဒွန္ဒပဒေဟိ သမ္ဗန္ဓော၊ တထာ ‘‘နာနာဝိဓ။ပေ။ ဝိစိတ္တ’’န္တိအာဒီသုပိ. ရာဇဘဝနဝိဘူတိန္တိ ရာဇဘဝနသမ္ပတ္တိံ၊ ရာဇဘဝနသောဘံ ဝါ. အဝဟသန္တမိဝါတိ အဝဟာသံ ကုရုမာနံ ဝိယ. သိရိယာတိ သောဘာသင်္ခါတာယ လက္ခိယာ. နိကေတနမိဝါတိ ဝသနဋ္ဌာနမိဝ၊ ‘‘ဇလန္တမိဝါ’’တိပိ ပါဌော. ဧကသ္မိံယေဝ ပါနီယတိတ္ထေ နိပတန္တာ ပက္ခိနော ဝိယ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဇနာနံ စက္ခူနိ မဏ္ဍပေယေဝ နိပတန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကနိပါတ။ပေ။ ဝိဟင်္ဂါန’’န္တိ. နယနဝိဟင်္ဂါနန္တိ နယနသင်္ခါတဝိဟင်္ဂါနံ. လောကရာမဏေယျကမိဝ သမ္ပိဏ္ဍိတန္တိ ယဒိ လောကေ ဝိဇ္ဇမာနံ ရာမဏေယျကံ သဗ္ဗမေဝ အာနေတွာ ဧကတ္ထ သမ္ပိဏ္ဍိတံ သိယာ၊ တံ ဝိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ယံ ယံ ဝါ လောကေ ရမိတုမရဟတိ၊ တံ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍိတမိဝါတိပိ အတ္ထော. ဒဋ္ဌဗ္ဗသာရမဏ္ဍန္တိ ဖေဂ္ဂုရဟိတံ သာရံ ဝိယ၊ ကသဋဝိနိမုတ္တံ ပသန္နံ ဝိယ စ ဒဋ္ဌုမရဟရူပေသု သာရဘူတံ၊ ပသန္နဘူတဉ္စ. အပိစ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဒဿနီယော သာရဘူတော ဝိသိဋ္ဌတရော မဏ္ဍော မဏ္ဍနံ အလင်္ကာရော ဧတဿာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗသာရမဏ္ဍော၊ တံ. မဏ္ဍံ သူရိယရသ္မိံ ပါတိ နိဝါရေတိ၊ သဗ္ဗေသံ ဝါ ဇနာနံ မဏ္ဍံ ပသန္နံ ပါတိ ရက္ခတိ၊ မဏ္ဍနမလင်္ကာရံ ဝါ ပါတိ ပိဝတိ အလင်္ကရိတုံ ယုတ္တဘာဝေနာတိ မဏ္ဍပေါ၊ တံ.

ကုသုမဒါမာနိ စ တာနိ ဩလမ္ဗကာနိ စေတိ ကုသုမဒါမောလမ္ဗကာနိ. ဝိသေသနဿ စေတ္ထ ပရနိပါတော ယထာ ‘‘အဂျာဟိတော’’တိ. ဝိဝိဓာနိယေဝ ကုသုမဒါမောလမ္ဗကာနိ တထာ၊ တာနိ ဝိနိဂ္ဂလန္တံ ဝိသေသေန ဝမေန္တံ နိက္ခာမေန္တမိဝ စာရု သောဘနံ ဝိတာနံ ဧတ္ထာတိ တထာ. ကုဋ္ဋေန ဂဟိတော သမံ ကတောတိ ကုဋ္ဋိမော၊ ကောဋ္ဋိမော ဝါ၊ တာဒိသောယေဝ မဏီတိ မဏိကောဋ္ဋိမော၊ နာနာရတနေဟိ ဝိစိတ္တော မဏိကောဋ္ဋိမော၊ တဿ တလံ တထာ. အထ ဝါ မဏိယော ကောဋ္ဋေတွာ ကတတလတ္တာ မဏိကောဋ္ဋေန နိပ္ဖတ္တန္တိ မဏိကောဋ္ဋိမံ၊ တမေဝ တလံ၊ နာနာရတနဝိစိတ္တံ မဏိကောဋ္ဋိမတလံ တထာ. တမိဝ စ နာနာပုပ္ဖူပဟာရဝိစိတ္တံ သုပရိနိဋ္ဌိတဘူမိကမ္မန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ပုပ္ဖပူဇာ ပုပ္ဖူပဟာရော. ဧတ္ထ ဟိ နာနာရတနဝိစိတ္တဂ္ဂဟဏံ နာနာပုပ္ဖူပဟာရဝိစိတ္တတာယနိဒဿနံ၊ မဏိကောဋ္ဋိမတလဂ္ဂဟဏံ သုပရိနိဋ္ဌိတဘူမိကမ္မတာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နန္တိ မဏ္ဍပံ. ဗြဟ္မဝိမာနသဒိသန္တိ ဘာဝနပုံသကံ၊ ယထာ ဗြဟ္မဝိမာနံ သောဘတိ၊ တထာ အလင်္ကရိတွာတိ အတ္ထော. ဝိသေသေန မာနေတဗ္ဗန္တိ ဝိမာနံ. သဒ္ဒဝိဒူ ပန ‘‘ဝိဟေ အာကာသေ မာယန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ဒေဝါ ယေနာတိ ဝိမာန’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဝိသေသေန ဝါ သုစရိတကမ္မုနာ မီယတိ နိမ္မီယတီတိ ဝိမာနံ၊ ဝီတိ ဝါ သကုဏော ဝုစ္စတိ၊ တံ သဏ္ဌာနေန မီယတိ နိမ္မီယတီတိ ဝိမာနန္တိအာဒိနာပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ဝိမာနဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဧကယောဇနဒွိယောဇနာဒိဘာဝေန ပမာဏဝိသေသယုတ္တတာယ၊ သောဘာတိသယယောဂေန စ ဝိသေသတော မာနနီယတာယ ဝိမာန’’န္တိ (ဝိ. ဝ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) ဝုတ္တံ. နတ္ထိ အဂ္ဃမေတေသန္တိ အနဂ္ဃါနိ၊ အပရိမာဏဂ္ဃါနိ အဂ္ဃိတုမသက္ကုဏေယျာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပတိရူပံ၊ ပစ္စေကံ ဝါ အတ္ထရိတဗ္ဗာနီတိ ပစ္စတ္ထရဏာနိ၊ တေသံ သတာနိ တထာ. ဥတ္တရာဘိမုခန္တိ ဥတ္တရဒိသာဘိမုခံ. ဓမ္မောပိ သတ္ထာယေဝ သတ္ထုကိစ္စနိပ္ဖါဒနတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာသနာရဟံ ဓမ္မာသနံ ပညပေတွာ’’တိ. ယထာဟ ‘‘ယော ခေါ။ပေ။ မမစ္စယေန သတ္ထာ’’တိအာဒိ၊ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၆) တထာဂတပ္ပဝေဒိတဓမ္မဒေသကဿ ဝါ သတ္ထုကိစ္စာဝဟတ္တာ တထာရူပေ အာသနေ နိသီဒိတုမရဟတီတိ ဒဿေတုမ္ပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. အာသနာရဟန္တိ နိသီဒနာရဟံ. ဓမ္မာသနန္တိ ဓမ္မဒေသကာသနံ၊ ဓမ္မံ ဝါ ကထေတုံ ယုတ္တာသနံ. ဒန္တခစိတန္တိ ဒန္တေဟိ ခစိတံ၊ ဟတ္ထိဒန္တေဟိ ကတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဒန္တော နာမ ဟတ္ထိဒန္တော ဝုစ္စတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဓမ္မာသနေ. မမ ကိစ္စန္တိ မမ ကမ္မံ၊ မယာ ဝါ ကရဏီယံ.

ဣဒါနိ အာယသ္မတော အာနန္ဒဿ အသေက္ခဘူမိသမာပဇ္ဇနံ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မိဉ္စ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တသ္မိဉ္စ ပန ဒိဝသဧတိ တထာ ရညာ အာရောစာပိတဒိဝသေ၊ သာဝဏမာသဿကာဠပက္ခစတုတ္ထဒိဝသေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနတ္ထဇနနတော ဝိသသင်္ကာသတာယ ကိလေသော ဝိသံ၊ တဿ ခီဏာသဝဘာဝတော အညထာဘာဝသင်္ခါတာ သတ္တိ ဂန္ဓော. တထာ ဟိ သော ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနာဒီသု ဝိလာပါဒိမကာသိ. အပိစ ဝိသဇနနကပုပ္ဖါဒိဂန္ဓပဋိဘာဂတာယ နာနာဝိဓဒုက္ခဟေတုကိရိယာဇနနကော ကိလေသောဝ ‘‘ဝိသဂန္ဓော’’တိ ဝုစ္စတိ. တထာ ဟိ သော ‘‘ဝိသံ ဟရတီတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသမူလာတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသဖလာတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသပရိဘောဂါတိ ဝိသတ္တိကာ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၃) ဝုတ္တောတိ. အပိစ ဝိသဂန္ဓောနာမ ဝိရူပေါ မံသာဒိဂန္ဓော၊ တံသဒိသတာယ ပန ကိလေသော. ‘‘ဝိဿသဒ္ဒေါ ဟိ ဝိရူပေ’’တိ (ဓ. သ. ဋီ. ၆၂၄) အဘိဓမ္မဋီကာယံဝုတ္တံ. အဒ္ဓါတိ ဧကံသတော. သံဝေဂန္တိ ဓမ္မသံဝေဂံ. ‘‘ဩဟိတဘာရာန’’န္တိ ဟိ ယေဘုယျေန၊ ပဓာနေန စ ဝုတ္တံ. ဧဒိသေသု ပန ဌာနေသု တဒညေသမ္ပိ ဓမ္မသံဝေဂေါယေဝ အဓိပ္ပေတော. တထာ ဟိ ‘‘သံဝေဂေါ နာမ သဟောတ္တပ္ပံ ဉာဏံ၊ သော တဿာ ဘဂဝတော ဒဿနေ ဥပ္ပဇ္ဇီ’’တိ (ဝိ. ဝ. အဋ္ဌ. ၈၃၈) ရဇ္ဇုမာလာဝိမာနဝဏ္ဏနာယံဝုတ္တံ၊ သာ စ တဒါ အဝိညာတသာသနာ အနာဂတဖလာတိ. ဣတရထာ ဟိ စိတ္တုတြာသဝသေန ဒေါသောယေဝ သံဝေဂေါတိ အာပဇ္ဇတိ၊ ဧဝဉ္စ သတိ သော တဿ အသေက္ခဘူမိသမာပဇ္ဇနဿ ဧကံသကာရဏံ န သိယာ. ဧဝမဘူတော စ သော ဣဓ န ဝတ္တဗ္ဗောယေဝါတိ အလမတိပပဉ္စေန. တေနာတိ တသ္မာ သွေ သံဃသန္နိပါတဿ ဝတ္တမာနတ္တာ၊ သေက္ခသကရဏီယတ္တာ ဝါ. တေ န ယုတ္တန္တိ တဝ န ယုတ္တံ၊ တယာ ဝါ သန္နိပါတံ ဂန္တုံ န ပတိရူပံ.

မေတန္တိ မမ ဧတံ ဂမနံ. ယွာဟန္တိ ယော အဟံ၊ ယန္တိ ဝါ ကိရိယာပရာမသနံ၊ တေန ‘‘ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ ဧတ္ထ ဂမနကိရိယံ ပရာမသတိ၊ ကိရိယာပရာမသနဿ စ ယံ တံ-သဒ္ဒဿ အယံ ပကတိ၊ ယဒိဒံ နပုံသကလိင်္ဂေန၊ ဧကဝစနေန စ ယောဂျတာ တထာယေဝ တတ္ထ တတ္ထ ဒဿနတော. ကိရိယာယ ဟိ သဘာဝတော နပုံသကတ္တမေကတ္တဉ္စ ဣစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ. အာဝဇ္ဇေသီတိ ဥပနာမေသိ. မုတ္တာတိ မုစ္စိတာ. အပ္ပတ္တဉ္စာတိ အဂတဉ္စ၊ ဗိမ္ဗောဟနေ န တာဝ ဌပိတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတသ္မိံ အန္တရေတိ ဧတ္ထန္တရေ၊ ဣမိနာ ပဒဒွယေန ဒဿိတကာလာနံ ဝေမဇ္ဈက္ခဏေ၊ တထာဒဿိတကာလဒွယဿ ဝါ ဝိဝရေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘‘ကာရဏေ စေဝ စိတ္တေ စ၊ ခဏသ္မိံ ဝိဝရေပိ စ၊

ဝေမဇ္ဈာဒီသု အတ္ထေသု ‘အန္တရာ’တိ ရဝေါ ဂတော’’တိ.

ဟိ ဝုတ္တံ. အနုပါဒါယာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ကဉ္စိ ဓမ္မံ အဂ္ဂဟေတွာ၊ ယေဟိ ဝါ ကိလေသေဟိ မုစ္စတိ၊ တေသံ လေသမတ္တမ္ပိ အဂ္ဂဟေတွာ. အာသဝေဟီတိ ဘဝတော အာ ဘဝဂ္ဂံ၊ ဓမ္မတော စ အာ ဂေါတြဘုံ သဝနတော ပဝတ္တနတော အာသဝသညိတေဟိ ကိလေသေဟိ. ဥပလက္ခဏဝစနမတ္တဉ္စေတံ. တဒေကဋ္ဌတာယ ဟိ သဗ္ဗေဟိပိ ကိလေသေဟိ သဗ္ဗေဟိပိ ပါပဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိယေဝ. စိတ္တံ ဝိမုစ္စီတိ စိတ္တံ အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ အာသဝေဟိ ဝိမုစ္စမာနံ ဟုတွာ အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ဝိမုစ္စိ. တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိနာ. စင်္ကမေနာတိ စင်္ကမနကိရိယာယ. ဝိသေသန္တိ အတ္တနာ လဒ္ဓမဂ္ဂဖလတော ဝိသေသမဂ္ဂဖလံ. ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယဘူတံ ကတံ ဥပစိတံ ပုညံ ယေနာတိ ကတပုညော၊ အရဟတ္တာဓိဂမာယ ကတာဓိကာရောတိ အတ္ထော. ပဓာနမနုယုဉ္ဇာတိ ဝီရိယမနုယုဉ္ဇာဟိ၊ အရဟတ္တသမာပတ္တိယာ အနုယောဂံ ကရောဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟောဟိသီတိ ဘဝိဿသိ. ကထာဒေါသောတိ ကထာယ ဒေါသော ဝိတထဘာဝေါ. အစ္စာရဒ္ဓန္တိ အတိဝိယ အာရဒ္ဓံ. ဥဒ္ဓစ္စာယာတိ ဥဒ္ဓတဘာဝါယ. ဟန္ဒာတိ ဝေါဿဂ္ဂဝစနံ. တေန ဟိ အဓုနာယေဝ ယောဇေမိ၊ န ပနာဟံ ပပဉ္စံ ကရောမီတိ ဝေါဿဂ္ဂံ ကရောတိ. ဝီရိယသမတံ ယောဇေမီတိ စင်္ကမနဝီရိယဿ အဓိမတ္တတ္တာ တဿ ဟာပနဝသေန သမာဓိနာ သမတာပါဒနေန ဝီရိယဿ သမတံ သမဘာဝံ ယောဇေမိ၊ ဝီရိယေန ဝါ သမထသင်္ခါတံ သမာဓိံ ယောဇေမီတိပိ အတ္ထော. ဒွိဓာပိ ဟိ ပါဌော ဒိဿတိ. ဝိဿမိဿာမီတိ အဿသိဿာမိ. ဣဒါနိ တဿ ဝိသေသတော ပသံသနာရဟဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာတိ စတုဣရိယာပထဝိရဟိတတာကာရဏေန. ‘‘အနိပန္နော’’တိအာဒီနိ ပစ္စုပ္ပန္နဝစနာနေဝ. ပရိနိဗ္ဗုတောပိ သော အာကာသေယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယိ. တသ္မာ ထေရဿ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ၊ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနဉ္စ ဝိသေသေန ပသံသာရဟံ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတမေဝါတိ.

ဒုတိယဒိဝသေတိ ထေရေန အရဟတ္တပတ္တဒိဝသတော ဒုတိယဒိဝသေ. ပဉ္စမိယန္တိ တိထီပေက္ခာယ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ဒုတိယဒိဝသေ’’တိ ဣမိနာ တုလျာဓိကရဏံ. ဘိန္နလိင်္ဂမ္ပိ ဟိ တုလျတ္ထပဒံ ဒိဿတိ ယထာ ‘‘ဂုဏော ပမာဏံ၊ ဝီသတိ စိတ္တာနိ’’ ဣစ္စာဒိ. ကာဠပက္ခဿာတိ သာဝဏမာသကာဠပက္ခဿ. ပဌမဉှိ မာသံ ခဏ္ဍဖုလ္လပဋိသင်္ခရဏမကံသု၊ ပဌမမာသဘာဝေါ စ မဇ္ဈိမပ္ပဒေသဝေါဟာရေန. တတ္ထ ဟိ ပုရိမပုဏ္ဏမိတော ယာဝ အပရာ ပုဏ္ဏမီ၊ တာဝ ဧကော မာသောတိ ဝေါဟရန္တိ. တတော တီဏိ ဒိဝသာနိ ရာဇာ မဏ္ဍပမကာသိ၊ တတော ဒုတိယဒိဝသေ ထေရော အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ၊ တတိယဒိဝသေ ပန သန္နိပတိတွာ ထေရာ သင်္ဂီတိမကံသု၊ တသ္မာ အာသဠှိမာသကာဠပက္ခပါဋိပဒတော ယာဝ သာဝဏမာသကာဠပက္ခပဉ္စမီ၊ တာဝ ပဉ္စဒိဝသာဓိကော ဧကမာသော ဟောတိ. သမာနောတိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော. ဟဋ္ဌတုဋ္ဌစိတ္တောတိ အတိဝိယ သောမနဿစိတ္တော၊ ပါမောဇ္ဇေန ဝါ ဟဋ္ဌစိတ္တော ပီတိယာ တုဋ္ဌစိတ္တော. ဧကံသန္တိ ဧကသ္မိံ အံသေ၊ ဝါမံသေတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ဝင်္ဂီသသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တံ –

‘‘ဧကံသံ စီဝရန္တိ ဧတ္ထ ပုန သဏ္ဌာပနဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ ဧကံသန္တိ စ ဝါမံသံ ပါရုပိတွာ ဌိတဿေတံ အဓိဝစနံ. ယတော ယထာ ဝါမံသံ ပါရုပိတွာ ဌိတံ ဟောတိ၊ တထာ စီဝရံ ကတွာတိ ဧဝမဿတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၅).

ဗန္ဓ။ပေ။ ဝိယာတိ ဝဏ္ဋတော ပဝုတ္တသုပရိပက္ကတာလဖလမိဝ. ပဏ္ဍု။ပေ။ ဝိယာတိ သိတပီတပဘာယုတ္တပဏ္ဍုရောမဇကမ္ဗလေ ဌပိတော ဇာတိမာ မဏိ ဝိယ၊ ဇာတိဝစနေန စေတ္ထ ကုတ္တိမံ နိဝတ္တေတိ. သမုဂ္ဂတပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယာတိ ဇုဏှပက္ခပန္နရသုပေါသထေ သမုဂ္ဂတော သောဠသကလာပရိပုဏ္ဏော စန္ဒော ဝိယ. ဗာလာ။ပေ။ ဝိယာတိ တရုဏသူရိယပဘာသမ္ဖဿေန ဖုလ္လိတသုဝဏ္ဏဝဏ္ဏပရာဂဂဗ္ဘံ သတပတ္တပဒ္ဓံ ဝိယ. ‘‘ပိဉ္ဇရသဒ္ဒေါ ဟိ ဟေမဝဏ္ဏပရိယာယော’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၂၂) သာရတ္ထဒီပနိယံ ဝုတ္တော. ပရိယောဒါတေနာတိ ပဘဿရေန. သပ္ပဘေနာတိ ဝဏ္ဏပ္ပဘာယ၊ သီလပ္ပဘာယ စ သမန္နာဂတေန. သဿိရိကေနာတိ သရီရသောဘဂ္ဂါဒိသင်္ခါတာယ သိရိယာ အတိဝိယ သိရိမတာ. မုခဝရေနာတိ ယထာဝုတ္တသောဘာသမလင်္ကတတ္တာ ဥတ္တမမုခေန. ကာမံ ‘‘အဟမသ္မိ အရဟတ္တံ ပတ္တော’’တိ နာရောစေသိ၊ တထာရူပါယ ပန ဥတ္တမလီဠာယ ဂမနတော ပဿန္တာ သဗ္ဗေပိ တမတ္ထံ ဇာနန္တိ၊ တသ္မာ အာရောစေန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတ္တနော အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ အာရောစယမာနော ဝိယ အဂမာသီ’’တိ.

ကိမတ္ထံ ပနာယံ ဧဝမာရောစယမာနော ဝိယ အဂမာသီတိ? ဝုစ္စတေ – သော ဟိ ‘‘အတ္တုပနာယိကံ အကတွာ အညဗျာကရဏံ ဘဂဝတာ သံဝဏ္ဏိတ’’န္တိ မနသိ ကရိတွာ ‘‘သေက္ခတာယ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂီတိယာ ဂဟေတုမယုတ္တမ္ပိ ဗဟုဿုတတ္တာ ဂဏှိဿာမာ’’တိ နိသိန္နာနံ ထေရာနံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိဝိဇာနနေန သောမနဿုပ္ပါဒနတ္ထံ၊ ‘‘အပ္ပမတ္တော ဟောဟီ’’တိ ဘဂဝတာ ဒိန္နဩဝါဒဿ စ သဖလတာဒီပနတ္ထံ ဧဝမာရောစယမာနော ဝိယ အဂမာသီတိ. အာယသ္မတောမဟာကဿပဿ ဧတဒဟောသိ သမသမဋ္ဌပနာဒိနာ ယထာဝုတ္တကာရဏေန သတ္ထုကပ္ပတ္တာ. ဓရေယျာတိ ဝိဇ္ဇမာနော ဘဝေယျ. ‘‘သောဘတိ ဝတ တေ အာဝုသော အာနန္ဒ အရဟတ္တသမဓိဂမတာ’’တိအာဒိနာ သာဓုကာရမဒါသိ. အယမိဓ ဒီဃဘာဏကာနံ ဝါဒေါ. ခုဒ္ဒကဘာဏကေသု စ သုတ္တနိပါတခုဒ္ဒကပါဌဘာဏကာနံ ဝါဒေါတိပိ ယုဇ္ဇတိ တဒဋ္ဌကထာသုပိ တထာ ဝုတ္တတ္တာ.

မဇ္ဈိမံ နိကာယံ ဘဏန္တိ သီလေနာတိ မဇ္ဈိမဘာဏကာ၊ တပ္ပဂုဏာ အာစရိယာ. ယထာဝုဍ္ဎန္တိ ဝုဍ္ဎပဋိပါဋိံ၊ တဒနတိက္ကမိတွာ ဝါ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဘိက္ခုသံဃေ. အာနန္ဒဿ ဧတမာသနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ ဧဝံကထနသမယေ. ထေရော စိန္တေသိ ‘‘ကုဟိံ ဂတော’’တိ ပုစ္ဆန္တာနံ အတ္တာနံ ဒဿေန္တေ အတိဝိယ ပါကဋဘာဝေန ဘဝိဿမာနတ္တာ၊ အယမ္ပိ မဇ္ဈိမဘာဏကေသွေဝ ဧကစ္စာနံ ဝါဒေါ၊ တသ္မာ ဣတိပိ ဧကေ ဝဒန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. အာကာသေန အာဂန္တွာ အတ္တနော အာသနေယေဝ အတ္တာနံ ဒဿေသီတိပိ တေသမေဝ ဧကစ္စေ ဝဒန္တိ. ပုလ္လိင်္ဂဝိသယေ ဟိ ‘‘ဧကေ’’တိ ဝုတ္တေ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘ဧကစ္စေ’’တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တီသုပိ စေတ္ထ ဝါဒေသု တေသံ တေသံ ဘာဏကာနံ တေန တေနာကာရေန အာဂတမတ္တံ ဌပေတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ ဝစနေ အညံ ဝိသေသကာရဏံ နတ္ထိ. သတ္တမာသံ ကတာယ ဟိ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂီတိယာ ကဒါစိ ပကတိယာဝ၊ ကဒါစိ ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ၊ ကဒါစိ အာကာသေန အာဂတတ္တာ တံ တဒါဂမနမုပါဒါယ တထာ တထာ ဝဒန္တိ. အပိစ သင်္ဂီတိယာ အာဒိဒိဝသေယေဝ ပဌမံ ပကတိယာ အာဂန္တွာ တတော ပရံ အာကာသမဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပရိသံ ပတ္တကာလေ တတော ဩတရိတွာ ဘိက္ခုပန္တိံ အပီဠေန္တော ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ အာသနေ အတ္တာနံ ဒဿေသီတိပိ ဝဒန္တိ. ယထာ ဝါ တထာ ဝါ အာဂစ္ဆတု၊ အာဂမနာကာရမတ္တံ န ပမာဏံ၊ အာဂန္တွာ ဂတကာလေ အာယသ္မတော မဟာကဿပဿ သာဓုကာရဒါနမေဝ ပမာဏံ သတ္ထာရာ ဒါတဗ္ဗသာဓုကာရဒါနေနေဝ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ အညေသမ္ပိ ဉာပိတတ္တာ၊ ဘဂဝတိ ဓရမာနေ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာယ စ ပသံသာယ ထေရဿ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ. တသ္မာ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗတ္ထာပီတိ သဗ္ဗေသုပိ တီသု ဝါဒေသု.

ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ဘိက္ခူ အာလပီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော၊ အညတြ ပန ဉာပနေပိ ဒိဿတိ ယထာ ‘‘အာမန္တယာမိ ဝေါ ဘိက္ခဝေ၊ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၈) ပဋိဝေဒယာမိ ဝေါ ဘိက္ခဝေ’’တိ (အ. နိ. ၇.၇၂) ပက္ကောသနေပိ ဒိဿတိ ယထာ ‘‘ဧဟိ တွံ ဘိက္ခု မမ ဝစနေန သာရိပုတ္တံ အာမန္တေဟီ’’တိ (အ. နိ. ၉.၁၁) အာလပနေပိ ဒိဿတိ ယထာ ‘‘တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ ‘ဘိက္ခဝေါ’တိ’’ (သံ. နိ. ၁.၂၄၉)၊ ဣဓာပိ အာလပနေတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ. အာလပနမတ္တဿ ပန အဘာဝတော ‘‘ကိံ ပဌမံ သင်္ဂါယာမာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန ဝိညာပိယမာနတ္ထန္တရေန စ သဟစရဏတော ဉာပနေဝ ဝဋ္ဋတိ၊ တသ္မာ အာမန္တေသီတိ ပဋိဝေဒေသိ ဝိညာပေသီတိ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ‘‘တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ ‘ဘိက္ခဝေါ’တိ၊ ‘ဘဒ္ဒန္တေ’တိ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသု’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) ဟိ အာလပနမတ္တမေဝ ဒိဿတိ၊ န ဝိညာပိယမာနတ္ထန္တရံ၊ တံ ပန ‘‘ဘူတပုဗ္ဗံ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) ပစ္စေကမေဝ အာရဒ္ဓံ. တသ္မာ တာဒိသေသွေဝ အာလပနေ ဝဋ္ဋတီတိ နော တက္ကော. သဒ္ဒဝိဒူ ပန ဝဒန္တိ ‘‘အာမန္တယိတွာ ဒေဝိန္ဒော၊ ဝိဿကမ္မံ မဟိဒ္ဓိက’န္တိအာဒီသု (စရိယာ. ၁၀၇) ဝိယ မန္တသဒ္ဒေါ ဂုတ္တဘာသနေ. တသ္မာ ‘အာမန္တေသီ’တိ ဧတဿ သမ္မန္တယီတိ အတ္ထော’’တိ. ‘‘အာဝုသော’’တိအာဒိ အာမန္တနာကာရဒီပနံ. ဓမ္မံ ဝါ ဝိနယံ ဝါတိ ဧတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဝိကပ္ပနေ၊ တေန ‘‘ကိမေကံ တေသု ပဌမံ သင်္ဂါယာမာ’’တိ ဒဿေတိ. ကသ္မာ အာယူတိ အာဟ ‘‘ဝိနယေ ဌိတေ’’တိအာဒိ. ‘‘ယသ္မာ၊ တသ္မာ’’တိ စ အဇ္ဈာဟရိတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တသ္မာတိ တာယ အာယုသရိက္ခတာယ. ဓုရန္တိ ဇေဋ္ဌကံ. နော နပ္ပဟောတီတိ ပဟောတိယေဝ. ဒွိပဋိသေဓော ဟိ သဟ အတိသယေန ပကတျတ္ထဒီပကော.

ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဧသော အဂ္ဂေါ. လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော. ယဒိဒန္တိ စ ယော အယံ၊ ယဒိဒံ ခန္ဓပဉ္စကန္တိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ သတိ ‘‘ဧတဒဂ္ဂ’’န္တိ ယထာရုတလိင်္ဂမေဝ. ‘‘ယဒိဒ’’န္တိ ပဒဿ စ အယံ သဘာဝေါ၊ ယာ တဿ တဿ အတ္ထဿ ဝတ္တဗ္ဗဿ လိင်္ဂါနုရူပေန ‘‘ယော အယ’’န္တိ ဝါ ‘‘ယာ အယ’’န္တိ ဝါ ‘‘ယံ ဣဒ’’န္တိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗတာ တထာယေဝဿ တတ္ထ တတ္ထ ဒဿိတတ္တာ. ဘိက္ခူနံ ဝိနယဓရာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏဆဋ္ဌီနိဒ္ဒေသော.

အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သမ္မန္နီတိ သယမေဝ အတ္တာနံ သမ္မတံ အကာသိ. ‘‘အတ္တနာ’’တိ ဟိ ဣဒံ တတိယာဝိသေသနံ ဘဝတိ၊ တဉ္စ ပရေဟိ သမ္မန္နနံ နိဝတ္တေတိ၊ ‘‘အတ္တနာ’’တိ ဝါ အယံ ဝိဘတျန္တပတိရူပကော အဗျယသဒ္ဒေါ. ကေစိ ပန ‘‘လိင်္ဂတ္ထေ တတိယာ အဘိဟိတကတ္တုဘာဝတော’’တိ ဝဒန္တိ. တဒယုတ္တမေဝ ‘‘ထေရော’’တိ ကတ္တုနော ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ဝိဿဇ္ဇနတ္ထာယ အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သမ္မန္နီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပုစ္ဆဓာတုဿ ဒွိကမ္မိကတ္တာ ‘‘ဥပါလိံ ဝိနယ’’န္တိ ကမ္မဒွယံ ဝုတ္တံ.

ဗီဇနိံ ဂဟေတွာတိ ဧတ္ထ ဗီဇနီဂဟဏံ ဓမ္မကထိကာနံ ဓမ္မတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တာယ ဟိ ဓမ္မကထိကာနံ ပရိသာယ ဟတ္ထကုက္ကုစ္စမုခဝိကာရာဒိ ပဋိစ္ဆာဒီယတိ. ဘဂဝါ စ ဓမ္မကထိကာနံ ဓမ္မတာဒဿနတ္ထမေဝ ဝိစိတြဗီဇနိံ ဂဏှာတိ. အညထာ ဟိ သဗ္ဗဿပိ လောကဿ အလင်္ကာရဘူတံ ပရမုက္ကံသဂတသိက္ခာသံယမာနံ ဗုဒ္ဓါနံ မုခစန္ဒမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗံ န သိယာ. ‘‘ပဌမံ အာဝုသော ဥပါလိ ပါရာဇိကံ ကတ္ထ ပညတ္တ’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု တဿ သင်္ဂီတိယာ ပုရိမကာလေ ပဌမဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ? နော န ယုတ္တော ဘဂဝတာ ပညတ္တာနုက္ကမေန၊ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသာနုက္ကမေန စ ပဌမဘာဝဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ယေဘုယျေန ဟိ တီဏိ ပိဋကာနိ ဘဂဝတော ဓရမာနကာလေ ဌိတာနုက္ကမေနေဝ သင်္ဂီတာနိ၊ ဝိသေသတော ဝိနယာဘိဓမ္မပိဋကာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကိသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ၊ မေထုနဓမ္မေတိ စ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ. ‘‘ကတ္ထ ပညတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ဒဿိတေန သဟ တဒဝသိဋ္ဌမ္ပိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဝတ္ထုမ္ပိ ပုစ္ဆီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

သင်္ဂီတိကာရကဝစနသမ္မိဿံ ဝါ နု ခေါ၊ သုဒ္ဓံ ဝါ ဗုဒ္ဓဝစနန္တိ အာသင်္ကာပရိဟရဏတ္ထံ၊ ယထာသင်္ဂီတဿေဝ ပမာဏဘာဝံ ဒဿနတ္ထဉ္စ ပုစ္ဆံ သမုဒ္ဓရိတွာ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ‘‘ကိံ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ပဌမပါရာဇိကေတိ ဧတိဿံ တထာသင်္ဂီတာယ ပဌမပါရာဇိကပါဠိယံ. တေနေဝါဟ ‘‘န ဟိ တထာဂတာ ဧကဗျဉ္ဇနမ္ပိ နိရတ္ထကံ ဝဒန္တီ’’တိ. အပနေတဗ္ဗန္တိ အတိရေကဘာဝေန နိရတ္ထကတာယ၊ ဝိတထဘာဝေန ဝါ အယုတ္တတာယ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗဝစနံ. ပက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ အသမ္ပုဏ္ဏတာယ ဥပနေတဗ္ဗဝစနံ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. သာဝကာနံ ပန ဒေဝတာနံ ဝါ ဘာသိတေတိ ဘဂဝတော ပုစ္ဆာထောမနာဒိဝသေန ဘာသိတံ သန္ဓာယာဟ. သဗ္ဗတ္ထာပီတိ ဘဂဝတော သာဝကာနံ ဒေဝတာနဉ္စ ဘာသိတေပိ. တံ ပန ပက္ခိပနံ သမ္ဗန္ဓဝစနမတ္တဿေဝ၊ န သဘာဝါယုတ္တိယာ အတ္ထဿာတိ ဒဿေတိ ‘‘ကိံ ပန တ’’န္တိအာဒိနာ သမ္ဗန္ဓဝစနမတ္တန္တိ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓဝစနမေဝ. ဣဒံ ပဌမပါရာဇိကန္တိ ဝဝတ္ထပေတွာ ဌပေသုံ ဣမိနာဝ ဝါစနာမဂ္ဂေန ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိကိစ္စနိပ္ဖါဒနတ္ထံ၊ တဒတ္ထမေဝ စ ဂဏသဇ္ဈာယမကံသု ‘‘တေန။ပေ။ ဝိဟရတီ’’တိ. သဇ္ဈာယာရမ္ဘကာလေယေဝ ပထဝီ အကမ္ပိတ္ထာတိ ဝဒန္တိ၊ တဒိဒံ ပန ပထဝီကမ္ပနံ ထေရာနံ ဓမ္မသဇ္ဈာယာနုဘာဝေနာတိ ဉာပေတုံ ‘‘သာဓုကာရံ ဒဒမာနာ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဒကပရိယန္တန္တိ ပထဝီသန္ဓာရကဥဒကပရိယန္တံ. တသ္မိဉှိ စလိတေယေဝ သာပိ စလတိ၊ ဧတေန စ ပဒေသပထဝီကမ္ပနံ နိဝတ္တေတိ.

ကိဉ္စာပိ ပါဠိယံ ဂဏနာ နတ္ထိ၊ သင်္ဂီတိမာရောပိတာနိ ပန ဧတ္တကာနေဝါတိ ဒီပေတုံ ‘‘ပဉ္စသတ္တတိ သိက္ခာပဒါနီ’’တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုရိမနယေနေဝါ’’တိ ဧတေန သာဓုကာရံ ဒဒမာနာ ဝိယာတိ အတ္ထမာဟ. န ကေဝလံ သိက္ခာပဒကဏ္ဍဝိဘင်္ဂနိယမေနေဝ၊ အထ ခေါ ပမာဏနိယမေနာပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘စတုသဋ္ဌိဘာဏဝါရာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဘာဏဝါရောတိ –

‘‘အဋ္ဌက္ခရာ ဧကပဒံ၊ ဧကဂါထာ စတုပ္ပဒံ၊

ဂါထာ စေကာ မတော ဂန္ထော၊ ဂန္ထော ဗာတ္တိံသတက္ခရော.

ဗာတ္တိံသက္ခရဂန္ထာနံ၊ ပညာသဒွိသတံ ပန၊

ဘာဏဝါရော မတော ဧကော၊ သွဋ္ဌက္ခရသဟဿကော’’တိ.

ဧဝံ အဋ္ဌက္ခရသဟဿပရိမာဏော ပါဌော ဝုစ္စတိ. ဘဏိတဗ္ဗော ဝါရော ယဿာတိ ဟိ ဘာဏဝါရော၊ ဧကေန သဇ္ဈာယနမဂ္ဂေန ကထေတဗ္ဗဝါရောတိ အတ္ထော. ခန္ဓကန္တိ မဟာဝဂ္ဂစူဠဝဂ္ဂံ. ခန္ဓာနံ သမူဟတော၊ ပကာသနတော ဝါ ခန္ဓကောတိ ဟိ ဝုစ္စတိ၊ ခန္ဓာတိ စေတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇူပသမ္ပဒါဒိဝိနယကမ္မသင်္ခါတာ၊ စာရိတ္တဝါရိတ္တသိက္ခာပဒသင်္ခါတာ စ ပညတ္တိယော အဓိပ္ပေတာ. ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီနိ ဟိ ဘဂဝတာ ပညတ္တတ္တာ ပညတ္တိယောတိ ဝုစ္စန္တိ. ပညတ္တိယဉ္စ ခန္ဓသဒ္ဒေါ ဒိဿတိ ‘‘ဒါရုက္ခန္ဓော၊ (အ. နိ. ၆.၄၁) အဂ္ဂိက္ခန္ဓော (အ. နိ. ၇.၇၂)၊ ဥဒကက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၄၅၊ ၆.၃၇) ဝိယ. အပိစ ဘာဂရာသဋ္ဌတာပိ ယုဇ္ဇတိယေဝ တာသံ ပညတ္တီနံ ဘာဂတော၊ ရာသိတော စ ဝိဘတ္တတ္တာ၊ တံ ပန ဝိနယပိဋကံ ဘာဏကေဟိ ရက္ခိတံ ဂေါပိတံ သင်္ဂဟာရုဠှနယေနေဝ စိရကာလံ အနဿမာနံ ဟုတွာ ပတိဋ္ဌဟိဿတီတိ အာယသ္မန္တံ ဥပါလိတ္ထေရံ ပဋိစ္ဆာပေသုံ ‘‘အာဝုသော ဣမံ တုယှံ နိဿိတကေ ဝါစေဟီ’’တိ.

ဓမ္မံ သင်္ဂါယိတုကာမောတိ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မသင်္ဂီတိံ ကတ္တုကာမော ‘‘ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၆) ဝိယ ပါရိသေသနယေန ဓမ္မသဒ္ဒဿ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မေသွေဝ ပဝတ္တနတော. အယမတ္ထော ဥပရိ အာဝိ ဘဝိဿတိ.

သံဃံ ဉာပေသီတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကတရံ အာဝုသော ပိဋကန္တိ ဝိနယာဝသေသေသု ဒွီသု ပိဋကေသု ကတရံ ပိဋကံ. ဝိနယာဘိဓမ္မာနမ္ပိ ခုဒ္ဒကသင်္ဂီတိပရိယာပန္နတ္တာ တမန္တရေန ဝုတ္တံ ‘‘သုတ္တန္တပိဋကေ စတဿော သင်္ဂီတိယော’’တိ. သင်္ဂီတိယောတိ စ သင်္ဂါယနကာလေ ဒီဃာဒိဝသေန ဝိသုံ ဝိသုံ နိယမေတွာ သင်္ဂယှမာနတ္တာ နိကာယာဝ ဝုစ္စန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဒီဃသင်္ဂီတိ’’န္တိအာဒိ. သုတ္တာနေဝ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဝဂ္ဂကရဏဝသေန တယော ဝဂ္ဂါ၊ နာညာနီတိ ဒဿေတုံ ‘‘စတုတ္တိံသ သုတ္တာနိ တယော ဝဂ္ဂါ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ စတုတ္တိသံ သုတ္တာနိ တယော ဝဂ္ဂါ ဟောန္တိ၊ သုတ္တာနိ ဝါ စတုတ္တိံသ၊ တေသံ ဝဂ္ဂကရဏဝသေန တယော ဝဂ္ဂါ၊ တေသု တီသု ဝဂ္ဂေသူတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ဗြဟ္မဇာလသုတ္တံ နာမ အတ္ထိ၊ တံ ပဌမံ သင်္ဂါယာမာ’’တိ ဝုတ္တေ ကသ္မာတိ စောဒနာသမ္ဘဝတော ‘‘တိဝိဓသီလာလင်္ကတ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဟေတုဂဗ္ဘာနိ ဟိ ဧတာနိ. စူဠမဇ္ဈိမမဟာသီလဝသေန တိဝိဓဿာပိ သီလဿ ပကာသနတ္တာ တေန အလင်္ကတံ ဝိဘူသိတံ တထာ နာနာဝိဓေ မိစ္ဆာဇီဝဘူတေ ကုဟနလပနာဒယော ဝိဒ္ဓံသေတီတိ နာနာဝိဓမိစ္ဆာဇီဝကုဟနလပနာဒိဝိဒ္ဓံသနံ. တတ္ထ ကုဟနာတိ ကုဟာယနာ၊ ပစ္စယပဋိသေဝနသာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထသန္နိဿိတသင်္ခါတေန တိဝိဓေန ဝတ္ထုနာ ဝိမှာပနာတိ အတ္ထော. လပနာတိ ဝိဟာရံ အာဂတေ မနုဿေ ဒိသွာ ‘‘ကိမတ္ထာယ ဘောန္တော အာဂတာ၊ ကိံ ဘိက္ခူ နိမန္တေတုံ. ယဒိ ဧဝံ ဂစ္ဆထ၊ အဟံ ပစ္ဆတော ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆာမီ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ဘာသနာ. အာဒိသဒ္ဒေန ပုပ္ဖဒါနာဒယော၊ နေမိတ္တိကတာဒယော စ သင်္ဂဏှာတိ. အပိစေတ္ထ မိစ္ဆာဇီဝသဒ္ဒေန ကုဟနလပနာဟိ သေသံ အနေသနံ ဂဏှာတိ. အာဒိသဒ္ဒေန ပန တဒဝသေသံ မဟိစ္ဆတာဒိကံ ဒုဿိလျန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ပလိဝေဌနဋ္ဌေန ဇာလသရိက္ခတာယ ဇာလံ၊ တဿ ဝိနိဝေဌနံ အပလိဝေဌကရဏံ တထာ.

အန္တရာ စ ဘန္တေ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒန္တိ ဧတ္ထ အန္တရာသဒ္ဒေါ ဝိဝရေ ‘‘အပိစာယံ ဘိက္ခဝေ တပေါဒါဒွိန္နံ မဟာနိရယာနံ အန္တရိကာယ အာဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၃၁) ဝိယ. တသ္မာ ရာဇဂဟဿ စ နာဠန္ဒဿ စ ဝိဝရေတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အန္တရာသဒ္ဒေန ပန ယုတ္တတ္တာ ဥပယောဂဝစနံ ကတံ. ဤဒိသေသု ဌာနေသု အက္ခရစိန္တကာ ‘‘အန္တရာ ဂါမဉ္စ နဒိဉ္စ ယာတီ’’တိ ဧဝံ ဧကမေဝ အန္တရာသဒ္ဒံ ပယုဇ္ဇန္တိ၊ သော ဒုတိယပဒေနပိ ယောဇေတဗ္ဗော ဟောတိ. အယောဇိယမာနေ ဟိ ဥပယောဂဝစနံ န ပါပုဏာတိ သာမိဝစနဿ ပသင်္ဂေ အန္တရာသဒ္ဒယောဂေန ဥပယောဂဝစနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တတ္ထ ရညော ကီဠနတ္ထံ ပဋိဘာနစိတ္တဝိစိတြအဂါရမကံသု၊ တံ ‘‘ရာဇာဂါရက’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မိံ. အမ္ဗလဋ္ဌိကာတိ ရညော ဥယျာနံ. တဿ ကိရ ဒွါရသမီပေ တရုဏော အမ္ဗရုက္ခော အတ္ထိ၊ တံ ‘‘အမ္ဗလဋ္ဌိကာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တဿ သမီပေ ပဝတ္တတ္တာ ဥယျာနမ္ပိ ‘‘အမ္ဗလဋ္ဌိကာ’’ တွေဝ သင်္ချံ ဂတံ ယထာ ‘‘ဝရုဏနဂရ’’န္တိ၊ တသ္မာ အမ္ဗလဋ္ဌိကာယံ နာမ ဥယျာနေ ရာဇာဂါရကေတိ အတ္ထော. အဝိညာယမာနဿ ဟိ ဝိညာပနတ္ထံ ဧတံ အာဓာရဒွယံ ဝုတ္တံ ရာဇာဂါရမေတဿာတိ ဝါ ရာဇာဂါရကံ၊ ဥယျာနံ၊ ရာဇာဂါရဝတိ အမ္ဗလဋ္ဌိကာယံ နာမ ဥယျာနေတိ အတ္ထော. ဘိန္နလိင်္ဂမ္ပိ ဟိ ဝိသေသနပဒမတ္ထီ’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ၊ ဧဝံ သတိ ရာဇာဂါရံ အာဓာရော န သိယာ. ‘‘ရာဇာဂါရကေတိ ဧဝံနာမကေ ဥယျာနေ အဘိရမနာရဟံ ကိရ ရာဇာဂါရမ္ပိ. တတ္ထ၊ ယဿ ဝသေနေတံ ဧဝံ နာမံ လဘတီ’’တိ (ဝဇိရ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) ဝဇိရဗုဒ္ဓိတ္ထေရော. ဧဝံ သတိ ‘‘အမ္ဗလဋ္ဌိကာယ’’န္တိ အာသန္နတရုဏမ္ဗရုက္ခေန ဝိသေသေတွာ ‘‘ရာဇာဂါရကေ’’တိ ဥယျာနမေဝ နာမဝသေန ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော အာပဇ္ဇတိ၊ တထာ စ ဝုတ္တဒေါသောဝ သိယာ. သုပ္ပိယဉ္စ ပရိဗ္ဗာဇကန္တိ သုပ္ပိယံ နာမ သဉ္စယဿ အန္တေဝါသိံ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကဉ္စ. ဗြဟ္မဒတ္တဉ္စ မာဏဝန္တိ ဧတ္ထ တရုဏော ‘‘မာဏဝေါ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘အမ္ဗဋ္ဌော မာဏဝေါ၊ အင်္ဂကော မာဏဝေါ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၉၊ ၂၁၁) ဝိယ၊ တသ္မာ ဗြဟ္မဒတ္တံ နာမ တရုဏပုရိသဉ္စ အာရဗ္ဘာတိ အတ္ထော. ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏေတိ ပသံသာယ စေဝ ဂရဟာယ စ. အထ ဝါ ဂုဏော ဝဏ္ဏော၊ အဂုဏော အဝဏ္ဏော၊ တေသံ ဘာသနံ ဥတ္တရပဒလောပေန တထာ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ရူပဘဝေါ ရူပ’’န္တိ.

‘‘တတော ပရ’’န္တိအာဒိမှိ အယံ ဝစနက္ကမော – သာမညဖလံ ပနာဝုသော အာနန္ဒ ကတ္ထ ဘာသိတန္တိ? ရာဇဂဟေ ဘန္တေ ဇီဝကမ္ဗဝနေတိ. ကေန သဒ္ဓိန္တိ? အဇာတသတ္တုနာ ဝေဒေဟိပုတ္တေန သဒ္ဓိန္တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ သာမညဖလဿ နိဒါနမ္ပိ ပုစ္ဆိ၊ ပုဂ္ဂလမ္ပိ ပုစ္ဆီတိ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ကံ အာရဗ္ဘာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ကေန သဒ္ဓိ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာတိ စေ? န ဘဂဝတာ ဧဝ ဧတံ သုတ္တံ ဘာသိတံ၊ ရညာပိ ‘‘ယထာ နု ခေါ ဣမာနိ ပုထုသိပ္ပါယတနာနီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၃) ကိဉ္စိ ကိဉ္စိ ဝုတ္တမတ္ထိ၊ တသ္မာ ဧဝမေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ. ဣမိနာဝ နယေန သဗ္ဗတ္ထ ‘‘ကံ အာရဗ္ဘာ’’တိ ဝါ ‘‘ကေန သဒ္ဓိ’’န္တိ ဝါ ယထာရဟံ ဝတွာ သင်္ဂီတိမကာသီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တန္တိန္တိ သုတ္တဝဂ္ဂသမုဒါယဝသေန ဝဝတ္ထိတံ ပါဠိံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘တိဝဂ္ဂသင်္ဂဟံ စတုတ္တိံသသုတ္တပဋိမဏ္ဍိတ’’န္တိ ဝစနံ ဥပပန္နံ ဟောတိ. ပရိဟရထာတိ ဥဂ္ဂဟဏဝါစနာဒိဝသေန ဓာရေထ. တတော အနန္တရံ သင်္ဂါယိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘‘ဓမ္မသင်္ဂဟော စာ’’တိအာဒိနာ သမာသော. ဧဝံ သံဝဏ္ဏိတံ ပေါရာဏကေဟီတိ အတ္ထော. ဧတေန ‘‘မဟာဓမ္မဟဒယေန၊ မဟာဓာတုကထာယ ဝါ သဒ္ဓိံ သတ္တပ္ပကရဏံ အဘိဓမ္မပိဋကံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝိတဏ္ဍဝါဒိမတံ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘ကထာဝတ္ထုနာဝ သဒ္ဓိ’’န္တိ ဝုတ္တံ သမာနဝါဒိမတံ ဒဿေတိ. သဏှဉာဏဿ၊ သဏှဉာဏဝန္တာနံ ဝါ ဝိသယဘာဝတော သုခုမဉာဏဂေါစရံ.

စူဠနိဒ္ဒေသမဟာနိဒ္ဒေသဝသေန ဒုဝိဓောပိ နိဒ္ဒေသော. ဇာတကာဒိကေ ခုဒ္ဒကနိကာယပရိယာပန္နေ၊ ယေဘုယျေန စ ဓမ္မနိဒ္ဒေသဘူတေ တာဒိသေ အဘိဓမ္မပိဋကေဝ သင်္ဂဏှိတုံ ယုတ္တံ၊ န ပန ဒီဃနိကာယာဒိပ္ပကာရေ သုတ္တန္တပိဋကေ၊ နာပိ ပညတ္တိနိဒ္ဒေသဘူတေ ဝိနယပိဋကေတိ ဒီဃဘာဏကာ ဇာတကာဒီနံ အဘိဓမ္မပိဋကေ သင်္ဂဟံ ဝဒန္တိ. စရိယာပိဋကဗုဒ္ဓဝံသာနဉ္စေတ္ထ အဂ္ဂဟဏံ ဇာတကဂတိကတ္တာ၊ နေတ္တိပေဋကောပဒေသာဒီနဉ္စ နိဒ္ဒေသပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂဂတိကတ္တာ. မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ဒေသိတာနံ ဇာတကာဒီနံ ယထာနုလောမဒေသနာဘာဝတော တာဒိသေ သုတ္တန္တပိဋကေ သင်္ဂဟော ယုတ္တော၊ န ပန သဘာဝဓမ္မနိဒ္ဒေသဘူတေ ယထာဓမ္မသာသနေ အဘိဓမ္မပိဋကေ၊ နာပိ ပညတ္တိနိဒ္ဒေသဘူတေ ယထာပရာဓသာသနေ ဝိနယပိဋကေတိ ဇာတကာဒီနံ သုတ္တန္တပိဋကပရိယာပန္နတံ ဝဒန္တိ. ယုတ္တမေတ္ထ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ဧဝံ နိမိတ္တပယောဇနကာလဒေသကာရကကရဏပ္ပကာရေဟိ ပဌမံ သင်္ဂီတိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဝဝတ္ထာပိတေသု ဓမ္မဝိနယေသု နာနပ္ပကာရကောသလ္လတ္ထံ ဧကဝိဓာဒိဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဣမိနာ ဧတသဒ္ဒေန ပရာမသိတဗ္ဗံ ယထာဝုတ္တသင်္ဂီတိပ္ပကာရံ နိဒဿေတိ. ‘‘ယဉှီ’’တိအာဒိ ဝိတ္ထာရော. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ အနာဝရဏဉာဏပဒဋ္ဌာနံ မဂ္ဂဉာဏံ၊ မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ အနာဝရဏဉာဏံ. ဧတ္ထန္တရေတိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနဿ၊ ပရိနိဗ္ဗာယနဿ စ ဝိဝရေ. တဒေတံ ပဉ္စစတ္တာလီသ ဝဿာနီတိ ကာလဝသေန နိယမေတိ. ပစ္စဝေက္ခန္တေန ဝါတိ ဥဒါနာဒိဝသေန ပဝတ္တဓမ္မံ သန္ဓာယာဟ. ယံ ဝစနံ ဝုတ္တံ၊ သဗ္ဗံ တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကိံ ပနေတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိမုတ္တိရသမေဝါ’’တိ၊ န တဒညရသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိမုစ္စိတ္ထာတိ ဝိမုတ္တိ၊ ရသိတဗ္ဗံ အဿာဒေတဗ္ဗန္တိ ရသံ၊ ဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ရသမေတဿာတိ ဝိမုတ္တိရသံ၊ အရဟတ္တဖလဿာဒန္တိ အတ္ထော. အယံ အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရဿ မတိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ). အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရော ပန တံ ကေစိဝါဒံ ကတွာ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘ဝိမုစ္စတိ ဝိမုစ္စိတ္ထာတိ ဝိမုတ္တိ၊ ယထာရဟံ မဂ္ဂေါ ဖလဉ္စ. ရသန္တိ ဂုဏော၊ သမ္ပတ္တိကိစ္စံ ဝါ၊ ဝုတ္တနယေန သမာသော. ဝိမုတ္တာနိသံသံ၊ ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိကံ ဝါ မဂ္ဂဖလနိပ္ဖါဒနတော၊ ဝိမုတ္တိကိစ္စံ ဝါ ကိလေသာနမစ္စန္တဝိမုတ္တိသမ္ပာဒနတောတိ အတ္ထော’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ). အင်္ဂုတ္တရဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘အတ္ထရသဿာဒီသု အတ္ထရသော နာမ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ၊ ဓမ္မရသော နာမ စတ္တာရော မဂ္ဂါ၊ ဝိမုတ္တိရသော နာမ အမတနိဗ္ဗာန’’န္တိ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၃၃၅) ဝုတ္တံ.

ကိဉ္စာပိ အဝိသေသေန သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ကိလေသဝိနယနေန ဝိနယော၊ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယပတနာဒိတော ဓာရဏေန ဓမ္မော စ ဟောတိ၊ တထာပိ ဣဓာဓိပ္ပေတေယေဝ ဓမ္မဝိနယေ ဝတ္တိစ္ဆာဝသေန သရူပတော နိဒ္ဓါရေတုံ ‘‘တတ္ထ ဝိနယပိဋက’’န္တိအာဒိမာဟ. အဝသေသံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဓမ္မော ခန္ဓာဒိဝသေန သဘာဝဓမ္မဒေသနာဗာဟုလ္လတော. အထ ဝါ ယဒိပိ ဝိနယော စ ဓမ္မောယေဝ ပရိယတ္တိယာဒိဘာဝတော၊ တထာပိ ဝိနယသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ဘိန္နာဓိကရဏဘာဝေန ပယုတ္တော ဓမ္မသဒ္ဒေါ ဝိနယတန္တိ ဝိပရီတံ တန္တိမေဝ ဒီပေတိ ယထာ ‘‘ပုညဉာဏသမ္ဘာရာ၊ ဂေါဗလီဗဒ္ဒ’’န္တိ. ပယောဂဝသေန တံ ဒဿေန္တေန ‘‘တေနေဝါဟာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယေန ဝိနယ။ပေ။ ဓမ္မော၊ တေနေဝ တေသံ တထာဘာဝံ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၃၄၇) အာဟာတိ အတ္ထော.

‘‘အနေကဇာတိသံသာရ’’န္တိ အယံ ဂါထာ ဘဂဝတာ အတ္တနော သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခန္တေန ဧကူနဝီသတိမဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ အနန္တရံ ဘာသိတာ၊ တသ္မာ ‘‘ပဌမဗုဒ္ဓဝစန’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဣဒံ ကိရ သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ အဝိဇဟိတံ ဥဒါနံ. အယမဿ သင်္ခေပတ္ထော – အဟံ ဣမဿ အတ္တဘာဝသင်္ခါတဿ ဂေဟဿ ကာရကံ တဏှာဝဍ္ဎကိံ ဂဝေသန္တော ယေန ဉာဏေန တံ ဒဋ္ဌုံ သက္ကာ၊ တဿ ဗောဓိဉာဏဿတ္ထာယ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရော ဧတ္တကံ ကာလံ အနေကဇာတိသံသာရံ အနေကဇာတိသတသဟဿသင်္ချံ သံသာရဝဋ္ဋံ အနိဗ္ဗိသံ အနိဗ္ဗိသန္တော တံ ဉာဏံ အဝိန္ဒန္တော အလဘန္တောယေဝ သန္ဓာဝိဿံ သံသရိံ. ယသ္မာ ဇရာဗျာဓိမရဏမိဿတာယ ဇာတိ နာမေသာ ပုနပ္ပုနံ ဥပဂန္တုံ ဒုက္ခာ၊ န စ သာ တသ္မိံ အဒိဋ္ဌေ နိဝတ္တတိ၊ တသ္မာ တံ ဂဝေသန္တော သန္ဓာဝိဿန္တိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ဘော အတ္တဘာဝသင်္ခါတဿ ဂေဟဿ ကာရက တဏှာဝဍ္ဎကိ တွံ မယာ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တေန ဒိဋ္ဌော အသိ. ပုန ဣမံ အတ္တဘာဝသင်္ခါတံ မမ ဂေဟံ န ကာဟသိ န ကရိဿသိ. တဝ သဗ္ဗာ အဝသေသကိလေသ ဖာသုကာ မယာ ဘဂ္ဂါ ဘဉ္ဇိတာ. ဣမဿ တယာ ကတဿ အတ္တဘာဝသင်္ခါတဿ ဂေဟဿ ကူဋံ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတံ ကဏ္ဏိကမဏ္ဍလံ ဝိသင်္ခတံ ဝိဒ္ဓံသိတံ. ဣဒါနိ မမ စိတ္တံ ဝိသင်္ခါရံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဂတံ အနုပဝိဋ္ဌံ. အဟဉ္စ တဏှာနံ ခယ သင်္ခါတံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ၊ အရဟတ္တဖလံ ဝါ အဇ္ဈဂါ အဓိဂတော ပတ္တောသ္မီတိ. ဂဏ္ဌိပဒေသု ပန ဝိသင်္ခါရဂတံ စိတ္တမေဝ တဏှာနံ ခယသင်္ခါတံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ၊ အရဟတ္တဖလံ ဝါ အဇ္ဈဂါ အဓိဂတန္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော.

‘‘သန္ဓာဝိဿ’’န္တိ ဧတ္ထ စ ‘‘ဂါထာယမတီတတ္ထေ ဣမိဿ’’န္တိ နေရုတ္တိကာ. ‘‘တံကာလဝစနိစ္ဆာယမတီတေပိ ဘဝိဿန္တီ’’တိ ကေစိ. ပုနပ္ပုနန္တိ အဘိဏှတ္ထေ နိပါတော. ပါတဗ္ဗာ ရက္ခိတဗ္ဗာတိ ဖာသု ပ-ကာရဿ ဖ-ကာရံ ကတွာ၊ ဖုသိတဗ္ဗာတိ ဝါ ဖာသု၊ သာယေဝ ဖာသုကာ. အဇ္ဈဂါတိ စ ‘‘အဇ္ဇတနိယမာတ္တမိံ ဝါ အံ ဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. ယဒိ ပန စိတ္တမေဝ ကတ္တာ၊ တဒါ ပရောက္ခာယေဝ. အန္တောဇပ္ပနဝသေန ကိရ ဘဂဝါ ‘‘အနေကဇာတိသံသာရ’’န္တိ ဂါထာဒွယမာဟ၊ တသ္မာ ဧသာ မနသာ ပဝတ္တိတဓမ္မာနမာဒိ. ‘‘ယဒါ ဟဝေ ပါတုဘဝန္တိ ဓမ္မာ’’တိ အယံ ပန ဝါစာယ ပဝတ္တိတဓမ္မာနန္တိ ဝဒန္တိ.

ကေစီတိ ခန္ဓကဘာဏကာ. ပဌမံ ဝုတ္တော ပန ဓမ္မပဒဘာဏကာနံ ဝါဒေါ. ယဒါ။ပေ။ ဓမ္မာတိ ဧတ္ထ နိဒဿနတ္ထော၊ အာဒျတ္ထော စ ဣတိ-သဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော. နိဒဿနေန ဟိ မရိယာဒဝစနေန ဝိနာ ပဒတ္ထဝိပလ္လာသကာရိနာဝ အတ္ထော ပရိပုဏ္ဏော န ဟောတိ. တတ္ထ အာဒျတ္ထမေဝ ဣတိ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော၊ ‘‘တေန အာတာပိနော။ပေ။ သဟေတုဓမ္မ’န္တိအာဒိဂါထာတ္တယံ သင်္ဂဏှာတီ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေန ဝုတ္တံ. ခန္ဓကေတိ မဟာဝဂ္ဂေ. ဥဒါနဂါထန္တိ ဇာတိယာ ဧကဝစနံ၊ တတ္ထာပိ ဝါ ပဌမဂါထမေဝ ဂဟေတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဧတ္ထ စ ခန္ဓကဘာဏကာ ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘ဓမ္မပဒဘာဏကာနံ ဂါထာ မနသာဝ ဒေသိတတ္တာ တဒါ မဟတော ဇနဿ ဥပကာရာယ နာဟောသိ၊ အမှာကံ ပန ဂါထာ ဝစီဘေဒံ ကတွာ ဒေသိတတ္တာ တဒါ သုဏန္တာနံ ဒေဝဗြဟ္မာနံ ဥပကာရာယ အဟောသိ၊ တသ္မာ ဣဒမေဝ ပဌမဗုဒ္ဓဝစန’’န္တိ. ဓမ္မပဒဘာဏကာ ပန ‘‘ဒေသနာယ ဇနဿ ဥပကာရာနုပကာရဘာဝေါ ပဌမဘာဝေ လက္ခဏံ န ဟောတိ၊ ဘဂဝတာ မနသာ ပဌမံ ဒေသိတတ္တာ ဣဒမေဝ ပဌမဗုဒ္ဓဝစန’’န္တိ ဝဒန္တိ. တသ္မာ ဥဘယမ္ပိ ဥဘယထာ ယုဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နနု စ ယဒိ ‘‘အနေကဇာတိသံသာရ’’န္တိ ဂါထာ မနသာဝ ဒေသိတာ၊ အထ ကသ္မာ ဓမ္မပဒဋ္ဌကထာယံ ‘‘အနေကဇာတိသံသာရ’န္တိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဗောဓိရုက္ခမူလေ နိသိန္နော ဥဒါနဝသေန ဥဒါနေတွာ အပရဘာဂေ အာနန္ဒတ္ထေရေန ပုဋ္ဌော ကထေသီ’’တိ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.၁၅၂ ဥဒါနဝတ္ထု) ဝုတ္တန္တိ? အတ္ထဝသေန တထာယေဝ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ. တတ္ထာပိ ဟိ မနသာ ဥဒါနေတွာတိ အတ္ထောယေဝ ဂဟေတဗ္ဗော. ဒေသနာ ဝိယ ဟိ ဥဒါနမ္ပိ မနသာ ဥဒါနံ၊ ဝစသာ ဥဒါနန္တိ ဒွိဓာ ဝိညာယတိ. ယဒိ စာယံ ဝစသာ ဥဒါနံ သိယာ၊ ဥဒါနပါဠိယမာရုဠှာ ဘဝေယျ၊ တသ္မာ ဥဒါနပါဠိယမနာရုဠှဘာဝေါယေဝ ဝစသာ အနုဒါနေတွာ မနသာ ဥဒါနဘာဝေ ကာရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ပါဋိပဒဒိဝသေ’’တိ ဣဒံ ‘‘သဗ္ဗညုဘာဝပ္ပတ္တဿာ’’တိ ဧတေန န သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗံ၊ ‘‘ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နာ’’တိ ဧတေန ပန သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗံ. ဝိသာခပုဏ္ဏမာယမေဝ ဟိ ဘဂဝါ ပစ္စူသသမယေ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော. လောကိယသမယေ ပန ဧဝမ္ပိ သမ္ဗဇ္ဈနံ ဘဝတိ၊ တထာပိ နေသ သာသနသမယောတိ န ဂဟေတဗ္ဗံ. သောမနဿမေဝ သောမနဿမယံ ယထာ ‘‘ဒါနမယံ၊ သီလမယ’’န္တိ၊ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅၊ ဣတိဝု. ၆၀၊ နေတ္တိ. ၃၄) တံသမ္ပယုတ္တဉာဏေနာတိ အတ္ထော. သောမနဿေန ဝါ သဟဇာတာဒိသတ္တိယာ ပကတံ၊ တာဒိသေန ဉာဏေနာတိပိ ဝဋ္ဋတိ.

ဟန္ဒာတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. ဣင်္ဃ သမ္ပာဒေထာတိ ဟိ စောဒေတိ. အာမန္တယာမီတိ ပဋိဝေဒယာမိ၊ ဗောဓေမီတိ အတ္ထော. ဝေါတိ ပန ‘‘အာမန္တယာမီ’’တိ ဧတဿ ကမ္မပဒံ. ‘‘အာမန္တနတ္ထေ ဒုတိယာယေဝ၊ န စတုတ္ထီ’’တိ ဟိ ဝတွာ တမေဝုဒါဟရန္တိ အက္ခရစိန္တကာ. ဝယဓမ္မာတိ အနိစ္စလက္ခဏမုခေန သင်္ခါရာနံ ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏမ္ပိ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ယဒနိစ္စံ၊ တံ ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ၊ တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၊ ၄၅၊ ၇၆၊ ၇၇၊ ၂.၃.၁၊ ၄၊ ပဋိ. မ. ၂.၁၀) ဝစနတော. လက္ခဏတ္တယဝိဘာဝနနယေနေဝ စ တဒါရမ္မဏံ ဝိပဿနံ ဒဿေန္တော သဗ္ဗတိတ္ထိယာနံ အဝိသယဘူတံ ဗုဒ္ဓါဝေဏိကံ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနံ အဝိပရီတံ နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒံ ပကာသေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဒါနိ တတ္ထ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ နိယောဇေတိ ‘‘အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာ’’တိ၊ တာယ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနာယ အဝိပရီတနိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါယ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာတိ အတ္ထော. အပိစ ‘‘ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’’တိ ဧတေန သင်္ခေပေန သံဝေဇေတွာ ‘‘အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာ’’တိ သင်္ခေပေနေဝ နိရဝသေသံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ. အပ္ပမာဒပဒဉှိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတံ ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ သာသနံ ပရိယာဒိယိတွာ တိဋ္ဌတိ၊ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတာယ ကေဝလပရိပုဏ္ဏာယ သာသနသင်္ခါတာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာတိ အတ္ထော. ဥဘိန္နမန္တရေတိ ဒွိန္နံ ဝစနာနမန္တရာဠေ ဝေမဇ္ဈေ. ဧတ္ထ ဟိ ကာလဝတာ ကာလောပိ နိဒဿိတော တဒဝိနာဘာဝိတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

သုတ္တန္တပိဋကန္တိ ဧတ္ထ သုတ္တမေဝ သုတ္တန္တံ ယထာ ‘‘ကမ္မန္တံ၊ ဝနန္တ’’န္တိ. သင်္ဂီတဉ္စ အသင်္ဂီတဉ္စာတိ သဗ္ဗသရူပမာဟ. ‘‘အသင်္ဂီတန္တိ စ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓကကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏာဒိ. ကေစိ ပန ‘သုဘသုတ္တံ (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၄) ပဌမသင်္ဂီတိယမသင်္ဂီတ’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုဇ္ဇတိ. ပဌမသင်္ဂီတိတော ပုရေတရမေဝ ဟိ အာယသ္မတာ အာနန္ဒတ္ထေရေန ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သုဘဿ မာဏဝဿ ဘာသိတ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဝုတ္တံ. သုဘသုတ္တံ ပန ‘‘ဧဝံ မေ သုတ္တံ ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ အာနန္ဒော သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ အစိရပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၄) အာဂတံ. တတ္ထ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိဝစနံ ပဌမသင်္ဂီတိယံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒတ္ထေရေနေဝ ဝတ္တုံ ယုတ္တရူပံ န ဟောတိ. န ဟိ အာနန္ဒတ္ထေရော သယမေဝ သုဘသုတ္တံ ဒေသေတွာ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒီနိ ဝဒတိ. ဧဝံ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ‘‘ဧကမိဒါဟံ ဘန္တေ သမယံ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရာမိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိအာဒိ. တသ္မာ ဒုတိယတတိယသင်္ဂီတိကာရကေဟိ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိနာ သုဘသုတ္တံ သင်္ဂီတိမာရောပိတံ ဝိယ ဒိဿတိ. အထာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရဿ ဧဝမဓိပ္ပါယော သိယာ ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရေနေဝ ဝုတ္တမ္ပိ သုဘသုတ္တံ ပဌမသင်္ဂီတိမာရောပေတွာ တန္တိံ ဌပေတုကာမေဟိ မဟာကဿပတ္ထေရာဒီဟိ အညေသု သုတ္တေသု အာဂတနယေနေဝ ‘ဧဝံ မေ သုတ’န္တိအာဒိနာ တန္တိ ဌပိတာ’’တိ. ဧဝံ သတိ ယုဇ္ဇေယျ. အထ ဝါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော သုဘသုတ္တံ သယံ ဒေသေန္တောပိ သာမညဖလာဒီသု ဘဂဝတာ ဒေသိတနယေနေဝ ဒေသေသီတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ လဒ္ဓနယေ ဌတွာ ဒေသိတတ္တာ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ ဓမ္မံ အတ္တနိ အဒဟန္တော ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိမာဟာတိ ဧဝမဓိပ္ပါယေပိ သတိ ယုဇ္ဇတေဝ. ‘‘အနုသင်္ဂီတဉ္စာ’’တိပိ ပါဌော. ဒုတိယတတိယသင်္ဂီတီသု ပုန သင်္ဂီတဉ္စာတိ အတ္ထဝသေန နိန္နာနာကရဏမေဝ. သမောဓာနေတွာ ဝိနယပိဋကံ နာမ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ သုတ္တ။ပေ။ အဘိဓမ္မပိဋကံ နာမ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ.

ဘိက္ခုဘိက္ခုနီပါတိမောက္ခဝသေန ဥဘယာနိ ပါတိမောက္ခာနိ. ဘိက္ခုဘိက္ခုနီဝိဘင်္ဂဝသေန ဒွေ ဝိဘင်္ဂါ. မဟာဝဂ္ဂစူဠဝဂ္ဂေသု အာဂတာ ဒွါဝီသတိ ခန္ဓကာ. ပစ္စေကံ သောဠသဟိ ဝါရေဟိ ဥပလက္ခိတတ္တာ သောဠသ ပရိဝါရာတိ ဝုတ္တံ. ပရိဝါရပါဠိယဉှိ မဟာဝိဘင်္ဂေ သောဠသ ဝါရာ၊ ဘိက္ခုနီဝိဘင်္ဂေ သောဠသ ဝါရာ စာတိ ဗာတ္တိံသ ဝါရာ အာဂတာ. ပေါတ္ထကေသု ပန ကတ္ထစိ ‘‘ပရိဝါရာ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဒိဿတိ၊ ဗဟူသု ပန ပေါတ္ထကေသု ဝိနယဋ္ဌကထာယံ၊ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘သောဠသ ပရိဝါရာ’’တိ ဧဝမေဝ ဒိဿမာနတ္တာ အယမ္ပိ ပါဌော န သက္ကာ ပဋိဗာဟိတုန္တိ တဿေဝတ္ထော ဝုတ္တော. ‘‘ဣတီ’’တိ ယထာဝုတ္တံ ဗုဒ္ဓဝစနံ နိဒဿေတွာ ‘‘ဣဒ’’န္တိ တံ ပရာမသတိ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဝါ ဣဒမတ္ထေ၊ ဣဒန္တိ ဝစနသိလိဋ္ဌတာမတ္တံ၊ ဣတိ ဣဒန္တိ ဝါ ပရိယာယဒွယံ ဣဒမတ္ထေယေဝ ဝတ္တတိ ‘‘ဣဒါနေတရဟိ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဧသ နယော ဤဒိသေသု. ဗြဟ္မဇာလာဒီနိ စတုတ္တိံသ သုတ္တာနိ သင်္ဂယှန္တိ ဧတ္ထ၊ ဧတေန ဝါ၊ တေသံ ဝါ သင်္ဂဟော ဂဏနာ ဧတဿာတိ ဗြဟ္မဇာလာဒိစတုတ္တိံသသုတ္တသင်္ဂဟော. ဧဝမိတရေသုပိ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေသု ဒီဃဘာဏကမဇ္ဈိမဘာဏကာနံ ဝါဒေသု မဇ္ဈိမဘာဏကာနညေဝ ဝါဒဿ ယုတ္တတရတ္တာ ခုဒ္ဒကပါဌာဒယောပိ သုတ္တန္တပိဋကေယေဝ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ခုဒ္ဒက။ပေ။ သုတ္တန္တပိဋကံ နာမာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ‘‘သုဏာထ ဘာဝိတတ္တာနံ၊ ဂါထာ အတ္ထူပနာယိကာတိ (ထေရဂါ. နိဒါနဂါထာ) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ထေရဂါထာ ထေရီဂါထာ’’တိ စ ပါဌော ယုတ္တော.

ဧဝံ သရူပတော ပိဋကတ္တယံ နိယမေတွာ ဣဒါနိ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာတိ တေသု တိဗ္ဗိဓေသု ပိဋကေသု. ဝိဝိဓဝိသေသနယတ္တာတိ ဝိဝိဓနယတ္တာ၊ ဝိသေသနယတ္တာ စ. ဝိနယနတောတိ ဝိနယနဘာဝတော၊ ဘာဝပ္ပဓာနနိဒ္ဒေသောယံ၊ ဘာဝလောပေါ ဝါ၊ ဣတရထာ ဒဗ္ဗမေဝ ပဓာနံ သိယာ၊ တထာ စ သတိ ဝိနယနတာဂုဏသမင်္ဂိနာ ဝိနယဒဗ္ဗေနေဝ ဟေတုဘူတေန ဝိနယောတိ အက္ခာတော၊ န ပန ဝိနယနတာဂုဏေနာတိ အနဓိပ္ပေတတ္ထပ္ပသင်္ဂေါ ဘဝေယျ. အယံ နယော ဧဒိသေသု. ဝိနီယတေ ဝါ ဝိနယနံ၊ တတောတိ အတ္ထော. အယံ ဝိနယောတိ အတ္ထပညတ္တိဘူတော သညီသင်္ခါတော အယံ တန္တိ ဝိနယော. ဝိနယောတိ အက္ခာတောတိ သဒ္ဒပညတ္တိဘူတော သညာသင်္ခါတော ဝိနယော နာမာတိ ကထိတော. အတ္ထပညတ္တိယာ ဟိ နာမပညတ္တိဝိဘာဝနံ နိဗ္ဗစနန္တိ.

ဣဒါနိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ဝိဝိဓာ ဟီ’’တိအာဒိ. ‘‘ဝိဝိဓာ ဧတ္ထ နယာ၊ တသ္မာ ဝိဝိဓနယတ္တာ ဝိနယောတိ အက္ခာတော’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝိဝိဓတ္တံ သရူပတော ဒဿေတိ ‘‘ပဉ္စဝိဓာ’’တိအာဒိနာ၊ တထာ ဝိသေသတ္တမ္ပိ ‘‘ဒဠှီကမ္မာ’’တိအာဒိနာ. လောကဝဇ္ဇေသု သိက္ခာပဒေသု ဒဠှီကမ္မပယောဇနာ၊ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇေသု သိထိလကရဏပယောဇနာ. သညမဝေလံ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တော အာစာရော အဇ္ဈာစာရော၊ ဝီတိက္ကမော၊ ကာယေ၊ ဝါစာယ စ ပဝတ္တော သော၊ တဿ နိသေဓနံ တထာ၊ တေန တထာနိသေဓနမေဝ ပရိယာယေန ကာယဝါစာဝိနယနံ နာမာတိ ဒဿေတိ. ‘‘တသ္မာ’’တိ ဝတွာ တဿာနေကဓာ ပရာမသနမာဟ ‘‘ဝိဝိဓနယတ္တာ’’တိအာဒိ. ယထာဝုတ္တာ စ ဂါထာ ဤဒိသဿ နိဗ္ဗစနဿ ပကာသနတ္ထံ ဝုတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာတိ ဝိဝိဓနယတ္တာဒိဟေတုနာ ကရဏဘူတေနာတိ ဝဒန္တိ. အပိစ ‘‘ဝိဝိဓာ ဟီ’’တိအာဒိဝါကျဿ ယထာဝုတ္တဿ ဂုဏံ ဒဿေန္တော ‘‘တေနာ’’တိအာဒိမာဟာတိပိ သမ္ဗန္ဓံ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သတိ တေနာတိ ဝိဝိဓနယတ္တာဒိနာ ဟေတုဘူတေနာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တဝစနမေဝ သန္ဓာယ ပေါရာဏေဟိ အယံ ဂါထာ ဝုတ္တာတိ သံသန္ဒေတုံ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိပိ ဝဒန္တိ၊ ဒုတိယနယေ ဝိယ ‘‘တေနာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထော. ဧတန္တိ ဂါထာဝစနံ. ဧတဿာတိ ဝိနယသဒ္ဒဿ၊ ‘‘ဝစနတ္ထာ’’တိ ပဒေန သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝစနဿ အတ္ထော’’တိ ဟိ သမ္ဗန္ဓေ ဝုတ္တေပိ တဿ ဝစနသာမညတော ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတဿာ’’တိ ပုန ဝုတ္တံ. နေရုတ္တိကာ ပန သမာသတဒ္ဓိတေသု သိဒ္ဓေသု သာမညတ္တာ၊ နာမသဒ္ဒတ္တာ စ ဧဒိသေသု သဒ္ဒန္တရေန ဝိသေသိတဘာဝံ ဣစ္ဆန္တိ.