ရူပါဝစရကုသလံ

စတုက္ကနယော

ပဌမဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

၁၆၀. ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ‘‘ရူပဘဝေါ ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တော၊ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ (မ. နိ. ၂.၂၄၈၊ ၃.၃၁၂၊ ဓ. သ. ၂၄၈၊ ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉)၊ ရူပရာဂေါ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၆၃) ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပယောဂသမ္ပာဒိတဿ ရူပဇ္ဈာနဿ ရူပဘဝါတိက္ကမဿပိ ဥပါယဘာဝတော ယထာ ရူပူပပတ္တိယာ ဧဝ မဂ္ဂေါတိ အယံ နိယမော န ယုဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ ရူပူပပတ္တိယာ အနဘိနိပ္ဖါဒကဿပိ အတ္ထိဘာဝတော ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂေါ ဧဝါတိ အယမ္ပိ နိယမော န ယုဇ္ဇတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ယဒေဝ ရူပူပပတ္တိယာ နိပ္ဖါဒကံ၊ တဿေဝ သမ္ပယုတ္တဿ ရူပါဝစရကုသလဘာဝေါ၊ န အနဘိနိပ္ဖါဒကဿာတိ အယမတ္ထော အာပန္နောတိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတိ န သဗ္ဗဿ ကုသလဇ္ဈာနဿာတိအာဒိနာ. တတ္ထ သာမညသဒ္ဒေါပိ အဓိကာရဝသေန ဝိသေသနိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတီတိ ‘‘ကုသလဇ္ဈာနဿ မဂ္ဂဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ.

ရူပူပပတ္တိဇနကသဘာဝေါ ရူပဘဝဝိပစ္စနသဘာဝေါတိ တဿပိ ဝိပါကဓမ္မဘာဝေ သတိပိ သဗ္ဗကုသလာကုသလသာဓာရဏံ ဝိပါကဓမ္မဘာဝသာမညံ ‘‘ဝိပါကဓမ္မဘာဝေါ ဝိယာ’’တိ ဥဒါဟရဏဘာဝေန ဝုတ္တံ. သာမညမ္ပိ ဟိ ဝိသေသတော ဘိန္နံ ကတွာ ဝေါဟရီယတီတိ. သဗ္ဗသမာနောတိ ရူပူပပတ္တိယာ နိပ္ဖါဒကဿ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အနိပ္ဖါဒကဿ စ သဗ္ဗဿ ယထာဓိဂတဿ ဈာနဿ သာဓာရဏော. ဧတေန ဥတ္တရပဒါဝဓာရဏဿ ပရိဂ္ဂဟိတတံ ဒဿေတိ. ‘‘ဣတော အညော မဂ္ဂေါ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဣမိနာပိ သဇာတိယာ သာဓာရဏော အညဇာတိဝိနိဝတ္တိယာ အနညသာဓာရဏော ဣမဿ ဈာနဿ ရူပူပပတ္တိယာ ဥပါယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣတရေ ဒွေ သဒ္ဓါ ဟိရီ စ. ယဒိ ပဋိပဒါယ သာဓေတဗ္ဗတော ပုဂ္ဂလပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဒေသနာယ ဘာဝေန္တေန သမယဝဝတ္ထာနံ ကတံ. ပဋိပဒါရဟိတေသု ကထန္တိ အာဟ ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ကေသဉ္စီတိ သမထဘာဝနာယ ကတာဓိကာရာနံ. တေသဉှိ မဂ္ဂါဓိဂမနတော ပုဗ္ဗေ အနဓိဂတဇ္ဈာနာနံ ပဋိသမ္ဘိဒါဒယော ဝိယ မဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ တာနိ သမိဇ္ဈန္တိ.

အညာနီတိ အရိယမဂ္ဂသိဒ္ဓိတော အညာနိ. တေသုပီတိ အရိယမဂ္ဂေန သိဒ္ဓတ္တာ ပဋိပဒါရဟိတေသုပိ. နနု စ အရိယမဂ္ဂသိဒ္ဓဿပိ အာဂမနဝသေန ပဋိပဒါ ဥပလဗ္ဘတိယေဝ. ဣတရထာ ‘‘န ကာမာဝစရံ ဝိယ ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ၊ ‘‘ဗဟုတရံ လောကိယဇ္ဈာနမ္ပိ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတီ’’တိ စ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ? န၊ ယေဘုယျေန ဂဟဏတော ပုဂ္ဂလဝိသေသာပေက္ခတ္တာ စ. အရိယမဂ္ဂသမိဇ္ဈနကဉှိ ဈာနံ ကဿစိဒေဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဣတရံ ဗဟုတရံ လောကိယဇ္ဈာနံ ပုထုဇ္ဇနဿ အရိယဿ စ အကတာဓိကာရဿ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ သိဇ္ဈတီတိ တေသံ ဝသေန ဝုတ္တံ. အရိယမဂ္ဂသိဒ္ဓဿပိ ဈာနဿ ဝိပါကာနံ ဝိယ ကုသလေန အရိယမဂ္ဂေန သဒိသတ္တာဘာဝတော အတဗ္ဗိပါကတ္တာ စ န မဂ္ဂါဂမနဝသေန ပဋိပဒါ ယုဇ္ဇတိ၊ ဧဝမဿ ပဋိပဒါဝိရဟော သိဒ္ဓေါ. ဧဝဉ္စ ကတွာ သုဒ္ဓိကနဝကဒေသနာပိ သုဋ္ဌု နီတာ ဟောတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ လောကုတ္တရကထာယံ ‘‘လောကိယဇ္ဈာနမ္ပီ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၂၇၇).

ဝဋ္ဋာသယဿ ဝိသေသပစ္စယဘူတာယ တဏှာယ တနုကရဏဝသေန ဝိဝဋ္ဋာသယဿ ဝဍ္ဎနန္တိ အာဟ ‘‘တဏှာသံကိလေသသောဓနေန အာသယပေါသန’’န္တိ. အာသယပေါသနန္တိ စ ဈာနဘာဝနာယ ပစ္စယဘူတာ ပုဗ္ဗယောဂါဒိဝသေန သိဒ္ဓါ အဇ္ဈာသယသမ္ပဒါ. သာ ပန တဏှုပတာပဝိဂမေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တဏှာသံကိလေသသောဓနေနာ’’တိ.

ထိနမိဒ္ဓါဒီနန္တိ ထိနမိဒ္ဓဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဝိစိကိစ္ဆာနံ. ပဟာနန္တိ ပဟာယကံ.

တံသဒိသေသူတိ မဟဂ္ဂတဘာဝါဒိနာ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိသဒိသေသု.

ပီတိသုခဝန္တံ ဈာနံ ပီတိသုခန္တိ ဝုတ္တံ ယထာ အရိသသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပီတိသုခ။ပေ။ အကာရော ဝုတ္တော’’တိ အာဟ. မဂ္ဂဿပိ ဝါ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတော တထလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အသမ္မောသဓမ္မန္တိ အဝိနာသဘာဝံ.

ဒုတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

၁၆၁-၁၆၂. ဒိဋ္ဌာဒီနဝဿ တံတံဈာနက္ခဏေ အနုပ္ပဇ္ဇနဓမ္မတာပါဒနံ ဝူပသမနံ ဝိရဇ္ဇနံ ပဟာနဉ္စာတိ ဣဓာဓိပ္ပေတဝိတက္ကာဒယောယေဝ ဈာနင်္ဂဘူတာ တထာ ကရီယန္တိ၊ န တံသမ္ပယုတ္တဖဿာဒယောတိ ဝိတက္ကာဒီနံယေဝ ဝူပသမာဒိဝစနံ ဉာယာဂတံ. ယသ္မာ ပန ဝိတက္ကာဒယော ဝိယ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ဧတေန ဧတံ ဩဠာရိကန္တိ ဒိဋ္ဌာဒီနဝါ ဧဝ၊ တသ္မာ အဝိသေသေန ဝိတက္ကာဒီနံ တံသဟဇာတာနဉ္စ ဝူပသမာဒိကေ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝိတက္ကဝိစာရာဒီနံယေဝ ဝူပသမာဒိကံ ဝုစ္စမာနံ ‘‘အဓိကဝစနမညမတ္ထံ ဗောဓေတီ’’တိ ကိဉ္စိ ဝိသေသံ ဒီပေတီတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ယေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိသုံ ဝိသုံ ဌိတာနိပိ ဝိတက္ကဝိစာရသမတိက္ကမဝစနာဒီနိ ပဟေယျင်္ဂနိဒ္ဒေသတာသာမညေန စိတ္တေန သမူဟတော ဂဟေတွာ အဝယဝေန သမုဒါယောပလက္ခဏံ ကတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တေသံ။ပေ။ တံ ဒီပကန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ. ဣဒါနိ အဝယဝေန သမုဒါယောပလက္ခဏံ ဝိနာ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေန ပီတိဝိရာဂါဒိဝစနာနံ သဝိသယေ သမာနဗျာပါရတံ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ.

တသ္မိံ ဒဿိတေတိ ‘‘ယာ သဒ္ဓါ သဒ္ဒဟနာ’’တိအာဒိနာ ဈာနဝိဘင်္ဂေ သမ္ပသာဒနေ ဒဿိတေ. သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝါတိ တတ္ထေဝ ဝိဘင်္ဂေ ဥဒ္ဒေသပဒုဒ္ဓါရာဒီသု သဒ္ဓါဈာနာနံ ‘‘သမ္ပသာဒန’’န္တိ ဧကာဓိကရဏတာဝစနေနေဝ.

ဩဠာရိကင်္ဂမုခေန ‘‘တဒနုဓမ္မတာ သတီ’’တိ ဝုတ္တာယ တံတံဈာနနိကန္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနံ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနာဒီဟိ ပကာသိတန္တိ အာဟ ‘‘တဏှာပ္ပဟာနံ ဧတေသံ ဝူပသမန’’န္တိ (ဝိဘ. ၇၉၉). ယတော ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဝိရတ္တဘာဝဒီပကံ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနန္တိ တဒုဘယာဘာဝဒီပနံ ပုန ကတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

တတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

၁၆၃. ဝီရိယံ ဥပေက္ခာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟေသု ဗျာပါရာကရဏေန ဥပေက္ခိယတီ’’တိ. ဂဟဏေ မဇ္ဈတ္တဘာဝေန သင်္ခါရေ ဥပေက္ခတီတိ သင်္ခါရုပေက္ခာ၊ တထာပဝတ္တာ ဝိပဿနာ ပညာ. တဿာ ပန ဝိသယတော ပဘေဒေါ ‘‘အဋ္ဌ သင်္ခါရုပေက္ခာ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၅၇) ယဿံ ပါဠိယံ ဝုတ္တော၊ တံ ပါဠိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘ပဌမဇ္ဈာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥပ္ပါဒန္တိ ပုရိမကမ္မပစ္စယာ ဣဓ ဥပ္ပတ္တိံ. ပဝတ္တန္တိ တထာ ဥပ္ပန္နဿ ပဝတ္တိံ. နိမိတ္တန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ သင်္ခါရဂတံ နိမိတ္တဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနတော. အာယူဟနန္တိ အာယတိံ ပဋိသန္ဓိဟေတုဘူတံ ကမ္မံ. ပဋိသန္ဓိန္တိ အာယတိံ ဥပပတ္တိံ. ဂတိန္တိ ယာယ ဂတိယာ သာ ပဋိသန္ဓိ ဟောတိ. နိဗ္ဗတ္တိန္တိ ခန္ဓာနံ နိဗ္ဗတ္တနံ. ဥပပတ္တိန္တိ ‘‘သမာပန္နဿ ဝါ ဥပပန္နဿ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ. ဇာတိန္တိ ဇရာဒီနံ ပစ္စယဘူတံ ဘဝပစ္စယာ ဇာတိံ. ဇရာမရဏာဒယော ပါကဋာ ဧဝ. ဧတ္ထ စ ဥပ္ပါဒါဒယော ပဉ္စေဝ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ဝိသယဝသေန ဝုတ္တာ၊ သေသာ တေသံ ဝေဝစနဝသေန. ‘‘နိဗ္ဗတ္တိ ဇာတီ’’တိ ဣဒဉှိ ဒွယံ ဥပ္ပါဒဿ စေဝ ပဋိသန္ဓိယာ စ ဝေဝစနံ. ‘‘ဂတိ ဥပပတ္တိ စာ’’တိ ဣဒံ ဒွယံ ပဝတ္တဿ. ဇရာဒယော နိမိတ္တဿာတိ.

ဘူတဿာတိ ခန္ဓပဉ္စကဿ. ဧတေဟီတိ ဈာနစိတ္တသမုဋ္ဌိတရူပေဟိ.

စတုက္ကနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဉ္စကနယဝဏ္ဏနာ

၁၆၇. အာကာရဘေဒန္တိ အာကာရဝိသေသံ. အနေကာကာရာ ဟိ ဓမ္မာ၊ တေ စ နိရဝသေသံ ယာထာဝတော ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ. ယထာဟ – ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိ (မဟာနိ. ၁၅၆၊ စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅၊ ပဋိ. ၃.၅). ဒုတိယဇ္ဈာနပက္ခိကံ န ပဌမဇ္ဈာနပက္ခိကန္တိ အဓိပ္ပါယော. တေနေဝါဟ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနမေဝ ဟီ’’တိအာဒိ. အတ္ထတော ဟိ စတုက္ကပဉ္စကနယာ အညမညာနုပ္ပဝေသိနော. ပဉ္စကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ကိံ သဝိစာရတာယ ပဌမဇ္ဈာနပက္ခိကံ ဥဒါဟု အဝိတက္ကတာယ ဒုတိယဇ္ဈာနပက္ခိကန္တိ သိယာ အာသင်္ကာတိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထမိဒံ ဝုတ္တံ. ကသ္မာတိအာဒိနာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ. သုတ္တန္တဒေသနာသု စ ဒုတိယဇ္ဈာနမေဝ ဘဇန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. စ-သဒ္ဒေန န ကေဝလံ ဣဓေဝ၊ အထ ခေါ သုတ္တန္တဒေသနာသုပီတိ ဒေသနန္တရေပိ ယထာဝုတ္တဇ္ဈာနဿ ပဌမဇ္ဈာနပက္ခိကတ္တာဘာဝံ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ ဘဇနမ္ပိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိတက္ကဝူပသမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန သုတ္တန္တေပိ ပဉ္စကနယဿ လဗ္ဘမာနတံ ဒဿေတိ.

နနု စ သုတ္တန္တေ စတ္တာရိယေဝ ဈာနာနိ ဝိဘတ္တာနီတိ ပဉ္စကနယော နတ္ထိယေဝါတိ? န၊ ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရော သမာဓီ’’တိအာဒိနာ သမာဓိတ္တယာပဒေသေန ပဉ္စကနယဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ. စတုက္ကနယနိဿိတော ပန ကတွာ ပဉ္စကနယော ဝိဘတ္တောတိ တတ္ထာပိ ပဉ္စကနယော နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗော. ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဟိ ဝိတက္ကဿ ဝိစာရဿ ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝိတက္ကဝိစာရာနန္တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. တထာ အဝိတက္ကအဝိစာရာနန္တိ စ ဝိနာ သဟ စ ဝိစာရေန ဝိတက္ကပ္ပဟာနေန အဝိတက္ကံ သဟ ဝိနာ စ ဝိတက္ကေန ဝိစာရပ္ပဟာနေန အဝိစာရန္တိ အဝိတက္ကံ အဝိစာရံ အဝိတက္ကအဝိစာရဉ္စာတိ ဝါ တိဝိဓမ္ပိ သက္ကာ သင်္ဂဏှိတုံ.

ဒုတိယန္တိ စ ဝိတက္ကရဟိတေ ဝိတက္ကဝိစာရဒွယရဟိတေ စ ဉာယာဂတာ ဒေသနာ. ဒုတိယံ အဓိဂန္တဗ္ဗတ္တာ ဝိစာရမတ္တရဟိတေပိ ဒွယပ္ပဟာနာဓိဂတသမာနဓမ္မတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဉ္စကနယနိဒ္ဒေသေ ဒုတိယေ ဝူပသန္တောပိ ဝိတက္ကော တံသဟာယဝိစာရာဝူပသမေန န သမ္မာဝူပသန္တောတိ ဝိတက္ကဝိစာရဒွယရဟိတေ ဝိယ ဝိစာရဝူပသမေနေဝ တဒုပသမံ သေသဓမ္မသမာနတဉ္စ ဒဿေန္တေန ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ စေတသော ဧကောဒိဘာဝံ အဝိတက္ကံ အဝိစာရံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ တတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ တတိယံ စတုက္ကနယေ ဒုတိယေန နိဗ္ဗိသေသံ ဝိဘတ္တံ. ဒုဝိဓဿပိ သဟာယဝိရဟေန အညထာ စ ဝိတက္ကပ္ပဟာနေန အဝိတက္ကတ္တံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခတ္တဉ္စ သမာနန္တိ သမာနဓမ္မတ္တာပိ ဒုတိယန္တိ နိဒ္ဒေသော. ဝိစာရမတ္တမ္ပိ ဟိ ဝိတက္ကဝိစာရဒွယရဟိတံ ဝိယ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ ဒုတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ အဝိတက္ကံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခန္တိ ဝိဘတ္တံ. ပဌမဇ္ဈာနေ ဝါ သဟစာရီသု ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဧကံ အတိက္ကမိတွာ ဒုတိယမ္ပိ တတြဋ္ဌမေဝ ဒေါသတော ဒိသွာ ဥဘယမ္ပိ သဟာတိက္ကမန္တဿ ပဉ္စကနယေ တတိယံ ဝုတ္တံ တတိယံ အဓိဂန္တဗ္ဗတ္တာ. ပဌမတော အနန္တရဘာဝေန ပနဿ ဒုတိယဘာဝေါ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ သရူပတော ပဉ္စကနယော န ဝိဘတ္တောတိ? ဝိနေယျဇ္ဈာသယတော. ယထာနုလောမဒေသနာ ဟိ သုတ္တန္တဒေသနာတိ.

ပဋိပဒါစတုက္ကာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၇၆-၁၈၀. တဒနုရူပတာတိ တဿ ပဌမာဒိဇ္ဈာနဿ အနုရူပသဘာဝါ. ယထာလဒ္ဓဇ္ဈာနံ သန္တတော ပဏီတတော ဒိသွာ အဿာဒယမာနာ နိကန္တိ တံသမ္ပယုတ္တာ ခန္ဓာ ဝါ တဒါရက္ခဘူတာ သတိယေဝ ဝါ တဿ ဈာနဿ အနုစ္ဆဝိကတာယ ‘‘တဒနုဓမ္မတာ သတီ’’တိ ဝုတ္တာတိ. ကဒါစီတိ ယဒါ ပဌမံ အဓိဂန္တွာ ယထာနိသိန္နောယေဝ ဝိနာ ပယောဂန္တရံ ဒုတိယာဒီနိ အဓိဂစ္ဆတိ၊ ဤဒိသေ ကာလေတိ အတ္ထော.

၁၈၆. ကုသလဇ္ဈာနဿ အဓိဂတတ္တာ ‘‘သေက္ခာ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ တေ ဥပ္ပါဒေန္တိ နာမာတိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ အနုပ္ပဇ္ဇမာနတံ သန္ဓာယာဟ.

ကသိဏကထာဝဏ္ဏနာ

၂၀၃. အာရုပ္ပပါဒကတာ စ ဒဿိတာ ဝိနာ အဘာဝတော. န ဟိ တေသံ အာရုပ္ပပါဒကတာယ ဝိနာ နိရောဓပါဒကတာ အတ္ထီတိ. နိမ္မိနိတုံ ဣစ္ဆိတဿ ဝတ္ထုနော နိမ္မာနဝသေန ခိပ္ပံ နိသန္တိ နိသာမနံ အာလောစနံ အဓိဂမော ဧတဿာတိ ခိပ္ပနိသန္တိ. တဗ္ဘာဝေါ ‘‘ခိပ္ပနိသန္တိဘာဝေါ’’တိ အာဟ ‘‘ခိပ္ပဒဿနံ ခိပ္ပါဘိညတာ’’တိ.

ကသိဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ

၂၀၄. ပဋိဘာဂနိမိတ္တဘူတံ ကသိဏာရမ္မဏသင်္ခါတံ အာယတနံ ကာရဏံ ဧတဿာတိ ကသိဏာယတနံ၊ ဈာနံ. အထ ဝါ အာရမ္မဏဿ အနဝသေသဖရဏဋ္ဌေန ကသိဏဉ္စ တံ အာယတနဉ္စ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စာတိ သသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ ကသိဏာယတနံ. တေနေဝါဟ ‘‘သတိပိ အဘိဘာယတနာနံ ကသိဏာယတနတ္တေ’’တိ. ဘာဝနာယ နိမိတ္တံ ဘာဝနာနိမိတ္တံ၊ အာရမ္မဏဿ ပရိတ္တပ္ပမာဏတာ သုဝိသုဒ္ဓနီလာဒိတာ စ၊ တဒေဝ နာနတ္တံ. ဘာဝနာ ဧဝ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂဘူတာ ဘာဝနာနိမိတ္တံ၊ တဿ နာနတ္တံ ဘာဝနာနိမိတ္တနာနတ္တံ. ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ဟိ ယထာဝုတ္တဝိသေသေ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသတော နာနာသဘာဝါတိ. ကသိဏနိမိတ္တဿ အဘိဘဝနကဘာဝနာနိမိတ္တနာနတ္တံ ကသိဏ။ပေ။ နာနတ္တံ၊ တတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဧတ္ထ စ ပုရိမာနိ စတ္တာရိ အဘိဘာယတနာနိ ဘူတကသိဏာရမ္မဏာနိ၊ ဘူတကသိဏေသု စ ယံ သုဝဏ္ဏံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏန္တိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. တတ္ထ ပဝတ္တိတာနိ သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတေန ပဝတ္တိတာနိ ပဌမတတိယာဘိဘာယတနာနီတိ ဒုတိယစတုတ္ထာနိ ဝဏ္ဏကသိဏာရမ္မဏာနိ. ယဒိ ဧဝံ ဒုတိယစတုတ္ထေဟိ ပဉ္စမာဒီနံ ကော ဝိသေသောတိ ‘‘ပဉ္စမာဒီနိ ဝဏ္ဏတော ရမဏီယတရာနိ၊ န တထာ ဣတရာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ပုရိမာနိပိ စတ္တာရိ အဋ္ဌ ကသိဏာရမ္မဏာနေဝ၊ တသ္မာ တံ နေသံ မတိမတ္တံ ‘‘အဋ္ဌသု ကသိဏေသူ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဝိမောက္ခေသု စ ပဌမဒုတိယဝိမောက္ခာ အဋ္ဌ ကသိဏာရမ္မဏာ. တတိယော ဝဏ္ဏကသိဏာရမ္မဏော. ပဌမဒုတိယာပိ ဝါ ဝဏ္ဏကသိဏာရမ္မဏာ ဧဝ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ နီလကသိဏာဒိရူပါနိ ဈာနစက္ခုနာ ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. အာရမ္မဏမနုညတာယ ဟိ တတ္ထ အနိဂ္ဂတိတဘာဝေန တေသံ ပဝတ္တီတိ. ဧဝံ သန္တေ တတိယဿ ဣတရေဟိ ကော ဝိသေသောတိ? သုဘာကာရာဘောဂေါ. တတိယော ဧဝ ဟိ သုဘန္တိ အာဘုဇနဝသေန ပဝတ္တတိ၊ န ဣတရေတိ.

ဉာဏံ အပ္ပနာပညာ. ဝိဇ္ဇမာနေပီတိ အပိ-သဒ္ဒေန အဝိဇ္ဇမာနေပီတိ ဒဿေတိ. ပရိတ္တပ္ပမာဏတာ အဘိဘဝနဿ ကာရဏံ ဣမေသု စတူသု အဘိဘာယတနေသူတိ အဓိပ္ပါယော. နနု စ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝစနတော ဝဏ္ဏာဘောဂသဟိတာနိယေဝ ဂဟိတာနီတိ? န ဂဟိတာနီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထာတိ အာဂမေသု. တထာ အပ္ပမာဏာနီတိ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ စ သဗ္ဗာနိ အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ အတ္ထော. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဝိသိဋ္ဌာနံ ဝဏ္ဏာဘောဂေန ရဟိတာနံ သဟိတာနဉ္စ ဧကဇ္ဈံ မနသိ ကရောတိ? န ဧကဇ္ဈံ၊ ဝိသုံယေဝ ပန တေသု မနသိကာရော. ယဒိ ဝိသုံ ကထမေကန္တိ? ပရိတ္တဘာဝသာမညတော. ယဒိ ဧဝံ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏဂ္ဂဟဏံ အတိရိစ္ဆတီ’’တိ၊ နာတိရိစ္ဆတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အတ္ထိ ဟိ ဧသော ပရိယာယော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယဒိဒံ ဝဏ္ဏာဘောဂဇနိတံ ဝိသေသံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရိတ္တသာမညေန ဧကတ္တံ နေတွာ ‘‘ပရိတ္တာနိ အဘိဘုယျာ’’တိ ဝတွာ ပုန တဒန္တောဂဓဓမ္မပ္ပဘေဒံ ဝိနေယျဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘တာနိ စေ ကဒါစိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘုဇိတာနိ ဟောန္တိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ အဘိဘုယျာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ ဝိသုံ မနသိ ကတွာ ဥဘယတ္ထာပိ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတပရိတ္တာဘိဘဝနေ တံ သဟိတပရိတ္တာဘိဘဝနေ စ ပရိတ္တာဘိဘဝနဿ သာမညံ ဂဟေတွာ ဧကန္တိ ဝစနံ၊ ဧသော ပရိယာယော ဝိဇ္ဇတီတိ အယမဓိပ္ပါယော.

ဧဝံ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မပါဌဝိသေသတော အဋ္ဌကထာယ ဝိရောဓာဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မပါဌာနံ အဝိရောဓံ အဓိပ္ပါယဝိဘာဝနေန ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထစာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝံ အဘိဓမ္မေ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ. သုတ္တန္တေ ပန ‘‘ဥဘယာနိ ဧကဇ္ဈ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ကထံ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘တဒေတ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ အာဂတဿာတိ သုတ္တန္တေ အာဂတဿ. တတ္ထ ဟိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အာဂတံ. အဝစနတောတိ အဘိဓမ္မေ အဝစနတော. ယဒိပိ ဝိမောက္ခာ ဝိသုံ ဒေသိတာ၊ ကသိဏာယတနဘာဝေါ ဝိယ ပန အဘိဘာယတနာနံ ဝိမောက္ခကိစ္စတာပိ အတ္ထီတိ အဘိဘာယတနဝိမောက္ခာနံ ဣဓာပိ သင်္ကရော ဒုန္နိဝါရောတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘သဗ္ဗဝိမောက္ခကိစ္စသာဓာရဏဝစနဘာဝတော’’တိ. တေန ယထာ အဘိဘာယတနဒေသနာယံ အဘိဘာယတနကိစ္စာနိ နိရဝသေသတော ဝုတ္တာနိ၊ ဧဝံ ဝိမောက္ခဒေသနာယံ ဝိမောက္ခကိစ္စာနီတိ ဣဓ တေသံ အသင်္ကရောယေဝါတိ ဒဿေတိ.

ယေ စ ယထာဝုတ္တံ ဝဝတ္ထာနံ န သမ္ပဋိစ္ဆန္တိ၊ တေဟိ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မပါဌဘေဒေ အညံ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ နနု အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကသ္မာ ပန ယထာ သုတ္တန္တေ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတော’’တိ ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ. န တံ တဿ ကာရဏဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယန္တိ ဣဓ သုတ္တန္တေ စ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၆၅) ဝုတ္တဝစနံ သန္ဓာယာဟ. ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိယေဝ ဟိ အဘိဘဝနီယာနီတိ. အညဟေတုကန္တိ ဒေသနာဝိလာသတော အညံ အဘိဘဝနီယဟေတု ဧတဿာတိ အညဟေတုကံ. အဇ္ဈတ္တအရူပသညိတာယ ဧဝ၊ န သုတ္တန္တေ ဝိယ အဇ္ဈတ္တရူပသညိတာယ စာတိ အတ္ထော. အဝိဘူတတ္တာတိ ဣဒံ ဉာဏုတ္တရာနံ သဟ နိမိတ္တုပ္ပါဒနေန အပ္ပနာနိဗ္ဗတ္တနံ အာရမ္မဏဿ အဘိဘဝေါ န သုဋ္ဌု ဝိဘူတဘာဝမန္တရေန သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. နနု စ အဋ္ဌကထာယံ ပါဌဒွယဝိသေသဿ ဒေသနာဝိလာသော ကာရဏဘာဝေန ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒေသနာဝိလာသော စ ယထာဝုတ္တဝဝတ္ထာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ဒေသနာဝိလာသော ဟိ နာမ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ ပရိယာယဿ ဝိဘာဝနံ န ယဿ ကဿစီတိ. တတ္ထ စ ‘‘ပရိယာယဒေသနတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရဝဝတ္ထာနံ ဒေသနာဝိလာသနိဗန္ဓနမာဟ. တထာ စေဝ ဟိ ပုရတော ဒေသနာဝိလာသော ဝိဘာဝိတော.

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ

၂၄၈. တန္တိ ‘‘သသန္တတိပရိယာပန္နရူပ’’န္တိ ဝုတ္တကေသာဒိဝဏ္ဏမာဟ. တံ ပန ယသ္မာ ခလမဏ္ဍလာဒိ ဝိယ ပရမ္ပရာယ ဈာနဿ ကာရဏံ၊ တသ္မာ ‘‘ဈာနဿ ဟေတုဘာဝေနာ’’တိ အာဟ. ယေနာတိ ယထာဝုတ္တရူပဝိသေသေန. ဝိသိဋ္ဌေနာတိ အတိသယပ္ပတ္တေန ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၆၀ အာဒယော၊ ဝိဘ. ၆၂၅) ဝိယ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တေန ရူပဈာနေန. ‘‘ဝိသိဋ္ဌေနာ’’တိ ဣမိနာ ဟိ အတိသယရူပယုတ္တော ရူပီတိ ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ ပထဝီကသိဏ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၄၉၉) ဈာနာနမေဝ ကသိဏဘာဝေန ပဝတ္တာ. သုတ္တေ အာရမ္မဏာနံ ကသိဏဘာဝေန ပဝတ္တာ ‘‘ပထဝီကသိဏမေကော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၆၀၊ အ. နိ. ၁၀.၂၅).

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ

၂၅၁. အညာဏသမ္ပယုတ္တာပိ ဝါ ဥပေက္ခာဝေဒနာ အညာဏုပေက္ခာ၊ ဥပေက္ခာတိ အညာဏသမ္ပယုတ္တာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ၊ အညာဏုပေက္ခာတိပိ ဧတာသံယေဝ နာမန္တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၉၄၇) ဟိ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ဝက္ခတီတိ. အပ္ပဋိဘာဂနိမိတ္တတ္တေပိ ဧကံ ကတိပယေ ဝါ သတ္တေ ဩဒိဿ ပဝတ္တာ ပရိစ္ဆိန္နရူပါဒိဥပါဒါနဝိသယေ ပဝတ္တတ္တာ ကထမပ္ပမာဏဂေါစရာတိ အာဟ ‘‘န စ သမ္မုတိသစ္စဝသေနာ’’တိအာဒိ. ဧဝမ္ပိ ယထာ နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာတိ သတ္တဝသေန ပဝတ္တာယပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ သင်္ခါရာရမ္မဏတာ ဝုစ္စတိ ဥပါဒါနဝသေန၊ ဧဝံ သတ္တဝသေန ပဝတ္တာနမ္ပိ မေတ္တာဒီနံ သင်္ခါရာရမ္မဏတာပိ သိယာတိ စေ? န၊ အပရာမသနဝသေန ပဝတ္တာနံ မေတ္တာဒီနံ သဥပါဒါနဂ္ဂဟဏာသမ္ဘဝတောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အပရာမာသာ’’တိအာဒိ.

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ

၂၆၃. ‘‘ဧကာဟမတံ ဝါ ဒွီဟမတံ ဝါ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၉၊ မ. နိ. ၁.၁၁၂) ဝုတ္တာသု နဝသု သိဝထိကာသု ဝဏ္ဏဝသေန ပဝတ္တဇ္ဈာနံ သိဝထိကာဝဏ္ဏဇ္ဈာနံ. နနု စေတဿ ဝဏ္ဏကသိဏေဟိ ဂဟဏံ ယုတ္တံ၊ န အသုဘေဟီတိ? န၊ သိဝထိကာဝဏ္ဏံ ဥပမံ ကတွာ အတ္တနော ကာယေ ပဋိကူလတ္တံ အမုဉ္စိတွာဝ ဝဏ္ဏဝသေန ပဝတ္တနတော. တေနေဝါဟ ‘‘ပဋိကူလမနသိကာရသာမညေနာ’’တိ. အယမတ္ထော သိဝထိကာဝဏ္ဏဇ္ဈာနဿာတိ ဧတ္ထာပိ ယောဇေတဗ္ဗောတိ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘တမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ.

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ရူပါဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ

၂၆၅. ရူပနိမိတ္တန္တိ ရူပဟေတု ရူပါဓိကရဏံ. ရူပါရူပနိမိတ္တေသူတိ ရူပဓမ္မေသု စ ပထဝီကသိဏာဒိနိမိတ္တေသု စ. တဒါရမ္မဏဇ္ဈာနေသူတိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန ရူပနိမိတ္တံ ပစ္စာမသတိ ရူပမ္ပိ ဝါ ရူပဓမ္မာရမ္မဏာနမ္ပိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ သမ္ဘဝတော. ရူပါဒီသူတိ ရူပါရူပနိမိတ္တတဒါရမ္မဏဇ္ဈာနေသု ရူပပဋိဗဒ္ဓဓမ္မေသု စ. အနာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတ္တိရဟာနံ။ပေ။ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန သမတိက္ကမောတိ ဧတေန သမတိက္ကမိတဗ္ဗတ္တေန ရူပါဝစရကုသလာနံ ရူပါဝစရဝိပါကကိရိယေဟိ ဝိသေသာဘာဝံ ဒဿေတိ အနဓိဂတဘာဝတော. ယေသဉှိ ရူပသညာဒီနံ အရူပဘာဝနာယ သမတိက္ကမာဒိကော လဗ္ဘတိ၊ တေ ဒဿေတုံ ‘‘အရူပဘာဝနာယ အဘာဝေ စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတ္တိရဟာန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ. ယာတိ ဧကန္တရူပနိဿိတာ အဝသိဋ္ဌပရိတ္တဝိပါကသညာဒယော.

အာနေဉ္ဇသန္တသမာပတ္တိသုခါနုဘဝနဘဝဝိသေသူပပဇ္ဇနာဒယော အာရုပ္ပသမာပတ္တီနံ အတ္ထာတိ အာဟ ‘‘ရူပသညာ။ပေ။ န အတ္ထော’’တိ.

ဣဓ ဥဂ္ဃါဋိတကသိဏဝသေန ပရိတ္တာနန္တတာ ဟောတိ နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ယဒိ ဧဝံ ပရိတ္တကသိဏုဂ္ဃါဋိတေ ကထမာကာသာနဉ္စာယတနဝစနန္တိ? တတ္ထာပိ အနန္တဖရဏသဗ္ဘာဝတော. တေနေဝါဟ ‘‘အနန္တဖရဏတာသဗ္ဘာဝေ’’တိ. ယဒိ သဗ္ဗတ္ထ အနန္တဖရဏတာ အတ္ထိ၊ အထ ကသ္မာ ‘‘အနန္တော အာကာသော’’တိ န ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သမယဝဝတ္ထာပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပဋိပတ္တီတိ ဈာနဘာဝနာကာရမာဟ.

၂၆၆. ဥဂ္ဃါဋဘာဝေါ ဥဂ္ဃါဋိမံ. ယထာ ပါကိမံ.

၂၆၈. အာကာသေ ပဝတ္တိတဝိညာဏာတိက္ကမတော တတိယာတိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကတွာ ယုတ္တိတော အာဂမတော စ တဒတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တဒတိက္ကမတော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အာရုပ္ပသမာပတ္တီနံ အာရမ္မဏာတိက္ကမေန ပတ္တဗ္ဗတ္တာ ဝိသေသတော အာရမ္မဏေ ဒေါသဒဿနံ တဒေဝ အတိက္ကမိတဗ္ဗန္တိ အယံ ယုတ္တိ၊ အာရမ္မဏေ ပန အတိက္ကန္တေ တဒါရမ္မဏံ ဈာနမ္ပိ အတိက္ကန္တမေဝ ဟောတိ. ဘာဝနာယ အာရမ္မဏဿ ဝိဂမနံ အပနယနံ ဝိဘာဝနာ. ပါဠိယန္တိ ဝိဘင်္ဂေ. နနု စ ပါဠိယံ ‘‘တညေဝ ဝိညာဏ’’န္တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ ‘‘န အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ’’န္တိ. ‘‘န တညေဝဝိညာဏန္တိ ဝိသေသဝစနေန အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ’’တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတန’’န္တိအာဒိမာဟ.

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ

၂၆၉. သတ္တဟိ မဟာဝါရေဟီတိ ပဋိစ္စသဟဇာတပစ္စယနိဿယသံသဋ္ဌသမ္ပယုတ္တပဉှာဝါရေဟိ အနုလောမပစ္စနီယအနုလောမပစ္စနီယပစ္စနီယာနုလောမာဒိနယာ အနုလောမာဒိနယာ. ဘာရဒွါဇဂေါတမာဒယော အဋ္ဌစတ္တာလီသ လောကေ ဂေါတ္တာနိ မူလဘူတာနိ၊ တထာ ကဋ္ဌကလာပါဒယော အဋ္ဌစတ္တာလီသေဝ စရဏာနီတိ အာဟ ‘‘အဋ္ဌစတ္တာလီသ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ တေသန္တိ ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗာနံ. ဒွါရသီသေန ဒွါရဝန္တာနိ ဂယှန္တီတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘တံတံဒွါရာနိ ဝါ ကာယာဒီနီ’’တိ. အစိတ္တီကာရေန ဝါ ကတံ ဟီနံ၊ အဇ္ဈုပေက္ခနေန ကတံ မဇ္ဈိမံ၊ သက္ကစ္စကတံ ပဏီတံ. အာမိသကိဉ္ဇက္ခာဒိဟေတု ဝါ ကတံ ဟီနံ၊ ပုညဖလကာမတာယ ကတံ မဇ္ဈိမံ၊ ကတ္တဗ္ဗမိစ္စေဝ အရိယဘာဝေ ဌိတေန ကတံ ပဏီတံ. ဘဝသမ္ပတ္တိလောဘေန ဝါ ပဝတ္တိတံ ဟီနံ၊ အလောဘဇ္ဈာသယေန ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ၊ ပရဟိတာယ ပဝတ္တိတံ ပဏီတံ. ပရိတ္တကတံ ဝါ ဟီနံ၊ မတ္တသော ကတံ မဇ္ဈိမံ၊ အဓိမတ္တသော ကတံ ပဏီတံ. မဟဂ္ဂတေသု ပန ပဋိလဒ္ဓမတ္တံ ဟီနံ၊ နာတိသုဘာဝိတံ မဇ္ဈိမံ၊ သုဘာဝိတံ ဝသိပ္ပတ္တံ ပဏီတံ. ဣမေသုပိ ဧကေကဿ ဟီနာဒိကဿ အာယူဟနနာနတ္တာဒိဝသေန ဟီနာဒိဘေဒေါ လဗ္ဘတိယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝသေနာတိ ယော စိတ္တပ္ပဘာဝိတော စိတ္တသမ္ပယုတ္တာနံ စိတ္တာဓိပတေယျဘာဝေါ၊ သော တံနိမိတ္တေ စိတ္တေ ဥပစရိတောတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော.

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ

၂၇၇. ‘‘ကေနဋ္ဌေန လောကုတ္တရ’’န္တိအာဒိ ပဋိသမ္ဘိဒါဝစနံ (ပဋိ. မ. ၂.၄၃) အဋ္ဌကထာယ အာဘတံ၊ တသ္မာ တတ္ထ ‘‘တိဝိဓောပိ အနုတ္တရဓမ္မော လောကံ တရတီ’’တိအာဒိနာ သင်္ဂဟိတောတိ တံ တီဟိ ပဒေဟိ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘လောကံ တရတီတိ ဧတေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧကေကသ္မိံ ယောဇေတဗ္ဗော လောကဿ အန္တဂမနာဒိတာယ မဂ္ဂါဒီသုပိ လဗ္ဘမာနတ္တာ. မဂ္ဂေယေဝ ဝါ တိဝိဓောပိ အတ္ထော ယောဇေတဗ္ဗောတိ သမ္ဗန္ဓော. အနတိဝတ္တနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသတာ တဒုပဂဝီရိယဝါဟနံ အာသေဝနာတိ ဣမေ တယော ဘာဝနာဝိသေသေ သင်္ဂဏှာတိ. ယသ္မာ စေတေ ဘာဝနာဝိသေသာ သံကိလေသဝေါဒါနေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋေသု စ တံတံအာဒီနဝါနိသံသဒဿနဘူတာယ ပုဗ္ဗဘာဂပညာယ သမ္ပာဒိတေန ဉာဏဝိသေသေန နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အညမညံ။ပေ။ ဝဍ္ဎေတီ’’တိ.

နိဿယော ဟောတီတိ ရုက္ခော ဝိယ သာခါယ အာဓာရဘာဝေန ဝေါဟရီယတီတိ အတ္ထော. ဖလဉာဏဖလင်္ဂါနံ နိဿယဝစနံ နိဿယပစ္စယတ္တာ. တတောယေဝ နိဿယဘာဝတော ပတိဋ္ဌာဘာဝတော. အရိယဖလသန္နိဿယေန ဟိ အရိယာ ကတကိစ္စာ သုဋ္ဌု နိဗ္ဗိန္နသဗ္ဗဘဝါပိ စိရတရံ လောကေ ပရဟိတာယ တိဋ္ဌန္တိ. ကိလေသာနံ ဩဓိသော ပဇဟနကာပိ အရိယမဂ္ဂါ အဝိသေသေန သဗ္ဗာကုသလာနံ သဗ္ဗကုသလပဋိပက္ခတာယ အညမဂ္ဂပ္ပဟာတဗ္ဗေသုပိ ကေနစိ ပဟာနာကာရေန ပဝတ္တန္တီတိ တံ ပဟာနာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတရေသံ ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမဿာ’’တိ အာဟ. ယေန ပါဠိယံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဉာဏာနံ ဝိဇ္ဇူပမတာ ဒဿိတာ. ယဒိ ဧဝံ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ကိလေသာ ဣတရေတိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. န တေသံ သမုစ္ဆေဒဝစနံ ယုတ္တံ. န ဟိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေ ဒဿနမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆိန္ဒိတုံ သက္ကောတိ. တထာ စ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ဧဝ တေ သိယုံ. အထ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ အဓိပ္ပေတံ၊ ယေန ‘‘ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမဿာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာယ ဧဝ သိဒ္ဓံ န စ ယုတ္တံ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေ ပဇဟတီတိ. ဝိက္ခမ္ဘနေပိ ဧသေဝ နယော၊ အနုလောမဉာဏေနေဝ တဿ သာတိသယံ သာဓိတတ္တာ. အထ ပန ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ဧဝ ကိလေသာ ဣတရေတိ အဓိပ္ပေတာ၊ ဧဝံ သန္တေ တေသံ ဣတရဘာဝေါဝ န သိယာ၊ န စ အနပါယဂမနီယာ နာမ ကိလေသာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ အတ္ထိ၊ နာပိ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ကိလေသာ တေန ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမော သမုစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တန္တိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗောယံ ‘‘ဣတရေသံ။ပေ။ သမုစ္ဆေဒေါ’’တိ. လောကိယဇ္ဈာနမ္ပိ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒံ အဓိပ္ပါယဝသေန နေတဗ္ဗံ နေယျတ္ထတ္တာတိ တံ အဓိပ္ပါယံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အကတာဓိကာရဿာ’’တိ အာဟ. တေန ယထာဝုတ္တဝစနဿ စ သပ္ပဒေသတံ ဒဿေတိ. နနု စ ကတာဓိကာရဿ အရိယဿ မဂ္ဂေန သမိဇ္ဈမာနမ္ပိ ဈာနံ မဂ္ဂပဋိပဒါဝသေန ပဋိပဒါသဟိတမေဝါတိ. န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ တေနေတံ ဝစနံ နိပ္ပဒေသမေဝါတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကတာဓိကာရဿ ပနာ’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ တဿ ဝစနဿ အဓိပ္ပါယဝသေန ဂဟေတဗ္ဗတ္ထတာ ပါဠိတောပိ ဝိညာယတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာဝုတ္တ။ပေ။ ကတာ’’တိ.

‘‘ယော ကောစီတိ အဝိသေသဝစန’’န္တိ တဿ အပဝါဒံ ဒဿေန္တော ‘‘သကိံ ဒွိက္ခတ္တု’’န္တိ အာဒိမာဟ. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏံ ပရိဇာနနံ. နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနန္တိ နာမရူပဝဝတ္ထာပနပစ္စယပရိဂ္ဂဟလက္ခဏပဋိဝေဓနိကန္တိပရိယာဒါနာနံ. ကိစ္ဆသိဒ္ဓိတောတိ နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ကေသဉ္စိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိတော. ဧသ နယော ဒုတိယဝါရာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ. သုခသိဒ္ဓိယမ္ပီတိ နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓဘာဝဿ ကာရဏဘာဝေ အနေကန္တိကာ. ဝိပဿနာသဟဂတိန္ဒြိယာနံ ပန မန္ဒတာ တဿ ဧကန္တကာရဏန္တိ ဒဿေတိ.

ဧတဒန္တတ္တာ ပဋိပဒါယာတိ ဧတေန နိပ္ပရိယာယတော ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတာယ ဝိပဿနာပညာယ စိရာစိရပ္ပဝတ္တိဝသေန မဂ္ဂဿ ခိပ္ပဒန္ဓာဘိညတာ ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ. ပုရိမာနန္တိ ပုရိမဝါရာနံ၊ လက္ခဏပဋိဝေဓာဒီနံယေဝ ဝါ. ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ တိက္ခတ္တုံ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနေ သတိ ဒုက္ခာပဋိပဒါဘာဝေါ၊ န တတော ဟေဋ္ဌာတိ နိစ္ဆိတတ္တာ အာဟ ‘‘တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရတာဝသေနာ’’တိ. တဿ သုခါပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဥက္ကံသဝသေနာတိ အဓိပ္ပါယော.

ယသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဝိသံဝါဒနဘေဒနာနိဋ္ဌာနတ္ထနိယောဇနာနံ ပဝတ္တိ၊ တတ္ထ သိနေဟဝိရဟေနေဝ တေသံ ပဝတ္တိ၊ သော စ ပုဂ္ဂလော အသင်္ဂဟိတော ဟောတီတိ မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခတာ စ အပရိဂ္ဂဟတာ စ ဝုတ္တာ. တပ္ပဋိပက္ခဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ သမ္မာဝါစာယ သိနိဒ္ဓဘာဝတာ ပရိဂ္ဂါဟကသဘာဝတာ. သဒ္ဓါဝိသေသယောဂတော ဝါ တဿာ သိနိဒ္ဓဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သမုဋ္ဌာပေတီတိ ပဝတ္တေတိ. ဇီဝမာနော ဝါ သတ္တော၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝါ ဝေါဒါယန္တိ ဧတေန သယံ ဝါ ဝေါဒါယတီတိ ဝေါဒါနံ.

၂၈၅. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ပတိဋ္ဌာနံ. အဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရေဟိ အာယူဟနာ. သဿတဒိဋ္ဌိယာ ပတိဋ္ဌာနံ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ အာယူဟနာ. လီနဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ. ဥဒ္ဓစ္စဝသေန အာယူဟနာ. ကာမသုခါနုယောဂဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ. အတ္တကိလမထာနုယောဂဝသေန အာယူဟနာ. သဗ္ဗာကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗလောကိယကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနာတိ ဩဃတရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တေသု ပကာရန္တရေသု ဣဓ အဝုတ္တာနံ ဝသေနပိ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အထ ဝါ ကိလေသဂ္ဂဟဏေန တဏှာသဿတဒိဋ္ဌိသဗ္ဗာကုသလာဘိသင်္ခါရာ ဂဟိတာ တံသဘာဂတာယ တဒေကဋ္ဌတာယ စ. တထာ အဘိသင်္ခါရဂ္ဂဟဏေန အဝသေသကိလေသဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဗ္ဗလောကိယကုသလာဘိသင်္ခါရာ. လီနုဒ္ဓစ္စကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂါနံ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ တေဟိ န ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရဝသေန ပတိဋ္ဌာနာယူဟနေ ဝတွာ တဏှာဒိဋ္ဌီနံ တတ္ထ ဝိသေသပစ္စယတံ ဒီပေတုံ တဒုဘယဝသေနပိ ယောဇနာ ကတာ. နယဒဿနံ ဝါ ဧတံ တတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝမိတရေပိ ပကာရာ ယောဇေတဗ္ဗာတိ. ‘‘စတူဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၄.၁၁၂၊ ၁၁၄) အင်္ဂ-သဒ္ဒဿ ကာရဏတ္ထတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

၂၉၉. မုသာဝါဒါဒီနိ ဘာသမာနော ကရောတိ နာမ ကိံ ဝက္ခမာနံ ကိရိယံ၊ ကာ ပန သာတိ? မုသာဝါဒါဒိကိရိယာတိ ဝိဒိတောဝါယမတ္ထော. ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

၃၀၁. နိပ္ဖါဒိတပစ္စယာနန္တိ စီဝရာဒိပစ္စယာနံ. ကုဟနဝတ္ထူနီတိ ပါပိစ္ဆတံ နိဿာယ လူခစီဝရာဒိသေဝနဝသေန ‘‘ယော တေ ဝိဟာရေ ဝသတိ၊ သော အရဟာ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၂၂၄) အတ္တာနံ အရိယဂုဏသာမန္တံ ကတွာ ဘဏနဝသေန ဝိသေသလာဘိနော ဝိယ အတ္တနော ပရိဟရဏဝသေန စ ပဝတ္တာ အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါ ပရေသံ ဝိမှာပနကာရဏာနိ ကုဟနဝတ္ထူနိ.

၃၄၃. သတိပိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တနာမလာဘေ န နိပ္ပရိယာယေန ဝိပဿနာ အနိမိတ္တနာမိကာတိ အာဂမနတော မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တနာမံ န လဘတီတိ အာဟ ‘‘န ပန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ။ပေ။ သိဒ္ဓံ ဟောတီ’’တိ. ယသ္မာ ပန အာဂမနတော သုညတံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ လဒ္ဓနာမဿ မဂ္ဂဿ သဂုဏတော အာရမ္မဏတော စ တံနာမာဘာဝေါ န ကဒါစိပိ အတ္ထိ၊ တသ္မာ နာမတ္တယပါရိပူရိဟေတုအာဂမနတော နာမလာဘောတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏနာမသိဒ္ဓိဟေတုတ္တာ’’တိ. သဗ္ဗေသန္တိ သဗ္ဗဝိမောက္ခမုခါဂတာနမ္ပိ မဂ္ဂါနံ. နာမတ္တယယောဂေါတိ သုညတာပဏိဟိတာနိမိတ္တနာမယောဂေါ. ဝဝတ္ထာနံ အသင်္ကရော.

၃၅၀. နိမိတ္တဓမ္မာ သင်္ခါရာ တေဟိ သနိမိတ္တာ သဝိဂ္ဂဟာ ဝိယ ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ တေသံ အဘာဝိတဘာဝနဿ ဘာဝိတဘာဝနဿ စ ဥပဋ္ဌဟနာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘သမူဟာဒီ’’တိအာဒိမာဟ. တေန စ ‘‘ဝိမောက္ခေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀) ဝုတ္တံ၊ န ‘‘တသ္မိံ ဝိမောက္ခေ’’တိ၊ တသ္မာ ‘‘အနိမိတ္တဝိမောက္ခောတိ အနိစ္စာနုပဿနံ အာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣတရတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အနိမိတ္တဿ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ နတ္ထီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု စ အနိစ္စာနုပဿနာယ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဘာဝေါ ပရိယာယေနာတိ နိပ္ပရိယာယဒေသနာယ တဿာ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ အတ္ထိ ဧဝ၊ ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘အနိမိတ္တဿ အနိမိတ္တနာမဒါနာဘာဝေါ’’တိ စ န န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ဥပမာသံသန္ဒနံ သုဋ္ဌုတရံ ယုဇ္ဇတိ၊ တထာ အနိမိတ္တေန မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘ပရမတ္ထတော နာမံ ဒါတုံ န သက္ကောတီ’’တိ? သစ္စမေတံ၊ ပရိယာယသိဒ္ဓံယေဝ ပန အနိစ္စာနုပဿနာယ အနိမိတ္တဘာဝံ ဂဟေတွာ မဂ္ဂသောဓနဝသေနာယမနုယောဂေါ ကတော ‘‘အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ နတ္ထီတိဝိရုဒ္ဓံ ဝိယ ဟောတီ’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အနိမိတ္တံ။ပေ။ ဒီပိတော ဟောတီ’’တိ သယမေဝ ဝက္ခတီတိ. သာမညန္တိ ဥပမောပမိတဗ္ဗာနံ သမ္ဗန္ဓမာဟ. န မဂ္ဂါဓိပတီတိ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ ဆန္ဒစိတ္တာနံ အယံ သမညာ နတ္ထီတိ အတ္ထော. န စ တေဟိ မဂ္ဂဿာတိ ဆန္ဒစိတ္တေဟိ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတဿာတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ အယံ သမညာ မဂ္ဂဿ နတ္ထိ. ကသ္မာ? တေသံ ဆန္ဒစိတ္တာနံ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ.

ဈာနဿ သုညတာဒိနာမကတ္တာတိ ဧတေန ဣန္ဒြိယဗလာဒီနမ္ပိ မဂ္ဂသမ္ပယောဂတော သုညတာဒိနာမကတာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သတိပိ ပစ္စနီကာမသနေ န တဿ မဂ္ဂဿ တံ ပရိဗျတ္တံ ယထာ သရသတာတိ အာဟ ‘‘သရသပ္ပဓာနော’’တိ. ဒွီဟီတိ သရသပစ္စနီကေဟိ. အညနိရပေက္ခေဟီတိ အာဂမနနိရပေက္ခေဟိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သရသတောဝ နာမလာဘေ အဝဝတ္ထာနာပတ္တိ သဗ္ဗဿ မဂ္ဂဿ သဗ္ဗနာမဘာဝါပတ္တိ ဟောတိ၊ တသ္မာ. အတ္တာဘိ။ပေ။ မဂ္ဂါတိ တေန အာဂမနတော နာမလာဘဿ ပစ္စနီကတော နာမလာဘဘာဝံ ဒဿေတိ. သရသန္တရေတိ အနိမိတ္တဘာဝါဒိကေ. ပစ္စနီကသဟိတေန သရသေနာတိ သုညတာပ္ပဏိဟိတဘာဝေဟိ တဒါဂမနေဟိ. နိမိတ္တဂ္ဂဟဏာနိဝါရဏာတိ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ အနိသေဓနတော. သုညတာပ္ပဏိဟိတဿေဝ မဂ္ဂဿ ဝုတ္တတ္တာ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ မဂ္ဂေါ ဣဓ အသင်္ဂဟိတော သိယာတိ အာသင်္ကိတွာ အာဟ ‘‘အနိစ္စာနုပဿနာ’’တိအာဒိ. သင်္ခါရေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ န သိယာ၊ လက္ခဏေဟိ ဧဝ ဝုဋ္ဌာနံ သိယာတိ အဓိပ္ပါယော၊ လက္ခဏပဋိဝေဓော န သိယာ အတဒါရမ္မဏတ္တာတိ အတ္ထော. သင်္ခါရာနဉှိ ဟုတွာ အဘာဝဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠနာဝသဝတ္တနာကာရေသု အနိစ္စတာဒိလက္ခဏဝေါဟာရော.

အာကာရဝန္တေသု ဂဟိတေသု တဒါကာရောပိ ဂဟိတောယေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏာနိပိ ပဋိဝိဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ တဒါကာရသင်္ခါရဂ္ဂဟဏတော’’တိ. ယထာဝုတ္တာဓိပ္ပါယေနာတိ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ‘‘သင်္ခါရေသူ’’တိအာဒိနာဝ ဝုတ္တပ္ပကာရာဓိပ္ပါယေန. ဝိသုန္တိ သင်္ခါရေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ.

လောကုတ္တရကုသလံ

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

ပဉ္စဓာ ဥဒ္ဒိသတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အဇ္ဈတ္တဒုကဝသေန ရူပဒုကဝသေန စ ဘိန္ဒိတွာ အဘိန္ဒိတွာ စ နိမိတ္တဝစနေနေဝ ဥဒ္ဒိသတိ ပဝတ္တဿပိ သင်္ခါရနိမိတ္တဘာဝါနတိဝတ္တနတော ဝုဋ္ဌာတဗ္ဗတာသာမညတော စ. တေနေဝ ဥပါဒိန္နာနုပါဒိန္နဝသေန ပဝတ္တံ ဒွိဓာ ကတွာ နိဒ္ဒိသိတွာပိ ‘‘အယံ တာဝ နိမိတ္တေ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ နိမိတ္တဝသေနေဝ နိဂမေတိ. ဧတ္ထ စ နိမိတ္တံ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ၊ ပဝတ္တံ ပန အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသန္တိ ဗောဇ္ဈင်္ဂဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါနံ အသဒိသတံ. အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာသင်္ခါတာ ဝိတက္ကာဒိဝိရာဂဘာဝနာ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝနာ. ဣတရဿာတိ ပါဒကဇ္ဈာနာဒိကဿ. အတဗ္ဘာဝတောတိ ယထာဝုတ္တဝိရာဂဘာဝနာဘာဝဿ အဘာဝတော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ မဂ္ဂါသန္နာယ ဝိပဿနာယ သောမနဿသဟဂတတ္တေ မဂ္ဂဿ ပဌမာဒိဇ္ဈာနိကတာ စ ဥပေက္ခာသဟဂတတ္တေ ပဉ္စမဇ္ဈာနိကတာ ဧဝ စ တဗ္ဗသေန စ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဝိသေသောတိ တေသံ နိယမေ အာသန္နကာရဏံ ပဓာနကာရဏဉ္စ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ၊ န ဧဝံ ပါဒကဇ္ဈာနာဒယောတိ.

ဣဒါနိ အပါဒကပဌမဇ္ဈာနပါဒကာနံ ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရပဌမဇ္ဈာနာနိ သမ္မသိတွာ နိဗ္ဗတ္တိတာနဉ္စ မဂ္ဂါနံ ဧကန္တေန ပဌမဇ္ဈာနိကဘာဝတော ဝိပဿနာနိယမောယေဝေတ္ထ ဧကန္တိကော ပဓာနဉ္စာတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဝိပဿနာနိယမေနေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣတရေတိ ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒိမဂ္ဂါ. ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝနာဘူတာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ အဓိဋ္ဌာနဘူတေန ပါဒကဇ္ဈာနေန အာဟိတဝိသေသာ မဂ္ဂဿ ဈာနင်္ဂါဒိဝိသေသနိယာမိကာ ဟောတီတိ ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာနိယမေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ စ အဓိဋ္ဌာနဘူတေန ပါဒကဇ္ဈာနေန၊ ဧဝံ အာရမ္မဏဘူတေန သမ္မသိတဇ္ဈာနေန ဥဘယသဗ္ဘာဝေ အဇ္ဈာသယဝသေန အာဟိတဝိသေသာ ဝိပဿနာ နိယမေတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ သေသဝါဒေသုပိ။ပေ။ ယောဇေတဗ္ဗော’’တိ.

ပါဒကဇ္ဈာနသင်္ခါရေသူတိ ပဌမဇ္ဈာနသင်္ခါရေသု. ‘‘ပဌမဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀) ဟိ ဝုတ္တံ. တံတံဝိရာဂါဝိရာဂဘာဝနာဘာဝေနာတိ ဝိတက္ကာဒီနံ ဝိရဇ္ဇနာဝိရဇ္ဇနဘာဝနာဘာဝေန. တေန အာရမ္မဏဇ္ဈာနဿပိ ဝိပဿနာယ ဝိသေသာဓာနံ ဥပနိဿယတမာဟ.

ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနာနိယေဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသာနံ ဥပနိဿယော ကာရဏန္တိ ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယော၊ တဿ သဗ္ဘာဝေ. တဒဘာဝါဘာဝတောတိ တဿ အဇ္ဈာသယဿ အဘာဝါဘာဝတော.

စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဿ မဂ္ဂဿ အာရုပ္ပေ အရူပဇ္ဈာနမေဝ ပါဒကံ သိယာတိ အာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဝဇ္ဇာန’’န္တိ. အရိယမဂ္ဂဿ ဩဠာရိကင်္ဂါတိက္ကမနူပနိဿယာ ဝိပဿနာယ အဓိဋ္ဌာနာရမ္မဏဘူတာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒယော. ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟီတိ ပဉ္စဟိ ဈာနင်္ဂေဟိ. ‘‘တံတံဝါဒေဟိ ပညာပိယမာနာနိ ပါဒကဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါဒသဟစာရိတာယ ‘ဝါဒါ’တိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘တယောပေတေ ဝါဒေ’’တိ အာဟ. ဝဒန္တိ ဧတေဟီတိ ဝါ ဝါဒကရဏဘူတာနိ ပါဒကဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါဒါ.

ဝိပါကသန္တာနဿ။ပေ။ သုသင်္ခတတ္တာတိ ဧတေန ယသ္မိံ သန္တာနေ ကမ္မံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမေဝ ကိဉ္စိ ဝိသေသာဓာနံ ကရောတီတိ ဒီပေတိ. ယတော တသ္မိံယေဝ သန္တာနေ တဿ ဝိပါကော၊ နာညတ္ထ.

ပုရိမာနုလောမံ ဝိယ တန္တိ ယထာ ဂေါတြဘုဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နာနုလောမတော ပုရိမအနုလောမဉာဏံ တံ ဂေါတြဘုဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နာနုလောမံ အနုဗန္ဓတိ၊ ဧဝံ. တဒပီတိ ဂေါတြဘုဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နာနုလောမဉာဏမ္ပိ အညံ အနုလောမဉာဏမေဝ အနုဗန္ဓေယျ၊ တဿ အနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. သာ ဘူမီတိ သာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓသင်္ခါတာ ကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဘူမိ. ဧကော ဘဝေါတိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တန္တိ ဧတေန သတ္တ ဘဝေ ဒွေ ဘဝေတိ ဣဒမ္ပိ အဓိပ္ပါယဝသေန နေတဗ္ဗတ္ထံ၊ န ယထာရုတဝသေနာတိ ဒဿေတိ. တတ္ထာယံ အဓိပ္ပါယော – ဧကဝါရံ ကာမာဝစရဒေဝေသု ဧကဝါရံ မနုဿေသူတိ ဧဝမ္ပိ မိဿိတူပပတ္တိဝသေန တေသု ဧကိဿာ ဧဝ ဥပပတ္တိယာ အယံ ပရိစ္ဆေဒေါ. ယံ ပန ‘‘န တေ ဘဝံ အဋ္ဌမမာဒိယန္တီ’’တိ (ခု. ပါ. ၆.၉၊ သု. နိ. ၂၃၂) ဝုတ္တံ၊ တမ္ပိ ကာမာဝစရဘဝံယေဝ သန္ဓာယာဟ. မဟဂ္ဂတဘဝါနံ ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ. တထာ ‘‘ဌပေတွာ ဒွေ ဘဝေ’’တိ ဧတ္ထာပိ ကာမာဝစရဒေဝမနုဿဘဝါနံ မိဿကဝသေနေဝ၊ တသ္မာ ကာမဓာတုယံ ယေ ဒွေ ဘဝါတိ ကာမာဝစရဒေဝမနုဿဝသေန ယေ ဒွေ ဘဝါတိ အတ္ထော. ပုရိမဝိကပ္ပေသု ပုဂ္ဂလဘေဒေန ပဋိပဒါ ဘိန္ဒိတွာ ကဿစိ စလတီတိ၊ ကဿစိ န စလတီတိ ကတွာ ‘‘စလတိ ဧဝါ’’တိ အဝဓာရဏမန္တရေန အတ္ထော ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန အဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀ လောကုတ္တရကုသလပကိဏ္ဏကကထာ) ‘‘ယထာ စ ပဋိပဒါ၊ ဧဝံ အဓိပတိပိ စလတိ ဧဝါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပဋိပဒါသု အဘေဒေန ဂဟိတာသု ဧကန္တေန စလနံ သမ္ဘဝတီတိ ‘‘စလတိစ္စေဝ ဝုတ္တံ၊ န န စလတီ’’တိ တတိယဝိကပ္ပေါ စလနာဝဓာရဏော ဝုတ္တော.

လောကုတ္တရကုသလပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဌမမဂ္ဂဝီသတိမဟာနယဝဏ္ဏနာ

၃၅၇. ဈာနမဂ္ဂါဒိပရိယာယေဟိ ကထိတေ ဗောဇ္ဈနကာတိ အဓိပ္ပေတာ၊ ဝိသေသတော ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘ဈာနံ ဘာဝေမိ မဂ္ဂံ ဘာဝေမီ’’တိ ပဝတ္တဇ္ဈာသယာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ’’တိအာဒိမာဟ.

၃၅၈. ဥပနိဿယဝသေနာတိ တထာ စိတ္တပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတေန ပုဗ္ဗဘာဂါဘိသင်္ခါရေန. တေနေဝါဟ ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ. တဒနုရူပဗလာတိ အဓိပတိပစ္စယလာဘေန သတ္တိဝိသေသယောဂမာဟ. ယဒိ ပုဗ္ဗဘာဂါဘိသင်္ခါရဝသေန ဆန္ဒာဒီနံ အဓိပတိဘာဝေါ၊ ကိမတ္ထမေတေယေဝ ဧဝံ ဝုတ္တာ၊ နနု သဒ္ဓါဒီနမ္ပိ ပုဗ္ဗဘာဂါဘိသင်္ခါရော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘သေသဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. အတံသဘာဝတ္တာတိ သမ္ပယုတ္တေဟိ သာတိသယမနုဝတ္တိတဗ္ဗဘာဝရဟိတတ္တာ. ကိဉ္စာပိ ဟိ သဒ္ဓါဒယောပိ ဣန္ဒြိယပစ္စယတာယ သမ္ပယုတ္တေဟိ အနုဝတ္တယန္တိ၊ ဧကသ္မိံ ပန စိတ္တုပ္ပါဒေ သမဓုရေန အညေန ဝိနာ သမ္ပယုတ္တေဟိ အနုဝတ္တနီယဘာဝေါ န တေသံ ယထာ ဆန္ဒာဒီနန္တိ တေယေဝ အဓိပတိဘာဝေန ဝုတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣန္ဒြိယသဟဇာတာဓိပတိပစ္စယာနံ ဝိသေသော ပရိဗျတ္တော ဟောတိ.

စတုမဂ္ဂနယသဟဿဝဏ္ဏနာ

၃၆၂. မာနဿ ဒိဋ္ဌိသဒိသာ ပဝတ္တိ. တထာ ဟိ သော အဓိပတိ ဝိယ အညာဓိပတိနာ ဒိဋ္ဌိယာ သဟ နပ္ပဝတ္တတီတိ. ဧကဒေသ။ပေ။ ဥပမာ ဟောတိ၊ န သဗ္ဗသာမညေန၊ ဣတရထာ သူရိယတ္ထင်္ဂမနေ အန္ဓကာရာဝတ္ထရဏံ ဝိယ အဂ္ဂမဂ္ဂတိရောဓာနေ သစ္စပဋိစ္ဆာဒကတမပ္ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇေယျာတိ အဓိပ္ပါယော. အညမညန္တိ အညေ အညေ. ‘‘အာနီတံ ဣဒံ သုတ္တ’’န္တိ ဝိဘတ္တိ ပရိဏာမေတဗ္ဗာ. ယထာဝုတ္တနယေနာတိ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေန. န ဥပမာယ ဝုတ္တတ္တာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ န ဥပမာယ ဝုတ္တဘာဝတော. ယထာဝုတ္တနယေနာတိ ဝါ ဧတသ္မိံ သုတ္တေ ဝုတ္တပ္ပကာရေန နယေန ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယံ ဥပမာယ န ဝုတ္တတ္တာ. အဝယဝါ ဝိယ ဟောန္တိ၊ ယေန တေ စေတသိ နိယုတ္တာ၊ စိတ္တဿ ဧတေတိ စ စေတသိကာတိအာဒိနာ ဝုစ္စန္တိ၊ န ပန ‘‘ဖဿိကာ’’တိအာဒိနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.