နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

အဘိဓမ္မပိဋကေ

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

၁. အဘိဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယ အတ္ထံ သံဝဏ္ဏေတုကာမော တဿာ အာဒိဂါထာယ တာဝ ပယောဇနသမ္ဗန္ဓာဘိဓာနပုဗ္ဗင်္ဂမံ အတ္ထံ နိဒ္ဓါရေန္တော ဥဠာရဇ္ဈာသယာနံ နိသမ္မကာရီနံ ပဋိပတ္တိ ပရေသံ ဝိဝိဓဟိတသုခနိပ္ဖါဒနပ္ပယောဇနာတိ အာစရိယဿာပိ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယ အာဒိမှိ သတ္ထရိ နိပစ္စကာရဿ အန္တရာယဝိသောသနတ္ထတာ ဝိယ သတ္ထရိ ဓမ္မေ စ ပရေသံ အစ္စန္တသုခပ္ပဋိလာဘသံဝတ္တနိယသဒ္ဓါရတနုပ္ပါဒနတ္ထတာပိ သိယာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယေသု အပတမာနေ ဓာရေတီတိ ဓမ္မောတိ သာမညဝစနောပိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန ဣဓ ပရိယတ္တိဝိသေသဝိသယော. သံဝဏ္ဏီယတိ အတ္ထော ဧတာယာတိ သံဝဏ္ဏနာ၊ အဋ္ဌကထာ.

တိဝိဓယာနမုခေန ဝိမုတ္တိဓမ္မံ ယထာရဟမနုသာသတီတိ သတ္ထာ. ပဏမနံ ပဏာမော၊ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သတ္ထု ဂုဏနိန္နတာ. ကိရိယာ ကရဏံ၊ ပဏာမဿ ကရဏံ ပဏာမကရဏံ၊ ဝန္ဒနာပယောဂေါ. သော စ ကိဉ္စာပိ ‘‘ဣဒါနိ အဓိပ္ပေတံ ပဏာမံ ကရောန္တော’’တိအာဒိနာ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိအာဒိကဿ အဓိပ္ပေတပဏာမဘာဝံ ဒဿေဿတိ၊ ‘‘ကရုဏာ ဝိယာ’’တိအာဒိကဿ ပန သဗ္ဗဿ ထောမနာဝသေန ဝုတ္တဿပိ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ သတ္ထု မဟာကရုဏာဒိဂုဏဝိသေသကိတ္တနဝသေန ပဝတ္တော မဟာကရုဏာဒိဂုဏဝိသေသာဝိနာဘာဝိနာ သံဝဏ္ဏိယမာနသံဝဏ္ဏနာဓမ္မဝိဘာဝိတေန ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန သွာက္ခာတဓမ္မေ သတ္ထရိ အနုပ္ပန္နသဒ္ဓါနံ သဒ္ဓါဇနနာယ၊ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓါနဉ္စ ဘိယျောဘာဝါယ ဟောတိ. သတ္ထုနော စ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနဘာဝေန အဝိတထဒေသနာဘူတေ ဓမ္မေတိ ဧတေန သတ္ထုနော မဟာကရုဏာဒိဂုဏာနံယေဝ စ ဖလဝိသေသနိပ္ဖါဒနသမတ္ထတာယ ပသာဒါဝဟတံ အာဟ. ဓမ္မေန ဟိ သတ္ထုသိဒ္ဓိ၊ သတ္ထာရာ စ ဓမ္မသိဒ္ဓိ၊ ဓမ္မသမ္ပတ္တိယာပိ သတ္ထုဂုဏတာယ သတ္ထုဂုဏဝိဘာဝနေန သမ္ပဇ္ဇတီတိ.

ဧဝံ သတ္ထရိ ပဏာမကရဏဿ ဧကံ ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သမ္ဗန္ဓံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘တဒုဘယပ္ပသာဒါ ဟီ’’တိအာဒိနာ. န ဟိ သတ္ထရိ ဓမ္မေ ဝါ အပ္ပသန္နော သံဝဏ္ဏိယမာနေ တဒဓိဂန္တဗ္ဗေ စ ဓမ္မေ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ နာပိ သီလာဒိအနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တံ မဟန္တံ အတ္ထံ သာဓေတိ၊ တသ္မာ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာသု ပရေသံ သမ္မာပဋိပတ္တိအာကင်္ခါယ တထာရူပဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေဟိ စ ဝိနိယောဇိတေန သတ္ထရိ ဓမ္မေ စ ပသာဒုပ္ပါဒနံ သတ္ထရိ ပဏာမကရဏံ ဝိဟိတန္တိ အဓိပ္ပါယော.

ဘဂဝတော ဂုဏသံကိတ္တနံ တဿ ဓမ္မသံဃာနမ္ပိ ထောမနာ ဟောတိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရတနတ္တယပဏာမဝစန’’န္တိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဘဂဝတော ထောမနေနေဝါ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၆). ဝက္ခမာနံ ဝါ ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ ပူဇေတွာ’’တိအာဒိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိညာပနတ္ထံ ပရေသံ ဝိညူနန္တိ ဝါ သမ္ဗန္ဓနီယံ. အဝိညူနံ အပ္ပမာဏတာယ အဘာဇနတာယ စ ဝိညူနံ ဂဟဏံ. တေ ဟိ ဗုဒ္ဓါဒီသု သဂါရဝဿ ပမာဏဘူတတံ ဇာနန္တာ တဿ ဝစနံ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ မညန္တိ၊ သမ္မဒေဝ စ နံ အနုတိဋ္ဌန္တာ တဒဓိပ္ပါယံ ပူရေန္တိ. ဣဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော ပသာဒဝိညာပနာဒိမုခေနပိ သမ္မာပဋိပတ္တိအာကင်္ခါယ ပဝေဒိတတ္တာ.

ဧတ္ထ စ ပဌမော အတ္ထဝိကပ္ပေါ သဒ္ဓါနုသာရီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝသေန ဝုတ္တော၊ ဒုတိယော ဓမ္မာနုသာရီနံ. ပဌမော ဝါ အသံသိဒ္ဓသတ္ထုဓမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တော၊ ဒုတိယော သံသိဒ္ဓသတ္ထုဓမ္မာနံ. တထာ ပဌမော ပဌမေ ရတနေ ပဏာမကိရိယာဒဿနပရော၊ ဒုတိယော ဣတရေသုပီတိ အယံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ပဏာမော ကရီယတိ ဧတာယာတိ ပဏာမကရဏံ၊ ပဏာမကိရိယာဘိနိပ္ဖါဒိကာ စေတနာ. သာ ဟိ ခေတ္တသမ္ပတ္တိယာ အာစရိယဿ စ အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိယာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဘူတာ ယထာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိနိမိတ္တကဿ ကမ္မဿ ဗလာနုပ္ပဒါနဝသေန ပုရိမကမ္မနိပ္ဖန္နဿ ဝိပါကသန္တာနဿ အန္တရာ ဝေမဇ္ဈေ အာယန္တိ အာပတန္တီတိ အန္တရာယာတိ လဒ္ဓနာမာနံ ရောဂါဒိအနတ္ထာနံ ဝိဓာယကဿ ဥပပီဠကဿ ဥပစ္ဆေဒကဿ ဝါ ကမ္မဿ ဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထော ပုညာတိသယောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ရတနတ္တယပဏာမ။ပေ။ ဝိသေသဘာဝတော’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ရာဂါဒိပရိယုဋ္ဌာနာဘာဝဝစနေန အန္တရာယဿ ကာရဏဘူတာယ ပယောဂဝိပတ္တိယာ အဘာဝဿ၊ အတ္ထလာဘာဒိဝစနေန အနန္တရာယတာဟေတုဘူတာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဘာဝဿ၊ ‘‘သဗျာပဇ္ဈာယ ပဇာယ အဗျာပဇ္ဈော ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀၊ ၁၁.၁၁) ဝစနေန ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သုခဝိဟာရိတာယ စ ပကာသနံ မဟာနာမသုတ္တံယေဝ ဥဒါဟဋံ.

ဂုဏဝိသေသဒဿနတ္ထန္တိ ဧတေန သတိပိ ကာယမနောပဏာမာနံ အန္တရာယဝိသောသနသမတ္ထဘာဝေ တေဟိ ပဏာမဝိသယဿ ပဏာမာရဟဘာဝဝိဘာဝနေန သာတိသယော ဝစီပဏာမော ဝိဟိတောတိ ဒဿေတိ. ဂုဏဝိသေသဝါ ဟီတိအာဒိနာ အာစရိယဿ ယုတ္တပတ္တကာရိတံ ဒဿေတိ. ဒေသနာ ဝိနယပိဋကေတိ ဧတ္ထ နနု ဝိနယပိဋကဿပိ ဒေသနာဘာဝတော ဒေသနာဝိနယပိဋကာနံ ဘေဒဝစနံ န ယုတ္တန္တိ? နော န ယုတ္တံ ‘‘တီသုပိ စေတေသု ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ၊ ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ) ဧတ္ထ ဝိယ သမုဒါယဒေသနာယ အဝယဝဒေသနာနံ အာဓာရဘာဝတော. ဒေသနာကာလေ ဝါ မနသာ ဝဝတ္ထာပိတာယ ဝိနယတန္တိယာ ဝိနယပိဋကဘာဝတော တဒတ္ထပညာပနဿ စ ဒေသနာဘာဝတော ဘေဒဝစနံ. အထ ဝါ ဒေသီယတိ ဧတေနာတိ ဒေသနာ၊ ဒေသနာသမုဋ္ဌာပကော စိတ္တုပ္ပါဒေါ၊ တဿ စ ဝိနယပိဋကဝိသယော ကရုဏာပုဗ္ဗင်္ဂမော စ သောတိ ဧဝမေတ္ထ ဘေဒဝစနောပပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သုတ္တန္တပိဋကေတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ကထံ ပန ဘဂဝတော ဒေသနာ ဝိနယပိဋကေ ကရုဏာပ္ပဓာနာ၊ သုတ္တာဘိဓမ္မပိဋကေသု စ ပညာကရုဏာပညာပ္ပဓာနာတိ ဝိညာယတီတိ? ယတော ဥက္ကံသပရိယန္တဂတဟိရောတ္တပ္ပေါပိ ဘဂဝါ လောကိယသာဓုဇနေဟိပိ ပရိဟရိတဗ္ဗာနိ ‘‘သိခရဏီ’’တိအာဒီနိ ဝစနာနိ ယထာပရာဓဉ္စ ဂရဟဝစနာနိ ဝိနယပိဋကဒေသနာယံ မဟာကရုဏာသဉ္စောဒိတမာနသော မဟာပရိသမဇ္ဈေ အဘာသိ၊ တံတံသိက္ခာပဒပညတ္တိကာရဏာပေက္ခာယ ဝေရဉ္ဇာဒီသု သာရီရိကဉ္စ ခေဒမနုဘောသိ၊ တသ္မာ ကိဉ္စာပိ ဘူမန္တရပစ္စယာကာရသမယန္တရကထာနံ ဝိယ ဝိနယပညတ္တိယာပိ သမုဋ္ဌာပိကာ ပညာ အနညသာဓာရဏတာယ အတိသယကိစ္စဝတီ၊ တတောပိ ကရုဏာယ ကိစ္စံ အဓိကန္တိ အဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝိနယပိဋကေ ကရုဏာပ္ပဓာနာ’’တိ. ကရုဏာဗျာပါရာဓိကတာယ ဟိ ဒေသနာယ ကရုဏာပ္ပဓာနတာ၊ သုတ္တန္တဒေသနာယ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဗဟုလော ဝေနေယျသန္တာနေသု တဒဇ္ဈာသယာနုလောမေန ဂမ္ဘီရမတ္ထပဒံ ပတိဋ္ဌပေသီတိ ကရုဏာပညာပ္ပဓာနတာ၊ အဘိဓမ္မဒေသနာယ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဝိသယဘာဝပ္ပဟောနကော ရူပါရူပပရိစ္ဆေဒေါ ဓမ္မသဘာဝါနုရောဓေန ပဝတ္တိတောတိ ပညာပ္ပဓာနတာ. တေနေဝ စ ကာရဏေနာတိအာဒိနာ ဒေသနာနုရူပတံတံသံဝဏ္ဏနာယ ထောမနာ အာစရိယဿ ပကတီတိ ဒဿေတိ.

ကုသလာ ရူပံ စက္ခုမာ ဒသ ဒါဠိမာဒိ သမူဟဝသေန အတ္ထာနဝဗောဓနတ္ထော ဝိယ အတ္ထာဝဗောဓနတ္ထော ဟိ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ အတ္တပရာဓီနော ကေဝလော အတ္ထပဒတ္ထကော၊ သော ပဒတ္ထဝိပရိယေသကာရိနာ ဣတိ-သဒ္ဒေန သဒ္ဒပဒတ္ထကော ဇာယတီတိ အာဟ ‘‘ကရုဏာ ဝိယာတိ နိဒဿနဝစန’’န္တိ. နိဒဿနဉှိ နာမ နိဒဿိတဗ္ဗဓမ္မေ တေန စ သမ္ဗန္ဓေ သတိ ဟောတိ၊ နာညထာတိ တဿ နိဒဿနဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ယဿ ယထာ။ပေ။ ပဝတ္တိတ္ထာတိ အတ္ထော’’တိ.

‘‘တတ္ထ ကရုဏာ ဝိယာတိ နိဒဿနဝစန’’န္တိအာဒိနာ နိဒဿနနိဒဿိတဗ္ဗဓမ္မာနံ အာဓာရဝိသယဗျာပါရေဟိ သဝိသေသနေဟိ သဟ ပကာသနဝသေန ဂါထာယ အတ္ထတတွံ ဒဿေတွာ အဝယဝဘေဒဝသေန အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိရတီတိ ကရုဏာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိစ္ဆန္ဒရာဂါနံ ဘူတပုဗ္ဗဂတိယာ ဝါ သတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကဿပိ ဓမ္မဿ အနေကသာမညာကာရဝန္တတာယ ‘‘ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေနာ’’တိ (မဟာနိ. ၁၅၆၊ စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅၊ ပဋိ. မ. ၃.၅) ဓမ္မာနံ အညေယျတ္တံ ပဋိက္ခိပတိ ဉာတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာဘာဝတော. ဧတေန တဿာ ပညာယ အကိစ္ဆဝုတ္တိတံ အာဟ. ယထေဝ ဟိ ‘‘ဉေယျေသု သဗ္ဗေသု ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ အဓိပ္ပေတတ္ထေ သိဒ္ဓေ တေသံ အတ္တတ္တနိယတာဝိရဟသံသူစနတ္ထံ ပရေသံ သတ္တာဒိမိစ္ဆာဂါဟပဋိသေဓနေန ဓမ္မ-သဒ္ဒေန ဉေယျာ ဝိသေသိတဗ္ဗာ၊ ဧဝံ ‘‘ဓမ္မေသု သဗ္ဗေသု ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ စ အဓိပ္ပေတတ္ထေ သိဒ္ဓေ ဓမ္မေသု တဿာ ပညာယ အာကင်္ခပ္ပဋိဗဒ္ဓတာယ အကိစ္ဆဝုတ္တိတံ ဒဿေတုံ အညေယျတ္တပဋိသေဓနေန ဉေယျ-သဒ္ဒေန ဓမ္မာ ဝိသေသိတာတိ. ဉေယျဓမ္မ-သဒ္ဒါ နီလုပ္ပလသဒ္ဒါ ဝိယ အညမညံ ဘေဒါဘေဒယုတ္တာတိ ‘‘ဉေယျာ စ တေ ဓမ္မာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယာ ယာတိ ယထာ-သဒ္ဒဿတ္ထံ ဒဿေတိ. ဗျာပနိစ္ဆာယဉှိ အယံ ယထာ-သဒ္ဒေါ၊ တပ္ပဘေဒါ ပညာ ပဝတ္တိတ္ထာတိ သမ္ဗန္ဓောတိ.

ဘဂဝတိ ပဝတ္တာဝါတိ ဣဒံ ယေဘုယျေန ဥပမာနောပမေယျတ္ထာနံ ဘိန္နာဓာရတာယ ဘိန္နာဓာရဿ စ ဥပမာနတ္ထဿ ဣဓ အသမ္ဘဝတော ဝုတ္တံ. ဘဂဝတော ကရုဏာယ အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝေါ သတ္တေ သံသာရဒုက္ခတော ဥဒ္ဓရိတွာ အစ္စန္တသုခေ နိဗ္ဗာနေ ပတိဋ္ဌပေတုံ အတ္တနော သရီရဇီဝိတပရိစ္စာဂေနပိ ဧကန္တဟိတဇ္ဈာသယတာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ယတော ဝိနေယျာနံ ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှပဟူတဇိဝှါဝိဒံသနမ္ပိ ကတံ၊ ယဉ္စ ယဒိမေ သတ္တာ ဇာနေယျုံ၊ ဘဂဝတော သာသနေန ရဟဒမိဝ သီတလံ သမ္ပဇ္ဇလိတံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓမ္ပိ သမောဂါဟေယျ. အညေသံ ပဿန္တာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဥဒ္ဓဋာတိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ မဟောဃပက္ခန္ဒာနံ သတ္တာနန္တိ ကမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ကာမာဒိမဟောဃပက္ခန္ဒေ သတ္တေ တတော ဥဒ္ဓဋာ နတ္ထညော ကောစိ မံ ဌပေတွာတိ ပဿတော ယထာ ဘဂဝတော ကရုဏာယ အာဝိသနံ ဟောတိ၊ န ဧဝံ အညေသံ တထာဒဿနဿေဝ အဘာဝတော. အထ ဝါ အညေသံ ပဿန္တာနန္တိ ယဒိပိ ပရေ ပဿေယျုံ၊ တထာပိ န တေသံ ဘဂဝတော ဝိယ ကရုဏောက္ကမနံ အတ္ထိ အပ္ပဋိပတ္တိတော အတ္တဟိတမတ္တပဋိပတ္တိတော စာတိ အတ္ထော.

အနာဝရဏာ တီသု ကာလေသု သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ၊ အသာဓာရဏာ သဗ္ဗဓမ္မာနံ နိရဝသေသဟေတုပစ္စယပရိဂ္ဂဟဝသေန တေသဉ္စ သဘာဝကိစ္စာဒိအဝတ္ထာဝိသေသာဒိပရိဇာနနေန အာယူဟနဝေလာယမေဝ တံတံကမ္မာနံ တံတံဖလဝိသေသဟီနမဇ္ဈိမပဏီတာဒိဝိဘာဂဿ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓေသု အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓေသု စ အတိသုခုမတိရောဟိတဝိဒူရဝုတ္တိအတီတာနာဂတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ရူပဓမ္မာနံ တံတံကာရဏသမဝါယဝိဘာဝနေနေဝ တံတံဖလေသု ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဂန္ဓရသဖဿာဒိဝိသေသဿ နိရဝသေသတော ပဋိဝိဇ္ဈနေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယဉ္စ အတ္ထော ဘဂဝတော အနေကဓာတုနာနာဓာတုလောကံ ယထာဘူတံ ဉာဏာဒိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ ပဿန္တဿာတိ ဣဒံ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ လောကသန္နိဝါသဿ အာဒိတ္တတာဒိအာကာရဒဿနံ ဘဂဝတော မဟာကရုဏောက္ကမနုပါယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တံ ပန ဗဟုကေဟိ အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ. ‘‘အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသော။ပေ။ ဥယျုတ္တော။ပေ။ ပယာတော။ပေ။ ကုမ္မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော။ပေ။ ဥပနီယတိ လောကော အဓုဝေါ။ပေ။ အတာဏော လောကော အနဘိဿရော။ပေ။ အဿကော လောကော သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ။ပေ။ ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသောတိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇) ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ပရောသတံ အာကာရေဟိ ဒဿိတန္တိ ဂန္ထဝိတ္ထာရံ ပရိဟရိတုံ သံဝဏ္ဏယိတုဉ္စ ဥပါယံ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘တံ သဗ္ဗံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ မဟာကရုဏာဉာဏဝိဘင်္ဂဝသေန ဇာနိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယ ယမကပါဋိဟာရိယ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနိ သေသာသာဓာရဏဉာဏာနိ. တေသမ္ပိ ဟိ ဝိဘင်္ဂေါ ‘‘ဣဓ တထာဂတော သတ္တေ ပဿတိ အပ္ပရဇက္ခေ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၁) ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နာနပ္ပကာရေန ဒဿိတောတိ ပုရိမနယေနေဝ အတိဒိသတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန တတ္ထ ဝိဘတ္တာနံ ပဋိသမ္ဘိဒါသစ္စဉာဏာဒီနံ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

နိပ္ပဒေသသပ္ပဒေသဝိသယာ ကရုဏာ ဝိယ ဘဂဝတော ပညာပိ ဣဓ နိပ္ပဒေသသပ္ပဒေသဝိသယာ နိရဝသေသာ အဓိပ္ပေတာတိ တဿာ ကတိပယဘေဒဒဿနေန နယတော တဒဝသိဋ္ဌဘေဒါ ဂဟေတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပညာဂ္ဂဟဏေန စာ’’တိအာဒိမာဟ. တေ ပန သီလသမာဓိ ပညာဝိမုတ္တိဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန၊ ဒွါစတ္တာလီသသတဒုကဓမ္မ၊ ဗာဝီသတိတိကဓမ္မ၊ စတုသတိပဋ္ဌာန သမ္မပ္ပဓာန ဣဒ္ဓိပါဒ သာမညဖလ အရိယဝံသာဒိ၊ ပဉ္စဂတိ ပဉ္စပဓာနိယင်္ဂပဉ္စင်္ဂိကသမာဓိ ဣန္ဒြိယ ဗလ နိဿာရဏီယဓာတု ဝိမုတ္တာယတန ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မသညာဒိ၊ ဆသာရဏီယဓမ္မ အနုဿတိဋ္ဌာန အဂါရဝဂါရဝ နိဿာရဏိယဓာတု သတတဝိဟာရ အနုတ္တရိယ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယပညာဒိ၊ သတ္တအပရိဟာနိယဓမ္မ အရိယဓန ဗောဇ္ဈင်္ဂ သပ္ပုရိသဓမ္မနိဇ္ဇရဝတ္ထု သညာ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလခီဏာသဝဗလာဒိ၊ အဋ္ဌပညာပဋိလာဘဟေတု မိစ္ဆတ္တ သမ္မတ္တ လောကဓမ္မ အရိယာနရိယဝေါဟာရ အာရမ္ဘဝတ္ထု ကုသီတဝတ္ထု အက္ခဏ မဟာပုရိသဝိတက္က အဘိဘာယတန ဝိမောက္ခာဒိ၊ နဝယောနိသောမနသိကာရမူလဓမ္မပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂ သတ္တာဝါသ အာဃာတဝတ္ထု အာဃာတပဋိဝိနယ သညာနာနတ္တ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာဒိ၊ ဒသနာထကရဓမ္မ ကသိဏာယတန အကုသလကမ္မပထ ကုသလကမ္မပထ မိစ္ဆတ္တ သမ္မတ္တ အရိယဝါသ ဒသဗလဉာဏ အသေက္ခဓမ္မာဒိ၊ ဧကာဒသမေတ္တာနိသံသ သီလာနိသံသ ဓမ္မတာ ဗုဒ္ဓိဟေတု၊ ဒွါဒသာယတနပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ ဓမ္မစက္ကာကာရ၊ တေရသဓုတဂုဏ၊ စုဒ္ဒသဗုဒ္ဓဉာဏ၊ ပဉ္စဒသစရဏဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မ၊ သောဠသအာနာပါနဿတိ သစ္စာကာရ သုတ္တန္တပဋ္ဌာန၊ အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မဓာတု ဘေဒကရဝတ္ထု၊ ဧကူနဝီသတိပစ္စဝေက္ခဏ၊ စတုဝီသတိပစ္စယ၊ အဋ္ဌဝီသတိသုတ္တန္တပဋ္ဌာန၊ ပဏ္ဏာသဥဒယဗ္ဗယဒဿန၊ ပရောပဏ္ဏာသကုသလဓမ္မ၊ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတ၊ အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာဒိဘေဒါနံ ဓမ္မာနံ ပဋိဝိဇ္ဈနဒေသနာကာရပ္ပဝတ္တာ၊ ယေ စ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏပ္ပဘေဒါ၊ ယေ စ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနပဝိစယဒေသနာကာရပ္ပဝတ္တာ၊ ယေ စ အနန္တာသု လောကဓာတူသု အနန္တာနံ သတ္တာနံ အာသယာနုသယစရိတာဒိဝိဘာဝနာကာရပ္ပဝတ္တာတိ ဧဝံပကာရာ ဘဂဝတော ပညာပဘေဒါ၊ သဗ္ဗေပိ ဣဓ အာဒိ-သဒ္ဒေန နယတော သင်္ဂယှန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကော ဟိ သမတ္ထော ဘဂဝတော ပညာယ ပဘေဒေ အနုပဒံ နိရဝသေသတော ဒဿေတုံ. တေနေဝ ဘဂဝန္တံ ဌပေတွာ ပညဝန္တာနံ အဂ္ဂဘူတော ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ ဗုဒ္ဓဂုဏပရိစ္ဆေဒနံ ပတိအနုယုတ္တော ‘‘အပိစ မေ၊ ဘန္တေ၊ ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၆) အာဟာတိ.

သံသာရမဟောဃပက္ခန္ဒာနံ သတ္တာနံ တတော သန္တာရဏတ္ထံ ပဋိပန္နော တေဟိ ပယောဇိတော နာမ ဟောတိ အသတိပိ တေသံ တထာဝိဓေ အဘိသန္ဓိယန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တာ ဟိ မဟာဗောဓိံ ပယောဇေန္တီ’’တိ. ဧတေန သဗ္ဗေနာတိ မဟာဗောဓိမူလာဒိဒဿနေန. အပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဇာတသံဝဒ္ဓဘာဝဒဿနေန ‘‘အနာဒိ အနိဓနော စ သတ္တော’’တိ ဧဝံပကာရာ မိစ္ဆာဝါဒါ ပဋိသေဓိတာ ဟောန္တိ. သမညာ။ပေ။ ဒဿေတိ သတ္တေ ပရမတ္ထတော အသတိပိ သတ္တပညတ္တိဝေါဟာရသူစနတော. ကရုဏာ အာဒိပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဣဒံ သမ္ဘရဏနိပ္ဖတ္တိကာလာပေက္ခာယ ဝုတ္တံ၊ န ပရိစ္ဆေဒဝန္တတာယ. တေနေဝါဟ ‘‘တန္နိဒါနဘာဝတော တတော ဥတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော’’တိ. သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ နယတော ဒဿိတတ္တာ. ဧသော ဧဝ ဟိ အနဝသေသတော ဗုဒ္ဓဂုဏဒဿနုပါယော ယဒိဒံ နယဂ္ဂါဟဏံ. ပရဓနဟရဏာဒိတောပိ ဝိရတိ ပရေသံ အနတ္ထပရိဟရဏဝသပ္ပဝတ္တိယာ သိယာ ကရုဏူပနိဿယာတိ ကရုဏာနိဒါနံ သီလံ. တတော ဧဝ ‘‘တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော’’တိ ဝုတ္တံ.

၂. ယဿာ သံဝဏ္ဏနန္တိအာဒိနာ ‘‘ဒယာယာ’’တိအာဒိထောမနာယ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတိ. ပယောဇနံ ပန ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဗ္ဘန္တရံ နိယကဇ္ဈတ္တံ၊ တတော ဗဟိဘူတံ ဗာဟိရံ. ဒယာတိ ကရုဏာ အဓိပ္ပေတာတိ ဒယာ-သဒ္ဒဿ မေတ္တာကရုဏာနံ ဝါစကတ္တာ ဝက္ခမာနဉ္စ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တာယ ဟိ သမုဿာဟိတော၊ န မေတ္တာယာတိ အဓိပ္ပါယော. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဟောတီတိ တ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ အာဟ. တန္တိ ပညံ ဝိသေသေတွာ ဥပမာဘာဝေန ဝိနိဝတ္တာ စရိတတ္ထတာယ. ပဋိနိဒ္ဒေသံ နာရဟတိ ပဓာနာပဓာနေသု ပဓာနေ ကိစ္စဒဿနတော. ဒွိန္နံ ပဒါနံ။ပေ။ ဝတောတိ ကရုဏာဝါစိနာ ဒယာ-သဒ္ဒေန ဧကာဓိကရဏဘာဝေန ဝုစ္စမာနော တ-သဒ္ဒေါ တတော အညဓမ္မဝိသယော ဘဝိတုံ န ယုတ္တောတိ အဓိပ္ပါယော. အပရိယာယသဒ္ဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေ သတိ ဟောတိ၊ နာညထာတိ အာဟ ‘‘သမာနာ။ပေ။ ဟောတီ’’တိ. သမာနာဓိကရဏဘာဝေန ဟေတ္ထ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ သာဓီယတိ၊ သာ စ သမာနာဓိကရဏတာ ဝိသိဋ္ဌဝိဘတ္တိကာနံ န ဟောတီတိ သမာနဝိဘတ္တိတာယပိ တမေဝ သာဓီယတီတိ ‘‘ဒယာ။ပေ။ စိဒ’’န္တိ ဣဒံ ဒယာယ ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေ ကာရဏဝစနံ. ပဓာနတာယ ဟိ သာမညတာယ စ သာ ဝိသေသိတဗ္ဗာ ဇာတာ. တတ္ထ ဘဂဝတော တဒညေသဉ္စ ကရုဏာနံ ဝါစကတ္တာ သာမညတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဿ စာတိ ဒယာ-သဒ္ဒဿ. ‘‘ပဓာနဉ္စ ပည’’န္တိအာဒိနာ ကိဉ္စာပိ ပုရိမဂါထာယ ပညာပ္ပဓာနာ၊ ‘‘တာယာ’’တိ ပန ကေဝလံ အဝတွာ ဒယာဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ အပ္ပဓာနာယပိ ကရုဏာယ ပဋိနိဒ္ဒေသော ယုတ္တောတိ ဒဿေတိ. အပ္ပဓာနတာ စ ကရုဏာယ ပုရိမဂါထာယ ဝသေန ဝုတ္တာ၊ ဣဓ ပန ပဓာနာ ဧဝ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘ဒယာသမုဿာဟိနီတိ ပဓာနာ’’တိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၂).

ကထံ ပန။ပေ။ ဉာတဗ္ဗာတိ ဝက္ခမာနညေဝ အတ္ထံ ဟဒယေ ဌပေတွာ စောဒေတိ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ အဋ္ဌကထာယ အဓိပ္ပါယံ အဂ္ဂဟေတွာ ဝစနမတ္တမေဝ ဂဏှသိ. မေတ္တာတိ စ န ယုဇ္ဇေယျာတိ ယထာ ‘‘မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော’’တိ ဧတိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဝသေန န ဒယာ ကရုဏာ၊ ဧဝံ ‘‘နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော’’တိ ဧတိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဝသေန န ဒယာ မေတ္တာတိ ဝစနမတ္တဂ္ဂဟဏေ အဋ္ဌကထာနမ္ပိ ဝိရောဓံ ဒဿေတိ. ‘‘အဓိပ္ပါယဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ တမေဝ အဓိပ္ပါယံ ဒယာ-သဒ္ဒေါ ဟီတိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. အက္ခရစိန္တကာ ဟိ ဒယာ-သဒ္ဒံ ဒါနဂတိရက္ခဏေသု ပဌန္တိ. အနုရက္ခဏဉ္စ မေတ္တာကရုဏာနံ ဟိတူပသံဟာရဒုက္ခာပနယနာကာရဝုတ္တီနံ သမာနကိစ္စံ၊ တသ္မာ ဥဘယတ္ထ ဒယာ-သဒ္ဒေါ ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ. အန္တောနီတန္တိ အန္တောဂဓံ၊ ရုက္ခတ္ထော ဝိယ ဓဝခဒိရာဒီနံ အနုရက္ခဏတ္ထော မေတ္တာကရုဏာနံ သာမညန္တိ အတ္ထော၊ အဓိပ္ပါယော ပန ‘‘ဒယာပန္နော’’တိ ဧတ္ထ သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပီတိ အနန္တရံ ကရုဏာယ ဝုတ္တတ္တာ ဒယာ-သဒ္ဒေါ မေတ္တာပရိယာယောတိ ဝိညာယတိ. မေတ္တာပိ ဟိ ကရုဏာ ဝိယ ပါဏာတိပါတဝိရတိယာ ကာရဏန္တိ. ‘‘အဒယာပန္နော’’တိ ဧတ္ထ ပန ကာရုဏိကော အဝိဟိံ သဇ္ဈာသယတ္တာ ပရေသံ ဝိဟေသာမတ္တမ္ပိ န ကရောတိ၊ ကော ပန ဝါဒေါ ပါဏာတိပါတနေတိ နိက္ကရုဏတာယ ပါဏာတိပါတိတာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတမေဝတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝဉှိ အဋ္ဌကထာနံ အဝိရောဓော ဟောတီ’’တိ အာဟ. ယဒိ ဒယာ-သဒ္ဒေါ မေတ္တာကရုဏာနံ ဝါစကော၊ ဧဝမ္ပိကထံ ပန ကရုဏာ ‘‘ဒယာ’’တိ ဇာနိတဗ္ဗာတိ အနုယောဂေါ တဒဝတ္ထော ဧဝါတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ကရုဏာ စ ဒေသနာယာတိအာဒိနာ ကရုဏာယ ဧဝ ဂဟဏေ ကာရဏမာဟ.

နနု တာယာတိအာဒိနာ သာမတ္ထိယတောပိ ပကရဏံ ဗလဝန္တိ ပကရဏဝသေနေဝ ကရုဏာဝိသယဿ ဉာတတံ ဒဿေတိ. ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာတိ ဧတံ ပုရိမဂါထာယ သပ္ပဒေသနိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာယ ကရုဏာယ ဂဟိတဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ. ယထာရုစိပဝတ္တိ ဟိ ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ ဣစ္ဆာနုရူပပ္ပဝတ္တီတိ. ‘‘ဣဓ ပန နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယတံ ဂဟေတု’’န္တိ ဧတေန သိဒ္ဓေ သတိ အာရမ္ဘော ဉာပကတ္ထော ဟောတီတိ ပုန ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ဝစနံ ဣမမတ္ထဝိသေသံ ဗောဓေတီတိ ဒဿေတိ. န ဒေဝေသုယေဝါတိအာဒိနာပိ ဒယာသာဓနဿ သမုဿာဟနဿ သတ္တဝိသယဘာဝေ သာမတ္ထိယလဒ္ဓေပိ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ဝစနံ တဿ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယဘာဝေါ အဓိပ္ပေတောတိ ဣမံ ဝိသေသံ ဉာပေတီတိ ဒဿေတိ.

ကာလဒေသဒေသကပရိသာဒိပရိဒီပနံ ဗာဟိရနိဒါနန္တိ ကာလာဒီနိ နိဒ္ဓါရေန္တော ‘‘ယသ္မိံ ကာလေ’’တိအာဒိမာဟ. အဝသာနမှိ ဝသန္တော တိဒသာလယေတိ ဝစနတောတိ ဧတေန တဿ ပါဋိဟာရိယဿ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန အဝစ္ဆိန္နတံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာတိ ပုထုဇ္ဇနသန္တာနေပိ ရာဂါဒိပဋိပက္ခဟရဏဿ အဘာဝတော နိစ္ဆန္ဒရာဂေသု သတ္တဝေါဟာရော ဝိယ ပုထုဇ္ဇနသန္တာနေ ရာဂါဒိပဋိပက္ခဟရဏဝသေန ပဝတ္တံ တဒဘာဝေပိ ဘဂဝတော သန္တာနေ ရုဠှီဝသေန ပါဋိဟာရိယန္တွေဝ ဝုစ္စတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ ဇာတာ အစေလကကဿပါဒယော ဝိယ၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန အပ္ပဋိဘာနဘာဝါဒိပ္ပတ္တိယာ သစ္စကာဒယော ဝိယ.

၃. သီတပဗ္ဗတာ နာမ ‘‘သိနေရုံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ ယုဂန္ဓရော။ပေ။ ဂိရိ ဗြဟာ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၃၇၊ ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၁ ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ) ဧဝံ ဝုတ္တပဗ္ဗတာ.

၄-၅. သဗ္ဗသော စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ သဗ္ဗသော အာဂမ္မ သဗ္ဗသော သန္နိသိန္နေနာတိ သမ္ဗန္ဓဝသေန တယော ဝိကပ္ပါ ယုတ္တာ၊ သဗ္ဗသော စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ ဒသဟိ ဒသဟီတိ ပန အနိဋ္ဌသာဓနတော ပဋိသေဓိတော. ဝဇ္ဇိတဗ္ဗေတိ ယေ ဝဇ္ဇေတုံ သက္ကာ ‘‘အတိသမ္မုခါ အတိသမီပံ ဥန္နတပ္ပဒေသော’’တိ၊ ဧတေ. ဣတရေ ပန တဿာ ပရိသာယ မဟန္တဘာဝေန န သက္ကာ ပရိဟရိတုံ.

‘‘သဗ္ဗဉေယျ။ပေ။ သမတ္ထာ’’တိ ဝတွာ တေသံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနသမတ္ထာတိ ဝစနံ အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓါကာရဿ ဓမ္မသာမိနာပိ ပရေသံ ဒေသေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဝုတ္တံ. အညထာ သဗ္ဗေပိ သတ္တာ ဒိဋ္ဌသစ္စာ ဧဝ ဘဝေယျုံ. သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဇာနနသမတ္ထတာဒိယေဝ ယထာဝုတ္တဗလံ. တေသံ ဂဟဏသမတ္ထတံ ဒီပေတိ၊ အဓိကဝစနမညမတ္ထံ ဗောဓေတီတိ အဓိပ္ပါယော.

၆. တထာဂတော ဝန္ဒနီယောတိအာဒိနာ ‘‘နမဿိတွာ’’တိအာဒိကိရိယာဝိသေသာနံ တံတံသုတ္တာနုရောဓေန ပဝတ္တိတမာဟ. သရီရသောဘဂ္ဂါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကလျာဏဝါက္ကရဏတာအာဓိပစ္စပရိဝါရသမ္ပတ္တိအာဒိ သင်္ဂယှတိ.

၇. အန္တရဓာပေတွာတိ နိရောဓေတွာ. နိရောဓနဉ္စေတ္ထ ဥပ္ပါဒကဟေတုပရိဟရဏဝသေန တေသံ အနုပ္ပတ္တိကရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓောတိ ‘‘သောသေတွာ’’တိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာယ အပရကာလကိရိယာပေက္ခတာယ ဝုတ္တံ.

၈. ဒုက္ကရဘာဝံ ဒီပေတုန္တိ အဒုက္ကရဿ တထာအဘိယာစေတဗ္ဗတာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော. ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသာနံ သီလဝိပတ္တိဘာဝတော ထုလ္လစ္စယာဒီနဉ္စ ယေဘုယျေန အာစာရဝိပတ္တိဘာဝတော အာစာရသီလာနံ တထာ ယောဇနာ ကတာ၊ တထာ စာရိတ္တသီလဿ အာစာရသဘာဝတ္တာ ဣတရံ သဘာဝေနေဝ ဂဟေတွာ ဒုတိယာ. အသက္ကုဏေယျန္တိ ဝိသုဒ္ဓါစာရာဒိဂုဏသမန္နာဂတေန သဗြဟ္မစာရိနာ သဒ္ဓမ္မစိရဋ္ဌိတတ္ထံ သာဒရံ အဘိယာစိတေန တေန စ အဘိဓမ္မတ္ထပ္ပကာသနေ သမတ္ထောတိ ယာထာဝတော ပမာဏိတေန တဗ္ဗိမုခဘာဝေါ န သုကရောတိ အဓိပ္ပါယော.

၉. ဒေဝဒေဝ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ပဋ္ဌာနသံဝဏ္ဏနာဋီကာယံ ဝိပဉ္စိတောတိ န ဝိတ္ထာရယိမှ.

၁၃. ပဌမသင်္ဂီတိယံ ယာ အဋ္ဌကထာ သင်္ဂီတာတိ ဝစနေန သာ ဘဂဝတော ဓရမာနကာလေပိ အဋ္ဌကထာ သံဝိဇ္ဇတိ၊ တေန ပါဌော ဝိယ ဘဂဝံမူလိကာဝါတိ ဝိညာယတိ. ‘‘အဘိဓမ္မဿာ’’တိ ပဒံ ‘‘အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဧတဒပေက္ခန္တိ ‘‘ကဿ ပန သာ အဋ္ဌကထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ အဓိကာရဝသေန တမေဝ အဘိဓမ္မပဒံ အာကဍ္ဎတိ. အာဝုတ္တိအာဒိဝသေန ဝါ အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

၁၆. အရိယမဂ္ဂဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဈာနင်္ဂဝိသေသံ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ နိယမေတီတိအာဒိနယပ္ပဝတ္တော တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရဝါဒေါ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ နိယမေန္တိ၊ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတီတိ ဧဝမာဒယော မောရဝါပိဝါသိမဟာဒတ္တတ္ထေရတိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရဝါဒါဒယော သင်္ဂယှန္တိ. တပ္ပကာသနေနေဝါတိ အဘိဓမ္မဿ အတ္ထပ္ပကာသနေနေဝ. သောတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယော. တထာတိ အသမ္မိဿာနာကုလဘာဝေန. အသမ္မိဿာနာကုလဘူတော ဝါ ဝိနိစ္ဆယော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ သန္တကဘာဝေန၊ ဧတေန အဘိဓမ္မဿ အတ္ထပ္ပကာသနေနေဝ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယော ဣဓ အဘိနိပ္ဖါဒီယတီတိ ဒဿေတိ. အထ ဝါ တပ္ပကာသနေနေဝါတိ အသမ္မိဿာနာကုလဘာဝပ္ပကာသနေနေဝ. သောတိ ပကာသိယမာနော အဘိဓမ္မတ္ထော. တထာတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယဘာဝေန. ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘အသမ္မိဿံ အနာကုလံ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ သမ္ဗန္ဓနီယံ.

၁၇. အညဉ္စ သဗ္ဗံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ဟောတီတိ တောသနံ ဟောတီတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘သဗ္ဗေန တေန တောသနံ ကတံ ဟောတီ’’တိ. ယုတ္တရူပါ ယောဇနာ.

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

ပရိစ္ဆေဒေါ သတ္တပ္ပကရဏဘာဝေါ. သန္နိဝေသော သတ္တန္နံ ပကရဏာနံ တဒဝယဝါနဉ္စ ဝဝတ္ထာနံ. သာဂရေဟိ တထာ စိန္တာတိ ‘‘ဣမဿ အဘိဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရဘာဝဝိဇာနနတ္ထံ စတ္တာရော သာဂရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဇလသာဂရာဒီဟိ သဟ နယသာဂရဝိစာရော. ‘‘သတဘာဂေန သဟဿဘာဂေန ဓမ္မန္တရာ ဓမ္မန္တရံ သင်္ကမိတွာ သင်္ကမိတွာ ဒေသေသီ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာဘေဒေဟိ အဘိဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရဘာဝကထာ ဒေသနာဟိ ဂမ္ဘီရတာ.

‘‘ဧဝံ တေမာသံ နိရန္တရံ ဒေသေန္တဿာ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာကာလေ ဘဂဝတော သရီရဿ ယာပိတာကာရဝိစာရော ဒေသနာ။ပေ။ ဂဟဏံ. တထာ ထေရဿ။ပေ။ပိ စာတိ ‘‘အဘိဓမ္မေ ဝါစနာမဂ္ဂေါ နာမာ’’တိအာဒိနာ အဘိဓမ္မေ ဝါစနာမဂ္ဂဿ သာရိပုတ္တတ္ထေရသမ္ဗန္ဓိတတာ တဿ စ တေနေဝ ဥပ္ပါဒိတတာ. ယော ဟိ ဘဂဝတာ ဒေဝတာနံ ဒေသိတာကာရော၊ သော အပရိစ္ဆိန္နဝါရနယတန္တိတာယ အနန္တော အပရိမာဏော န ဘိက္ခူနံ ဝါစနာယောဂ္ဂေါ၊ ယော စ ထေရဿ ဒေသိတာကာရော၊ သော အတိသံခိတ္တတာယ. နာတိသင်္ခေပနာတိဝိတ္ထာရဘူတော ပန ပါဌနယော ထေရပ္ပဘာဝိတော ဝါစနာမဂ္ဂေါတိ.

ဝစနတ္ထဝိဇာနနေနာတိအာဒိနာ ကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒိပဒါနညေဝ အတ္ထဝဏ္ဏနံ အကတွာ အဘိဓမ္မ-သဒ္ဒဝိစာရဿ သမ္ဗန္ဓမာဟ. ‘‘ယေ တေ မယာ ဓမ္မာ အဘိညာ ဒေသိတာ. သေယျထိဒံ – စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ။ပေ။ သိက္ခိတံ သိက္ခိံသု ဒွေ ဘိက္ခူ အဘိဓမ္မေ နာနာဝါဒါ’’တိအာဒိသုတ္တဝသေန ကိဉ္စာပိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ စ သမာဓိအာဒီသု ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ၊ ပရိယတ္တိဓမ္မော ဧဝ ပန ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သုတ္တန္တာဓိကာ ပါဠီတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဓမ္မဗျဘိစာရဘာဝေန ဝိသေသတော အဘိဓမ္မော ဝိယ သုတ္တန္တောပိ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ယော ဝေါ၊ အာနန္ဒ၊ မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၆) အညတ္ထ စ သမ္ဘဝတော အဘိ-သဒ္ဒေန နိဝတ္တေတဗ္ဗတ္ထံ ဒီပေတုံ ‘‘သုတ္တန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. နနု စ အတိရေကဝိသေသဋ္ဌာ ဘိန္နသဘာဝါ ယတော တေ ယထာက္ကမံ အဓိကဝိစိတ္တပရိယာယေဟိ ဗောဓိတာ၊ တသ္မာ ‘‘ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေဟီ’’တိ ဗဟုဝစနေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ န ဧကဝစနေနာတိ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ။ပေ။ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော’’တိ.

ပယောဂမေဝ နာရဟတိ ဥပသဂ္ဂ-သဒ္ဒါနံ ဓာတု-သဒ္ဒဿေဝ ပုရတော ပယောဇနီယတ္တာ. အထာပိ ပယုဇ္ဇေယျ အတိမာလာဒီသု အတိ-သဒ္ဒါဒယော ဝိယ. ဧဝမ္ပိ ယထာ ‘‘အတိမာလာ’’တိ ဧတ္ထ သမာသဝသေန အနာဝိဘူတာယ ကမနကိရိယာယ ဝိသေသကော အတိ-သဒ္ဒေါ၊ န မာလာယ၊ ဧဝမိဓာပိ အဘိ-သဒ္ဒေါ န ဓမ္မဝိသေသကော ယုတ္တောတိ အဓိပ္ပါယော. အညဿပိ ဟိ ဥပသဂ္ဂဿာတိ ဣဒံ ရုဠှီဝသေန၊ အတ္ထေ ဥပသဇ္ဇတီတိ ဝါ ဥပသဂ္ဂဿ အနွတ္ထသညတံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. အတိဆတ္တာဒီသု ဟိ အတိ-သဒ္ဒေါ ဣဓ ဥပသဂ္ဂေါတိ အဓိပ္ပေတော. တတ္ထ ယထာ ကလျာဏော ပူဇိတော ဝါ ပုရိသော အတိပုရိသောတိ ဘဝတိ၊ ဧဝံ အတိရေကဝိသေသဋ္ဌာနမ္ပိ ကလျာဏပူဇိတတ္ထဘာဝသမ္ဘဝတော ကလျာဏံ ဝါ ပူဇိတံ ဝါ ဆတ္တံ အတိဆတ္တန္တိ သဒ္ဒနယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကလျာဏပူဇိတဘာဝါ ဟိ ဂုဏဝိသေသယောဂေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ဂုဏဝိသေသော စေသ ယဒိဒံ ပမာဏာတိရေကော စ ဝိစိတ္တရူပတာ စ. ဧဝဉ္စ ပန ကတွာ ‘‘အကိရိယာယပီ’’တိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဘဝတိ. ယထာ စ အတိဆတ္တာဒီသု၊ ဧဝံ အဘိဓမ္မ-သဒ္ဒေပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အနေကတ္ထာ ဟိ နိပါတာတိ. တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာတိ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကတ္တာ.

ဧကတော အနာဂတတ္တာတိ ဣဒံ သုတ္တန္တေ ဧကတော အာဂတာနံ ခန္ဓာယတနာဒီနံ သုတ္တန္တဘာဇနီယဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘ဆ ဣမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဣန္ဒြိယာနီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၄၉၅-၄၉၆) စက္ခာဒီနံ ဆန္နံ ဣတ္ထိန္ဒြိယာဒီနံ တိဏ္ဏံ သုခိန္ဒြိယာဒီနံ ပဉ္စန္နံ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ပဉ္စန္နံ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယာဒီနဉ္စ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဝိသုံ ဝိသုံ သုတ္တန္တဘာဝေန အာဂတတ္တာ ဧကသုတ္တဘာဝေန အနာဂတာနံ ဗာဝီသတိယာ ဣန္ဒြိယာနံ သုတ္တန္တဘာဇနီယဿ အဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဝုတ္တံ၊ န သုတ္တန္တေ ဧကတော အာဂမနဿ သုတ္တန္တဘာဇနီယဿ ကာရဏတ္တာ. သုတ္တန္တေ ဧကတော သဗ္ဗေန သဗ္ဗဉ္စ အနာဂတာ ဟိ ဘူမန္တရပရိစ္ဆေဒပဋိသမ္ဘိဒါ သုတ္တန္တဘာဇနီယဝသေန ဝိဘတ္တာ ဒိဿန္တိ၊ ဧကတော အာဂတာနိ စ သိက္ခာပဒါနိ တထာ န ဝိဘတ္တာနိ. ဝေရမဏီနံ ဝိယ ပန သဘာဝကိစ္စာဒိဝိဘာဂဝိနိမုတ္တော ဗာဝီသတိယာ ဣန္ဒြိယာနံ သမာနော ဝိဘဇနပ္ပကာရော နတ္ထိ၊ ယော သုတ္တန္တဘာဇနီယံ သိယာတိ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထီတိ ယုတ္တံ သိယာ.

ယဒိပိ ပစ္စယဓမ္မဝိနိမုတ္တော ပစ္စယဘာဝေါ နာမ နတ္ထိ၊ ယထာ ပန ပဝတ္တော ပစ္စယဓမ္မော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယော ဟောတိ၊ သော တဿ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသော ဟေတုအာဒိဘာဝေါ တတော အညော ဝိယ ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္စယဘာဝေါတိ ဝုတ္တော၊ သော စ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိအာဒီသု ပဓာနဘာဝေန ဝုတ္တော. တတ္ထ စ ဂုဏီဘူတာ ဟေတုဟေတုဖလဘူတာ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒယောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စယဘာဝေါ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနန္တိအာဒိ ဥဒ္ဒေသေန ပရိစ္ဆိန္နာနံယေဝ ခန္ဓာဒီနံ ခန္ဓဝိဘင်္ဂါဒီသု ပဉှပုစ္ဆကနယော ဒဿိတော၊ န ဣတော အညထာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

သုတ္တန္တေ သင်္ဂီတိသုတ္တန္တာဒိကေ. ပဉ္စ သိက္ခာပဒါနိ ပါဏာတိပါတာ။ပေ။ ပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏီတိ ဧဝံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. အညော ပန ဝေရမဏီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗပ္ပကာရော နတ္ထီတိ ဣဒံ အတီတာနိစ္စာဒိဝိဘာဂေါ ဝေရမဏီနံ ခန္ဓာယတနာဒီသု အန္တောဂဓတ္တာ တဗ္ဗသေနေဝ ဝိဇာနိတဗ္ဗော၊ တတော ပန အညော အဘိဓမ္မနယဝိဓုရော ဝေရမဏီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗပ္ပကာရော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ. တထာ စ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ‘‘စက္ခုံ အနိစ္စံ။ပေ။ ဇရာမရဏံ အနိစ္စ’’န္တိ အနုပဒဓမ္မသမ္မသနကထာယံ န ဝေရမဏိယော ဥဒ္ဓဋာ.

နနု ဓမ္မသင်္ဂဏီဓာတုကထာဒီနမ္ပိ ဝသေန အဘိဓမ္မပါဠိယာ အတိရေကဝိသေသဘာဝေါ ဒဿေတဗ္ဗောတိ? သစ္စမေတံ၊ သော ပန ဧကန္တအဘိဓမ္မနယနိဿိတော အဝုတ္တောပိ သိဒ္ဓေါတိ ကတွာ န ဒဿိတော. ဧတေန ဝါ နိဒဿနေန သောပိ သဗ္ဗော နေတဗ္ဗော. အဘိဓမ္မနယသာမညေန ဝါ အဘိဓမ္မဘာဇနီယပဉှပုစ္ဆကေဟိ သော ဝုတ္တော ဧဝါတိ န ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ပဉှဝါရာတိ ပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာ ပါဠိနယာ. ဧတ္ထေဝါတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ ဧဝ. အပေက္ခာဝသိကတ္တာ အပ္ပမဟန္တဘာဝဿ ယတော အပ္ပမတ္တိကာ မဟာဓာတုကထာတန္တိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂဝစနဝသေန အဝသေသာ၊ တံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂန္တွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတတန္တိတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မဟဒယ။ပေ။ အာဂတတန္တိတော ရူပကဏ္ဍဓာတုဝိဘင်္ဂါဒီသု အနာဂန္တွာ မဟာဓာတုကထာယံ အာဂတတန္တိ အပ္ပမတ္တိကာဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. အထ ဓာတုကထာယ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာဓာတုကထာ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂန္တွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတတန္တိတော ဓာတုကထာယံ အနာဂန္တွာ မဟာဓာတုကထာယ အာဂတတန္တိ အပ္ပမတ္တိကာဝါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဥပလဗ္ဘတီတိ အနုလောမပစ္စနီယပဉ္စကဿ၊ နုပလဗ္ဘတီတိ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကဿ ဥပလက္ခဏဝသေန ဝုတ္တံ. သစ္စိကဋ္ဌံ နိဿယန္တိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိအာဒိနာ ဒေသာဒိအနာမသနေန ရူပါဒိသတ္တပညာသဓမ္မပ္ပဘေဒံ သစ္စိကဋ္ဌမေဝ နိဿယဘူတံ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဥပလဗ္ဘတိ နုပလဗ္ဘတီတိ ပဋိညာယ ဂဟိတာယ ပဋိက္ခေပဂ္ဂဟဏတ္ထ’’န္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓနီယံ၊ တထာ သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗေသူတိ ဧတ္ထာပိ. ယဒိ ခန္ဓာယတနာဒယော ဂဟိတာ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတနယေန၊ အထ ပန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယော သစ္စိကဋ္ဌောတိ သစ္စိကဋ္ဌနိဿယံ ဥပလက္ခေတိ. ဧတေဟီတိ ဧတေဟိ ဝစနေဟိ. သစ္စိကဋ္ဌဒေသကာလပ္ပဒေသေဟိ ကထံ သစ္စိကဋ္ဌာဒီနံ ပဒေသော ဧကဒေသဘူတော သဗ္ဗောတိ ဝုစ္စတိ? ပဒေသာနံ ပုထုတ္တာ. ‘‘သဗ္ဗေသု ပဒေသေသူ’’တိ ပစ္စေကံ ဘေဒါမသနဝသေန စာယံ ပဉှော ပဝတ္တောတိ န ပုရိမေဟိ အဝသေသော.

ဥပလဗ္ဘတိ။ပေ။ မိစ္ဆာတိ ဧကန္တိ ဥပလဗ္ဘတီတိ ပဋိညာဂ္ဂဟဏပဋိက္ခေပဂ္ဂဟဏနိဂ္ဂဏှနာနံ အနုလောမပဋိလောမတော ပဋိညာဌပနနိဂ္ဂဟပါပနာရောပနာနဉ္စ ဝသေန ပဝတ္တာ တန္တိ ပဌမပဉ္စကဿ ဧကံ အင်္ဂံ ဧကော အဝယဝေါတိ အတ္ထော. ဧဝံ သေသေသုပိ နေတဗ္ဗံ. နိဂ္ဂဟဿ သုနိဂ္ဂဟဘာဝံ ဣစ္ဆတော သကဝါဒိနော ‘‘တွံ စေ ပန မညသိ ဝတ္တဗ္ဗေ ခေါ ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၃) ပဋိညာဌပနေန၊ တေန ‘‘တဝ တတ္ထ ဟေတာယ ပဋိညာယ ဟေဝံ ပဋိဇာနန္တော ဟေဝံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ အထ တံ နိဂ္ဂဏှာမ သုနိဂ္ဂဟိတော စ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဟဉ္စိ ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၂) ပရဝါဒိနော အတ္တနော ပဋိကမ္မံ ယထာ သကဝါဒီ န နိဗ္ဗေဌေတိ၊ ဧဝံ ကရဏံ ပဋိကမ္မဝေဌနံ. ပရဝါဒိနော ပဋိကမ္မဿ ဒုပ္ပဋိကမ္မဘာဝံ ဣစ္ဆတော သကဝါဒိနော တံနိဒဿနေန ‘‘ဧသော စေ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတော ဟေဝ’’န္တိ ပဋိကမ္မနိဒဿနေန၊ ‘‘ဝတ္တဗ္ဗေ ခေါ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ။ပေ။ ပရမတ္ထေနာတိ (ကထာ. ၁). နော စ မယံ တယာ တတ္ထ ဟေတာယ ပဋိညာယ ဟေဝံ ပဋိဇာနန္တော ဟေဝံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ. အထ အမှေ နိဂ္ဂဏှာသိ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတာ စ ဟောမာ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဟဉ္စိ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၅) နိဂ္ဂဟဿ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတဘာဝဒဿနေန အနိဂ္ဂဟိတဘာဝကရဏံ နိဂ္ဂဟနိဗ္ဗေဌနံ. ‘‘တေန ဟိ ယံ နိဂ္ဂဏှာသိ ဟဉ္စိ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘တေန ဟိ ယေ ကတေ နိဂ္ဂဟေ သေ နိဂ္ဂဟေ ဒုက္ကဋေ သုကတေ ပဋိကမ္မေ သုကတာ ပဋိပါဒနာ’’တိ သကဝါဒိနော နိဂ္ဂဟဿ၊ အနိဂ္ဂဟဘာဝါရောပနေန အတ္တနော ပဋိကမ္မဿ သုပဋိကမ္မဘာဝကရဏေန စ သကဝါဒိနော နိဂ္ဂဟဿ ဆေဒေါ ဝိနာသနံ ပုဂ္ဂလဝါဒနိသေဓနဝသေန သမုဋ္ဌိတတ္တာ. ဓမ္မတာယ အနုလောမနဝသေန ဥဋ္ဌဟိတွာ တဗ္ဗိလောမနဝသေန ပဝတ္တော အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဒုတိယပဉ္စကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

တဒါဓာရောတိ တေ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထာ ရူပါဒယော အာဓာရာ ဧတဿာတိ တဒါဓာရော. ဧတေန ‘‘ရူပသ္မိံ အတ္တာ’’တိ ဧဝံပကာရော ပုဂ္ဂလဝါဒေါ ဒဿိတော ဟောတိ. တေသံ ဝါ အာဓာရဘူတောတိ ဧတေန ‘‘အတ္တနိ ရူပ’’န္တိ ဧဝံပကာရော. အညတြ ဝါ တေဟီတိ တေဟိ ရူပါဒီဟိ ဝိနာ. အာဓာရာဓေယျာဒိဘာဝေန အသံသဋ္ဌော ဝိသုံယေဝ ဝိနာ. တေန သတ္တာဒိဂုဏေဟိ အဝေါကိဏ္ဏော ပုရိသောတိ ဧဝမာဒိကော. တံသာမိဘူတတာယ ဝါ တဒဓီနဘာဝေန ‘‘အညတြ ဝါ တေဟီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ရူပဝါ အတ္တာ’’တိ ဧဝံပကာရော ပုဂ္ဂလဝါဒေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အနညောတိ ဧတေန ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိ ဧဝံပကာရော. ရုပ္ပနာဒိသဘာဝေါ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိသေသလက္ခဏံ၊ သပ္ပစ္စယာဒိသဘာဝေါ သာမညလက္ခဏံ. ရူပါဒိတော အညော အနညော ဝါ အညတ္တေ စ တဒါဓာရာဒိဘူတော ဥပလဗ္ဘမာနော အာပဇ္ဇတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ သကဝါဒီ ပကာရန္တရဿ အသမ္ဘဝတော. ပုဂ္ဂလဝါဒီ ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ န အညတ္တံ ဣစ္ဆတိ ရူပါဒိ ဝိယ ပစ္စက္ခတော အနုမာနတော ဝါ ဂါဟယိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ တဿ စ ကာရကဝေဒကဘာဝဿ အယုဇ္ဇမာနကတ္တာ. နာပိ အနညတ္တံ ရုပ္ပနသပ္ပစ္စယာဒိသဘာဝပ္ပသင်္ဂတော ပုဂ္ဂလဿေဝ အဘာဝပ္ပသင်္ဂတော စ. ယထေဝ ဟိ န ဝိနာ ဣန္ဓနေန အဂ္ဂိ ပညာပိယတိ၊ န စ အညံ ဣန္ဓနတော အဂ္ဂိံ သက္ကာ ပဋိဇာနိတုံ၊ နာပိ အနညံ. ယဒိ ဟိ အညော သိယာ၊ န ဥဏှံ ဣန္ဓနံ သိယာ. အထ အနညော၊ နိဒ္ဒဟိတဗ္ဗံယေဝ ဒါဟကံ သိယာ. ဧဝမေဝ န ဝိနာ ရူပါဒီဟိ ပုဂ္ဂလော ပညာပိယတိ၊ န စ တေဟိ အညော၊ နာပိ အနညော သဿတုစ္ဆေဒဘာဝပ္ပသင်္ဂတောတိ လဒ္ဓိယံ ဌတွာ ပုဂ္ဂလဝါဒီ ‘‘န ဟေဝါ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ. တတ္ထ အဂ္ဂိန္ဓနောပမာ တာဝ ယဒိ လောကဝေါဟာရေန ဝုတ္တာ၊ အပဠိတ္တံ ကဋ္ဌာဒိဣန္ဓနံ နိဒ္ဒဟိတဗ္ဗဉ္စ၊ ပဠိတ္တံ ဘာသုရုဏှံ အဂ္ဂိ ဒါဟကဉ္စ၊ တဉ္စ ဩဇဋ္ဌမကရူပံ ပုရိမပစ္ဆိမကာလိကံ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ၊ ယဒိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလော ရူပါဒီဟိ အညော အနိစ္စော စ အာပန္နော. အထ ပရမတ္ထတော၊ တသ္မိံယေဝ ကဋ္ဌာဒိကေ ပဠိတ္တေ ယံ ဥသုမံ သော အဂ္ဂိ၊ တံသဟဇာတာနိ တီဏိ ဘူတာနိ ဣန္ဓနံ၊ ဧဝမ္ပိ သိဒ္ဓံ လက္ခဏဘေဒတော အဂ္ဂိန္ဓနာနံ အညတ္တန္တိ အဂ္ဂိ ဝိယ ဣန္ဓနတော ရူပါဒီဟိ အညော ပုဂ္ဂလော အနိစ္စော စ အာပန္နောတိ ဗျာဟတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီတိ ပဋိဇာနန္တဿ ပကာရန္တရဿ အသမ္ဘဝတော ဝုတ္တေသု ပကာရေသု ဧကေန ပကာရေန ဥပလဗ္ဘမာနော ဥပလဗ္ဘတီတိ ‘‘အာပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိညာယ ဧကတ္တာပန္န’’န္တိ. ဧကတ္တာပန္နတ္တာ ဧဝ အပ္ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ၊ ပုဂ္ဂလေ ပဋိသိဒ္ဓေ တဒဘိနိဝေသောပိ အယာထာဝတော ပုဂ္ဂလဝါဒိနော ဂဟိတာကာရသုညတာဝိဘာဝနေန သကဋ္ဌာနတော စာဝိတော ပဋိသေဓိတော ဧဝ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိံ ပဋိသေဓေန္တော’’တိ. ပုဂ္ဂလောယေဝ ဝါ တထာ ပဿိတဗ္ဗတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. ‘‘သာမီ နိဝါသီ ကာရကော ဝေဒကော နိစ္စော ဓုဝေါ’’တိ အဘိနိဝေသဝိသယဘူတော ဟိ ပရိကပ္ပမတ္တသိဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော ဣဓ ပဋိက္ခိပီယတိ၊ ‘‘န စတ္တာရောမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဂ္ဂလာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝေါဟာရပုဂ္ဂလောတိ အနနုယောဂေါ အာကာသကုသုမဿ ရတ္တနီလာဒိဘာဝဝိစာရဏာ ဝိယာတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေ ‘‘နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပဋိဇာနိတွာ ဝိသေသစောဒနာယ အနာပဇ္ဇနတော ပုန ‘‘န ဟေဝါ’’တိ ပဋိက္ခေပေါ ပဋိညာယ အာပဇ္ဇနလေသော. ဝဉ္ဈာပုတ္တကဿ ဒီဃရဿတာနုယောဂဿ ဝိယ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘမာနဿ ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ အညာနညတာနုယောဂဿ အနနုယောဂဘာဝေါ ဧဝ ဣဓ အဝိပရီတတ္ထော.

ယံကာရဏာတိ ဧတေန ‘‘ယတောနိဒါန’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိဘတ္တိအလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. အဇ္ဈာစရန္တီတိ အဘိဘဝန္တိ. အဘိနန္ဒနာဒယော တဏှာဒီဟိ ယထာသင်္ချံ ယောဇေတဗ္ဗာ၊ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဝါ အဘိနန္ဒနဇ္ဈောသာနာနိ၊ တီဟိပိ အဘိဝဒနံ အဝိသေသေန ဝါ တီဟိပိ တယော ယောဇေတဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စေ နတ္ထိ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗန္တိအာဒိနာ အဘိနန္ဒနာဒီနံ အဘာဝသူစနေန ဖလူပစာရတော အဘိနန္ဒနာဒီနံ သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘူတံ မဂ္ဂဖလံ ဝုစ္စတိ၊ တံ ပစ္စာမသနဉ္စ ဧသေဝါတိ ဣဒန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အဘိ။ပေ။ ဖလံ ဝါ’’တိ.

‘‘ဉာယတီတိ ဇာန’’န္တိ ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနေန နိရဝသေသံ ဉေယျဇာတံ ပရိဂ္ဂယှတီတိ တဗ္ဗိသယာယ ဇာနာတိကိရိယာယ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ကရဏံ ဘဝိတုမရဟတီတိ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ပကရဏဝသေန၊ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန ဝါ အယံ အတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ပဿံ ပဿတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ တိတ္ထိယာ ပဌမဇ္ဈာနအရူပဇ္ဈာနေဟိ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော. ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ ဘဂဝါ အနာဂါမိအရဟတ္တမဂ္ဂေဟိ တံပရိညာဝါဒိတာယ. အယဉ္စ အတ္ထော ဒုက္ခက္ခန္ဓသုတ္တဝသေန (မ. နိ. ၁.၁၆၃၊ ၁၇၅ အာဒယော) ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ပညာစက္ခုနာ ဥပ္ပန္နတ္တာ ဝါ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အထ ဝါ ဒိဗ္ဗစက္ခုအာဒိကံ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ စက္ခုံ ဘူတော ပတ္တောတိ စက္ခုဘူတော. ဧဝံ ဉာဏဘူတောတိအာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သာမုက္ကံသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ သာတိသယော ဘဂဝတော ဝတ္တုအာဒိဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘စတုသစ္စဓမ္မေ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ’’တိအာဒိ. ‘‘ပဝတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ပ-ကာရဿ ပကဋ္ဌတ္ထတံ ဒဿေတုံ ‘‘စိရံ။ပေ။ ပဝတ္တာ’’တိ အာဟ. နိဒ္ဓါရေတွာ နေတာ နိန္နေတာ.

‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီ’’တိ ဝုတ္တာ စိတ္တသဟစရိယာယ ယထာ ‘‘ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ. တေသဉ္စ ပါဠိပဒေသာနံ ဧကေကံ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာပိ ကိဉ္စာပိ ကုသလတ္တိကပဒါနိယေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍေ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ၊ ကုသလတ္တိကေန ပန သဘာဝဓမ္မသင်္ဂဟိတာနံ သေသတ္တိကဒုကပဒါနံ အသင်္ဂဟိတာနံ အဘာဝတော ကုသလတ္တိကပဒုဒ္ဓါရေန နယဒဿနဘူတေန ဣတရတ္တိကဒုကပဒါနိပိ ဥဒ္ဓဋာနေဝါတိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ မာတိကာဂ္ဂဟဏံ သမတ္ထိတံ ဘဝတိ.

သော စ ဓမ္မောတိ ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၀၆၀) ပုရိမာယ ပုရိမာယ ပါဠိယာ ပစ္ဆိမာ ပစ္ဆိမာ အတ္ထနိဒ္ဒေသောတိ ဝုတ္တံ. ‘‘သမာနေန္တီ’’တိသဒ္ဒဿ ပဋပဋာယတိ-သဒ္ဒဿ ဝိယ သဒ္ဒနယော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘သမာနံ ကရောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. သမာနကရဏဉ္စ ဦနပက္ခိပနေန အဓိကာပနယနေန ဝါ ဟောတိ၊ ဣဓ ဦနပက္ခိပနေနာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပူရေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. သမာနေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပီတိ ‘‘ပဋ္ဌာနံ သမာနေတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္ထ.

ဗလဝတာ ဉာဏဝေဂေန အဘိဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏဝသပ္ပဝတ္တေန. ဗလဝတော ဉာဏဝေဂဿ သဗ္ဗကိလေသက္ခေပနဝသပ္ပဝတ္တဿ. ဂမ္ဘီရမေဝ ဂမ္ဘီရဂတံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိအာဒီသု ဝိယ. နိရဝသေသေနာတိ န ကဉ္စိ အဝသေသေတွာ. ပဉ္စခီလရဟိတေနာတိ ပဉ္စစေတောခီလရဟိတေန.

ဧကာဓိကေသု အဋ္ဌသု ကိလေသသတေသူတိ ‘‘ဇာတိမဒေါ’’တိအာဒိနာ ဧကကဝသေန အာဂတာ တေသတ္တတိ၊ ‘‘ကောဓော စ ဥပနာဟော စာ’’တိအာဒိနာ ဒုကဝသေန ဆတ္တိံသ၊ ‘‘တီဏိ အကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ တိကဝသေန ပဉ္စာဓိကံ သတံ၊ ‘‘စတ္တာရော အာသဝါ’’တိအာဒိနာ စတုက္ကဝသေန ဆပ္ပညာသ၊ ‘‘ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိအာဒိနာ ပဉ္စကဝသေန ပဉ္စသတ္တတိ၊ ‘‘ဆ ဝိဝါဒမူလာနီ’’တိအာဒိနာ ဆက္ကဝသေန စတုရာသီတိ၊ ‘‘သတ္တ အနုသယာ’’တိအာဒိနာ သတ္တကဝသေန ဧကူနပညာသ၊ ‘‘အဋ္ဌ ကိလေသဝတ္ထူနီ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကဝသေန စတုသဋ္ဌိ၊ ‘‘နဝ အာဃာတဝတ္ထူနီ’’တိအာဒိနာ နဝကဝသေန ဧကာသီတိ၊ ‘‘ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနီ’’တိအာဒိနာ ဒသကဝသေန သတ္တတိ၊ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဿုပ္ပါဒါယ အဋ္ဌာရသ တဏှာဝိစရိတာနီ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌာရသကဝသေန အဋ္ဌသတန္တိ ဧဝံ ဧကာဓိကေသု အဋ္ဌသု ကိလေသသတေသု. သေသာ တေနဝုတာဓိကံ ဆသတံ ကိလေသာ. တေ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တာဂတာဟိ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌီဟိ သဟ ပဉ္စပညာသာဓိကံ သတ္တသတံ ဟောန္တိ.

အထ ဝါ စုဒ္ဒသေကန္တာကုသလာ၊ ပဉ္စဝီသတိ ကုသလာဗျာကတသာဓာရဏာ၊ စုဒ္ဒသ ကုသလတ္တိကသာဓာရဏာ၊ ဥပစယာဒိဒွယံ ဧကံ ကတွာ သတ္တဝီသတိ ရူပါနိ စာတိ ဣမေ အသီတိ ဓမ္မာ၊ ဣမေသု ဘာဝဒွယေ ဧကံ ဌပေတွာ အဇ္ဈတ္တိကာ ဧကူနာသီတိ၊ ဗာဟိရာ ဧကူနာသီတီတိ သဗ္ဗေပိ အဋ္ဌပညာသာဓိကံ သတံ ဟောန္တိ. ဣမေသု ဧကေကသ္မိံ ဒသန္နံ ဒသန္နံ ကိလေသာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော အသီတိအဓိကံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ဟောန္တိ.

အထ ဝါ တေပညာသ အရူပဓမ္မာ၊ အဋ္ဌာရသ ရူပရူပါနိ၊ အာကာသဓာတု၊ လက္ခဏရူပါနိ စာတိ ပဉ္စသတ္တတိ ဓမ္မာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒတော ပညာသသတံ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဧကေကသ္မိံ ဒသ ဒသ ကိလေသာတိပိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ. တထာ ဧတ္ထ ဝေဒနံ သုခိန္ဒြိယာဒိဝသေန ပဉ္စဝိဓံ ကတွာ သတ္တပညာသ အရူပဓမ္မာ၊ အဋ္ဌာရသ ရူပရူပါနိ စာတိ ပဉ္စသတ္တတိ ဝိပဿနူပဂဓမ္မာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒတော ပညာသသတံ ဟောန္တိ. ဧတေသု ဧကေကသ္မိံ ဒသ ဒသ ကိလေသာတိပိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ.

အပရော နယော – ဒွါဒသအကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေသု ပဌမေ ဆ ကိလေသာ၊ ဒုတိယေ သတ္တ၊ တတိယေ ဆ၊ စတုတ္ထေ သတ္တ၊ ပဉ္စမေ ဆ၊ ဆဋ္ဌေ သတ္တ၊ သတ္တမေ ဆ၊ အဋ္ဌမေ သတ္တ၊ နဝမေ ပဉ္စ၊ ဒသမေ ဆ၊ ဧကာဒသမေ ပဉ္စ၊ ဒွါဒသမေ စတ္တာရောတိ သဗ္ဗေ ဒွါသတ္တတိ၊ ဣမေ ပဉ္စဒွါရိကာ ပဉ္စသု ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု ဧကေကသ္မိံ ဒွါသတ္တတီတိ သဋ္ဌိအဓိကာနိ တီဏိ သတာနိ၊ မနောဒွါရိကာ ပန ဆသု အာရမ္မဏေသု ဧကေကသ္မိံ ဒွါသတ္တတိ ဒွါသတ္တတီတိ ကတွာ ဒွတ္တိံသာဓိကာနိ စတ္တာရိ သတာနိ၊ သဗ္ဗာနိပိ ဒွါနဝုတိအဓိကာနိ သတ္တသတာနိ၊ တာနိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဝိသယတာယ စတုရာသီတိအဓိကံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အထ ဝါ ရူပါရမ္မဏာဒီနိ ပဉ္စ၊ အဝသေသရူပဝေဒနာသညာသင်္ခါရဝိညာဏဝသေန ပဉ္စ ဓမ္မာရမ္မဏကာ သေသာ စာတိ ဒသ၊ တေ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒတော ဝီသတိ၊ ပညတ္တိ စာတိ ဧကဝီသတိယာ အာရမ္မဏေသု ဒွါသတ္တတိ ဒွါသတ္တတိ ကိလေသာတိ ဒွါဒသာဓိကံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ဟောန္တိ.

အထ ဝါ ဒွါဒသသု အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေသု ပဌမေ ဝီသတိ ဓမ္မာ၊ ဒုတိယေ ဒွါဝီသတိ၊ တတိယေ ဝီသတိ၊ စတုတ္ထေ ဒွါဝီသတိ၊ ပဉ္စမေ ဧကူနဝီသတိ၊ ဆဋ္ဌေ ဧကူနဝီသတိ၊ သတ္တမေ ဧကူနဝီသတိ၊ အဋ္ဌမေ ဧကဝီသတိ၊ နဝမေ ဧကူနဝီသတိ၊ ဒသမေ ဧကဝီသတိ၊ ဧကာဒသမေ သောဠသ၊ ဒွါဒသမေ သောဠသာတိ သဗ္ဗေ အကုသလဓမ္မာ ဆတ္တိံသာဓိကာနိ ဒွေ သတာနိ၊ ဣမေ ဆသု အာရမ္မဏေသု ပစ္စေကံ ဆတ္တိံ သာဓိကာနိ ဒွေ သတာနိ၊ သဗ္ဗေ သောဠသာဓိကာနိ စတ္တာရိ သတာနိ စ သဟဿံ ဟောန္တီတိ ဧဝမ္ပိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဣတရေသန္တိ တဏှာဝိစရိတာနံ ‘‘အတီတာနိ ဆတ္တိံသာ’’တိအာဒိနာ အတီတာဒိဘာဝါမသနတော. ခေပနေတိ အရိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒနေ. ‘‘ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ခေပေတွာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ပရမတ္ထတော အတီတာဒီနံ မဂ္ဂေန အပ္ပဟာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အတီတာဒိဘာဝါမသနာ အဂ္ဂဟဏံ ခေပနေ’’တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ တိကေ၊ တထာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာတီတတိကတိကေ ‘‘အတီတာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ စ တီသု ကာလေသု ဒဿနာဒိပဟာတဗ္ဗဝစနံ ကတံ၊ တံ အတီတာဒီနံ သံကိလိဋ္ဌတာယ အပါယဂမနီယတာယ စ ဒဿနပဟာတဗ္ဗေဟိ နိရတိသယတ္တာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

န ဘာသိတတ္ထဝစနန္တိ ဣဒံ ‘‘ဟိတပရိယာယဝစန’’န္တိ ဧတေန နိဝတ္တိတဿ ဧကဒေသကထနံ. ယထာ ဟိ အယံ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ န ဘာသိတတ္ထဝစနံ၊ ဧဝံ ဝိသယပ္ပယောဇနာဒိဝစနမ္ပိ န ဟောတီတိ. ယထာဝုတ္တဿာတိ ဟိတပရိယာယဿ. ‘‘န ဟညဒတ္ထတ္ထိပသံသလာဘာ’’တိ ပဒဿ နိဒ္ဒေသေ ‘‘အတ္တတ္ထော ဝါ ပရတ္ထော ဝါ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၆၉) ကိဉ္စာပိ သုတ္တနိရပေက္ခံ အတ္တတ္ထာဒယော ဝုတ္တာ သုတ္တတ္ထဘာဝေန အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ၊ တေသု ပန ဧကောပိ အတ္ထပ္ပဘေဒေါ သုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗတံ နာတိက္ကမတီတိ အာဟ ‘‘တေ သုတ္တံ သူစေတီ’’တိ. ဣမသ္မိံ ဝိကပ္ပေ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ ဘာသိတတ္ထဝစနမ္ပိ ဟောတိ. ပုရိမကာ ဟိ ပဉ္စ အတ္ထပ္ပဘေဒါ ဟိတပရိယာယာ၊ တတော ပရေ ဆ ဘာသိတတ္ထပ္ပဘေဒါ၊ ပစ္ဆိမကာ ပန ဥဘယသဘာဝါ. တတ္ထ ဒုရဓိဂမတာယ ဝိဘာဝနေ အလဒ္ဓဂါဓော ဂမ္ဘီရော၊ န ဝိဝဋော ဂုဠှော၊ မူလုဒကာဒယော ဝိယ ပံသုနာ အက္ခရသန္နိဝေသာဒိနာ တိရောဟိတော ပဋိစ္ဆန္နော၊ နိဒ္ဓါရေတွာ ဉာပေတဗ္ဗော နေယျော၊ ယထာရုတဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော နီတော. အနဝဇ္ဇနိက္ကိလေသဝေါဒါနာ ပရိယာယဝသေန ဝုတ္တာ၊ ကုသလဝိပါကကိရိယဓမ္မဝသေန ဝါ. ပရမတ္ထော နိဗ္ဗာနံ၊ အဝိပရီတသဘာဝေါ ဧဝ ဝါ. သာတိသယံ ပကာသိတာနိ တပ္ပရဘာဝေန ပကာသိတတ္တာ. ‘‘ဧတ္တကံ တဿ ဘဂဝတော သုတ္တာဂတံ သုတ္တပရိယာပန္န’’န္တိ (ပါစိ. ၁၂၄၂)၊ ‘‘သကဝါဒေ ပဉ္စသုတ္တသတာနီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ၊ ကထာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) စ ဧဝမာဒီသု သုတ္တ-သဒ္ဒေါ ဥပစရိတောတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဣဒမေဝ အတ္ထာနံ သူစနတော သုတ္တန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧကန္တဟိတပဋိလာဘသံဝတ္တနိကာ သုတ္တန္တဒေသနာတိ ဣဒမ္ပိ ဝိနေယျာနံ ဟိတသမ္ပာပနေ သုတ္တန္တဒေသနာယ တပ္ပရဘာဝံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တပ္ပရဘာဝေါ စ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုလောမတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ တထာ အတ္တတ္ထာဒိပ္ပကာသနပဓာနတာပိ. ဣတရေဟီတိ ဝိနယာဘိဓမ္မေဟိ.

ရတ္တိအာဒီသူတိ ရတ္တိရာဇဝိနယေသု ဝိသယဘူတေသု. နနု စ ‘‘အဘိရတ္တီ’’တိ အဝုတ္တတ္တာ ရတ္တိဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ၊ ‘‘အဘိညာတာ အဘိလက္ခိတာ’’တိ စ ဉာဏလက္ခဏကိရိယာဝိသေသကော အဘိ-သဒ္ဒေါတိ? န၊ ‘‘အဘိညာတာ အဘိလက္ခိတာ’’တိ အဘိ-သဒ္ဒဝိသိဋ္ဌာနံ ဉာတလက္ခိတသဒ္ဒါနံ ရတ္တိသဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏတာယ ရတ္တိဝိသယတ္တာ. ဧတ္ထ စ ဝါစကသဒ္ဒသန္နိဓာနေ နိပါတာနံ တဒတ္ထဇောတကမတ္တတ္တာ လက္ခိတသဒ္ဒတ္ထဇောတကော အဘိ-သဒ္ဒေါ လက္ခဏေ ဝတ္တတီတိ ဝုတ္တော. အဘိလက္ခိတသဒ္ဒပရိယာယော စ အဘိညာတသဒ္ဒေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ အဘိဝိနယသဒ္ဒဿ ပန အဘိပုရိသဿ ဝိယ သမာသသိဒ္ဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အနေကတ္ထာ ဟိ နိပါတာ၊ အနေကတ္ထဘေဒေါ စ သဒ္ဒါနံ ပယောဂဝိသယောတိ.

ကိဉ္စာပိ ဒေသနာဒယော ဒေသေတဗ္ဗာဒိနိရပေက္ခာ န သန္တိ၊ အာဏာဒယော ပန ဝိသေသတော ဒေသကာဒိအဓီနာတိ တံတံဝိသေသယောဂဝသေန တေသံ ဘေဒေါ ဝုတ္တော. ယထာ ဟိ အာဏာဝိဓာနံ ဝိသေသတော အာဏာရဟာဓီနံ တတ္ထ ကောသလ္လယောဂတော၊ ဧဝံ ဝေါဟာရပရမတ္ထဝိဓာနာနိ စ ဝိဓာယကာဓီနာနီတိ အာဏာဒိဝိဓိနော ဒေသကာယတ္တတာ ဝုတ္တာ. အပရာဓဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိယ ဓမ္မာနုရူပမ္ပိ သာသနံ ဝိသေသတော တထာဝိနေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာပေက္ခန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သာသိတဗ္ဗ။ပေ။ တဗ္ဗဘာဝေနာ’’တိ. သံဝရာသံဝရနာမရူပါနံ ဝိယ ဝိနိဝေဌေတဗ္ဗာယ ဒိဋ္ဌိယာပိ ကထနံ သတိ ဝါစာဝတ္ထုသ္မိံ၊ နာသတီတိ ဝိသေသတော တဒဓီနန္တိ အာဟ ‘‘ကထေတဗ္ဗဿ။ပေ။ ကထာ’’တိ. ဥပါရမ္ဘာဒီတိ ဥပါရမ္ဘနိဿရဏဓမ္မကောသရက္ခဏာနိ. ပရိယာပုဏနာဒီတိ ပရိယာပုဏနသုပ္ပဋိပတ္တိဒုပ္ပဋိပတ္တိယော.

တန္တိသမုဒါယော အဝယဝတန္တိယာ အာဓာရော ယထာ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ’’တိ. န စောဒေတဗ္ဗမေတံ သမုခေန၊ ဝိသယဝိသယိမုခေန ဝါ ဝိနယာဒီနံယေဝ ဂမ္ဘီရဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ဓမ္မော ဟိ ဝိနယာဒယော၊ တေသဉ္စ ဝိသယော အတ္ထော၊ ဓမ္မတ္ထဝိသယာ စ ဒေသနာပဋိဝေဓာတိ. ‘‘ပဋိဝေဓဿာ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မတ္ထာနံ ဒုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဒေသနာယ ဥပ္ပါဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ပဋိဝေဓဿ ဥပ္ပါဒေတုဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈိတုဉ္စ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဒုက္ခောဂါဟတံ ဒဿေတိ.

ဓမ္မာနုရူပံ ယထာဓမ္မန္တိ စ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. ဒေသနာပိ ဟိ ပဋိဝေဓော ဝိယ အဝိပရီတံ သဝိသယဝိဘာဝနတော ဓမ္မာနုရူပံ ပဝတ္တတိ ယတော ‘‘အဝိပရီတာဘိလာပေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဓမ္မနိရုတ္တိံ ဒဿေတီတိ ဧတေန ဒေသနာသဒ္ဒသဘာဝါတိ ဒီပေတိ. တထာ ဟိ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါယ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဘာဝေါ ပါဠိယံ ဝုတ္တော၊ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘တံတံသဘာဝနိရုတ္တိသဒ္ဒံ အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိအာဒိနာ သဒ္ဒါရမ္မဏတာ. ဣမဿ အတ္ထဿ အယံ သဒ္ဒေါ ဝါစကောတိ ဝစနဝစနီယံ ဝဝတ္ထပေတွာ တံတံဝစနီယဝိဘာဝနဝသေန ပဝတ္တိတော ဟိ သဒ္ဒေါ ဒေသနာတိ. နနု စ ‘‘ဓမ္မော တန္တီ’’တိ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ဓမ္မဿပိ သဒ္ဒသဘာဝတ္တာ ဓမ္မဒေသနာနံ ဝိသေသော န သိယာတိ? န၊ တေသံ တေသံ အတ္ထာနံ ဗောဓကဘာဝေန ဉာတော ဥဂ္ဂဟိတာဒိဝသေန စ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တိတော သဒ္ဒပ္ပဗန္ဓော ဓမ္မော၊ ပစ္ဆာ ပရေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ပဝတ္တိတော တဒတ္ထပ္ပကာသနကော သဒ္ဒေါ ဒေသနာတိ. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တသဒ္ဒသမုဋ္ဌာပကော စိတ္တုပ္ပါဒေါ ဒေသနာ မုသာဝါဒါဒယော ဝိယ. ဝစနဿ ပဝတ္တနန္တိ စ ယထာဝုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒမာဟ. သော ဟိ ဝစနံ ပဝတ္တေတိ၊ တံ ဝါ ဧတေန ပဝတ္တီယတီတိ ပဝတ္တနံ. ဒေသီယတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ဒေသနာ. ပကာရေဟိ ဉာပီယတိ ဧတေန၊ ပကာရတော ဉာပေတီတိ ဝါ ပညတ္တီတိ ဝုစ္စတီတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အဓိပ္ပါယော’’တိအာဒိ. အဘိသမေတိ၊ အဘိသမီယတိ ဝါ ဧတေနာတိ အဘိသမယောတိ ဧဝမ္ပိ အဘိသမယတ္ထော သမ္ဘဝတိ. အဘိသမေတဗ္ဗတော ပန အဘိသမယောတိ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပဋိဝေဓောယေဝါတိ.

ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒီနံ ဓမ္မတ္ထာနံ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတာယ ဒုက္ခောဂါဟတာ၊ တေသံ ပညာပနဿ ဒုက္ကရဘာဝတော တံဒေသနာယ ပဋိဝေဓနသင်္ခါတဿ ပဋိဝေဓဿ ဥပ္ပါဒနဝိသယိကရဏာနံ အသက္ကုဏေယျတာယ ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ကာရဏေ ဖလဝေါဟာရေန တေ ဓမ္မာ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥပါရမ္ဘ။ပေ။ ဟေတုဘာဝေနာ’’တိ. အညံ အတ္ထန္တိ ဥပါရမ္ဘံ နိဿရဏဉ္စ. နိဋ္ဌာပေတွာတိ ကထနဝသေန ပရိယောသာပေတွာ. တဿ ‘‘အာရဒ္ဓ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဥဒ္ဒါနသင်္ဂဟာဒိဘေဒေါ သင်္ဂီတောတိ ပါဌော ယုတ္တော၊ ‘‘သင်္ဂီတိယာ’’တိ ပန လိခန္တိ. ပုရိမံ ဝါ သင်္ဂီတိယာတိ ဘာဝေန ဘာဝလက္ခဏေ ဘုမ္မံ၊ ပစ္ဆိမံ အဓိကရဏေ. ပိဋကာဒီတိ ပိဋကနိကာယင်္ဂဓမ္မက္ခန္ဓာနိ.

တတ္ထ အင်္ဂေသု သုတ္တင်္ဂမေဝ န သမ္ဘဝတိ ‘‘သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ၊ နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ၊ ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ဝုတ္တတ္တာ၊ မင်္ဂလသုတ္တာဒီနဉ္စ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ ဂါထာဘာဝတော ဓမ္မပဒါဒီနံ ဝိယ၊ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော ဝါ သိယာ သဂါထကတ္တာ သဂါထာဝဂ္ဂဿ ဝိယ၊ တထာ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပဒေသာနန္တိ? ဝုစ္စတေ –

သုတ္တန္တိ သာမညဝိဓိ၊ ဝိသေသဝိဓယော ပရေ၊

သနိမိတ္တာ နိရုဠှတ္တာ၊ သဟတာညေန နာညတော. (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ)၊

သဗ္ဗဿပိ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ သုတ္တန္တိ အယံ သာမညဝိဓိ. တေနေဝါဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာယနော နေတ္တိယံ ‘‘နဝဝိဓသုတ္တန္တပရိယေဋ္ဌီ’’တိ (နေတ္တိ. သင်္ဂဟဝါရ). ‘‘ဧတ္တကံ တဿ ဘဂဝတော သုတ္တာဂတံ သုတ္တပရိယာပန္နံ (ပါစိ. ၁၂၄၂) သကဝါဒေ ပဉ္စ သုတ္တသတာနီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ၊ ကထာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ဧဝမာဒိ စ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ၊ တဒေကဒေသေသု ပန ဂေယျာဒယော ဝိသေသဝိဓယော တေန တေန နိမိတ္တေန ပတိဋ္ဌိတတ္တာ. တထာ ဟိ ဂေယျဿ သဂါထကတ္တံ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. လောကေပိ ဟိ သသိလောကံ သဂါထကံ ဝါ စုဏ္ဏိယဂန္ထံ ‘‘ဂေယျ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဂါထာဝိရဟေ ပန သတိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဉှိ ဗျာကရဏန္တိ ဝုစ္စတိ. ဗျာကရဏမေဝ ဝေယျာကရဏန္တိ.

ဧဝံ သန္တေ သဂါထကာနမ္ပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာနံ ဝေယျာကရဏဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဝေယျာကရဏာဒိသညာနံ အနောကာသဘာဝတော ‘‘ဂါထာဝိရဟေ ပန သတီ’’တိ ဝိသေသိတတ္တာ စ. တထာ ဟိ ဓမ္မပဒါဒီသု ကေဝလံ ဂါထာဗန္ဓေသု သဂါထကတ္တေပိ သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာပဋိသံယုတ္တေသု ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိဝစနသမ္ဗန္ဓေသု အဗ္ဘုတဓမ္မပဋိသံယုတ္တေသု စ သုတ္တဝိသေသေသု ယထာက္ကမံ ဂါထာဥဒါနဣတိဝုတ္တကအဗ္ဘုတဓမ္မသညာ ပတိဋ္ဌိတာ၊ တထာ သတိပိ ဂါထာဗန္ဓဘာဝေ ဘဂဝတော အတီတာသု ဇာတီသု စရိယာနုဘာဝပ္ပကာသကေသု ဇာတကသညာ. သတိပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဘာဝေ သဂါထကတ္တေ စ ကေသုစိ သုတ္တန္တေသု ဝေဒဿ လဘာပနတော ဝေဒလ္လသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဧဝံ တေန တေန သဂါထကတ္တာဒိနာ နိမိတ္တေန တေသု တေသု သုတ္တဝိသေသေသု ဂေယျာဒိသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဝိသေသဝိဓယော သုတ္တင်္ဂတော ပရေ ဂေယျင်္ဂါဒယော. ယံ ပနေတ္ထ ဂေယျင်္ဂါဒိနိမိတ္တရဟိတံ၊ တံ သုတ္တင်္ဂံ ဝိသေသသညာပရိဟာရေန သာမညသညာယ ပဝတ္တနတောတိ.

နနု စ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ၊ နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏန္တိ သုတ္တင်္ဂံ န သမ္ဘဝတီတိ စောဒနာ တဒဝတ္ထာတိ? န၊ သောဓိတတ္တာ. သောဓိတဉှိ ပုဗ္ဗေ ဂါထာဝိရဟေ သတိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဘာဝဿ နိမိတ္တန္တိ. ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ဂါထာဘာဝတော မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ’’တိ၊ တံ န၊ နိရုဠှတ္တာ. နိရုဠှော ဟိ မင်္ဂလသုတ္တာဒီသု သုတ္တဘာဝေါ. န ဟိ တာနိ ဓမ္မပဒဗုဒ္ဓဝံသာဒယော ဝိယ ဂါထာဘာဝေန ပညာတာနိ၊ ကိန္တု သုတ္တဘာဝေနေဝ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ သုတ္တနာမကန္တိ နာမဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သဂါထကတ္တာ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော ဝါ သိယာ’’တိ၊ တဒပိ နတ္ထိ. ယသ္မာ သဟတာညေန. သဟ ဂါထာဟီတိ သဂါထကံ၊ သဟဘာဝေါ စ နာမ အတ္တတော အညေန ဟောတိ၊ န စ မင်္ဂလသုတ္တာဒီသု ဂါထာဝိနိမုတ္တော ကောစိ သုတ္တပ္ပဒေသော အတ္ထိ၊ ယော ‘‘သဟ ဂါထာဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ၊ န စ သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထိ. ယဒပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနံ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ၊ တဒပိ န၊ အညတော. အညာ ဧဝ ဟိ တာ ဂါထာ ဇာတကာဒိပရိယာပန္နတ္တာ. အတော န တာဟိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီနံ ဂေယျင်္ဂဘာဝေါတိ ဧဝံ သုတ္တာဒီနံ အင်္ဂါနံ အညမညသင်္ကရာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဇိနသာသနံ အဘိဓမ္မော. ပဋိဝိဒ္ဓဋ္ဌာနံ ပဋိဝေဓဘူမိ ပဋိဝေဓာဝတ္ထာ၊ ပဋိဝေဓဟေတု ဝါ. ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာမိ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၁-၁၂) ဝုတ္တံ. ပါဠိယံ ပန ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာမိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိ အာဂတံ (သံ. နိ. ၅.၁၁-၁၂). ပစ္စယာဒီဟီတိ ပစ္စယသဘာဝဝူပသမတဒုပါယာဒီဟိ. ပရဝါဒိစောဒနံ ပတွာတိ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတံ ပရဝါဒိစောဒနံ ပတွာ. အဓိဂ။ပေ။ ရူပေနာတိ အဓိဂန္တဗ္ဗော စ သော ဒေသေတဗ္ဗော စာတိ အဓိဂန္တဗ္ဗဒေသေတဗ္ဗော၊ သော ဧဝ ဓမ္မော၊ တဒနုရူပေန. ဧတ္ထ စ ယထာဓမ္မသာသနတ္တာ ယထာဓိဂတဓမ္မဒေသနာဘာဝတော အဘိဓမ္မဿ အဘိသမ္ဗောဓိ အဓိဂမနိဒါနံ. ဒေသကာလာဒိယေဝ ဒေသနာနိဒါနံ. ယံ ပန အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဒေသနာနိဒါနံ ယာဝ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ အဘိဓမ္မဒေသနာဝိသေသေန ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တေ ဝါ ဒေသိတေဟိ အရိယသစ္စေဟိ သကလာဘိဓမ္မပဒတ္ထသင်္ဂဟတော၊ ပရမတ္ထတော အဘိဓမ္မဘူတာနံ ဝါ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ တတ္ထ ဒေသိတတ္တာ ဝုတ္တံ. တတ္တကာနံယေဝ ဒေသနာရုဠှတာယ အဍ္ဎဆက္ကေသု ဇာတကသတေသု ပရိပါစနံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ဧတ္တကာသု ဧဝ ဇာတီသု ပုညာဒိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ၊ ကိံ ပန ကာရဏံ ဧတ္တကာ ဧဝ ဇာတိယော ဒေသိတာတိ? တဒညေသံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော.

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ

ဥပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ တတော အတ္တာနံ သေယျတော ဝါ သဒိသတော ဝါ ဒဟန္တော ဈာနာဘိညာဟိ ပရိဟာယတိ၊ န တထာ သုမေဓပဏ္ဍိတော အဋ္ဌာသီတိ တဿ ဈာနာဘိညာဟိ အပရိဟာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနေဝါဟ ‘‘တာပသေဟိ အသမော’’တိ. ယထာ နိဗ္ဗာနံ၊ အညံ ဝါ နိစ္စာဘိမတံ အဝိပရီတဝုတ္တိတာယ သဗ္ဗကာလံ တထာဘာဝေန ‘‘သဿတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဗုဒ္ဓါနံ ဝစနန္တိ တဿ သဿတတာ ဝုတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘အဝိပရီတမေဝါ’’တိ. ဥပပါရမီအာဒိဝိဘာဂေန အနေကပ္ပကာရတာ. သမာဒါနာဓိဋ္ဌာနန္တိ သမာဒါနဿ အဓိဋ္ဌာနံ ပဝတ္တနံ ကရဏန္တိ အတ္ထော. ဉာဏတေဇေနာတိ ပါရမီပဝိစယဉာဏပ္ပဘာဝေန. မဟာနုဘာဝဉှိ တံ ဉာဏံ ဗောဓိသမ္ဘာရေသု အနာဝရဏံ အနာစရိယကံ မဟာဗောဓိသမုပ္ပတ္တိယာ အနုရူပပုဗ္ဗနိမိတ္တဘူတံ. တထာ ဟိ တံ မနုဿပုရိသဘာဝါဒိအာဓာရမေဝ ဇာတံ. ကာယာဒီသု အသုဘသညာဒိဘာဝေန သုဒ္ဓဂေါစရာ. ‘‘အညထာ’’တိ ပဒဿ ပကရဏပရိစ္ဆိန္နံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘လီနတာ’’တိ အာဟ. လီနတာတိ စ သင်္ကောစော ဝီရိယဟာနိ ဝီရိယာရမ္ဘဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဧသာ မေ ဝီရိယပါရမီ’’တိ.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁. စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍံ

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

၁. တေနာတိ ဝေဒနာသဒ္ဒေန. သဗ္ဗပဒေဟီတိ တီဟိ ပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော ဟောတိ အဝယဝဓမ္မေနာပိ သမုဒါယဿ အပဒိသိတဗ္ဗတော ယထာ ‘‘သမံ စုဏ္ဏ’’န္တိ. စောဒကော ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနော ဝိဘတ္တိအန္တဿေဝ ပဒဘာဝံ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘နနု သုခါယာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘အဓိပ္ပေတပ္ပကာရတ္ထဂမကဿာ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော အဓိပ္ပါယံ ဝိဝရတိ. တေန ‘‘ဝါကျံ ဣဓ ပဒန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဒဿေတိ. ဟေတုပဒသဟေတုကပဒါဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန နဟေတုပဒအဟေတုကပဒဟေတုသမ္ပယုတ္တပဒါနိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တပဒမ္ပိ ဝါ သင်္ဂဏှာတိ.

ဥဘယေကပဒဝသေနာတိ ဥဘယပဒဝသေန ဟေတုဒုကသမ္ဗန္ဓော၊ ဧကပဒဝသေန သဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓော. တထာတိ ဥဘယေကပဒဝသေန. ဧတ္ထ စ သဟေတုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာတိအာဒိနာ ယထာ ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ပဌမဒုကသမ္ဗန္ဓာ ဒုတိယတတိယဒုကာ၊ ပဌမဒုကဒုတိယဒုကသမ္ဗန္ဓာ စတုတ္ထဆဋ္ဌဒုကာ၊ ပဌမဒုကတတိယဒုကသမ္ဗန္ဓော ပဉ္စမော ဒုကော၊ ဧဝံ အာသဝဂေါစ္ဆကာဒီသုပီတိ နယံ ဒဿေတိ. သက္ကာ ဟိ ဣမိနာဝ နယေန တေသုပိ ဒုကန္တရသမ္ဗန္ဓော ဝိညာတုံ၊ ကေဝလံ ပန အာသဝဂေါစ္ဆကာဒီသု ဒုတိယဒုကတတိယဒုကသမ္ဗန္ဓော ဩသာနဒုကော၊ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ စ ဒုတိယစတုတ္ထဒုကသမ္ဗန္ဓောတိ. ဓမ္မာနံ သာဝသေသနိရဝသေသဘာဝေန တိကဒုကာနံ သပ္ပဒေသနိပ္ပဒေသတာ ဝုတ္တာတိ ယေဟိ တိကဒုကာ သာဝသေသာတိ ပဒိဿန္တိ အပဒိဿန္တိ၊ တေ အသင်္ဂဟိတဓမ္မာပဒေသော. ဧဝံ သတိ ‘‘အသင်္ဂဟိတော’’တိ ဝိသေသနံ ကိမတ္ထိယန္တိ? ဧတဿေဝတ္ထဿ ပါကဋကရဏတ္ထံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပဒိဿတိ ဧတေန သမုဒါယောတိ ပဒေသော၊ အဝယဝေါ. ‘‘သာမညဇောတနာ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီ’’တိ ယထာဓိပ္ပေတံ ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘အသင်္ဂဟိတော’’တိ အာဟ.

အနဝဇ္ဇတ္ထော အဝဇ္ဇဝိရဟတ္ထော. နာမံ သညာ၊ ကိရိယာ ကရဏံ၊ ပယောဇနံ ရထရထင်္ဂဝိဘာဝနေန တေသံ ပကာရတော ယောဇနံ. ကုသေန ဉာဏေန လာတဗ္ဗာတိ ကုသလာတိ အယမတ္ထော ဉာဏသမ္ပယုတ္တာနံ တာဝ ဟောတု၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနမ္ပီ’’တိအာဒိ. ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာပိ ဟိ ဉာဏေနေဝ ပဝတ္တိယန္တိ ဟိတသုခဟေတုဘူတာယ ပဝတ္တိယာ ပညဝန္တာနံ ပဋိပတ္တိဘာဝတော. န ဟိ အန္တရေန ယောနိသောမနသိကာရံ ကုသလုပ္ပတ္တိ အတ္ထီတိ. ‘‘ယဒိ ကုသလဿ ဥဘယဘာဂဂတံ သံကိလေသလဝနံ ပါကဋံ သိယာ၊ ကုသာ ဝိယ လုနန္တီတိ ကုသလာတိ အယမတ္ထော ယုတ္တော သိယာ’’တိ ကောစိ ဝဒေယျာတိ အာသင်္ကာယ အာဟ ‘‘သမ္မပ္ပဓာနဒွယံ ဝိယာ’’တိ.

န စာတိအာဒိနာ ‘‘သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိ ဧတ္ထ ပရမတ္ထတော ကတ္တုကမ္မဿ စ ဘေဒေါ နတ္ထိ၊ ကပ္ပနာသိဒ္ဓေါ ဧဝ ပန ဘေဒေါတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ နာမဝသေန ဝိညာတာဝိညာတေတိ ယေသံ ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ဣမိနာ ပရိယာယေန အဝိညာတာ သဘာဝါ၊ ‘‘သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိ ဣမိနာ စ ပရိယာယေန ဝိညာတာ၊ တေသံ ဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ပဌမော အတ္ထော သင်္ခတာသင်္ခတဓမ္မဝသေန ဝုတ္တော၊ ဒုတိယော သင်္ခတဝသေန၊ တတိယော သင်္ခတာသင်္ခတပညတ္တိဓမ္မဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ကုသလပဋိသေဓနံ ကုသလာဘာဝေါ ဧဝ. အဘာဝေါ ဟိ သတ္တာပဋိသေဓောတိ. ဓမ္မောတိ သဘာဝဓမ္မော. အကုသလဝစနေန န ကောစိ အတ္ထော သဘာဝဓမ္မဿ အဗောဓကတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. အထ သိယာ အကုသလဝစနေန ကောစိ အတ္ထော အသဘာဝဓမ္မဗောဓကတ္တေပိ ‘‘ပညတ္တိဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ဝိယ၊ ဧဝံ သတိ ‘‘အနဗျာကတာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ တတော စာယံ စတုက္ကော အာပဇ္ဇတိ၊ န တိကော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဒုကစတုက္ကဘာဝေါ အနဗျာကတဝေါဟာရော စ နတ္ထိ၊ သော စ ဝုတ္တနယေန အဘာဝမတ္တဝစနေ အာပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ. သဘာဝဓာရဏာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဓာရီယန္တိ ပစ္စယေဟီ’’တိ အယမတ္ထော သင်္ဂဟိတော. ဉေယျပရိယာယေန ပန ဓမ္မ-သဒ္ဒေနာယံ ဒေါသောတိ နနု အဉေယျပရိယာယေပိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေ န ကောစိ ဒေါသောတိ? န၊ ဝုတ္တဒေါသာနတိဝတ္တနတော.

ပါရိသေသေနာတိ ဧတ္ထ နနု အယမကာရော န-အတ္ထတ္တယဿေဝ ဇောတကော၊ အထ ခေါ ‘‘အဟေတုကာ ဓမ္မာ၊ အဘိက္ခုကော အာဝါသော’’တိ တံယောဂနိဝတ္တိယာ၊ ‘‘အပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ’’တိ တံသမ္ဗန္ဓိဘာဝနိဝတ္တိယာ. ပစ္စယုပ္ပန္နဉှိ ပစ္စယသမ္ဗန္ဓီတိ အပ္ပစ္စယုပ္ပန္နတ္တာ အသမ္ဗန္ဓိတာ ဧတ္ထ ဇောတီယတိ. ‘‘အနိဒဿနာ ဓမ္မာ’’တိ တံသဘာဝနိဝတ္တိယာ. နိဒဿနဉှိ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာ. အထ စက္ခုဝိညာဏံ နိဒဿနံ၊ တဂ္ဂယှဘာဝနိဝတ္တိယာ၊ တထာ ‘‘အနာသဝါ ဓမ္မာ’’တိ. ‘‘အပ္ပဋိဃာ ဓမ္မာ အနာရမ္မဏာ ဓမ္မာ’’တိ တံကိစ္စနိဝတ္တိယာ. ‘‘အရူပိနော ဓမ္မာ အစေတသိကာ ဓမ္မာ’’တိ တဗ္ဘာဝနိဝတ္တိယာ. တဒညတာ ဟိ ဧတ္ထ ပကာသီယတိ. ‘‘အမနုဿော’’တိ တဗ္ဘာဝမတ္တနိဝတ္တိယာ. မနုဿတ္တမတ္တံ နတ္ထိ အညံ သမာနန္တိ သဒိသတာ ဟေတ္ထ သူစိယတိ. ‘‘အသမဏော သမဏပဋိညော အပုတ္တော’’တိ တံသမ္ဘာဝနဂုဏနိဝတ္တိယာ. ဂရဟာ ဟိ ဧတ္ထ ဉာယတိ. ‘‘ကစ္စိ နု ဘောတော အနာမယာ၊ အနုဒရာ ကညာ’’တိ တဒပ္ပဘာဝနိဝတ္တိယာ. ‘‘အနုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ တံသဒိသဘာဝနိဝတ္တိယာ. အတီတာနဉှိ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ ဥပါဒိဓမ္မာနဉ္စ ပစ္စယေကဒေသနိပ္ဖတ္တိယာ အာရဒ္ဓုပ္ပါဒဘာဝတော ကာလဝိနိမုတ္တဿ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဥပ္ပန္နာနုကူလတာ၊ ပဂေဝ ပစ္စုပ္ပန္နာနန္တိ တဗ္ဗိဓုရဘာဝေါ ဧတ္ထ ဝိညာယတိ. ‘‘အသေက္ခာ ဓမ္မာ’’တိ တဒပရိယောသာနနိဝတ္တိယာ. တံနိဋ္ဌာနဉှေတ္ထ ပကာသီယတီတိ ဧဝမနေကေသံ အတ္ထာနံ ဇောတကော၊ တတ္ထ ကိံ ဝုစ္စတေ အတ္ထဒွယမေဝ ဝတွာ ပါရိသေသေနာတိ? ဣတရေသံ ဧတ္ထ သုဝိဒူရဘာဝတော. န ဟိ ကုသလဝိပ္ပယုတ္တာဒီနံ ဓမ္မာနံ အကုသလဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ.

အကုသလသဒ္ဒဿ ဥစ္စာရဏာနန္တရံ ဝိနေယျာနံ ကုသလပဋိပက္ခဘူတေ အတ္ထေ ပဋိပတ္တိဘာဝတော တတ္ထ နိရုဠှတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ ကိစ္စဝိရောဓာဒီနမ္ပိ တဒန္တောဂဓတ္တာ၊ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တေပိ ဝိနာသကဝိနာသိတဗ္ဗဘာဝေါ ကုသလာကုသလေသု နိယတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တပ္ပဟေယျဘာဝတော’’တိ အာဟ. ဣတရထာ ကုသလာနမ္ပိ အကုသလေဟိ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေ အစ္စန္တံ သမုစ္ဆိန္နကုသလမူလတ္တာ အပါယပူရကာ ဧဝ သတ္တာ သိယုံ. ယံ ပန ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၀) ဝုတ္တံ၊ တံ ‘‘ရူပံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န တုမှာကံ၊ တံ ပဇဟထာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၃၃) ဝိယ တဒါရမ္မဏသံကိလေသပ္ပဟာနဝသေန ပရိယာယေန ဝုတ္တံ. ယထာဟ ‘‘န ဟိ ကုသလာ အကုသလေဟိ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ (ဓ. သ. မူလဋီ ၁).

ဖဿာဒိဝစနေဟိ တံနိဒ္ဒေသဘူတေဟိ. တဗ္ဗစနီယဘာဝေနာတိ တေဟိ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိဝစနေဟိ အဘိဓေယျဘာဝေန. ယထာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာဒိအတ္ထာ ကုသလာဒိဝစနေဟိ၊ ဧဝံ အဝိပါကတ္ထာ အဗျာကတဝစနေန ဗောဓိတာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အဗျာကတဝစနေနေဝ စာ’’တိ. ကာရဏံ အဝတွာတိ ဣဓ ဝုတ္တဘာဝေန အနုဝတ္တမာနတ္တာတိ ကာရဏံ အဝတွာ. အညာ။ပေ။ နိဝါရေတဗ္ဗောတိ ဧတေန ကုသလာကုသလသဒ္ဒါ ဝိယ ကုသလာကုသလသဘာဝါနံ တဒုဘယဝိပရီတသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ အဗျာကတသဒ္ဒေါ ဗောဓကောတိ ဒဿေတိ. န ဟိ အဝိပါကဝစနံ ဝုတ္တံ၊ အကုသလဝစနဉ္စ အဝုတ္တံ. ယတော အဝိပါကဝစနဿ အဓိကတဘာဝေါ အကုသလဿ စ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတဘာဝေါ သိယာ၊ တသ္မာ န အကုသလာနံ အဗျာကတတာတိ အယံ အကုသလာနံ အနဗျာကတဘာဝေ ယောဇနာ.

တံ ပရိဟရိတုန္တိ အဗျာကတနိဝတ္တနမာဟ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘သုခဝိပါကာနဝဇ္ဇာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. အနဝဇ္ဇာ ဟိ ဗျဘိစာရိတာယ ဝိသေသိတဗ္ဗာတိ? န၊ သုခဝိပါကဝစနဿ ဝိသေသနဘာဝေန အဂ္ဂဟိတတ္တာ. သုခဝိပါကဝစနေန ဟိ ကုသလဘာဝေ သမတ္တော ဝိညာယတိ၊ အနဝဇ္ဇဝစနံ ပနေတ္ထ ကုသလာနံ အဂရဟိတဗ္ဗတာသင်္ခါတံ ကဉ္စိ ဝိသေသမာဟ. တေနေဝ စ တဿ ဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တဿ ပဝတ္တိသုခတာဒိဒဿနဘာဝံ သယမေဝ ဝက္ခတီတိ. မနောသမာစာရဝိသေသဘူတာ ဖလဓမ္မာ ဝိသေသေန ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါဝဇ္ဇာ နာမ ဟောန္တီတိ သမာစာရတ္တယဝသေန တသ္မိံ သုတ္တေ အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဝုတ္တတ္တာ စ တေ အနဝသေသတော သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိရဟိတာဝဇ္ဇမတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝဇ္ဇဝိနာသနဘာဝေါ ဒဿိတော ကဏှသုက္ကဓမ္မာနံ ဝဇ္ဈဃာတကဘာဝဿ နိယတတ္တာ. သဝိပါကတာ ဝိပါကဓမ္မတာ. သုခေါ ဝိပါကော ဧတေသန္တိ သုခဝိပါကာတိ ဣမိနာ သမာသေန ကုသလာနံ သုခဝိပါကဝန္တတာ ဝုတ္တာ. သာ စ နေသံ န တံသမင်္ဂိတာယ အသဟဝတ္တနတောတိ တဒုပ္ပါဒနသမတ္ထတာတိ ဝိညာယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သုခဝိပါကဝိပစ္စနသဘာဝံ ဒဿေတီ’’တိ. ယုတ္တမေတန္တိ ပရမတ္ထတော ဘေဒါဘာဝေပိ ယထာဝုတ္တဝစနဝစနီယဘာဝသင်္ခါတော ဘေဒေါ တသ္မိံ အဘိဓေယျတ္ထဘူတေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဥပစာရေန ဟောတီတိ ယုတ္တမေတ္ထ လက္ခဏလက္ခိတဗ္ဗဘာဝေန ဘေဒဝစနံ. ဘဝတိ ဟိ သဒ္ဒတ္ထဝိသေသမတ္တေနပိ အဘိန္နေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဘေဒဝစနံ ယထာ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ.

ဝိနာပိ ဘာဝါဘိဓာယိနာ သဒ္ဒေန ဘာဝပ္ပဓာနော နိဒ္ဒေသော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနဝဇ္ဇဝစနေန အနဝဇ္ဇတ္တံ အာဟာ’’တိ. ဧဝဉ္စေတ္ထ ပဒဝိဂ္ဂဟော ဂဟေတဗ္ဗော – န အဝဇ္ဇံ အနဝဇ္ဇံ၊ အဝဇ္ဇပဋိပက္ခတာယ အဂရဟိတဗ္ဗသဘာဝေါ. သုခေါ ဝိပါကော အဿာတိ သုခဝိပါကံ၊ သုခဝိပါကဝိပစ္စနသမတ္ထတာ. အနဝဇ္ဇဉ္စ တံ သုခဝိပါကဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကံ၊ တံ လက္ခဏံ ဧတေသန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ. အထ ဝါ ပုဗ္ဗေ ဝိယ အနဝဇ္ဇံ၊ ဝိပစ္စနံ ဝိပါကော၊ သုခဿ ဝိပါကော သုခဝိပါကော၊ အနဝဇ္ဇဉ္စ သုခဝိပါကော စ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကံ ဧကတ္တဝသေန. တံ လက္ခဏံ ဧတေသန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ ပဒဒွယပရိဂ္ဂဟေ၊ နနု ဧကေနေဝ ပဒေန ဣဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓိ. ယဒိပိ ‘‘အဝဇ္ဇရဟိတံ အနဝဇ္ဇ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ပန ပက္ခေ အဗျာကတနိဝတ္တနတ္ထံ သုခဝိပါကဂ္ဂဟဏံ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ သုခဝိပါကဂ္ဂဟဏေ ပန ကတေ အနဝဇ္ဇဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗမေဝ. ‘‘အဝဇ္ဇပဋိပက္ခာ အနဝဇ္ဇာ’’တိ ဧတသ္မိံ ပန ပက္ခေ သုခဝိပါကဂ္ဂဟဏဉ္စာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘တတ္ထ အနဝဇ္ဇဝစနေနာ’’တိအာဒိ. တေန ပဝတ္တိသုခသုခဝိပါကတာအတ္တသုဒ္ဓိဝိသုဒ္ဓဝိပါကတာအကုသလအဗျာကတသဘာဝနိဝတ္တိရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနဝိသေသဒီပနတော ဧဝံ ဝိပုလပ္ပယောဇနတ္ထော ပဒဒွယပရိဂ္ဂဟောတိ ဒဿေတိ. သုခ-သဒ္ဒဿ ဣဋ္ဌပရိယာယတာ ဝိယ ‘‘နိဗ္ဗာနပရမံ သုခံ (ဓ. ပ. ၂၀၃-၂၀၄)၊ သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ (ဥဒါ. ၁၁)၊ တေသံ ဝူပသမော သုခေါ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၂၁၊ ၂၇၂) သင်္ခါရဒုက္ခူပသမပရိယာယတာပိ ဝိဇ္ဇတိ၊ တံအဝိပါကတာယ ပန ဣဓ သုခဝိပါကဘာဝေါ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သင်္ခါ။ပေ။ နတ္ထီ’’တိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တေဘူမကကုသလာနမ္ပိ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿယဘာဝေန ပဝတ္တိသဘာဝတ္တာ ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗေ ကုသလာ သင်္ခါရဒုက္ခူပသမသုခနိပ္ဖါဒကာ သမ္ဘဝန္တိ၊ ယထာဝုတ္တသုခဿ ပန အဝိပါကဘာဝတော န ဧတေန ပဒေန ကုသလာနံ သုခဝိပါကတာ သမ္ဘဝတီတိ. ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နေသု အရူပဓမ္မေသု နိရုဠှတ္တာ ဝိပါက-သဒ္ဒဿ ‘‘ယဒိ ပနာ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ.

ယထာသမ္ဘဝန္တိ သဟ အဝဇ္ဇေနာတိ သာဝဇ္ဇာ၊ ဂရဟိတဗ္ဗဘာဝယုတ္တာ. တေန နေသံ ဂရဟိတဗ္ဗသဘာဝံ ဒဿေတိ. အညေပိ အတ္ထိ ဒုက္ခဘာဝေန ဂရဟိတဗ္ဗသဘာဝါ အကုသလဝိပါကာတိ သာဝဇ္ဇဝစနမတ္တေန တေသမ္ပိ အကုသလတာပတ္တိဒေါသံ ဒိသွာ တံ ပရိဟရိတုံ ဒုက္ခဝိပါကဝစနမာဟ. အဝဇ္ဇ-သဒ္ဒေါ ဝါ ရာဂါဒီသု ဧကန္တာကုသလေသု နိရုဠှောတိ တံသဟဝတ္တိဓမ္မာနံ ဧဝ သာဝဇ္ဇဘာဝေ ကုသလာဗျာကတေဟိ အကုသလာနံ ဝိသေသော သာဝဇ္ဇဝစနေနေဝ ဒဿိတော. အဗျာကတေဟိ ပန ဝိသိဋ္ဌံ ကုသလာကုသလာနံ သာဓာရဏံ သဝိပါကတာလက္ခဏန္တိ တသ္မိံ လက္ခဏေ ဝိသေသဒဿနတ္ထံ ဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏံ ဝုတ္တံ. ဣတော ပရံ ‘‘ဒုက္ခော ဝိပါကော ဧတေသန္တိ ဒုက္ခဝိပါကာ’’တိအာဒိနာ သုခဝိပါကအနဝဇ္ဇကုသလပဒါနံ ဌာနေ ဒုက္ခဝိပါကသာဝဇ္ဇအကုသလပဒါနိ ဌပေတွာ ယထာဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယောဇနာ စ သာဝဇ္ဇဝစနေန အကုသလာနံ ပဝတ္တိဒုက္ခတံ ဒဿေတိ၊ ဒုက္ခဝိပါကဝစနေန ဝိပါကဒုက္ခတံ. ပုရိမဉှိ အတ္တနော ပဝတ္တိသဘာဝဝသေန လက္ခဏဝစနံ၊ ပစ္ဆိမံ ကာလန္တရေ ဝိပါကုပ္ပါဒနသမတ္ထတာယာတိ. တထာ ပုရိမေန အကုသလာနံ အဝိသုဒ္ဓသဘာဝတံ ဒဿေတိ၊ ပစ္ဆိမေန အဝိသုဒ္ဓဝိပါကတံ. ပုရိမေန စ အကုသလေ ကုသလသဘာဝတော နိဝတ္တေတိ၊ ပစ္ဆိမေန အဗျာကတသဘာဝတော သဝိပါကတ္တဒီပကတ္တာ ပစ္ဆိမဿ. ပုရိမေန ဝါ အဝဇ္ဇဝန္တတာဒဿနတော ကိစ္စဋ္ဌေန ရသေန အနတ္ထဇနနရသတံ ဒဿေတိ၊ ပစ္ဆိမေန သမ္ပတ္တိအတ္ထေန အနိဋ္ဌဝိပါကရသတံ. ပုရိမေန စ ဥပဋ္ဌာနာကာရဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန သံကိလေသပစ္စုပဋ္ဌာနတံ၊ ပစ္ဆိမေန ဖလဋ္ဌေန ဒုက္ခဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနတံ. ပုရိမေန စ အယောနိသောမနသိကာရံ အကုသလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ပကာသေတိ. တတော ဟိ တေ သာဝဇ္ဇာ ဇာတာတိ. ပစ္ဆိမေန အကုသလာနံ အညေသံ ပဒဋ္ဌာနဘာဝံ ဝိဘာဝေတိ. တေ ဟိ ဒုက္ခဝိပါကဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ စ ဒုက္ခ-သဒ္ဒေါ အနိဋ္ဌပရိယာယဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနိဋ္ဌစတုက္ခန္ဓဝိပါကာ ဟိ အကုသလာ၊ န ဒုက္ခဝေဒနာဝိပါကာဝ. ဝိပါက-သဒ္ဒဿ ဖလပရိယာယဘာဝေ ပန နိဿန္ဒဝိပါကေန အနိဋ္ဌရူပေနပိ ဒုက္ခဝိပါကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဝိပါကဓမ္မတာပဋိသေဓဝသေန အဗျာကတာနံ အဝိပါကလက္ခဏာတိ လက္ခဏံ ဝုတ္တန္တိ တဒတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အဝိပါကာရဟသဘာဝါ’’တိ အာဟ. ဧဝံပကာရာနန္တိ အဘိညာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ.

ဆဟိ ပဒေဟိ တိကေသု၊ စတူဟိ ဒုကေသု ယထာက္ကမံ ဆ စတ္တာရော အတ္ထာ ဝုတ္တာ. ဆက္ကဘာဝေါ န ဘဝိဿတီတိ ဧတေန စတုက္ကဘာဝါဘာဝေါ ဒဿိတနယတ္တာ စောဒိတောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္ထဘေဒေါ ဥပပဇ္ဇတီတိ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ နနု တီဟိ ဓမ္မသဒ္ဒေဟိ ဝုစ္စမာနော သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေန အဘိန္နော ဧဝ သော အတ္ထောတိ? န၊ ဇာတိအာဒိဘေဒေန ဘေဒသဗ္ဘာဝတော. ဘေဒကာ ဟိ ဇာတိအာဒယော. မာသပဒတ္ထတာယာတိ မာသ-သဒ္ဒါဘိဓေယျဘာဝေန. တဗ္ဗစနီယဘိန္နတ္ထာနန္တိ တေဟိ ကာလသဒ္ဒါဒီဟိ ဝတ္တဗ္ဗာနံ ဝိသိဋ္ဌတ္ထာနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ယထာ ကာလသဒ္ဒါဒိအဘိဓေယျာနံ ကာလာဒိအတ္ထာနံ ဘိန္နသဘာဝါနမ္ပိ မာသ-သဒ္ဒါဘိဓေယျဘာဝေန အဘေဒေါ၊ ဧဝံ ဇာတိအာဒိဘေဒေန ဘိန္နာနမ္ပိ တေသံ တိဏ္ဏံ ဒွိန္နဉ္စ အတ္ထာနံ ဓမ္မ-သဒ္ဒါဘိဓေယျဘာဝေန နတ္ထိ ဘေဒေါ’’တိ. ဝိနိ။ပေ။ မာနာတိ ဓမ္မ-သဒ္ဒဿ ရူပါဘေဒေပိ ဘေဒကာရဏမာဟ. ဘိန္နဇာတိယတ္ထဝစနီယတာယ ဟိ တဿေဝတ္ထဘေဒေါတိ.

သာဓေတုန္တိ ဗောဓေတုံ. ဟောတု အသမ္ဗန္ဓော၊ ကာ နော ဟာနီတိ ကဒါစိ ဝဒေယျာတိ အာသင်္ကာယ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗာ။ပေ။ နာမ ဟောန္တီ’’တိ. သော စာတိ သဘာဝဓာရဏပစ္စယဓရိယမာနတာသင်္ခါတော အတ္ထော န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ယထာဝုတ္တဿ အဘာဝဿ အပေက္ခာဝုတ္တိတာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ အပေက္ခာဝုတ္တိနော အန္တရေန အပေက္ခိတဗ္ဗံ လဘန္တိ. သတိပိ သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထသာမညေ ကုသလဇာတိအာဒိဝိသိဋ္ဌဿေဝ တဿ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဧကတ္ထတာ န အနုညာတာတိ ဝုတ္တံ၊ ဝစနသိလေသဝသေန ဝါ. အထ ဝါတိအာဒိနာ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ အဘာဝတ္တံ အသမ္ပဋိစ္ဆန္တော နာနတ္ထတာဘာဝဒေါသံ ပရိဟရတိ.

ဉာပကဟေတုဘာဝတော ဥပပတ္တိ ဣဓ ကာရဏန္တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကာရဏံ နာမ ယုတ္တီ’’တိ. ပုနရုတ္တီတိအာဒိနာ နနု ‘‘ကုသလာဒီနမ္ပိ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဧကတ္တာပတ္တိပိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ? သစ္စံ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ သာ ပန အဘာဝါပတ္တိယံ ဧဝ အန္တောဂဓာ နာနတ္တာဘာဝစောဒနာသာမညေန. ဘေဒါဘေဒနိဗန္ဓနတ္တာ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝဿ သော အစ္စန္တမဘိန္နေသု နိယမေန နတ္ထီတိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝေန အစ္စန္တာဘေဒံ ဒဿေတိ၊ န ပန အစ္စန္တံ အဘိန္နေသုယေဝ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝံ. အထ ဝါ အစ္စန္တံ အဘိန္နေသု အဝိဝဋသဒ္ဒတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ပဝတ္တာ. ကသ္မာ? ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဧဝံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အမိတ္တံ အဘိဘဝိတုံ သက္ကုဏာတီတိ သက္ကော၊ ဣန္ဒတီတိ ဣန္ဒော၊ ပုရိမေ ဒဒါတီတိ ပုရိန္ဒဒေါတိ ဧဝံ ကိရိယာဂုဏာဒိပရိဂ္ဂဟဝိသေသေန.

ဘေဒါဘေဒဝန္တေသူတိ ဝိသေသသာမညဝန္တေသု. နီလ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဥပ္ပလသဒ္ဒသမာယောဂေါ ရတ္တုပ္ပလသေတုပ္ပလာဒိဥပ္ပလဇာတိသာမညတော ဝိနိဝတ္တေတွာ နီလဂုဏယုတ္တမေဝ ဥပ္ပလဇာတိဝိသေသံ ဇောတေတိ. ဥပ္ပလ-သဒ္ဒေါပိ နီလ-သဒ္ဒသမာယုတ္တော ဘမရင်္ဂါရကောကိလာဒိဂတနီလဂုဏသာမညတော အဝစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥပ္ပလဝတ္ထုဂတမေဝ နီလဂုဏံ ပကာသေတီတိ ဝိသေသတ္ထသာမညတ္ထယုတ္တတာ ပဒဒွယဿ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဣမိနာ နယေန ဣတရတြာပိ ဘေဒါဘေဒဝန္တတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. တာယ တာယ အနုမတိယာတိ တေန တေန သင်္ကေတေန. တေ တေ ဝေါဟာရာတိ အစ္စန္တံ အဘိန္နေ အတ္ထေ ပရိယာယဘာဝေန အစ္စန္တံ ဘိန္နေ ယထာသကံ အတ္ထဝိဝရဏဘာဝေန ဘေဒါဘေဒဝန္တေ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေန တာ တာ သမညာ ပညတ္တိယော သိဒ္ဓါတိ အတ္ထော. သမာနေတိ ဧကသ္မိံ. ကုသလာဒိဘာဝန္တိ ကုစ္ဆိတသလနာဒိဘာဝံ. အဘိဓာနတ္ထောပိ ဟိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာဒိအဘိဓေယျတ္ထော ဝိယ သဘာဝဓာရဏာဒိသာမညတ္ထံ ဝိသေသေတီတိ.

ဧတ္ထာဟ ‘‘ကိံ ပန ကာရဏံ တိကာ ဧဝ ပဌမံ ဝုတ္တာ၊ န ဒုကာ၊ တိကေသုပိ ကုသလတ္တိကောဝ၊ န အညော’’တိ? ဝုစ္စတေ – သုခဂ္ဂဟဏတော အပ္ပဘေဒတော စ တိကာ ဧဝ ပဌမံ ဝုတ္တာ. ယသ္မာ တိကေဟိ ဗောဓိတေ ကုသလာဒိဘေဒေ တဗ္ဗိဘာဂဘိန္နာ ဟေတုအာဒယော ဝုစ္စမာနာ သုဝိညေယျာ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိအာဒိနာ ကုသလာဒိမုခေန ဟေတုအာဒယော ဝိဘတ္တာ၊ ကတိပယဘေဒါ စ တိကာ ဒွါဝီသတိပရိမာဏတ္တာ.

တေသု ပန သဗ္ဗသင်္ဂဟအသင်္ကရအာဒိကလျာဏဘာဝေန ပဌမံ ကုသလတ္တိကံ ဝုတ္တံ. နိရဝသေသာ ဟိ ရူပါရူပဓမ္မာ ကုသလတ္တိကေန သင်္ဂဟိတာ၊ န တထာ ဝေဒနာတ္တိကာဒီဟိ. နနု ဝိပါကတ္တိကာဒီဟိပိ နိရဝသေသာ ဓမ္မာ သင်္ဂဟိတာတိ? သစ္စမေတံ၊ တေသု ပန အနဝဇ္ဇသာဝဇ္ဇဓမ္မာ န အသင်္ကရတော ဝုတ္တာ ယထာ ကုသလတ္တိကေ. နနု စ သံကိလိဋ္ဌသံကိလေသိကတ္တိကာဒီသုပိ တေ အသင်္ကရတော ဝုတ္တာတိ? ဧဝမေတံ၊ တေ ပန အကလျာဏဘူတေ ပါပဓမ္မေ အာဒိံ ကတွာ ဝုတ္တာ၊ န ဧဝမယံ. အယံ ပန ကလျာဏဘူတေ ပုဇ္ဇဘဝပရိနိဗ္ဗုတိနိပ္ဖါဒကေ ပုညဓမ္မေ အာဒိံ ကတွာ ဝုတ္တော. ဣတိ ဘဂဝါ သဏှသုခုမံ ရူပါရူပဒေသနံ အာရဘန္တော သဗ္ဗသင်္ဂဟအသင်္ကရအာဒိကလျာဏဂုဏယောဂတော ပဌမံ ကုသလတ္တိကံ ဒေသေတိ၊ ကိဉ္စ တဒညတ္တိကာနံ သုခဂ္ဂဟဏတော. တထာ ဟိ ကုသလတ္တိကမုခေန ‘‘ကာမာဝစရကုသလတော စတ္တာရော သောမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒါ’’တိအာဒိနာ ဝေဒနာတ္တိကာဒယော ဝိဘတ္တာတိ.

ကုသလတ္တိကေပိ စ ပဓာနပါသံသဥဘယဟိတဘာဝတော ကုသလာ ဓမ္မာ ပဌမံ ဝုတ္တာ. ကုသလာ ဟိ ဓမ္မာ သုခဝိပါကတ္တာ သဗ္ဗသင်္ခတဓမ္မာနံ ဥတ္တမာ အဝဇ္ဇဝိဓမနတော ဝိညုပ္ပသတ္ထာ ဣဓလောကပရလောကေသု အတ္ထာဝဟာ နိဿရဏာဝဟာ စ၊ တသ္မာ ပဓာနာဒိဘာဝေန ပဌမံ ဝုတ္တာ၊ တပ္ပဋိပက္ခတ္တာ တဒနန္တရံ အကုသလာ၊ တဒုဘယဝိပရီတသဘာဝါ တဒနန္တရံ အဗျာကတာ ဝုတ္တာ. ကုသလဝသေန ဝါ အဿာဒေါ၊ အကုသလဝသေန အာဒီနဝေါ၊ အဗျာကတဓမ္မေသု နိဗ္ဗာနဝသေန နိဿရဏန္တိ ဣမိနာ အဿာဒါဒိက္ကမေန၊ ကုသလေသု ပတိဋ္ဌာယ ပဏ္ဍိတာ အကုသလေ ပဇဟန္တာ အဗျာကတဓမ္မဘူတမဂ္ဂဖလံ နိဗ္ဗာနဉ္စ သစ္ဆိကရောန္တီတိ ဣမိနာ ဝါ ပဋိပတ္တိက္ကမေန အယမနုပုဗ္ဗီ ဌပိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ သေက္ခတ္တိကာဒီသု ဝိယ သရူပတော ပုရိမပဒဒွယပဋိက္ခေပဝသေန တတိယပဒံ န ဝုတ္တံ ‘‘နေဝကုသလာ နာကုသလာ’’တိ? ဝိသေသဒီပနတ္ထံ. ယထာ ဟိ သေက္ခာသေက္ခသဘာဝေသု ဓမ္မေသု ကောစိပိ ဓမ္မော တဒုဘယသဘာဝေန ကေနစိပိ ပရိယာယေန ကဒါစိ အဗျာကရဏီယော နာမ နတ္ထီတိ သေက္ခတ္တိကေ ပဒဒွယပဋိက္ခေပဝသေန ‘‘နေဝသေက္ခာ နာသေက္ခာ’’တွေဝ ဝုတ္တံ၊ န ဧဝံ ဣဓ. ဣဓ ပန ကုသလသဘာဝါ ဧဝ ဓမ္မာ အဂ္ဂဖလုပ္ပတ္တိယာ တထာ န ဗျာကရဏီယာ ဟောန္တီတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒီပနတ္ထံ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝစနမတ္တေ ဧဝ ဝါ ဣဒံ နာနာကရဏံ ‘‘အဗျာကတာ နေဝကုသလာ နာကုသလာ’’တိ ဗျာကတ-သဒ္ဒေန ကုသလာကုသလာနံ ဗောဓိတတ္တာတိ.

ဧတ္ထ စ အကုသလေသု တဏှာယ သဗ္ဗာကုသလေဟိ၊ တေဘူမကကုသလာကုသလေဟိ ဝါ သမုဒယသစ္စံ၊ တံတံအဝသိဋ္ဌတေဘူမကဓမ္မေဟိ ဒုက္ခသစ္စံ၊ လောကုတ္တရကုသလေန မဂ္ဂသစ္စံ၊ အဝသိဋ္ဌအဗျာကတဝိသေသေန နိရောဓသစ္စံ ဒဿိတံ ဟောတိ. တတ္ထ သမုဒယေန အဿာဒေါ၊ ဒုက္ခေန အာဒီနဝေါ၊ မဂ္ဂနိရောဓေဟိ နိဿရဏံ. ကိဉ္စာပိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဘာဝတော သဘာဝဓမ္မနိဒ္ဓါရဏပဓာနာ အဘိဓမ္မကထာ၊ တေသံ ပန ကုသလာဒိဝိသေသေ နိဒ္ဓါရိတေ တဿ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗတာဒိပိ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ ‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ၊ ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၈၃၊ ဒီ. နိ. ၂.၉၀) ဧဝမာဒိဝစနတော ဟိ ကုသလာဒီနံ ဥပသမ္ပာဒနာဒိဒဿနပရံ ဘဂဝတော သာသနံ၊ တသ္မာ ကုသလာနံ ဥပသမ္ပာဒနံ အကုသလာနံ ပဟာနဉ္စ ဥပါယော၊ အဗျာကတဝိသေသဿ သစ္ဆိကိရိယာ ဖလံ၊ ကုသလာဒီနံ ဥပသမ္ပာဒနာဒိအတ္ထာ ဒေသနာ အာဏတ္တီတိ အယံ ဒေသနာဟာရော.

အာရောဂျဋ္ဌေန အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကောသလျသမ္ဘူတဋ္ဌေန စ ကုသလာ၊ တပ္ပဋိပက္ခတော အကုသလာ၊ တဒုဘယဝိပရီတတော အဗျာကတာ၊ သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေန ဓမ္မာတိ အနုပဒဝိစိနနံ ဝိစယော ဟာရော.

ပုဇ္ဇဘဝဖလပရိနိဗ္ဗုတိနိပ္ဖတ္တိ ကုသလေဟီတိ ယုဇ္ဇတိ သုခဝိပါကတ္တာ၊ အပါယဒုက္ခသံသာရဒုက္ခုပ္ပတ္တိ အကုသလေဟီတိ ယုဇ္ဇတိ အနိဋ္ဌဖလတ္တာ၊ တဒုဘယဖလာနံ အနုပ္ပတ္တိ အဗျာကတေဟီတိ ယုဇ္ဇတိ အဝိပါကဓမ္မတ္တာတိ အယံ ယုတ္တိ ဟာရော.

ကုသလာ ဓမ္မာ သုခဝိပါကဿ ပဒဋ္ဌာနံ၊ အကုသလာ ဒုက္ခဝိပါကဿ၊ အဗျာကတာ ကုသလာကုသလာဗျာကတဓမ္မာနန္တိ အယံ ပဒဋ္ဌာနော ဟာရော.

ကုသလဂ္ဂဟဏေန ယေ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယာ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယာ။ပေ။ အရဏာ ဓမ္မာ၊ တေ ဗောဓိတာ ဘဝန္တိ ကုသလလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ. တထာ အကုသလဂ္ဂဟဏေန ယေ သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယာ သံကိလိဋ္ဌသံကိလေသိကာ။ပေ။ သရဏာ ဓမ္မာ၊ တေ ဗောဓိတာ ဘဝန္တိ အကုသလလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ. တထာ အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန ယေ အဝိပါကာရဟာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဝိပါကာ ဓမ္မာ နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယာ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယာ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယာ။ပေ။ အရဏာ ဓမ္မာ၊ တေ ဗောဓိတာ ဘဝန္တိ အဗျာကတလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ အယံ လက္ခဏော ဟာရော.

‘‘ကုစ္ဆိတေ ပါပဓမ္မေ သလယန္တီ’’တိအာဒိနာ နိရုတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ကုသလာဒိမုခေန ရူပါရူပဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာယ ‘‘ကထံ နု ခေါ သတ္တာ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဘာဂိနော ဘဝေယျု’’န္တိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပါယော၊ နိဒါနံ အသာဓာရဏတော ကုသလာဒိဘေဒေန ဗုဇ္ဈနကသတ္တာ. သာဓာရဏတော ပန ပါကဋမေဝ. ပဌမံ ကုသလတ္တိကဿ ဒေသနာ ဝိစာရိတာယေဝါတိ အယံ စတုဗျူဟော ဟာရော.

ကုသလဂ္ဂဟဏေန ကလျာဏမိတ္တပရိဂ္ဂဟော ယောနိသောမနသိကာရပရိဂ္ဂဟော စ. တတ္ထ ပဌမေန သကလံ ဗြဟ္မစရိယမာဝတ္တတိ၊ ဒုတိယေန စ ယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ. အကုသလဂ္ဂဟဏေန ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန ပန သကလသံကိလေသဝေါဒါနပက္ခော ယထာရဟမာဝတ္တတီတိ အယံ အာဝတ္တော ဟာရော.

တတ္ထ ကုသလာ ဘူမိတော စတုဓာ ဝိဘတ္တာ၊ သမ္ပယုတ္တပဝတ္တိအာကာရာဒိတော ပန အနေကဓာ. အကုသလာ ဘူမိတော ဧကဓာ ဝိဘတ္တာ၊ သမ္ပယုတ္တာဒိတော အနေကဓာ. အဗျာကတာ ပန ဝိပါကကိရိယရူပနိဗ္ဗာနဝသေန စတုဓာ ဘူမိသမ္ပယုတ္တာဒိတော အနေကဓာ စ ဝိဘတ္တာတိ အယံ ဝိဘတ္တိ ဟာရော.

ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာနံ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနာယ ဝီတိက္ကမာဒိပ္ပဟာနာယ စ သံဝတ္တန္တိ၊ အကုသလာ ဓမ္မာ ကုသလာနံ အနုပသမ္ပဇ္ဇနာယ၊ အဗျာကတေသု အသင်္ခတဓာတု သဗ္ဗသင်္ခတနိဿရဏာယာတိ အယံ ပရိဝတ္တော ဟာရော.

ကုသလာ အနဝဇ္ဇာ ပုညာနီတိ ပရိယာယဝစနံ၊ အကုသလာ သာဝဇ္ဇာ အပုညာနီတိ ပရိယာယ ဝစနံ၊ အဗျာကတာ အဝိပါကာရဟာ နေဝအာစယဂါမီ နအပစယဂါမီနောတိ ပရိယာယဝစနန္တိ အယံ ဝေဝစနော ဟာရော.

ကုသလာဒယော ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိအာဒိနာ ပဘဝဘူမိဝေဝစနပညတ္တိဝသေန ယထာသမ္ဘဝံ ပရိညာဒိပညတ္တိဝသေန စ ပညတ္တာတိ အယံ ပညတ္တိ ဟာရော.

အကုသလာနံ ကုစ္ဆိတာနံ ပါပဓမ္မာနံ သလနံ ကုသာနံ ဝိယ ကုသာနံ ဝါ ရာဂါဒီနံ လဝနံ ဧဝံဓမ္မတာတိ အယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒမုခေန အဝတရဏံ၊ တထာ ကုသေန လာတဗ္ဗာ ကောသလ္လသမ္ဘူတာ စာတိ ပစ္စယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ။ပေ။ အဝတရဏံ၊ ပစ္စယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ ဝါ အာဒိအန္တဝန္တာ အနိစ္စန္တိကာ စာတိ အနိစ္စတာမုခေန အဝတရဏံ၊ အနိစ္စတာ ဧဝ ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတာယ ဒုက္ခာတိ ဒုက္ခတာမုခေန အဝတရဏံ၊ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန ဓမ္မာတိ အဗျာပါရတော သုညတာမုခေန အဝတရဏံ၊ ဧဝံ ကုသလာတိ စတ္တာရော ခန္ဓာ ဒွါယတနာနိ ဒွေ ဓာတုယောတိအာဒိနာ ခန္ဓာယတနဓာတာဒိမုခေနပိ အဝတရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန အကုသလာဗျာကတေသုပိ အဝတရဏံ ဒဿေတဗ္ဗန္တိ အယံ အဝတရဏော ဟာရော.

ကုသလာတိ အာရမ္ဘော၊ ဓမ္မာတိ ပဒသုဒ္ဓိ၊ နော အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ. တထာ အကုသလာ ဓမ္မာ အဗျာကတာတိ၊ ဓမ္မာတိ ပန ပဒသုဒ္ဓိ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စာတိ အယံ သောဓနော ဟာရော.

ဓမ္မာတိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ၊ တံ အဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ကုသလာကုသလာဗျာကတာတိ. တထာ ကုသလာ ဓမ္မာတိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ၊ တံ အဝိကပ္ပေတွာ ကာမာဝစရံ သောမနဿသဟဂတန္တိအာဒိ ဝိသေသဝစနံ. အကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ အယံ အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော.

ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ နဝမော ခဏော စတ္တာရိ စ သမ္ပတ္တိစက္ကာနိ ယောနိသောမနသိကာရော ဧဝ ဝါ ဟေတု၊ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဟေတု၊ ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ ယထာသမ္ဘဝံ အဗျာကတာနံ ဓမ္မာနံ ဟေတူတိ အယံ ပရိက္ခာရော ဟာရော.

ကုသလာတိ ပရိညေယျဂ္ဂဟဏဉ္စေဝ ဘာဝေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏဉ္စ. အကုသလာတိ ပရိညေယျဂ္ဂဟဏဉ္စေဝ ပဟာတဗ္ဗဂ္ဂဟဏဉ္စ. အဗျာကတာတိ ပရိညေယျဂ္ဂဟဏဉ္စေဝ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဂ္ဂဟဏဉ္စ. ဓမ္မာတိ ပရိညာဒီနံ ပဝတ္တနာကာရဂ္ဂဟဏံ. တေန ပရိညေယျပ္ပဟာနဘာဝနာသစ္ဆိကရဏာနိ ဒီပိတာနီတိ တဒင်္ဂါဒိဝီတိက္ကမာဒိပ္ပဟာနာနိ လောကိယလောကုတ္တရာ စ ဘာဝနာ ဒဿိတာတိ အယံ သမာရောပနော ဟာရော.

ကာမဉ္စေတံ အဝိသေသတော သဘာဝဓမ္မကထနံ၊ ဝိသေသဝန္တော ပန ဓမ္မာ ဝိသေသတော နိဒ္ဓါရိတာ. တထာ ဟိ စိတ္တေနေဝ သမယော နိယမိတော၊ တသ္မာ ကုသလဂ္ဂဟဏေန ဝိသေသတော သာဓိဋ္ဌာနော သမထော ဝိပဿနာ စ ဒဿိတာတိ. တထာ တပ္ပဋိပက္ခတော အကုသလဂ္ဂဟဏေန သာဓိဋ္ဌာနာ တဏှာ အဝိဇ္ဇာ စ၊ အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန သပရိဝါရာ စေတောဝိမုတ္တိ ပညာဝိမုတ္တိ စာတိ အယံ နန္ဒိယာဝတ္တဿ နယဿ ဘူမိ.

တထာ ကုသလဂ္ဂဟဏေန မူလဘာဝဝိသေသတော တီဏိ ကုသလမူလာနိ၊ တေသု စ အဒေါသေန သီလက္ခန္ဓော၊ အလောဘေန သမာဓိက္ခန္ဓော၊ အမောဟေန ပညာက္ခန္ဓော နီယတိ. တထာ အကုသလဂ္ဂဟဏေန တီဏိ အကုသလမူလာနိ၊ တေသု စ လောဘေန တဒေကဋ္ဌာ အကုသလာ ဓမ္မာ. တထာ ဒေါသမောဟေဟိ တံတဒေကဋ္ဌာ. အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန အပ္ပဏိဟိတာနိမိတ္တသုညတာ နီယန္တီတိ အယံ တိပုက္ခလဿ နယဿ ဘူမိ.

တထာ ကုသလဂ္ဂဟဏေန ယတော ကောသလ္လတော သမ္ဘူတာ ကုသလာ၊ တံ ပညိန္ဒြိယံ. တံသဟဇာတာ တဒုပနိဿယာ စ သဒ္ဒဟနုဿဟနာပိလာပါဝိက္ခေပါ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနိ. တေဟိ စ သဗ္ဗေ သဒ္ဓမ္မာ ဗောဓိတာ ဘဝန္တိ. အကုသလဂ္ဂဟဏေန အကောသလ္လပဋိစ္ဆာဒိတာဒီနဝေသု ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မေသု သုဘသုခနိစ္စအတ္တာဘိနိဝေသဘူတာ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ. အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန ယထာဝုတ္တဣန္ဒြိယပစ္စယာနိ ယထာဝုတ္တဝိပလ္လာသပ္ပဟာနဘူတာနိ စ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ ဗောဓိတာနီတိ အယံ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ ဘူမီတိ ဣမေ တယော အတ္ထနယာ.

တေဟိ စ သိဒ္ဓေဟိ ဒွေ ကမ္မနယာပိ သိဒ္ဓါ ဟောန္တီတိ. အယံ တိကော သဗ္ဗဓမ္မသင်္ဂဟိတသဗ္ဗဘာဂိယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဣဒံ သာသနပဋ္ဌာနံ.

အယံ တာဝ နေတ္တိနယေန ကုသလတ္တိကဝဏ္ဏနာ.

ဧဝံ ဝေဒနာတ္တိကာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ စတုသစ္စနိဒ္ဓါရဏာဒိဝိဓိနာ သောဠသ ဟာရာ ပဉ္စ နယာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ၊ အတိဝိတ္ထာရဘယေန ပန န ဝိတ္ထာရယာမ. သက္ကာ ဟိ ဣမိနာ နယေန တေသု တေသု တိကဒုကေသု တံတံဟာရနယယောဇနာနုရူပဓမ္မနိဒ္ဓါရဏဝသေန တေ တေ ဟာရနယာ ဝိညုနာ နိဒ္ဒိသိတုန္တိ.

၂. တဉ္စ သုခိန္ဒြိယံ သုခဝေဒနာ ဧဝ ဟောတိ သာမညဿ ဘေဒပရိယာဒါနတော၊ ဘေဒဿ စ သာမညပရိစ္စာဂတောတိ အဓိပ္ပါယော. ယသ္မာ ပန ဝိသေသသာမညာနိ အဝယဝသမုဒါယာ ဝိယ အညမညတော ဘိန္နာနိ၊ တသ္မာ ‘‘န ပန။ပေ။ သမာနတ္ထတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ တမေဝ နေသံ ဘိန္နတတွံ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. တန္တိ သုခဟေတူနံ ကာရဏံ. တေန သုခဿ ကာရဏံ သုခဟေတု၊ သုခဿ ကာရဏကာရဏံ သုခမူလန္တိ ဒဿေတိ. သုခဟေတူနန္တိ ဧတ္ထ ဟေတု-သဒ္ဒေန ကာရဏဘာဝသာမညတော ဟေတုပစ္စယာ သင်္ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ပုညပဿဒ္ဓိအာဒီန’’န္တိ. ဧတ္ထ စ သုခမူလသုခဟေတူသု ဖလူပစာရေန၊ သုခါရမ္မဏသုခပစ္စယဋ္ဌာနေသု သုခသဟစရိယာယ၊ အဗျာပဇ္ဇနိဗ္ဗာနေသု ဒုက္ခာပဂမဘာဝေန သုခပရိယာယော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌာသူတိ သုခုပေက္ခာနံ ဝိပရိဏာမာညာဏသင်္ခါရဒုက္ခတာယ အနိဋ္ဌဘာဝေါပိ အတ္ထီတိ ဝိသေသေတိ. ဥပေက္ခမေဝ ဝါ အပေက္ခိတွာ ဝိသေသနံ ကတံ. သာ ဟိ အကုသလဝိပါကဘူတာ အနိဋ္ဌာပိ အတ္ထီတိ. ဧဝမာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘သောဝဂ္ဂိကံ သုခဝိပါက’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၃) ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဣဋ္ဌပရိယာယော ဟိ ဧတ္ထ သုခ-သဒ္ဒေါတိ.

သင်္ခါရဒုက္ခာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဌိတိသုခံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခံ၊ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဒုက္ခုဒြယံ ဒုက္ခဝိပါက’’န္တိအာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. ယထာက္ကမံ သုခဝေဒနာ ဒုက္ခအနိဋ္ဌပရိယာယော ဟိ ဧတ္ထ ဒုက္ခ-သဒ္ဒေါတိ. ဒုက္ခဝေဒနာဒုက္ခဝတ္ထုအာဒီသု ဒုက္ခသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဝိပါကာဝိပါကဘေဒါယ သဗ္ဗာယပိ သုခဝေဒနာယ ဝသေန လက္ခဏဿ ဝုတ္တတ္တာ တဒုဘယာနုကူလမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သဘာဝတော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိပါကာ သဘာဝတော ဣဋ္ဌဿ အနုဘဝနလက္ခဏာ. ဣတရာ သဘာဝတော သင်္ကပ္ပတော စ ဣဋ္ဌဿ ဣဋ္ဌာကာရဿ ဝါ အနုဘဝနလက္ခဏာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အသမာနပစ္စယေဟိ ဧကဇ္ဈံ ဥပ္ပတ္တိတော သမာနပစ္စယေဟိ ဧကဇ္ဈံ ဥပ္ပတ္တိ သာတိသယာတိ ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနဝသေန ‘‘သမာနပစ္စယေဟိ သဟုပ္ပတ္တိကာတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနံ ဥပ္ပါဒေါ၊ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတသ္မာတိ ဥပ္ပါဒေါတိ ဒုဝိဓောပိ ဥပ္ပါဒေါ ဧကုပ္ပါဒါတိ ဧတ္ထ ဧကသေသနယေန သင်္ဂဟိတောတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန ‘‘သမာ။ပေ။ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ. တေန တာနိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ ဧတဿ စ ‘‘ကပ္ပေန္တဿာ’’တိအာဒိနာ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ပုရိမဝိကပ္ပေ ဧကံ ဝတ္ထု နိဿယော ဧတေသန္တိ ယောဇနာ၊ န ဧကံယေဝ ဝတ္ထူတိ. ဧကေကဘူတဿ ဘူတတ္တယနိဿိတတ္တာ စတုဘူတနိဿိတတ္တာ စ ဥပါဒါရူပါနံ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ဧကံယေဝ ဝတ္ထု ဧတေသု နိဿိတန္တိ ယောဇနာ. နိဿယနိဿိတတာသင်္ခါတဥပကာရောပကတ္တဗ္ဗဘာဝဒီပနံ ဧကဝတ္ထုကဝစနန္တိ ဒုတိယဝိကပ္ပေ မဟာဘူတဝသေန ယောဇနာ ကတာ. ဣတရထာ ဧကံ ဝတ္ထု ဧတေသူတိ သမာသတ္ထဘာဝေန ဥပါဒါရူပါနမ္ပိ ပရိဂ္ဂဟော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနာနန္တိ ဣဒံ နိဒဿနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကိရိယမနောဓာတုစက္ခုဝိညာဏာဒယောပိ ဟိ ဧကာရမ္မဏာဘိန္နဝတ္ထုကာ စာတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ. သန္တီရဏာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဇဝနတဒါရမ္မဏာနိ သင်္ဂယှန္တိ၊ ဧတာနိ စ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနိ စုတိအာသန္နာနိ ဣဓာဓိပ္ပေတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တာနိ ဟိ တဒုဒ္ဓံ ကမ္မဇရူပဿ အနုပ္ပတ္တိတော ဧကသ္မိံယေဝ ဟဒယဝတ္ထုသ္မိံ ဝတ္တန္တိ၊ ဣတရာနိ ပန ပုရိမပုရိမစိတ္တက္ခဏုပ္ပန္နေ ဟဒယဝတ္ထုသ္မိံ ဥတ္တရုတ္တရာနိ ပဝတ္တန္တီတိ. ဆသု ဝါ ဝတ္ထူသု ဧကံ ဟဒယဝတ္ထုယေဝ ဝတ္ထု ဧတေသန္တိ ဧဝံ ပန အတ္ထေ သတိ စုတိအာသန္နတော ဣတရေသံ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ ဂဟဏံ သိယာတိ ဉာတဗ္ဗံ.

ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကသ္မာ ပနေတ္ထ ကုသလတ္တိကာနန္တရံ ဝေဒနာတ္တိကောဝ ဝုတ္တော’’တိ? ကိသ္မိံ ပန ဝုစ္စမာနေ အယမနုယောဂေါ န သိယာ၊ အပိစ အဝယဝါနံ အနေကဘေဒတာဒဿနတ္ထာ တိကန္တရဒေသနာ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဟိ ကုသလတ္တိကေန သဗ္ဗဓမ္မာနံ တိဓာ ဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ ပုန တဒဝယဝါနံ ကုသလာဒီနမ္ပိ အနေကဘေဒဘိန္နတံ ဒဿေန္တေန တေသံ ဝေဒနာသမ္ပယောဂဝိဘာဂဝိဘာဝနတ္ထံ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကုသလာ ဟိ ဓမ္မာ သိယာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ၊ သိယာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ. အကုသလာ ဓမ္မာ သိယာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ၊ သိယာ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ၊ သိယာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ၊ တထာ အဗျာကတာ သမ္ပယောဂါရဟာတိ. ဧဝံ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ ပစ္စေကံ ဝေဒနာဘေဒေန ဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ကုသလတ္တိကာနန္တရံ ဝေဒနာတ္တိကံ ဝတွာ ဣဒါနိ သုခသမ္ပယုတ္တာဒီနံ ပစ္စေကံ ဝိပါကာဒိဘေဒဘိန္နတံ ဒဿေတုံ ဝေဒနာတ္တိကာနန္တရံ ဝိပါကတ္တိကော ဝုတ္တော. သုခသမ္ပယုတ္တာ ဟိ ဓမ္မာ သိယာ ဝိပါကာ၊ သိယာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ၊ သိယာ နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ. တထာ အဒုက္ခမသုခသမ္ပယုတ္တာ၊ ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တာ ပန သိယာ ဝိပါကာ၊ သိယာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာတိ ဣမိနာ နယေန အဝသေသတ္တိကာနံ ဒုကာနဉ္စ တဿ တဿ အနန္တရဝစနေ ပယောဇနံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ.

၃. ဝိပါကနိရုတ္တိဉ္စ လဘန္တီတိ တေသု ဝိပါကသဒ္ဒဿ နိရုဠှတံ ဒဿေတိ. သုက္ကကဏှာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အကဏှအသုက္ကဖဿာဒိဘာဝေါ ပရိဂ္ဂဟိတော. သတိ ပန ပါက-သဒ္ဒဿ ဖလပရိယာယဘာဝေ ရူပံ ဝိယ န နိဟီနော ပက္ကံ ဝိယ ဝိသိဋ္ဌော ပါကောတိ ဝိပါကောတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သဗျာပါရတာတိ သဥဿာဟတာ. သန္တာနေ သဗျာပါရတာတိ ဧတေန စိတ္တပ္ပယောဂသင်္ခါတေန ကိရိယာဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မာနံ သန္တာနဝိသေသမာဟ ‘‘ယတော ယသ္မိံ စိတ္တုပ္ပါဒေ ကုသလာကုသလာ စေတနာ၊ တံသန္တာနေ ဧဝ တဿာ ဝိပါကုပ္ပတ္တီ’’တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သဗျာပါရတာ’’တိ ဧတေန အာဝဇ္ဇနဒွယံ ဝိပါကဉ္စ နိဝတ္တေတိ၊ ‘‘အနုပစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇာတဏှာမာနေ’’တိ ဣမိနာ အဝသိဋ္ဌံ ကိရိယံ နိဝတ္တေတိ. ဥဘယေနပိ အနုသယသဟာယသဥဿာဟတာလက္ခဏာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာတိ ဒဿေတိ. လောကုတ္တရကုသလာနမ္ပိ ဟိ အနုသယာ ဥပနိဿယာ ဟောန္တိ၊ ယတော ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ။ပေ။ တသ္မိံ သမယေ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၃၄၂) အရိယမဂ္ဂစေတနာယ အဝိဇ္ဇာဥပနိဿယတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဝိဘင်္ဂေ ပကာသိတာ. နိရုဿာဟသန္တဘာဝလက္ခဏာ ဝိပါကာ၊ ဥဘယဝိပရီတလက္ခဏာ နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မာတိ.

အဘိညာဒိကုသလာနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၄) ဣမိနာ တိကေန သင်္ဂဟိတံ ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါဘာဝေန အဝိပါကံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. အပရာပရိယဝေဒနီယံ ပန သံသာရပ္ပဝတ္တိယံ အဟောသိကမ္မာဒိဘာဝံ န ဘဇတိ. ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သင်္ဂဏှာတိ. ဥဘယမ္ပိ ‘‘ဝိပါကာနုပ္ပါဒနေ’’တိ ဝစနတော ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါဘာဝေန အနုပ္ပန္နဝိပါကမေဝ အဓိပ္ပေတံ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿပိ ပဝတ္တိဝိပါကဿ အနုဇာနနတော. ယေသံ ပန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ အဝိပါကာ၊ တေသံ မတေန အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဿ အဟောသိကမ္မန္တိ ဧဝံပကာရဿေဝ ပရိဂ္ဂဟောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၄. ‘‘ကထမာဒိန္နာ’’တိ အယမ္ပိ ပဉှော လဗ္ဘတိ. ‘‘ဖလဘာဝေနာ’’တိ ဟိ အာဒါနပ္ပကာရဝစနံ. ကေသဉ္စိ ဂေါတြဘုပစ္စဝေက္ခဏာဒီနံ ဥပေတကိရိယဘူတာနံ တံကတ္တုဘူတာနဉ္စ အတ္ထာနံ ဥပေတဗ္ဗသမ္ဗန္ဓဘာဝတော တဒဘိဓာယိနောပိ သဒ္ဒါ သမ္ဗန္ဓာ ဧဝါတိ ‘‘ဥပေတသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပေတန္တိ ဟိ ဥပေတဗ္ဗတ္ထေ ဝုစ္စမာနေ အဝဿံ ဥပေတကိရိယာ ဥပေတာ စ ဉာယတီတိ. ‘‘ရူပဓာတုယာ ခေါ ပန၊ ဂဟပတိ၊ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ၊ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာ အဘိနိဝေသာ အနုသယာ’’တိအာဒီသု ‘‘ဥပယော’’တိ တဏှာဒိဋ္ဌိယော အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဥပယ။ပေ။ ဒိဋ္ဌီဟီ’’တိ. ယထာသမ္ဘဝန္တိ ‘‘အာရမ္မဏကရဏဝသေနာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တအတ္ထေသု ယော ယော သမ္ဘဝတိ ယောဇေတုံ၊ သော သောတိ အတ္ထော. န ဝစနာနုပုဗ္ဗေနာတိ ‘‘ကိံ ပန တံ ဥပေတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝစနာနုပုဗ္ဗေန န ယောဇေတဗ္ဗော. သဗ္ဗပစ္စယုပ္ပန္နာနန္တိ သဗ္ဗတေဘူမကပစ္စယုပ္ပန္နာနံ. နာပဇ္ဇတိ သာမညဇောတနာယ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာနတော ဝိသေသတ္ထိနာ စ ဝိသေသော အနုပယုဇ္ဇတီတိ တံ ပန ဝိသေသံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ နိယမေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဗောဓနေယျာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဥပေတံ ဒီပေတီတိ ယထာ ‘‘ပါစရိယော’’တိ ဧတ္ထ ပဂတော အာစရိယော ပါစရိယောတိ ပ-သဒ္ဒေါ ပဂတံ ဒီပေတိ၊ ဧဝံ ဥပ-သဒ္ဒေါ ဥပေတံ ဒီပေတိ ဧဝ၊ န စေတ္ထ ဂတာဒိအတ္ထာနံ ဧကန္တေန ပစ္စတ္တဝစနယောဂေါ ဣစ္ဆိတောတိ. အတိသဒ္ဒေါ ဝိယာတိ စ ဣဒံ သသာဓနကိရိယာဒီပနသာမညေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဧတေန ပုရိမနိဗ္ဗတ္တိံ ဝိသေသေတိ. တေန သဟဇာတဿပိ ဥပါဒါနဿ သင်္ဂဟော ကတော ဟောတိ. သဟဇာတောပိ ဟိ ဓမ္မော ပစ္စယဘူတော ပုရိမနိပ္ဖန္နော ဝိယ ဝေါဟရီယတိ ယထာ ‘‘ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ တယော မဟာဘူတာ’’တိ၊ ‘‘ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၅၃) စ. ဓာတုကထာယံ ပကာသိတန္တိ ‘‘ဥပပတ္တိဘဝေါ ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ ဧကာဒသဟာယတနေဟိ သတ္တရသဟိ ဓာတူဟိ သင်္ဂဟိတော. ကတိဟိ အသင်္ဂဟိတော. န ကေဟိစိ ခန္ဓေဟိ ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ အသင်္ဂဟိတော’’တိ (ဓာတု. ၆၇) ဧဝမာဒိံ သန္ဓာယာဟ. တသ္မာ ဧဝါတိ ဥပါဒိန္နသဒ္ဒါနပေက္ခတ္တာ ဧဝ. အဝိသေသေတွာတိ ဥပါဒိန္နာနုပါဒိန္နဝိသေသံ အကတွာ. ဥပါဒါနာနံ အာရမ္မဏဘာဝါနတိဝတ္တနတော ဥပါဒါနေဟိ ဥပါဒါတဗ္ဗာတိ ဝါ ဥပါဒါနိယာ၊ ဥပါဒါတုံ ဝါ အရဟန္တီတိ ဥပါဒါနိယာ၊ ဥပါဒါနေ နိယုတ္တာတိ ဝါ ဥပါဒါနိယာ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ.

၅. ဝိဗာဓနံ ပီဠနံ ကိလမနံ ဥပတာပေါ ပရိဠာဟော အပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝေါ. ဝိဒူသိတာ မလီနာ စ ယတော ကေစိ အကိလေသသဘာဝါပိ အနိဋ္ဌဖလာ ဂါရယှာ စ ဇာတာ.

၆. ‘‘သီလမတ္တကံ၊ ပရံ ဝိယ မတ္တာယာ’’တိအာဒီသု မတ္တာ-သဒ္ဒဿ ပမာဏဝါစကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. မရိယာဒဝါစကော ဝါ မတ္တာ-သဒ္ဒေါ. ဝိစာရော ဟေတ္ထ ဈာနင်္ဂေသု ဟေဋ္ဌိမမရိယာဒေါ၊ န ပဌမဇ္ဈာနဥပစာရဇ္ဈာနေသု ဝိယ ဝိတက္ကော. သာ ပန ဝိစာရမရိယာဒတာ ဝိတက္ကာဘာဝေန ဧတေသံ ဇာတာတိ အဝိတက္ကဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အဝိတက္ကာ ဟုတွာ ဝိစာရမရိယာဒဈာနင်္ဂေသု ဝိစာရဟေဋ္ဌိမကောဋိကာတိ. အထ ဝါ ဤသဒတ္ထော မတ္တာ-သဒ္ဒေါ ‘‘မတ္တာသုခပရိစ္စာဂါ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၉၀) ဝိယ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဝိတက္ကရဟိတာ ဘာဝနာယ အတိသုခုမဘူတဝိစာရတ္တာ ဤသံ ဝိစာရာ စ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာတိ. န ဟိ ဣတော ပရံ ဝိစာရော အတ္ထီတိ. ယဒိ ဝိတက္ကဝိသေသရဟိတာ ဝိစာရမတ္တာ၊ ဧဝံ သန္တေ အဝိတက္ကဝစနံ ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘ဝိစာရမတ္တဝစနေနာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဝိစာရမတ္တတော အညေသမ္ပိ အဝိတက္ကာနံ အတ္ထိဘာဝဇောတနတ္ထံ အဝိတက္ကဝစနံ၊ အဝိတက္ကာ စ ဝိစာရမတ္တာ အဝိစာရာတိ နိဝတ္တေတဗ္ဗာ ဂဟေတဗ္ဗာ စ၊ ဧဝံ သတိ ဝိစာရမတ္တာ ဝိသေသနံ၊ အဝိတက္ကာ ဝိသေသိတဗ္ဗာတိ ဝိစာရမတ္တာဝိတက္ကာတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ’’တိအာဒိ. ယထာကာမန္တိ ဝတ္တုဣစ္ဆာနုရူပံ. ယေန ယေန ဟိ ပကာရေန ဓမ္မေသု နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗဘာဝါ လဗ္ဘန္တိ၊ တေန တေန ပကာရေန ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ သမ္ဘဝတီတိ. ပဒါနံ အနုက္ကမော ပဒါနုက္ကမော.

အဝိတက္ကာ သဝိတက္ကာ စ သဝိစာရာ အဝိစာရာ စာတိ အဝိတက္ကာသဝိစာရာ သဝိတက္ကာ အဝိစာရာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဥဘယေကဒေသဒဿနမ္ပိ ဥဘယဒဿနန္တိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ယဒိ သဝိတက္ကသဝိစာရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣတရမ္ပိ ပကာသေတုန္တိ ဣဒံ ယထာ သဝိတက္ကသဝိစာရေသု စိတ္တုပ္ပါဒေသု ဝိတက္ကော အဝိတက္ကသဝိစာရတာယ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော’’တိ ဝုတ္တော၊ ဧဝံ ယထာဝုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒေသု ဝိစာရော ‘‘သဝိတက္ကအဝိစာရော’’တိ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိတက္ကာဘာဝေန ဧတေ ဝိစာရမတ္တာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထံယေဝ မတ္တာ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော. ဝိစာရမတ္တာတိ ဟိ ဝိစာရမတ္တဝန္တောတိ ဝိညာယမာနတ္တာ တဒညဝိသေသဝိရဟသာမညတော နိဝတ္တေတွာ ဝိတက္ကဝိသေသဝိရဟသင်္ခါတေ အဝိတက္က-သဒ္ဒေါ သန္နိဓာပိတော ဝိသေသေတိ ဒုတိယဇ္ဈာနဓမ္မေတိ. ယထာဟ ‘‘န ဝိစာရတော’’တိအာဒိ.

၇. ဝေဒယမာနာတိ အနုဘဝမာနာ. သုခါကာရေတိ ဣဋ္ဌာကာရေ၊ ဣဋ္ဌာနုဘဝနာကာရေ ဝါ. ဥဒါသိနာတိ နတိအပနတိရဟိတာ. သုခဒုက္ခာနံ အဝိရုဒ္ဓါ တေသံ ဗျဝဓာယိကာဘာဝတော. သုခဒုက္ခာနိ ဝိယ ဟိ သုခဒုက္ခာနံ အနန္တရံ ပဝတ္တနတော ဗျဝဓာယိကာဘူတာ န တေဟိ ဝိရုဇ္ဈတိ၊ န ပန သုခဒုက္ခာနိ အနန္တရာပဝတ္တိတော. ‘‘ဥပပတ္တိတော ဣက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ’’တိ အယံ ပနတ္ထော ဣဓ ဥပေက္ခာ-သဒ္ဒဿ သဗ္ဗုပေက္ခာပရိယာဒါနတော န ဝုတ္တော. န ဟိ လောဘသမ္ပယုတ္တာဒိဥပေက္ခာ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခတီတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပီတိသဟဂတာယေဝ န သုခသဟဂတာ၊ သုခသဟဂတာပိ န ပီတိသဟဂတာ ဧဝါတိ ပီတိသဟဂတာ သုခသဟဂတာ စ အညမညံ ဘိန္နာ၊ တသ္မာ. သတိပိ သုခသဟဂတာနံ ယေဘုယျေန ပီတိသဟဂတဘာဝေ ယေန သုခေန သမန္နာဂတာ သုခသဟဂတာ ဧဝ ဟောန္တိ၊ န ပီတိသဟဂတာ၊ တံ သုခံ နိပ္ပီတိကသုခန္တိ အယံ ဝိသေသော ဣမိနာ တိကေန ဒဿိတောတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ပီတိသဟဂတာတိ ဝတွာ’’တိအာဒိမာဟ.

သိဒ္ဓေါတိ သာဝသေသံ နိရဝသေသဉ္စ သုခပီတိယော သင်္ဂဟေတွာ ပဝတ္တေဟိ ပဌမဒုတိယပဒေဟိ ယော ပီတိသဟဂတော ဓမ္မဝိသေသော၊ တံ သုခံ၊ ယော စ သုခသဟဂတော ဓမ္မဝိသေသော၊ သာ ပီတီတိ သတိပိ အညမညံ သံသဋ္ဌဘာဝေ ပဒန္တရသင်္ဂဟိတဘာဝဒီပနတောသိဒ္ဓေါ ဉာတော ဝိဒိတောတိ အတ္ထော. ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခံ အတိပဏီတသုခန္တိ ဩဠာရိကင်္ဂတော နီဟရိတွာ တဿ ပဏီတဘာဝံ ဒဿေတုံ အယံ တိကော ဝုတ္တော’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ၊ တဒေတံ သဗ္ဗေသံ သုခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဣဓ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ‘‘သုခဘူမိယံ ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၂၈၃) ‘‘ကာမာဝစရကုသလတော စတ္တာရော သောမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒါ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၅၉၈) စ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တောတိ.

၈. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယာဟ၊ န နိဗ္ဗာနပဋိဝိဇ္ဈနံ၊ ဣတရထာ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တိ အစောဒနီယာ သိယာတိ အဓိပ္ပါယော. နနု စ ဒိသွာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စကရဏေန သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါဝ ဒဿနန္တိ ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနေန နိဗ္ဗာနဿ ပဋိဝိဇ္ဈနမေဝ ဒဿနန္တိ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တိ န စောဒေတဗ္ဗာဝါတိ? န၊ ဒဿနသာမညဿေဝ သုယျမာနတ္တာ ဒဿနကတ္တဗ္ဗကိစ္စကရဏာနဉ္စ ဘေဒေန ဝုတ္တတ္တာ. တတ္ထ ယဒိပိ ‘‘ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၈၂) ဝိယ အဘိန္နကာလဿပိ ဘိန္နကာလဿ ဝိယ ဘေဒေါပစာရဒဿနတော ဘေဒဝစနံ ယုတ္တံ၊ ဒဿနဝိသေသေ ပန အဓိပ္ပေတေ ဒဿနသာမညဝစနံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿနသာမညမတ္တံ ဂဟေတွာ စောဒနာ ကတာတိ ‘‘နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယတတိယမဂ္ဂါနမ္ပိ ဓမ္မစက္ခုပရိယာယသဗ္ဘာဝတော ‘‘ဘာဝနာဘာဝံ အပ္ပတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဘာဝနာ ဝဍ္ဎနာ. သာ စ ဗဟုလံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေနာ’’တိ. တထာ ဟိ သတီတိ ‘‘ဥဘယပဋိက္ခေပဝသေနာ’’တိ ပဒဿ ဒဿနဘာဝနာပဋိက္ခေပဝသေနာတိ အတ္ထေ သတိ. နနု လောကိယသမထဝိပဿနာပိ ယထာဗလံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ပဟာယကာ၊ တတြ ကထမိဒံ ဝုတ္တံ၊ န စ အညော ပဟာယကော အတ္ထီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အညေဟီ’’တိအာဒိ.

၉. အပ္ပဟာတဗ္ဗဟေတုမတ္တေသူတိ အပ္ပဟာတဗ္ဗဟေတုကမတ္တေသု. သဗ္ဗော ကုသလာဗျာကတဓမ္မော ယထာဓိပ္ပေတတ္ထော. သမာသော န ဥပပဇ္ဇတိ အသမတ္ထဘာဝတော. ယေသန္တိ ယေ တတိယရာသိဘာဝေန ဝုတ္တာ ဓမ္မာ၊ အတ္ထော တေသံ. ဥဘိန္နန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗတာယ ဒွေ ပဟာတဗ္ဗဟေတုသဒ္ဒါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဧတန္တိ ‘‘နေဝဒဿနေန နဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ. တေဟိ ဒဿနဘာဝနာပဒေဟိ ယုတ္တေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒေန. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ ဧဝံ ဒဿနဘာဝနာပဒေဟိ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒဿ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇနတော. ဧဝဉှိ ပုရိမပဒဒွယ။ပေ။ ဒဿနမေတံ ဟောတီတိ. ဧဝန္တိ ဒဿနဘာဝနာဟိ နပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသန္တိ ဧဝံ အတ္ထေ သတိ. ‘‘ဟေတု။ပေ။ သိယာ’’တိ ဧတဿ ‘‘ပုရိမသ္မိဉှိ အတ္ထေ’’တိအာဒိနာ အဟေတုကာနံ အဂ္ဂဟိတဘာဝဒဿနဝသေန အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိနာ ဒုတိယဿေဝ အတ္ထဿ ယုတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဿေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. သော ဟိ ‘‘ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထော.

၁၀. အညထာတိ အာရမ္မဏကရဏမတ္တေ အဓိပ္ပေတေ. ကထံ ပနေတံ ဇာနိတဗ္ဗံ ‘‘အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဧတေန စတုကိစ္စသာဓကံ အာရမ္မဏကရဏံ ဝုစ္စတီ’’တိ? သာမညဇောတနာယ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာနတော အရိယမဂ္ဂဓမ္မာနံယေဝ စ အပစယဂါမိဘာဝတော. ‘‘စတ္တာရော မဂ္ဂါ အပရိယာပန္နာ အပစယဂါမိနော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၂၁) ဟိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘အရိယမဂ္ဂါနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ဧတေနေဝ ဝါ ဝိသေသုပလက္ခဏဟေတုဘူတေန ဝစနေန ယထာဝုတ္တော အာရမ္မဏကရဏဝိသေသော ဝိညာယတိ. ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနေန ဝါ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စဝေက္ခဏာဒီနန္တိ ဝေါဒါနာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. ဟေတုဘာဝေနာတိ သမ္ပာပကဟေတုဘာဝေန. ဉာပကော ကာရကော သမ္ပာပကောတိ တိဝိဓော ဟိ ဟေတု၊ တထာ ဉာပေတဗ္ဗာဒိဘာဝေန ဖလံ. ယထာ နိရယာဒိမနုဿဘာဝါဒိဂါမိပဋိပဒါဘာဝတော အကုသလလောကိယကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါ ‘‘အာစယဂါမိနော ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာ၊ န မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒိလောကိယသမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိဓမ္မာ ဧဝ၊ ဧဝံ နိဗ္ဗာနဂါမိပဋိပဒါဘာဝတော လောကုတ္တရကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါ ‘‘အပစယဂါမိနော’’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ န အရိယမဂ္ဂဓမ္မာ ဧဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပုရိမပစ္ဆိမာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ အရိယမဂ္ဂဿေဝ နိဗ္ဗာနဂါမိပဋိပဒါဘာဝေါ ပရိဗျတ္တောတိ တဿေဝ အပစယဂါမိဘာဝေါ ယုတ္တော၊ တဒနုဝတ္တကတ္တာ ပန သေသဓမ္မေ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. အပစယေ ဒုက္ခပရိဇာနနာဒိနာ သာတိသယံ ဂမနံ ယေသန္တေ အပစယဂါမိနောတိ ‘‘မဂ္ဂါ ဧဝ အပစယဂါမိနော’’တိ ဝုတ္တံ. ပုရိမပစ္ဆိမာနန္တိ စ ဣမသ္မိံ တိကေ ပဌမပဒဒုတိယပဒသင်္ဂဟိတာနံ အတ္ထာနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဇယံ ဝေရံ ပသဝတိ (ဓ. ပ. ၂၀၁)၊ စရံ ဝါ ယဒိ ဝါ တိဋ္ဌ’’န္တိအာဒီသု (ဣတိဝု. ၈၆၊ ၁၁၀၊ သု. နိ. ၁၉၅) ဝိယ သာနုနာသိကော အာစယ-သဒ္ဒေါတိ ‘‘အနုနာသိကလောပေါ ကတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ‘‘အာစိန’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အာစယ’’န္တိ ဗျတ္တယဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာစယာ ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တီတိ ဧတေန အပစိနန္တီတိ အပစယာ၊ အပစယာ ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ အယမတ္ထော နယတော ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

၁၁. လောကိယေသု အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ နနု –

‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ ဘိက္ခု တသ္မာ သေက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သိက္ခတိ၊ အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတိ အဓိစိတ္တမ္ပိ သိက္ခတိ အဓိပညမ္ပိ သိက္ခတိ. သိက္ခတီတိ ခေါ ဘိက္ခု တသ္မာ သေက္ခောတိ ဝုစ္စတိ (အ. နိ. ၃.၈၆). ယောပိ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနော အနုလောမပဋိပဒါယ ပရိပူရကာရီ သီလသမ္ပန္နော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ ‘အဇ္ဇ ဝါ သွေ ဝါ အညတရံ သာမညဖလံ အဓိဂမိဿာမီ’တိ၊ သောပိ သိက္ခတီတိ သေက္ခော’’တိ –

ဝစနတော ယထာဝုတ္တကလျာဏပုထုဇ္ဇနဿပိ သီလာဒိဓမ္မာ သေက္ခာတိ ဝုစ္စန္တီတိ? န၊ ပရိယာယဘာဝတော. နိပ္ပရိယာယေန ဟိ သေက္ခာသေက္ခဘာဝေါ ယထာသမ္ဘဝံ မဂ္ဂဖလဓမ္မေသု ဧဝါတိ လောကိယေသု သေက္ခဘာဝါသင်္ကာဘာဝတော အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဝုတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘သီလသမာဓီ’’တိအာဒိ. အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ သိက္ခာဖလဘာဝေန ပဝတ္တနတော ဟေဋ္ဌိမဖလဓမ္မာ ဝိယ သိက္ခာသု ဇာတာတိအာဒိအတ္ထေဟိ သေက္ခာ သိယုံ၊ ဟေဋ္ဌိမဖလဓမ္မာပိ ဝါ သိက္ခာဖလဘာဝေန ပဝတ္တနတော အရဟတ္တဖလဓမ္မာ ဝိယ အသေက္ခာတိ စောဒနံ မနသိကတွာ ‘‘ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခာကိစ္စတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တထာ ‘‘ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပနာ’’တိအာဒိ. ‘‘တံ ဧဝ သာလိံ ဘုဉ္ဇာမိ၊ သာ ဧဝ တိတ္တိရီ၊ တာနိ ဧဝ ဩသဓာနီ’’တိအာဒီသု တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတေန စ သေက္ခသဒိသာ အသေက္ခာ ယထာ ‘‘အမနုဿော’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အညေ. အညတ္ထ ‘‘အရိဋ္ဌ’’န္တိအာဒီသု ဝုဒ္ဓိအတ္ထေပိ အ-ကာရော ဒိဿတီတိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ သေက္ခာ အသေက္ခာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော.

၁၂. ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယာတိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိတက္ကာဒိဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာပိ ဟေတ္ထ လဗ္ဘတီတိ. အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသတ္တာ ဝါ ကုသလာနံ တတ္ထ သာတိသယကိစ္စယုတ္တတံ ပရိတ္တဓမ္မေဟိ မဟဂ္ဂတာနံ ပကာသေတုံ ‘‘ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပါကကိရိယေသု ဒီဃသန္တာနတာဝ၊ န ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာ ဝိပုလဖလတာ စာတိ အတ္ထော. ‘‘ဝိပုလံ ဖလံ ဝိပုလဖလ’’န္တိ ဧဝံ ပန အတ္ထေ ဂယှမာနေ ဝိပါကေသုပိ ဝိပုလဖလတာ လဗ္ဘတေဝ. သောပိ ဧကသေသနယေန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. မဟန္တေဟိ ဂတာ ပဋိပန္နာတိ အယံ ပနတ္ထော တိဏ္ဏမ္ပိ သာဓာရဏောတိ. ဂုဏတော အယံ ဧတ္တကောတိ သတ္တာနံ ပမာဏံ ကရောန္တာ ဝိယ ပဝတ္တန္တီတိ ဩဠာရိကာ ကိလေသာ ‘‘ပမာဏကရာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေဟိ ပရိတော ခဏ္ဍိတာ ပရိစ္ဆိန္နာတိ ပရိတ္တာ. သတိပိ ကေဟိစိ ပရိစ္ဆိန္နတ္တေ မဟာပမာဏဘာဝေန ဂတာ ပဝတ္တာတိ မဟဂ္ဂတာ. ပရိစ္ဆေဒကရာနံ ကိလေသာနံ သုခုမာနမ္ပိ အဂေါစရဘာဝတော တေဟိ န ကထဉ္စိပိ ပရိစ္ဆိန္နာ ဝီတိက္ကန္တာတိ အပရိစ္ဆိန္နာ အပ္ပမာဏာ၊ ယတော တေ ‘‘အပရိယာပန္နာ’’တိပိ ဝုစ္စန္တိ.

၁၄. တိတ္တိံ န ဇနေန္တိ သန္တတရတာယ အသေစနကဘာဝတော. ဧတ္ထ စ ‘‘ပမာဏကရေဟီ’’တိအာဒိကော အတ္ထဝိကပ္ပေါ ‘‘အတပ္ပကတ္ထေနာ’’တိအာဒိကာယ ဟီနတ္တိကပဒဝဏ္ဏနာယ ပရတော ဗဟူသု ပေါတ္ထကေသု လိခီယတိ၊ ယထာဌာနေ ဧဝ ပန အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော.

၁၅. လောကိယသာဓုဇနေဟိပိ အတိဇိဂုစ္ဆနီယေသု အာနန္တရိယကမ္မနတ္ထိကဝါဒါဒီသု ပဝတ္တိ ဝိနာ ဝိပလ္လာသဗလဝဘာဝေန န ဟောတီတိ ‘‘ဝိပရိယာသဒဠှတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတေနာတိ ‘‘ဝိပါကဒါနေ သတီ’’တိအာဒိနာ သတိပိ ကာလနိယမေ ဝိပါကုပ္ပါဒနေ သာသင်္ကဝစနေန. တသ္မာတိ ယသ္မာ ယထာဝုတ္တနယေန နိယတတာယ အတိပ္ပသင်္ဂေါ ဒုန္နိဝါရော၊ တသ္မာ. ဗလဝတာ။ပေ။ ပဝတ္တီတိ ဧတေန အသမာနဇာတိကေန အနိဝတ္တနီယဝိပါကတံ၊ သမာနဇာတိကေန စ ဝိပါကာနုပ္ပါဒနေပိ အနန္တရံ ဝိပါကုပ္ပါဒနသမတ္ထတာယ အဝိဟန္တဗ္ဗတံ အနန္တရိကာနံ ဒဿေတိ. ယတော တေသံ ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ သဘာဝသိဒ္ဓါ နိယတာနန္တရိယတာ. အညဿ။ပေ။ ဒါနတောတိ ဣမိနာပိ အသမာနဇာတိကာဒီဟိ အနိဝတ္တနီယဖလတံ ဧဝ ဝိဘာဝေတိ.

စောဒကော အဓိပ္ပါယံ အဇာနန္တော ‘‘နနူ’’တိအာဒိနာ အတိပ္ပသင်္ဂမေဝ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘နာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော အဓိပ္ပါယံ ဝိဝရတိ. ဧကန္တေတိ အဝဿမ္ဘာဝိနိ. သန္နိယတတ္တာတိ သမ္ပာဒနေ ဇနနေ နိယတဘာဝတော. ဥပရတာ အဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကာ ယေသု တာနိ ဥပရတာဝိပစ္စ။ပေ။ သင်္ကာနိ၊ တဗ္ဘာဝေါ ဥပ။ပေ။ သင်္ကတ္တံ၊ တသ္မာ. ‘‘န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ ဗလဝတာပိ အာနန္တရိယေန အနုပဟန္တဗ္ဗတံ အာဟ. ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ အနုဗလပ္ပဒါယကာနိ ဟောန္တိ ဥပ္ပတ္တိယာ သန္တာနဿ ဝိသေသိတတ္တာ. တေန နေသံ ဝိပါကာနုပ္ပါဒနေပိ အမောဃဝုတ္တိတံ အာဟ.

၁၆. မဂ္ဂကိစ္စံ ပရိညာဒိ. အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာလောဘာဒေါသသင်္ခါတေဟိ မဂ္ဂဟေတူဟိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တခန္ဓသေသမဂ္ဂင်္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌီနံ သဟေတုကဘာဝဒဿနတော တိဏ္ဏံ နယာနံ အသင်္ဂဟိတသင်္ဂဏှနဝသေနာတိ ဝုတ္တံ. ဟေတုဗဟုတာဝသေနာတိ ဗဟုဟေတုကဿ ပဌမနယဿ အနန္တရံ ဗဟုဟေတုကတာသာမညေန နိက္ခေပကဏ္ဍပါဠိယံ တတိယံ ဝုတ္တနယော ဣဓ အဋ္ဌကထာယံ ဒုတိယံ ဝုတ္တော. ယထာသကံ ပစ္စယေဟိ ပဝတ္တမာနေသု နိရီဟကေသု ဓမ္မေသု ကေသဉ္စိ အနုဝတ္တနီယဘာဝေါ န ကေဝလံ ဓမ္မသဘာဝတောယေဝ၊ အထ ခေါ ပုရိမဓမ္မာနံ ပဝတ္တိဝိသေသေနပိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေနာ’’တိ. ပဝတ္တိဝိသေသော ဟိ ပုရိမပုရိမာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ဥတ္တရုတ္တရေသု ဝိသေသာဓာနံ ဘာဝနာပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရောတိ. အနုဝတ္တယမာနောတိ ဂရုကာရယမာနော. ဥဒါဟရဏဝသေနာတိ နိဒဿနဝသေန၊ န နိရဝသေသဒဿနဝသေန. ယသ္မာ ပနာတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ အတ္ထံ ပါဌန္တရေန သာဓေတိ. တတ္ထ ဟိ အဓိပတိပစ္စယဿ ပစ္စနီယေ ဌိတတ္တာ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ. သမာနသဒ္ဒတ္ထဝသေနာတိ သတိပိ အညပဒတ္ထသမာနာဓိကရဏသမာသတ္ထဘေဒေ မဂ္ဂါဓိပတိသဒ္ဒတ္ထဘေဒါဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

၁၇. ဥပ္ပန္န-သဒ္ဒေါ ဥပ္ပါဒါဒိံ ပဋိပဇ္ဇမာနော၊ ပတွာ ဝိဂတော စာတိ ဒုဝိဓေသု အတ္ထေသု ဥဘယေသမ္ပိ ဝါစကော၊ န ပုရိမာနံယေဝါတိ တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အနုပ္ပန္နာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ဥပ္ပါဒါဒိပ္ပတ္တတာ. တေန အတီတာပိ သင်္ဂဟိတာ ဟောန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘သဗ္ဗော ဥပ္ပန္နဘာဝေါ’’တိ. ဥပ္ပန္နဓမ္မဘာဝေါ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ ပဒေန ဂဟိတဓမ္မဘာဝေါ၊ ဝတ္တမာနဓမ္မဘာဝေါတိ အတ္ထော. ယော ဝါ ဥပ္ပါဒါဒိပ္ပတ္တော အတ္တနော စ သဘာဝံ ဓာရေတိ ပစ္စယေဟိ စ ဓာရီယတိ၊ သော ဥပ္ပန္နဓမ္မောတိ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေါ ဥပ္ပန္နဓမ္မဘာဝေါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥပ္ပန္နဓမ္မေ ဝတွာ ‘‘အနုပ္ပန္နာ’’တိ ဝစနံ န ယထာဓိဂတပဋိသေဓနန္တိ ကထမိဒံ ပစ္စေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ယဒိ ဟီ’’တိအာဒိ. ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘ဥပ္ပန္နာတိ ပဒေန အတီတာပိ သင်္ဂဟိတာ. ယဒိ န သင်္ဂဟိတာ၊ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ တေပိ နဝတ္တဗ္ဗာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န စ တထာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ ပန တေသံ မတိမတ္တမေဝ. အယံ ပန တိကော ဒွိန္နံ အဒ္ဓါနံ ဝသေန ပူရေတွာ ဒဿိတောတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝက္ခတီတိ. ဧဝံ သန္တေ ကသ္မာ အတီတာ နဝတ္တဗ္ဗာတိ န ဝုတ္တာတိ? ဓမ္မဝသေန အသင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝတော. ဓမ္မဝသေန ဟိ အသင်္ဂဟိတံ နိဗ္ဗာနံ တတ္ထ နဝတ္တဗ္ဗံ ဇာတံ၊ န စ နိယောဂတော အတီတာ နာမ ဓမ္မာ ကေစိ အတ္ထိ၊ ယေ ဣဓ အသင်္ဂဟိတတ္တာ နဝတ္တဗ္ဗာ သိယုန္တိ. ဖလနိဗ္ဗတ္တိတော ကာရဏဿ ပုရေတရံ နိဗ္ဗတ္တိ ဣဓ ပရိနိဋ္ဌိတသဒ္ဒေန ဝုစ္စတိ၊ န တဿ ဟုတွာ ဝိဂတဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘အနာဂတေ ဝါ’’တိ. ယတော မေတ္တေယျဿ ဘဂဝတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဖလမ္ပိ ‘‘ဥပ္ပါဒီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

၂၀. ယဿ ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာတိအာဒိနာ ‘‘တေနာနန္ဒာ’’တိအာဒိပါဠိယာ ဟေဋ္ဌာပါဠိံ အတ္ထဝသေန ဒဿေတိ. အယဉှိ တတ္ထ ပါဠိ –

‘‘ကထဉ္စာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေတိ သန္နိသာဒေတိ ဧကောဒိံ ကရောတိ သမာဒဟတိ. ဣဓာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ။ပေ။ စတုတ္ထံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. ဧဝံ ခေါ။ပေ။ သမာဒဟတိ. သော အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ မနသိ ကရောတိ၊ တဿ အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ မနသိကရောတော သုညတာယ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ။ပေ။ မုစ္စတိ. ဧဝံ သန္တမေတံ၊ အာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု ဧဝံ သမ္ပဇာနာတိ အဇ္ဈတ္တံ ခေါ မေ သုညတံ မနသိကရောတော အဇ္ဈတ္တံ သုညတာယ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ။ပေ။ မုစ္စတီတိ၊ ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော ဟောတိ. သော ဗဟိဒ္ဓါ သုညတံ။ပေ။ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ သုညတံ။ပေ။ သော အာနေဉ္ဇံ မနသိ ကရောတိ၊ တဿ အာနေဉ္ဇံ မနသိကရောတော အာနေဉ္ဇာယ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ။ပေ။ မုစ္စတီတိ၊ ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော ဟောတိ. တေနာနန္ဒ၊ ဘိက္ခုနာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၈၈).

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသုညတာဒီသူတိ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ စ သုညတာယ အာနေဉ္ဇေ စ. ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိနိမိတ္တေတိ ပါဒကဘူတပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိနိမိတ္တေ. အပဂုဏပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဟိ အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ မနသိကရောတော တတ္ထ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ. တတော ‘‘ပရဿ သန္တာနေ နု ခေါ ကထ’’န္တိ ဗဟိဒ္ဓါ မနသိ ကရောတိ၊ တတ္ထပိ န ပက္ခန္ဒတိ. တတော ‘‘ကာလေန အတ္တနော သန္တာနေ၊ ကာလေန ပရဿ သန္တာနေ နု ခေါ ကထ’’န္တိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ မနသိ ကရောတိ၊ တတ္ထပိ န ပက္ခန္ဒတိ. တတော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဟောတုကာမော ‘‘အရူပသမာပတ္တိယံ နု ခေါ ကထ’’န္တိ အာနေဉ္ဇံ မနသိ ကရောတိ၊ တတ္ထပိ န ပက္ခန္ဒတိ. ‘‘ဣဒါနိ မေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတီ’’တိ ဝိဿဋ္ဌဝီရိယေန န ဘဝိတဗ္ဗံ၊ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ ပန သာဓုကံ ပုနပ္ပုနံ မနသိ ကာတဗ္ဗံ၊ ဧဝမဿ ရုက္ခံ ဆိန္ဒတော ဖရသုမှိ အဝဟန္တေ ပုနပ္ပုနံ နိသိတနိသိတံ ကာရေတွာ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိဇ္ဇေ ဖရသု ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ မနသိကာရော ဝဟတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မိံယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ.

အတ္ထတော စ အသမာနတ္တာတိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. နနု ယေသု အတ္ထေသု အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ၊ တေ သဗ္ဗေ ဒဿေတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္ထနိဒ္ဓါရဏတ္ထံ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. စက္ခာဒီသု စ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေါ အဇ္ဈတ္တာနံ အဗ္ဘန္တရတာဝိသေသမုပါဒါယ ပဝတ္တတိ၊ ယတော တေ အဇ္ဈတ္တအဇ္ဈတ္တာတိ ဝုစ္စန္တိ. အပိစ ‘‘ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနီ’’တိ ဣဒံ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒဿ စက္ခာဒီနံ အဇ္ဈတ္တဘာဝဝိဘာဝနသဗ္ဘာဝတော ဣဓ ဥဒါဟရဏဝသေန ဝုတ္တံ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ အဇ္ဈတ္တိကဒုကေ ‘‘အဇ္ဈတ္တာဝ အဇ္ဈတ္တိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ သတိ န ဧတ္ထ သဒ္ဒတော အသမာနတာပိ သိယာ၊ တသ္မာယေဝ ယထာဝုတ္တစောဒနံ ဝိသောဓေန္တော ‘‘အယံ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တေနာတိ တသ္မာ. တံဝါစကဿာတိ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တဝါစကဿ သက္ကာ ဝတ္တုံ တဒတ္ထဿ အဇ္ဈတ္တဘာဝသဗ္ဘာဝတော.

‘‘န ခေါ၊ အာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု သောဘတိ သင်္ဂဏိကာရာမော သင်္ဂဏိကာရတော သင်္ဂဏိကာရာမတံ အနုယုတ္တော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၁၈၆) ပဗ္ဗဇိတာသာရုပ္ပဿ နေက္ခမ္မသုခါဒိနိကာမလာဘိတာယ အဘာဝဿ စ ဒဿနေန သင်္ဂဏိကာရာမတာယ၊ ‘‘နာဟံ၊ အာနန္ဒ၊ ဧကံ ရူပမ္ပိ သမနုပဿာမိ၊ ယတ္ထ ရတ္တဿ ယထာဘိရတဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ သောကပရိ။ပေ။ ဥပါယာသာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၈၆) ဧဝံ ရူပါဒိရတိယာ စ အာဒီနဝံ ဝတွာ သစေ ကောစိ ဒုပ္ပညဇာတိကော ပဗ္ဗဇိတော ဝဒေယျ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ခေတ္တေ ပဝိဋ္ဌာ ဂါဝိယော ဝိယ အမှေယေဝ ဂဏတော နီဟရတိ၊ ဧကီဘာဝေ နိယောဇေတိ၊ သယံ ပန ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီဟိ ပရိဝုတော ဝိဟရတီ’’တိ၊ တဿ ဝစနောကာသုပစ္ဆေဒနတ္ထံ စက္ကဝါဠပရိယန္တာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ နိသိန္နောပိ တထာဂတော ဧကကောဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အယံ ခေါ ပနာ’’တိ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘တပ္ပဋိပက္ခဝိဟာရဒဿနတ္ထ’’န္တိ. တတ္ထ သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပါဒီနံ သင်္ခတနိမိတ္တာနံ. အဇ္ဈတ္တန္တိ ဝိသယဇ္ဈတ္တံ. သုညတန္တိ အနတ္တာနုပဿနာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တဖလသမာပတ္တိံ. တေနေဝါဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဒုတိယေ ဝိကပ္ပေ ဌာန-သဒ္ဒေါ ကာရဏပရိယာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သစ္စကသုတ္တေနာတိ မဟာသစ္စကသုတ္တေန. တတ္ထ ဟိ –

‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ၊ အဂ္ဂိဝေဿန၊ အနေကသတာယ ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေတာ၊ အပိဿု မံ ဧကမေကော ဧဝံ မညတိ ‘မမေဝါရဗ္ဘ သမဏော ဂေါတမော ဓမ္မံ ဒေသေတီ’တိ. န ခေါ ပနေတံ၊ အဂ္ဂိဝေဿန၊ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာဝဒေဝ ဝိညာပနတ္ထာယ တထာဂတော ပရေသံ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ. သော ခေါ အဟံ၊ အဂ္ဂိဝေဿန၊ တဿာယေဝ ကထာယ ပရိယောသာနေ တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ သန္နိသာဒေမိ၊ ဧကောဒိံ ကရောမိ၊ သမာဒဟာမိ ‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇) –