ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာ

ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ

‘‘တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတီ’’တိအာဒိကာယ ပါဠိယာ ဖဿာဒီနံ ကာမာဝစရတာဒိဒဿနေ န တပ္ပရဘာဝေါ၊ သဘာဝဒဿနေ ဧဝ ပန တပ္ပရဘာဝေါတိ ဒဿေတိ ‘‘န ဟိ ဖဿာဒီန’’န္တိအာဒိနာ.

စိတ္တကိရိယာဘာဝေနာတိ စိတ္တဗျာပါရဘာဝေန. ဖဿဿ သမ္ပဇ္ဇနမုပ္ပဇ္ဇနမေဝ. သန္နိပတိတပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဧတေန စိတ္တာရမ္မဏသန္နိပါတကာရဏံ ဖဿော စိတ္တာရမ္မဏသန္နိပါတောတိ ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ. ဖဿော ဟိ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ ဖုသနာကာရေနေဝ ပဝတ္တိတော တဿ အာရမ္မဏေ သန္နိပတိတပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယောတိ စ ဝုစ္စတိ. သာ စဿ ဖုသနာကာရပ္ပဝတ္တိ သာခဂ္ဂေ ဌိတံ ဒိသွာ ဘူမိသဏ္ဌိတဿ အဝီရကပုရိသဿ ဇင်္ဃစလနံ၊ အမ္ဗိလအမ္ဗပက္ကာဒိံ ခါဒန္တံ ဒိသွာ မုခေ ခေဠုပ္ပတ္တိ၊ ဒယာလုကဿ ပရံ ဟညမာနံ ဒိသွာ သရီရကမ္ပနန္တိ ဧဝမာဒီသု ပရိဗျတ္တာ ဟောတိ. တဗ္ဗိသေသဘူတာ ရူပဓမ္မာတိ ယထာ ပဋိဟနနဝသေန အညမညံ အာသန္နတရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသု ရူပဓမ္မဝိသေသေသု သင်္ဃဋ္ဋနပရိယာယော၊ ဧဝံ စိတ္တာရမ္မဏာနံ ဝိသယကရဏဝိသယဘာဝပ္ပတ္တိ ပဋိဟနနာကာရေန ဟောတိ. သော စ စိတ္တနိဿိတော ဓမ္မဝိသေသော သင်္ဃဋ္ဋနပရိယာယေန ဝုတ္တော၊ ယဒါဟ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ. ကေစိ ပန ‘‘သင်္ဃဋ္ဋနရသော ဖဿော ပဉ္စဒွါရိကောဝ၊ န ဣတရော ဝတ္ထာရမ္မဏသင်္ဃဋ္ဋနာဘာဝတော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုဇ္ဇတိ ဥပစာရသိဒ္ဓတ္တာ သင်္ဃဋ္ဋနဿ. ဣတရထာ ပဉ္စဒွါရိကဿပိ တံ န သမ္ဘဝေယျာတိ. ဣန္ဒြိယမနသိကာရေသု ယထာပဝတ္တမာနေသု တံတံအာရမ္မဏေ ဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေသံ တထာပဝတ္တိယေဝ ဝိညာဏဿ ဝိသယဘာဝကရဏံ.

‘‘ယံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဣမေ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ကာမာနံ အဿာဒေါ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၉.၃၄) သုခဝေဒနာဝ အဿာဒေါတိ အာဟ ‘‘အဿာဒဘာဝတော’’တိ. ဖုသနာဒိဘာဝေန အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ဧကဒေသာနုဘဝနန္တိ အနုပစရိတမေဝ ဖဿာဒီနံ အနုဘဝနကိစ္စမာဟ.

နိမိတ္တေနာတိ နီလာဒိနာ ဒီဃာဒိနာ စ နိမိတ္တေန. ဧတေနုပါယေနာတိ ယထာ ဉာဏပ္ပဓာနေ စိတ္တုပ္ပါဒေ သညာ ဉာဏမနုဝတ္တတိ၊ ဧဝံ သမာဓိပ္ပဓာနေ သမာဓိန္တိ ဒဿေတိ.

ပဗန္ဓတီတိ ပဋ္ဌပေတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ သကသကကိစ္စေ ပဋ္ဌပေတိ. တေနေဝ ဟိ တဒတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ပဝတ္တေတီ’’တိ အာဟ.

ဝိဇ္ဇမာနတာဝါစီ ဟောတိ-သဒ္ဒေါ၊ ဝိဇ္ဇမာနတာ စ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနေန ဝိနာ နတ္ထီတိ ‘‘စိတ္တံ န တထာ အတ္ထတော နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ယသ္မာ စိတ္တံ န နုပ္ပဇ္ဇတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝ၊ တသ္မာ စိတ္တံ ဟောတီတိ ဝုတ္တန္တိ အယမေတ္ထ အဋ္ဌကထာယ အတ္ထော. ဧဝမဝဋ္ဌိတေ ဟောတိ-ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တေန န ကိဉ္စိ ပယောဇနံ ဒိဿတိ. အထ ဝါ ဘဝနံ နာမ သတ္တာ၊ သတ္တာ စ ဥပ္ပါဒါဒိနာ သမင်္ဂိတာတိ ဖဿာဒီနံ ခဏတ္တယပရိယာပန္နတာ ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိအာဒီသု ဟောတိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. တတ္ထ ယော ဘာဝေါ ဥပ္ပါဒသမင်္ဂီ၊ န သော န ဟောတိ နာမ၊ တသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနဿ အတ္ထဿ ဟောတိ-သဒ္ဒဝစနီယတာ န န သမ္ဘဝတိ. ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ပန ကိဉ္စာပိ ဥပ္ပန္န-သဒ္ဒေနေဝ ဥပ္ပါဒါဒိသမင်္ဂိတာ ဝုစ္စတိ၊ တဗ္ဘာဝါနတိဝတ္တိ ပန ဟောတိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာ ခဏတ္တယဝီတိဝတ္တေပိ ဥပ္ပန္န-သဒ္ဒဿ ဝတ္တနတော၊ တသ္မာ န ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထတာသဗ္ဘာဝဒဿနံ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတိဒဿနမ္ပိ ဝိရုဇ္ဈတိ ပါကဋကရဏဘာဝတော. ဣတရထာ ‘‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ ဣမိနာဝ စိတ္တဿ ဝိဇ္ဇမာနဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ကိံ ပုန ဝိဇ္ဇမာနဘာဝဒဿနေနာတိ န န သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ သမယဝဝတ္ထာနဝသေန သဝိသေသံ ဝုတ္တမ္ပိ စိတ္တံ ဖဿာဒီဟိ သဟုပ္ပတ္တိယာ သုဋ္ဌုတရံ နိဗ္ဗိသေသန္တိ ဒဿေတုံ စိတ္တဿ ပုန ဝစနံ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနံယေဝ စေတ္ထ နိဒ္ဒေသဝါရေ ဝိဘဇနံ၊ န ဝိဘင်္ဂေ ဝိယ ပါဠိယာ အာရုဠှသဗ္ဗပဒါနန္တိ ‘‘ဥဒ္ဒေသဝါရေ သင်္ဂဏှနတ္ထံ နိဒ္ဒေသဝါရေ ဝိဘဇနတ္ထ’’န္တိ အယမ္ပိ အတ္ထော နိစ္စလော. တထာ ဟိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု မဂ္ဂါဒယော န ဝိဘတ္တာ. အပိစ အဓိပတိဘာဝေန ဣန္ဒြိယေသု ဝိယ ဖဿဝေဒနာသညာစေတနာဟိ သဟ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပါဒသာဓာရဏရာသိယံ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ သမယဝဝတ္ထာနေ ဝုတ္တမ္ပိ စိတ္တံ ဖဿပဉ္စမကေ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

ဝိတက္ကနန္တိ ဝိတက္ကနကိရိယာ၊ သာ စ ဝိတက္ကဿ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ပဝတ္တိမတ္တမေဝါတိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော ဝသဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏာယ ဟောတိ. ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဘိနိရောပေတိ၊ တံ တဿ ဂဟဏယောဂျံ ကရောန္တော ဝိတက္ကော အာကောဋေန္တော ဝိယ ပရိဝတ္တေန္တော ဝိယ စ ဟောတီတိ တဿ အာကောဋနလက္ခဏတာ ပရိယာဟနနရသတာ စ ဝုတ္တာ. ဣဒဉ္စ လက္ခဏံ ကိစ္စသန္နိဿိတံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာနဉှိ သဘာဝဝိနိမုတ္တာ ကာစိ ကိရိယာ နာမ နတ္ထိ၊ တထာ ဂဟေတဗ္ဗာကာရော. ဗောဓနေယျဇနာနုရောဓေန ပန ပရမတ္ထတော ဧကသဘာဝေါပိ သဘာဝဓမ္မော ပရိယာယဝစနေဟိ ဝိယ သမာရောပိတရူပေဟိ ဗဟူဟိ ပကာရေဟိ ပကာသီယတိ. ဧဝဉှိ သော သုဋ္ဌု ပကာသိတော ဟောတီတိ.

ဝိပ္ဖါရော နာမ ဝိတက္ကဿ ထိနမိဒ္ဓပဋိပက္ခော အာရမ္မဏေ အနောလီနတာ အသင်္ကောစော၊ သော ပန အဘိနိရောပနဘာဝတော စလနံ ဝိယ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ဝိပ္ဖါရဝါတိ ဝိစလနယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပစာရပ္ပနာသု သန္တာနေန ပဝတ္တိယန္တိ ဧတေန ယထာ အပုဗ္ဗာရမ္မဏေ ပဌမာဘိနိပါတဘူတော ဝိတက္ကော ဝိပ္ဖါရဝါ ဟောတိ၊ န တထာ ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ နိရန္တရံ အနုပ္ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တိယံ၊ နာတိဝိပ္ဖါရဝါ ပန တတ္ထ ဟောတိ သန္နိသိန္နဘာဝတောတိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘နိစ္စလော ဟုတွာ’’တိအာဒိ.

‘‘ပီတိသုခေန အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆၊ မ. နိ. ၁.၄၂၇) ပီတိယာ ဖရဏံ ကာယဝိသယန္တိ ယထာ တံ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဏီတရူပေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ဝိသာရဿ ဗျဂ္ဂဘာဝဿ ပဋိပက္ခော သဘာဝေါ အဝိသာရော၊ န ဝိသာရာဘာဝမတ္တံ. အဝိသာရာဝိက္ခေပါနံ သမာဓာနဘာဝတော အတ္ထတော ဝိသေသာဘာဝေပိ သမုခေန သမ္ပယုတ္တမုခေန စ ဥဘယံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိသာ။ပေ။ ဝိက္ခေပေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိသေသတောတိ အတိသယေနာတိ ဝါ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. သုခဉှိ သမာဓိဿ ဝိသေသကာရဏံ ‘‘သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၉၊ အ. နိ. ၃.၉၆၊ ၆.၁၀၊ ၁၁.၁၂) ဝစနတော.

ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ

တတ္ထာတိ သဒ္ဒဟနသင်္ခါတေ အဓိမောက္ခလက္ခဏေ. ပုဂ္ဂလော သဒ္ဒဟတီတိ ဣမိနာပိ သဒ္ဓါယ အာဟိတဝိသေသာနံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ သဒ္ဒဟနကိရိယာယ ကတ္တုဘာဝမေဝ ဝိဘာဝေတိ. အဝယဝဗျာပါရော ဟိ သမုဒါယေ ဝေါဟရီယတီတိ. န ကေဝလံ ပသာဒနီယဝတ္ထုသ္မိံ အပ္ပသာဒနာကာရပ္ပဝတ္တမေဝ အကုသလံ အဿဒ္ဓိယံ၊ အထ ခေါ အပ္ပသာဒနီယဝတ္ထုသ္မိံ ပသာဒနာကာရပ္ပဝတ္တမ္ပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘မိစ္ဆာဓိမောက္ခော’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ပူရဏာဒီသု ပသာဒဿ အဿဒ္ဓိယတမာဟ. ပသာဒဘူတောတိ ဧတေန အပ္ပသာဒဘူတံ အဿဒ္ဓိယံ နိဝတ္တေတိ. ဝတ္ထုဂတောတိ ဣမိနာ မိစ္ဆာဓိမောက္ခံ. ‘‘ပသာဒဘူတော နိစ္ဆယော’’တိ ဣမိနာ ပန ဝိဘာဝိတမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကရောန္တော ‘‘န ယေဝါပနကာဓိမောက္ခော’’တိ အာဟ. အကာလုဿိယံ ပသာဒေါ၊ တံ ပန အသင်္ခေါဘဘာဝတော ‘‘အနာဝိလဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ. တဉှိ သမ္ပယုတ္တေသု ဝိဒဟန္တီ သဒ္ဓါ အကာလုဿိယပစ္စုပဋ္ဌာနာ. ဧဝမေတန္တိ အဓိမုစ္စနာကာရေန ပန ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ အဓိမုတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနာ. ဗုဒ္ဓါဒိဝတ္ထူနီတိ ဧတ္ထ ဣဓလောကပရလောကကမ္မဖလသမ္ဗန္ဓာပိ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သဒ္ဓါဟတ္ထော၊ မဟာနာမ၊ အရိယသာဝကော’’တိ၊ ‘‘သဒ္ဓီဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆၊ သု. နိ. ၁၈၄)၊ ‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၉၇၊ သု. နိ. ၇၇) ဧဝမာဒိဝစနတော ကုသလဓမ္မာနံ အာဒါနာဒီသု ဟတ္ထာဒယော ဝိယ သဒ္ဓါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

‘‘ဣဓ ဘိက္ခုနာ ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘ကမ္မံ ခေါ မေ ကတ္တဗ္ဗံ ဘဝိဿတိ၊ ကမ္မံ ခေါ ပန မေ ကရောန္တဿ န သုကရံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနံ မနသိ ကာတုံ၊ ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ အသစ္ဆိကတဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၅) –

အာဒိကာ အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏာ.

တံမူလကာနီတိ ဂန္တဗ္ဗမဂ္ဂါဒိမူလကာနိ. ဧတ္ထ စ မဂ္ဂေါ ဂန္တဗ္ဗော ဟောတီတိအာဒယော အဋ္ဌကထာယံ ဒဿနဝသေနေဝ ဝုတ္တာ၊ န ပါဠိယံ အာဂတာနုက္ကမေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ကရဏာဒိကာလေ ဝိယ စိရကတာဒိအာရမ္မဏံ ဝိဘူတံ ကတွာ ပဝတ္တန္တီ သတိ တံ ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌန္တီ အနိဿဇ္ဇန္တီ စ ဟောတိ. ယံ အာရမ္မဏံ သမ္မုဋ္ဌံ၊ တံ ပိလဝိတွာ ဂတံ ဝိယ စလိတံ ဝိယ စ ဟောတိ၊ တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန ပန အသမ္မုဋ္ဌန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဥဒကေ အလာဗု ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာရဏန္တိ ဧတေန ‘‘သရန္တိ တာယာ’’တိ ဣမမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ. သရဏကိရိယာယ ဟိ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန သတိ ပစ္စယော. တဿာ ဟိ တထာ ပစ္စယဘာဝေ သတိ တေ ဓမ္မာ သာရိတာ အသမ္မုဋ္ဌကတာ အပိလာဝိတာဟောန္တီတိ. ‘‘ဣမေဟိ နာမ ဟေတူဟိ ပစ္စယေဟိ စ ဧတေ ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ သမ္ဘဝတော. ‘‘ဣမံ နာမ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီ’’တိ ဖလတော ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇနေန ဝိပစ္စနေန စ နိပ္ဖန္နာ နာမ ဟောန္တီတိ. ဝတ္ထုဘူတာတိ အာရမ္မဏဘူတာ.

သတိပိ သဗ္ဗေသံ သာရမ္မဏဓမ္မာနံ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ န စိတ္တံ ဝိယ ပရေ ပရိစ္ဆိဇ္ဇဂါဟိနောတိ ‘‘ပရိစ္ဆိန္နောပလဒ္ဓိဝသေန ဇာနာတီ’’တိ စိတ္တံ ဝုတ္တံ. စေတသိကေသု ဟိ ကေစိ ဝိသယံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟေတုံ န သက္ကောန္တိ၊ ကေစိ ပန ပရိစ္ဆေဒမတ္တေယေဝ တိဋ္ဌန္တိ၊ န ဝိညာဏံ ဝိယ ဝိသယံ ဂဏှန္တီတိ ယေ အာသင်္ကိတဗ္ဗာ၊ တေသု တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘န သညာ။ပေ။ ဝိဇ္ဈနဝသေနာ’’တိ အာဟ.

ပီတိယာ စ သောမနဿဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ပီတိ စ သောမနဿဉ္စ ပီတိသောမနဿန္တိ ပီတိသောမနဿာနံ တုလျယောဂံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သောမနဿဿေဝ ပန ‘‘အာဇညရထော’’တိ ဝိယ ပီတိယုတ္တံ သောမနဿံ ပီတိသောမနဿန္တိ ပဓာနဘာဝေါ ဣစ္ဆိတောတိ န ပီတိယာ သောမနဿဘာဝပ္ပတ္တိ. န ဟိ ပဓာနေ ဝိဇ္ဇမာနေ အပ္ပဓာနံ ဥပယုဇ္ဇတိ၊ ပီတိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ပီတိယုတ္တဿ သောမနဿဿ ယေဘုယျေန ဘာဝတော ပရိဗျတ္တကိစ္စတော စ ကတံ၊ န စ နိပ္ပီတိကသောမနဿဿ အသင်္ဂဟော. ရုဠှီသဒ္ဒေသု ကိရိယာယ အနစ္စန္တိကဘာဝတော. ပီတိယာ ပန ဥပလက္ခဏဘာဝေန အယမတ္ထော သုဋ္ဌု ယုဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပီတိဥပလက္ခိတံ ဝါ’’တိအာဒိ.

ပဝတ္တံ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓံ. စိရဋ္ဌိတိကံ ဟောတီတိ ဧတေန န ကေဝလံ အနုပါလေတဗ္ဗဓမ္မာနံ ခဏဋ္ဌိတိယာယေဝ၊ အထ ခေါ ပဗန္ဓာနုပစ္ဆေဒဿပိ ဇီဝိတံ ကာရဏန္တိ ဒဿေတိ. အညထာ ဟိ အာယုက္ခယမရဏံ န ယုဇ္ဇေယျာတိ. အဝိသေသေနာတိ ကာရဏဝိသေသာနပေက္ခေန ဇီဝိတိန္ဒြိယတာသာမညေန. ယဒိပိ အရူပါသညဘဝေသု ရူပါရူပဓမ္မာ နပ္ပဝတ္တန္တိ၊ တေဟိ ပန ပုရိမပစ္ဆိမဘဝေသု စရိမပဌမဓမ္မာ သမာနဇာတိယေန အဗျဝဟိတတာယ နိရန္တရာယေဝ နာမ ဟောန္တီတိ ‘‘ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ အဝိစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အနုပါလနာဒိကဿာတိ အနုပါလနပဝတ္တနဋ္ဌပနာနိယေဝ ဝဒတိ. ဇီဝမာနဝိသေသပ္ပစ္စယဘာဝတောတိ သဟဇာတာနံ ဇီဝမာနတာဝိသေသဿ ပစ္စယဘာဝတော. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ ဟိ မတရူပတော ကမ္မဇဿ စ ဥတုဇာဒိတော ဝိသေသော ဇီဝိတိန္ဒြိယကတောတိ.

မဂ္ဂင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

အဝိပရီတနိယျာနိကဘာဝေနာတိ ဣဒံ သမ္မာ-သဒ္ဒဿ ဒိဋ္ဌိ-အာဒိသဒ္ဒါနဉ္စ သမာနာဓိကရဏတာဝသေန ဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အဝိသေသဘူတဿ နိယျာနိကဘာဝဿ သမ္မာ-သဒ္ဒေန ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ. အဝိပရီတတ္ထော ဟိ သမ္မာ-သဒ္ဒေါ၊ န နိယျာနိကတ္ထောတိ. အဝိပရီတနိယျာနိကတ္ထော ဧဝ ဝါ သမ္မာ-သဒ္ဒေါ. အနေကတ္ထာ ဟိ နိပါတာတိ. ဧဝမေဝါတိ အဝိပရီတနိယျာနိကဘာဝေန.

ဗလရာသိဝဏ္ဏနာ

ပတိဿဝေါ ဝစနသမ္ပဋိဂ္ဂဟောတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘သပ္ပတိဿဝံ ပတိဿဝဘူတံ တံသဘာဂဉ္စ ယံ ကိဉ္စိ ဂါရဝ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေနာတိ အဇ္ဈတ္တဘူတေသု ဇာတိယာဒီသု ဗဟိဒ္ဓါဘူတေသု ဘိက္ခုအာဒီသု ဟိရောတ္တပ္ပါနံ အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏဝသေန သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု ပထဝီဓာတုအာဒီနံ ဝိယ ဝိဘူတကိစ္စဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

မူလရာသိဝဏ္ဏနာ

ဧဝဉှိ ဥပမာယ သမေတီတိ ယထာ အသုစိမှိ ပတိတပုရိသဿ သတိပိ ကာယေန အလ္လီယနေ ဘာဝေါ အနလ္လီနော၊ ဧဝံ အလောဘောပိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဂဟိတေပိ အာရမ္မဏေ အလဂ္ဂဘာဝေန အနလ္လီနဘာဝေါ အနလ္လီနာကာရော ဧဝ ပဝတ္တတိ. ဧဝံသဘာဝေါ ဟိ သော ဓမ္မောတိ. ကိဉ္စိ ဒုဿီလျံ ဒေါသသမုဋ္ဌာနံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဿီလျံ ဒေါသူပနိဿယန္တိ ‘‘ဒေါသသမုဋ္ဌာနတံ ဒေါသူပနိဿယတဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန အဒေါသော ဒေါသဿေဝ ဥဇုဝိပစ္စနီကော၊ တံမုခေန ဒုဿီလျဿာတိ ဒဿေတိ.

တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန။ပေ။ အာသေဝနဋ္ဌေန ဘာဝနာတိ ယော သော ဧကတ္တုပဂတော ပဌမဇ္ဈာနာဒိအပ္ပနာစိတ္တုပ္ပါဒေါ အာသန္နူပစာရာဟိတဝိသေသော နီဝရဏာဒိပရိပန္ထဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓေါ၊ တဒါဝရဏဝိသယဝိရဟေန စ သမပ္ပဝတ္တအပ္ပနာသမာဓိသင်္ခါတံ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပန္နော၊ ဧဝံ ပဋိပန္နတ္တာ ဧဝ တတ္ထုပဂမနေန တတ္ထ စ ပက္ခန္ဒော၊ ဝိသောဓေတဗ္ဗဿ ဝိက္ခေပဿ ကိလေသသံသဂ္ဂဿ စ အဘာဝတော ဝိသောဓနသမာဓာနဧကတ္တုပဋ္ဌာနဗျာပါရဝိရဟေန ဝိသုဒ္ဓိသမထပဋိပတ္တိဧကတ္တုပဋ္ဌာနာကာရေ အဇ္ဈုပေက္ခန္တော အဘိဗျတ္တရူပါယ သဟဇာတတတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ကိစ္စဝသေန ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတော၊ တသ္မိံယေဝ ဇာတာ သမာဓိပညာသင်္ခါတာ ယုဂနဒ္ဓဓမ္မာ. တေ ယထာ အညံ အနတိဝတ္တမာနာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ၊ ဧဝံ ဘာဝနာ ဗြူဟနာ. တထာ ယာနိ တတ္ထ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ နာနာကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိရသေန ဧကရသာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တာနိ. ယဉ္စ တတ္ထ တဒုပဂံ၊ တေသံ အနတိဝတ္တနဧကရသဘာဝါနံ အနုစ္ဆဝိကံ ဝီရိယံ ဝါဟီယတိ ပဝတ္တီယတိ၊ ယာ စဿ တသ္မိံ ခဏေ ပဝတ္တာ ပဂုဏဗလဝဘာဝါပတ္တိသင်္ခါတာ အာသေဝနာ. သဗ္ဗေသံ ဧတေသံ အာကာရာနံ ဘာဝနာ ဥပ္ပါဒနာ ဝဍ္ဎနာ၊ အယံ တတ္ထ ဇာတာနံ။ပေ။ အာသေဝနဋ္ဌေန ဘာဝနာ နာမ.

ယသ္မာ ပနာယံ ဘာဝနာကာရော ‘‘ပဌမဿ ဈာနဿ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ အာဒီ’’တိအာဒိနာပိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၈) ပါဠိယံ အာဂတော ဧဝ၊ ဉာဏေန စ သံကိလေသဝေါဒါနေသု တံ တံ အာဒီနဝံ အာနိသံသဉ္စ ဒိသွာ တထာ တထာ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗော၊ တသ္မာ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တာယ ပညာသာဓနာယ ဘာဝနာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပဝတ္တီတိ ယသ္မိံ ဓမ္မေ သတိ ယထာဝုတ္တာ ဘာဝနာ နပ္ပဝတ္တတိ၊ သော ဓမ္မော ပဋိပက္ခဘာဝနာပရာမသနေန အဘာဝနာတိ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပါယော. န ဟိ အဘာဝမတ္တဿ အမောဟော ပဋိပက္ခောတိ ယုဇ္ဇတီတိ. တပ္ပဋိပက္ခဘူတာ အကုသလာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပမာဒဝိသေသော ဝါ အဘာဝနာ. သော ဟိ ‘‘ကုသလာနံ ဝါ ဓမ္မာနံ အနာသေဝနာ အဘာဝနာ အဗဟုလီကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ.

ဧကန္တေန အလဗ္ဘနေယျဒဿနတ္ထံ ‘‘ဇရာဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ပါဠိယံ ‘‘ဇာတိဓမ္မာနံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာနံ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၃၇၃) ဣစ္ဆိတာလာဘော ဝိဘတ္တော. အလောဘာနုဘာဝေန ကာယာနုပဿနာယ၊ အမောဟာနုဘာဝေန စိတ္တဓမ္မာနုပဿနာယ သိဒ္ဓိ ပါကဋာယေဝါတိ အပါကဋံ အဒေါသာနုဘာဝေန ဝေဒနာနုပဿနာသိဒ္ဓိံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘သုခဝိပရိဏာမေ’’တိအာဒိမာဟ. အယဉ္စ ယောဇနာ အလောဘာဒီနံ ဝိသေသပစ္စယတံ သန္ဓာယ ကတာ၊ အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗေ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာ. သဘာဝတော သင်္ကပ္ပတော စ ဥပ္ပန္နဿ ဒုက္ခဿ အသဟနဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒေါသော တံဒဿနဿ အာသန္နပဋိပက္ခော၊ န ရာဂေါ ဝိယ ဒူရပဋိပက္ခော.

ကမ္မပထရာသိဝဏ္ဏနာ

အဘိဇ္ဈာဒယော ဝိယ အနဘိဇ္ဈာဒယောပိ န ဧကန္တံ ကမ္မပထဘူတာယေဝါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မပထတာတံသဘာဂတာဟီ’’တိ. မနောကမ္မပထဘာဝေန ပဝတ္တနကမ္မဘာဝတော ဟိ ဧတေသံ ကမ္မပထရာသိဘာဝေန သင်္ဂဟော၊ န သဗ္ဗဒါ ကမ္မပထာယေဝါတိ. တေန ယော အညောပိ ဓမ္မော အနိယတော ကမ္မပထဘာဝေန ပါကဋော စ၊ တဿပိ ကမ္မပထတာဝစနံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ.

ပဿဒ္ဓါဒိယုဂလဝဏ္ဏနာ

သမန္တိ သမ္မာ. စေတိယဝန္ဒနာဒိအတ္ထန္တိ စေတိယဝန္ဒနာဒိဟေတု. သမထစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဝသေန တဗ္ဘေဒဝသေန စ သဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာဘိယုတ္တာနံ မုဒုမဇ္ဈိမတိက္ခိန္ဒြိယတာဒိဘေဒဝသေန သဗ္ဗယောဂီနံ စိတ္တဿ လီနုဒ္ဓစ္စာဒိကာလဝသေန သဗ္ဗဒါ ဟိတာဟိတဓမ္မူပလက္ခဏဘာဝတော ယထာသဘာဝံ ပဋိဝေဓဘာဝတော စ သတိသမ္ပဇညာနံ ပါရိဗန္ဓကဟရဏဘာဝနာဝဍ္ဎနာနိ အဝိသေသတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ယထာ အပ္ပနာကောသလ္လေန ဝိနာ သမထော သမထမန္တရေန ယထာဘူတာဝဗောဓော စ နတ္ထီတိ နာနာက္ခဏိကာ သမာဓိပညာ အညမညဿ ဝိသေသကာရဏံ၊ ဧဝံ ပဋိဝေဓေ ဧကက္ခဏိကာပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အညမညံ နိမိတ္တဘာဝေနာ’’တိ. ပညာယ ဟိ သာတိသယံ အဝဘာသိယမာနေ ဝိသယေ သမာဓိ ဧကတ္တဝသေန အပ္ပေတုံ သက္ကောတိ၊ သမာဓိမှိ စ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပန္နေ ပညာ အာရမ္မဏေသု ဝိသဒါ ဝဟတီတိ. သမံ ပဝတ္တာတိ အညမညာနတိဝတ္တနေန သမံ အဝိသမံ ဧကရသဘာဝေန ပဝတ္တာ. အညမညသဟာယဘာဝူပဂမနေန ယောဂိနော မနောရထဓုရာကဍ္ဎနေ ရထဓုရာကဍ္ဎနေ ဝိယ အာဇာနေယျယုဂေါ ယုဂလကော ဟုတွာ အညမညာနတိဝတ္တမာနေန နဒ္ဓါ ဗဒ္ဓါ ဝိယာတိ ဝါ ယုဂနဒ္ဓါ. အဓိစိတ္တမနုယုတ္တေဟိ ဝီရိယသမာဓယော သမံ ယောဇေတဗ္ဗာတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတာပိ တေ ပုန ဂဟိတာတိ ဒဿေတုံ ဝီရိယသမာဓိယောဇနတ္ထာယာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. တံ ပန သမာဓိဝီရိယယောဂဿ ဝိဘာဝနံ ဟောတီတိ ‘‘ယောဂဝစနတ္ထာယာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ.

ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ

ယထာ တထာ ဝါတိ သမ္မာ မိစ္ဆာ ဝါ. အနဓိမုစ္စန္တောတိ ‘‘ဣဒံ ကရိဿာမိ၊ ဧတံ ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တပုဗ္ဗဘာဂသန္နိဋ္ဌာနဟေတုကေန ပယောဂကာလသန္နိဋ္ဌာနေန အနိစ္ဆိနန္တော. ယတ္ထ ဟိ အနိစ္ဆယော၊ တတ္ထ အပ္ပဋိပတ္တိ ဧဝါတိ. သံသပ္ပနံ သံသယော. သော ဟိ ‘‘အာသပ္ပနာ ပရိသပ္ပနာ’’တိ ဝုတ္တော. အသတိပိ ဗျာပါရေ တတြမဇ္ဈတ္တတာယ သတိ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ သကသကကိစ္စဝသေန အနူနာနဓိကတာယ အလီနအနုဒ္ဓတတာယ စ သံဝတ္တန္တီတိ သာ တေသံ တထာပဝတ္တိယာ ပစ္စယဘူတာ ဦနာဓိကဘာဝံ နိဝါရေတိ ဝိယာတိ ဦနာဓိကနိဝါရဏရသာ ဝုတ္တာ. တထာ ပဝတ္တိပစ္စယတ္တာယေဝ တေသု ဓမ္မေသု မဇ္ဈတ္တတာတိ စ ဝုတ္တာ.

ဈာနပဒဿာတိ ဈာနသဒ္ဒဿ. တေသူတိ ပဉ္စသု. ပဉ္စ ဟိ အင်္ဂါနိ ဈာနပဒဿ အတ္ထောတိ ဣဒံ သံဝဏ္ဏိယမာနတ္တာယေဝ ဣမံ စိတ္တုပ္ပါဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ သဗ္ဗသ္မိံ စိတ္တုပ္ပါဒေ ပဉ္စေဝ ဈာနင်္ဂါနိ. ပဒသမူဟော ဝါကျံ၊ ပဒကောဋ္ဌာသော ဝါ ဖဿပဉ္စမကာဒိ ဓမ္မရာသိ. ဝုတ္တံ ပူရိတန္တိ ဆပဏ္ဏာသာဒိတာယ ပူရဏဝသေန. ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ ‘‘ဖုဋ္ဌော ဝေဒေတိ၊ ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိဝစနတော (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဖဿော ဝေဒနာဒီနံ ပစ္စယော. ယဒိပိ ဆန္ဒာဒယော ယထာဝုတ္တရာသိကိစ္စာဘာဝတော တေသု န ဝတ္တဗ္ဗာ၊ ဝိသုံ ရာသိအန္တရဘာဝေန ပန သရူပတော ဝတ္တဗ္ဗာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ‘‘ဝုတ္တာနမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.