ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ

၁. သေယျထိဒန္တိ တံ ကတမံ၊ တံ ကထန္တိ ဝါ အတ္ထော. အနိယမနိဒ္ဒေသဝစနန္တိ နတ္ထိ ဧတဿ နိယမောတိ အနိယမော၊ နိဒ္ဒိသီယတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ နိဒ္ဒေသော၊ ဝုစ္စတိ ဧတေနာတိ ဝစနံ၊ နိဒ္ဒေသောယေဝ ဝစနံ နိဒ္ဒေသဝစနံ၊ အနိယမဿ နိဒ္ဒေသဝစနံ အနိယမနိဒ္ဒေသဝစနံ၊ ပဌမံ အနိယမိတဿ သမယဿ နိဒ္ဒေသဝစနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ယေနာတိ အဝတွာ တေနာတိ ဝုတ္တတ္တာ အနိယမံ ကတွာ နိဒ္ဒိဋ္ဌဝစနံ အနိယမနိဒ္ဒေသဝစန’’န္တိပိ ဝဒန္တိ. ယံတံသဒ္ဒါနံ နိစ္စသမ္ဗန္ဓဘာဝတော အာဟ ‘‘တဿ သရူပေန အဝုတ္တေနပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တဿာတိ ‘‘တေနာ’’တိ ဧတဿ. သရူပေန အဝုတ္တေနပီတိ ‘‘ယေနာ’’တိ ဧဝံ သရူပတော ပါဠိယံ အဝုတ္တေနပိ. အတ္ထတော သိဒ္ဓေနာတိ ပရဘာဂေ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကပရိဝိတက္ကသင်္ခါတအတ္ထတော သိဒ္ဓေန. ပရိဝိတက္ကေ ဟိ သိဒ္ဓေ ယေန သမယေန ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒီတိ ဣဒံ အတ္ထတော သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အပရဘာဂေ ဟိ ဝိနယပညတ္တိယာစနဟေတုဘူတော အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ပရိဝိတက္ကော သိဒ္ဓေါ’’တိအာဒိ. ‘‘တေနာ’’တိ ဝတွာ တတော တဒတ္ထမေဝ ‘‘ယေနာ’’တိ အတ္ထတော ဝုစ္စမာနတ္တာ ‘‘ယေနာ’’တိ အယံ ‘‘တေနာ’’တိ ဧတဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော နာမ ဇာတော. ပဋိနိဒ္ဒေသောတိ စ ဝိတ္ထာရနိဒ္ဒေသောတိ အတ္ထော.

အပရဘာဂေ ဟီတိ ဧတ္ထ ဟိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ၊ ယသ္မာတိ အတ္ထော. ဝိနယပညတ္တိယာစနဟေတုဘူတောတိ ‘‘ဧတဿ ဘဂဝါ ကာလော၊ ဧတဿ သုဂတ ကာလော၊ ယံ ဘဂဝါ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေယျ၊ ဥဒ္ဒိသေယျ ပါတိမောက္ခံ. ယထယိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ အဒ္ဓနိယံ အဿ စိရဋ္ဌိတိက’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တဿ ဝိနယပညတ္တိယာစနဿ ကာရဏဘူတောတိ အတ္ထော. ပရိဝိတက္ကောတိ ‘‘ကတမေသာနံ ခေါ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗြဟ္မစရိယံ န စိရဋ္ဌိတိကံ အဟောသိ၊ ကတမေသာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗြဟ္မစရိယံ စိရဋ္ဌိတိကံ အဟောသီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ပရိဝိတက္ကော. ယံတံသဒ္ဒါနံ နိစ္စသမ္ဗန္ဓောတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ ယေန သမယေနာ’’တိအာဒိ. ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ အတ္ထတော သိဒ္ဓေနာတိ ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ ဥပ္ပန္နအတ္ထတော သိဒ္ဓေန. ပဋိနိဒ္ဒေသော ကတ္တဗ္ဗောတိ ဧတဿ ‘‘ယဒိဒ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပဋိနိဒ္ဒေသော ကတ္တဗ္ဗော’’တိ ယဒိဒံ ယံ ဣဒံ ဝိဓာနံ၊ အယံ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိနယေ ယုတ္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ‘‘ပဋိနိဒ္ဒေသော ကတ္တဗ္ဗော’’တိ ယဒိဒံ ယာ အယံ ယုတ္တိ၊ အယံ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိနယေ ယုတ္တီတိ အတ္ထော.

တတြိဒံ မုခမတ္တနိဒဿနန္တိ တဿာ ယထာဝုတ္တယုတ္တိယာ ပရိဒီပနေ ဣဒံ မုခမတ္တနိဒဿနံ၊ ဥပါယမတ္တနိဒဿနန္တိ အတ္ထော. မုခံ ဒွါရံ ဥပါယောတိ ဟိ အတ္ထတော ဧကံ. ‘‘တေန ဟိ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿာမီ’’တိ ပါဠိံ ဒဿေတွာ တတ္ထ ပဋိနိဒ္ဒေသမာဟ ‘‘ယေန သုဒိန္နော’’တိအာဒိနာ. တေနာတိ ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနတ္တာ တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသောပိ တာဒိသောယေဝါတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပဋိသေဝီ’’တိ. ပုဗ္ဗေ အတ္ထတော သိဒ္ဓေနာတိ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နမေထုနဓမ္မပဋိသေဝနသင်္ခါတအတ္ထတော သိဒ္ဓေန. ပစ္ဆာ အတ္ထတော သိဒ္ဓေနာတိ ရညာ အဒိန္နံ ဒါရူနံ အာဒိယနသင်္ခါတပစ္ဆာဥပ္ပန္နအတ္ထတော သိဒ္ဓေန. သမယသဒ္ဒေါတိ ဧတဿ ‘‘ဒိဿတီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော.

သမဝါယေတိ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယံ၊ ကာရဏသမဝါယေတိ အတ္ထော. ခဏေတိ ဩကာသေ. အဿာတိ အဿ သမယသဒ္ဒဿ သမဝါယော အတ္ထောတိ သမ္ဗန္ဓော. အပ္ပေဝ နာမ သွေပိ ဥပသင်္ကမေယျာမ ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ဥပါဒါယာတိ ဧတ္ထ ကာလော နာမ ဥပသင်္ကမနဿ ယုတ္တပယုတ္တကာလော. သမယော နာမ တဿေဝ ပစ္စယသာမဂ္ဂီ၊ အတ္ထတော တဒနုရူပံ သရီရဗလဉ္စေဝ တပ္ပစ္စယပရိဿယာဘာဝေါ စ. ဥပါဒါနံ နာမ ဉာဏေန တေသံ ဂဟဏံ သလ္လက္ခဏံ၊ တသ္မာ ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ပညာယ ဂဟေတွာ ဥပဓာရေတွာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ အမှာကံ သွေ ဂမနဿ ယုတ္တကာလော ဘဝိဿတိ၊ ကာယေ ဗလမတ္တာ စေဝ ဖရိဿတိ၊ ဂမနပစ္စယာ စ အညော အဖာသုဝိဟာရော န ဘဝိဿတိ၊ အထေတံ ကာလဉ္စ ဂမနကာရဏသမဝါယသင်္ခါတံ သမယဉ္စ ဥပဓာရေတွာ အပိ ဧဝ နာမ သွေ အာဂစ္ဆေယျာမာတိ.

ခဏောတိ ဩကာသော. တထာဂတုပ္ပါဒါဒိကော ဟိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဩကာသော တပ္ပစ္စယပဋိလာဘဟေတုတ္တာ၊ ခဏော ဧဝ စ သမယော. ယော ခဏောတိ စ သမယောတိ စ ဝုစ္စတိ၊ သော ဧကောဝါတိ ဟိ အတ္ထော. မဟာသမယောတိ မဟာသမူဟော. ပဝုဒ္ဓံ ဝနံ ပဝနံ၊ တသ္မိံ ပဝနသ္မိံ၊ ဝနသဏ္ဍေတိ အတ္ထော. သမယောပိ ခေါ တေ ဘဒ္ဒါလိ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓေါ အဟောသီတိ ဧတ္ထ သမယောတိ သိက္ခာပဒပူရဏဿ ဟေတု. ဘဒ္ဒါလီတိ တဿ ဘိက္ခုနော နာမံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘဒ္ဒါလိ တယာ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗယုတ္တကံ ဧတံ ကာရဏံ အတ္ထိ၊ တမ္ပိ တေ န ပဋိဝိဒ္ဓံ န သလ္လက္ခိတန္တိ. ကိံ တံ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဘဂဝါ ခေါ’’တိအာဒိ.

ဥဂ္ဂါဟမာနော တိအာဒီသု မာနောတိ တဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ပကတိနာမံ၊ ကိဉ္စိ ကိဉ္စိ ပန ဥဂ္ဂဟေတုံ သမတ္ထတာယ ‘‘ဥဂ္ဂါဟမာနော’’တိ နံ သဉ္ဇာနန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘ဥဂ္ဂါဟမာနော’’တိ ဝုစ္စတိ. သမဏမုဏ္ဍိကာယ ပုတ္တော သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တော. သော ကိရ ဒေဝဒတ္တဿ ဥပဋ္ဌာကော. သမယံ ဒိဋ္ဌိံ ပဝဒန္တိ ဧတ္ထာတိ သမယပ္ပဝါဒကော၊ တသ္မိံ သမယပ္ပဝါဒကေ၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝါဒကေတိ အတ္ထော. တသ္မိံ ကိရ ဌာနေ စင်္ကီတာရုက္ခပေါက္ခရသာတိပဘုတယော ဗြာဟ္မဏာ နိဂဏ္ဌာစေလကပရိဗ္ဗာဇကာဒယော စ ပရိဗ္ဗာဇကာ သန္နိပတိတွာ အတ္တနော အတ္တနော သမယံ ဒိဋ္ဌိံ ပဝဒန္တိ ကထေန္တိ ဒီပေန္တိ၊ တသ္မာ သော အာရာမော ‘‘သမယပ္ပဝါဒကော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ သွေဝ တိန္ဒုကာစီရသင်္ခါတာယ တိမ္ဗရုရုက္ခပန္တိယာ ပရိက္ခိတ္တတ္တာ ‘‘တိန္ဒုကာစီရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဧကာ သာလာ ဧတ္ထာတိ ဧကသာလကော. ယသ္မာ ပနေတ္ထ ပဌမံ ဧကာ သာလာ ကတာ အဟောသိ၊ ပစ္ဆာ မဟာပုညံ ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗ္ဗာဇကံ နိဿာယ ဗဟူ သာလာ ကတာ၊ တသ္မာ တမေဝ ဧကံ သာလမုပါဒါယ လဒ္ဓနာမဝသေန ‘‘ဧကသာလကော’’တိ ဝုစ္စတိ. မလ္လိကာယ ပန ပသေနဒိရညော ဒေဝိယာ ဥယျာနဘူတော သော ပုပ္ဖဖလသဉ္ဆန္နော အာရာမောတိ ကတွာ ‘‘မလ္လိကာယ အာရာမော’’တိ သင်္ချံ ဂတော. တသ္မိံ သမယပ္ပဝါဒကေ တိန္ဒုကာစီရေ ဧကသာလကေ မလ္လိကာယ အာရာမေ. ပဋိဝသတီတိ တသ္မိံ ဝါသဖာသုတာယ ဝသတိ.

ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေတိ ပစ္စက္ခေ အတ္တဘာဝေ. အတ္ထောတိ ဝုဍ္ဎိ. သမ္ပရာယိကောတိ ကမ္မကိလေသဝသေန သမ္ပရေတဗ္ဗတော သမ္ပာပုဏိတဗ္ဗတော သမ္ပရာယော၊ ပရလောကော. တတ္ထ နိယုတ္တော သမ္ပရာယိကော၊ ပရလောကတ္ထော. အတ္ထာဘိသမယာတိ ယထာဝုတ္တဥဘယတ္ထသင်္ခါတဟိတပဋိလာဘာ. သမ္ပရာယိကောပိ ဟိ အတ္ထော ကာရဏဿ နိပ္ဖန္နတ္တာ ပဋိလဒ္ဓေါ နာမ ဟောတီတိ တမတ္ထဒွယံ ဧကတော ကတွာ ‘‘အတ္ထာဘိသမယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓိယာ ပညာယ ရာတိ ဂဏှာတီတိ ဓီရော. အထ ဝါ ဓီ ပညာ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဓီရော.

သမ္မာ မာနာဘိသမယာတိ မာနဿ သမ္မာ ပဟာနေန. သမ္မာတိ ဣမိနာ မာနဿ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌောတိအာဒီသု ဒုက္ခသစ္စဿ ပီဠနံ တံသမင်္ဂိနော ဟိံသနံ အဝိပ္ဖါရိကတာကရဏံ၊ ပီဠနမေဝ အတ္ထော ပီဠနဋ္ဌော၊ တ္ထကာရဿ ဋ္ဌကာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. သမေစ္စ ပစ္စယေဟိ ကတဘာဝေါ သင်္ခတဋ္ဌော. သန္တာပေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဝသေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ. ဝိပရိဏာမော ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွိဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗတာ. အဘိသမေတဗ္ဗော ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော၊ အဘိသမယောဝ အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌော၊ ပီဠနာဒီနိ. တာနိ ဟိ အဘိသမေတဗ္ဗဘာဝေန ဧကီဘာဝံ ဥပနေတွာ ‘‘အဘိသမယဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တာနိ၊ အဘိသမယဿ ဝါ ပဋိဝေဓဿ ဝိသယဘူတော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ တာနေဝ ပီဠနာဒီနိ အဘိသမယဿ ဝိသယဘာဝူပဂမနသာမညတော ဧကတ္တေန ဝုတ္တာနိ.

ဧတ္ထ စ ဥပသဂ္ဂါနံ ဇောတကမတ္တတ္တာ တဿ တဿ အတ္ထဿ ဝါစကော သမယသဒ္ဒေါ ဧဝါတိ သမယသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေပိ သဥပသဂ္ဂေါ အဘိသမယသဒ္ဒေါ ဝုတ္တော. တတ္ထ သဟကာရီကာရဏသန္နိဇ္ဈံ သမေတိ သမဝေတီတိ သမယော၊ သမဝါယော. သမေတိ သမာဂစ္ဆတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ ဧတ္ထ တဒါဓာရပုဂ္ဂလေဟီတိ သမယော၊ ခဏော. သမေန္တိ ဧတ္ထ၊ ဧတေန ဝါ သံဂစ္ဆန္တိ ဓမ္မာ သဟဇာတဓမ္မေဟိ ဥပ္ပါဒါဒီဟိ ဝါတိ သမယော၊ ကာလော. ဓမ္မပ္ပဝတ္တိမတ္တတာယ အတ္ထတော အဘူတောပိ ဟိ ကာလော ဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ အဓိကရဏံ ကာရဏံ ဝိယ စ ပရိကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေန ရူပေန ဝေါဟရီယတိ. သမံ၊ သဟ ဝါ အဝယဝါနံ အယနံ ပဝတ္တိ အဝဋ္ဌာနန္တိ သမယော၊ သမူဟော ယထာ ‘‘သမုဒါယော’’တိ. အဝယဝေန သဟာဝဋ္ဌာနမေဝ ဟိ သမူဟော. ပစ္စယန္တရသမာဂမေ ဧတိ ဖလံ ဧတသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ စာတိ သမယော၊ ဟေတု ယထာ ‘‘သမုဒယော’’တိ. သမေတိ သံယောဇနဘာဝတော သမ္ဗန္ဓော ဧတိ အတ္တနော ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ ဒဠှဂ္ဂဟဏဘာဝတော ဝါ တံသံယုတ္တာ အယန္တိ ပဝတ္တန္တိ သတ္တာ ယထာဘိနိဝေသံ ဧတေနာတိ သမယော၊ ဒိဋ္ဌိ. ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန ဟိ သတ္တာ အတိဝိယ ဗဇ္ဈန္တိ. သမိတိ သင်္ဂတိ သမောဓာနန္တိ သမယော၊ ပဋိလာဘော. သမဿ နိရောဓဿ ယာနံ၊ သမ္မာ ဝါ ယာနံ အပဂမော အပ္ပဝတ္တီတိ သမယော၊ ပဟာနံ. ဉာဏေန အဘိမုခံ သမ္မာ ဧတဗ္ဗော အဓိဂန္တဗ္ဗောတိ အဘိသမယော၊ ဓမ္မာနံ အဝိပရီတော သဘာဝေါ. အဘိမုခဘာဝေန သမ္မာ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ဗုဇ္ဈတီတိ အဘိသမယော၊ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓော. ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ သမယသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

နနု စ အတ္ထမတ္တံ ပဋိစ္စ သဒ္ဒါ အဘိနိဝိသန္တိ၊ န ဧကေန သဒ္ဒေန အနေကေ အတ္ထာ အဘိဓီယန္တီတိ? သစ္စမေတံ သဒ္ဒဝိသေသေ အပေက္ခိတေ. သဒ္ဒဝိသေသေ ဟိ အပေက္ခိယမာနေ ဧကေန သဒ္ဒေန အနေကတ္ထာဘိဓာနံ န သမ္ဘဝတိ. န ဟိ ယော ကာလတ္ထော သမယသဒ္ဒေါ၊ သောယေဝ သမူဟာဒိအတ္ထံ ဝဒတိ. ဧတ္ထ ပန တေသံ တေသံ အတ္ထာနံ သမယသဒ္ဒဝစနီယတာသာမညမုပါဒါယ အနေကတ္ထတာ သမယသဒ္ဒဿ ဝုတ္တာ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထုဒ္ဓါရေ အဓိပ္ပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဓ ပနဿ ကာလော အတ္ထောတိ အဿ သမယသဒ္ဒဿ ဣဓ ကာလော အတ္ထော သမဝါယာဒီနံ အတ္ထာနံ ဣဓ အသမ္ဘဝတော ဒေသဒေသကာဒီနံ ဝိယ နိဒါနဘာဝေန ကာလဿ အပဒိသိတဗ္ဗတော စ.

ဥပယောဂဝစနေန ဘုမ္မဝစနေန စ နိဒ္ဒေသမကတွာ ဣဓ ကရဏဝစနေန နိဒ္ဒေသေ ပယောဇနံ နိဒ္ဓါရေတုကာမော ပရမ္မုခေန စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတိ ‘‘ဧတ္ထာဟာ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ ‘‘တေန သမယေနာ’’တိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝိတဏ္ဍဝါဒီ အာဟာတိ အတ္ထော. အထာတိ စောဒနာယ ကတ္တုကာမတံ ဒီပေတိ၊ နနူတိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော. ကသ္မာ ကရဏဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘုမ္မဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧတ္ထာပိ ‘‘ယထာ’’တိ ဣဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တတ္ထာတိ တေသု သုတ္တာဘိဓမ္မေသု. တထာတိ ဥပယောဂဘုမ္မဝစနေဟိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ဝိနယေ. အညထာတိ ကရဏဝစနေန. အစ္စန္တမေဝါတိ အာရမ္ဘတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒေသနာနိဋ္ဌာနံ၊ တာဝ အစ္စန္တမေဝ၊ နိရန္တရမေဝါတိ အတ္ထော. ကရုဏာဝိဟာရေနာတိ ပရဟိတပဋိပတ္တိသင်္ခါတေန ကရုဏာဝိဟာရေန. တထာ ဟိ ကရုဏာနိဒါနတ္တာ ဒေသနာယ ဣဓ ပရဟိတပဋိပတ္တိ ‘‘ကရုဏာဝိဟာရော’’တိ ဝုတ္တာ၊ န ပန ကရုဏာသမအာပတ္တိဝိဟာရော. န ဟိ ဒေသနာကာလေ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဝိသယဿ ဒေသနာဉာဏဿ သတ္တဝိသယာယ မဟာကရုဏာယ သဟုပ္ပတ္တိ သမ္ဘဝတိ ဘိန္နဝိသယတ္တာ၊ တသ္မာ ကရုဏာဝသေန ပဝတ္တော ပရဟိတပအပတ္တိသင်္ခါတော ဝိဟာရော ဣဓ ကရုဏာဝိဟာရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဒတ္ထဇောတနတ္ထန္တိ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထဒီပနတ္ထံ ဥပယောဂနိဒ္ဒေသော ကတော ယထာ ‘‘မာသံ အဇ္ဈေတီ’’တိ.

အဓိကရဏတ္ထောတိ အာဓာရတ္ထော. ဘာဝေါ နာမ ကိရိယာ၊ ကိရိယာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ၊ သောယေဝတ္ထော ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထော. ကထံ ပန အဘိဓမ္မေ ယထာဝုတ္တအတ္ထဒွယသမ္ဘဝေါတိ အာဟ ‘‘အဓိကရဏဉှီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ကာလသင်္ခါတော အတ္ထော ကာလတ္ထော၊ သမူဟသင်္ခါတော အတ္ထော သမူဟတ္ထော. အထ ဝါ ကာလသဒ္ဒဿ အတ္ထော ကာလတ္ထော၊ သမူဟသဒ္ဒဿ အတ္ထော သမူဟတ္ထော. ကော သော? သမယော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကာလတ္ထော သမူဟတ္ထော စ သမယော တတ္ထ အဘိဓမ္မေ ဝုတ္တာနံ ဖဿာဒိဓမ္မာနံ အဓိကရဏံ အာဓာရောတိ ယသ္မိံ ကာလေ ဓမ္မပုဉ္ဇေ ဝါ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံယေဝ ကာလေ ပုဉ္ဇေ စ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော.

နနု စာယံ ဥပါဒါယ ပညတ္တော ကာလော သမူဟော စ ဝေါဟာရမတ္တကော၊ သော ကထံ အာဓာရော တတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မာနန္တိ? နာယံ ဒေါသော. ယထာ ဟိ ကာလော သဘာဝဓမ္မပရိစ္ဆိန္နော သယံ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ အာဓာရဘာဝေန ပညတ္တော တင်္ခဏပ္ပဝတ္တာနံ တတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အဘာဝတော ‘‘ပုဗ္ဗဏှေ ဇာတော သာယနှေ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု၊ သမူဟော စ အဝယဝဝိနိမုတ္တော အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေါ အဝယဝါနံ အာဓာရဘာဝေန ပညပီယတိ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ၊ ယဝရာသိမှိ သမ္ဘူတော’’တိအာဒီသု၊ ဧဝမိဓာပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အဘိဓမ္မေ အာဓာရတ္ထသမ္ဘဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထသမ္ဘဝံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ခဏသမဝါယဟေတုသင်္ခါတဿာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ခဏော နာမ အဋ္ဌက္ခဏဝိနိမုတ္တော နဝမော ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒသင်္ခါတော ခဏော၊ ယာနိ ဝါ ပနေတာနိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စက္ကာနိ ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ပဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၁) ဧတ္ထ ပတိရူပဒေသဝါသော၊ သပ္ပုရိသူပနိဿယော၊ အတ္တသမ္မာပဏိဓိ၊ ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာတိ စတ္တာရိ စက္ကာနိ ဝုတ္တာနိ၊ တာနိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဩကာသဋ္ဌေန ခဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တာနိ ဟိ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဩကာသဘူတာနိ. သမဝါယော နာမ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၃.၄၂၁၊ သံ. နိ. ၄.၆၀) ဧဝမာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ စက္ခုဝိညာဏာဒိသင်္ခါတသာဓာရဏဖလနိပ္ဖါဒကတ္တေန သဏ္ဌိတာ စက္ခုရူပါဒိပစ္စယသာမဂ္ဂီ. စက္ခုရူပါဒီနဉှိ စက္ခုဝိညာဏာဒိသာဓာရဏဖလံ. ဟေတူတိ ဇနကဟေတု. ယထာဝုတ္တခဏသင်္ခအာတဿ သမဝါယသင်္ခါတဿ ဟေတုသင်္ခါတဿ စ သမယဿ ဘာဝေန သတ္တာယ တေသံ ဖဿာဒိဓမ္မာနံ ဘာဝေါ သတ္တာ လက္ခီယတိ ဝိညာယတီတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ‘‘ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော၊ ဒုဒ္ဓါသု အာဂတော’’တိ ဒေါဟနကိရိယာယ ဂမနကိရိယာ လက္ခီယတိ၊ ဧဝမိဓာပိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ၊ တသ္မိံ သမယေ’’တိ စ ဝုတ္တေ ‘‘သတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယမာနော ဧဝ ဟောတိ အညကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓာဘာဝေ ပဒတ္ထဿ သတ္တာဝိရဟာဘာဝတောတိ သမယဿ သတ္တာကိရိယာယ စိတ္တဿ ဥပ္ပါဒကိရိယာ ဖဿာဒိဘဝနကိရိယာ စ လက္ခီယတီတိ. အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော ယသ္မိံ ယထာဝုတ္တေ ခဏေ ပစ္စယသမဝါယေ ဟေတုမှိ စ သတိ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံယေဝ ခဏေ ပစ္စယသမဝါယေ ဟေတုမှိ စ သတိ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ. တဒတ္ထဇောတနတ္ထန္တိ အဓိကရဏတ္ထဿ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထဿ စ ဒီပနတ္ထံ.

ဣဓ ပနာတိ ဣမသ္မိံ ဝိနယေ. ဟေတုအတ္ထော ကရဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတီတိ ‘‘အန္နေန ဝသတိ၊ ဝိဇ္ဇာယ ဝသတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဟေတုအတ္ထော ‘‘ဖရသုနာ ဆိန္ဒတိ၊ ကုဒါလေန ခဏတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ကရဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတိ. ကထံ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ယော ဟိ သော’’တိအာဒိ. တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ကရဏဘူတေနာတိ ဧတ္ထ ပန တံတံဝတ္ထုဝီတိက္ကမောဝ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ဟေတု စေဝ ကရဏဉ္စ. တထာ ဟိ ယဒါ ဘဂဝါ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ပဌမမေဝ တေသံ တေသံ တတ္ထ တတ္ထ တံတံသိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဘူတံ ဝီတိက္ကမံ အပေက္ခမာနော ဝိဟရတိ၊ တဒါ တံ တံ ဝီတိက္ကမံ အပေက္ခိတွာ တဒတ္ထံ ဝသတီတိ သိဒ္ဓေါ ဝတ္ထုဝီတိက္ကမဿ ဟေတုဘာဝေါ ‘‘အန္နေန ဝသတိ၊ အန္နံ အပေက္ခိတွာ တဒတ္ထာယ ဝသတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. သိက္ခာပဒပညတ္တိကာလေ ပန တေနေဝ ပုဗ္ဗသိဒ္ဓေန ဝီတိက္ကမေန သိက္ခာပဒံ ပညပေတီတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ သာဓကတမတ္တာ ကရဏဘာဝေါပိ ဝီတိက္ကမဿေဝ သိဒ္ဓေါ ‘‘အသိနာ ဆိန္ဒတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဝီတိက္ကမံ ပန အပေက္ခမာနော တေနေဝ သဒ္ဓိံ တန္နိဿယကာလမ္ပိ အပေက္ခိတွာ ဝိဟရတီတိ ကာလဿပိ ဣဓ ဟေတုဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ သိက္ခာပဒံ ပညပေန္တော စ တံ တံ ဝီတိက္ကမကာလံ အနတိက္ကမိတွာ တေနေဝ ကာလေန သိက္ခာပဒံ ပညပေတီတိ ဝီတိက္ကမနိဿယဿ ကာလဿပိ ကရဏဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ တသ္မာ ဣမိနာ ပရိယာယေန ကာလဿပိ ဟေတုဘာဝေါ ကရဏဘာဝေါ စ လဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ကရဏဘူတေနာ’’တိ. နိပ္ပရိယာယတော ပန ဝီတိက္ကမောယေဝ ဟေတုဘူတော ကရဏဘူတော စ. သော ဟိ ဝီတိက္ကမက္ခဏေ ဟေတု ဟုတွာ ပစ္ဆာ သိက္ခာပဒပညာပနေ ကရဏမ္ပိ ဟောတီတိ.

သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တောတိ ဝီတိက္ကမံ ပုစ္ဆိတွာ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတာပေတွာ ဩတိဏ္ဏဝတ္ထုကံ ပုဂ္ဂလံ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိဂရဟိတွာ စ တံ တံ ဝတ္ထုံ ဩတိဏ္ဏကာလံ အနတိက္ကမိတွာ တေနေဝ ကာလေန ကရဏဘူတေန သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တော. သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနောတိ တတိယပါရာဇိကာဒီသု ဝိယ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ဟေတုဘူတံ တံ တံ ဝတ္ထုံ ဝီတိက္ကမသမယံ အပေက္ခမာနော တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ဘဂဝါ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဟာသီတိ အတ္ထော. ‘‘သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တော သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော’’တိ ဝစနတော ‘‘တေန သမယေန ကရဏဘူတေန ဟေတုဘူတေနာ’’တိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗေပိ ပဌမံ ‘‘ဟေတုဘူတေနာ’’တိ ဝစနံ ဣဓ ဟေတုအတ္ထဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝုတ္တံ. ဘဂဝါ ဟိ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရန္တော ထေရဿ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာစနဟေတုဘူတံ ပရိဝိတက္ကသမယံ အပေက္ခမာနော တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ဝိဟာသီတိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ကိံ ပနေတ္ထ ယုတ္တိစိန္တာယ၊ အာစရိယဿ ဣဓ ကမဝစနိစ္ဆာ နတ္ထီတိ ဧဝမေတံ ဂဟေတဗ္ဗံ. တေနေဝ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ပရိဗ္ဗာဇကကထာဝဏ္ဏနာ) ‘‘တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ကရဏဘူတေနာ’’တိအာဒိနာ အယမေဝ အနုက္ကမော ဝုတ္တော. န ဟိ တတ္ထ ပဌမံ ‘‘ဟေတုဘူတေနာ’’တိ ဝစနံ ဣဓ ‘‘တေန သမယေန ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတီ’’တိ ဧတ္ထ ဟေတုအတ္ထဿ အဓိပ္ပေတဘာဝဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ‘‘သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တော ဟေတုဘူတေန ကရဏဘူတေန သမယေန ဝိဟာသိ၊ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော ဟေတုဘူတေန သမယေန ဝိဟာသီတိ ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော’’တိပိ ဝဒန္တိ. တဒတ္ထဇောတနတ္ထန္တိ ဟေတုအတ္ထဿ ကရဏတ္ထဿ ဝါ ဒီပနတ္ထံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ဝိနယေ. ဟောတိ စေတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဣမသ္မိံ ပဒေသေ ယထာဝုတ္တတ္ထသင်္ဂဟဝသေန အယံ ဂါထာ ဟောတိ. အညတြာတိ သုတ္တာဘိဓမ္မေသု.

ပေါရာဏာတိ အဋ္ဌကထာစရိယာ. အဘိလာပမတ္တဘေဒေါတိ ဝစနမတ္တေန ဝိသေသော. တေန သုတ္တဝိနယေသု ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမော ကတောတိ ဒဿေတိ. ပရတော အတ္ထံ ဝဏ္ဏယိဿာမာတိ ပရတော ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝဏ္ဏယိဿာမ. ဝေရဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဗလိကရဂ္ဂဟဏေန ဇနဿ ပီဠာဘာဝတော နိဒ္ဒေါသတ္တာ ဝိဂတော ရဇော အဿာတိ ဝေရဉ္ဇာ၊ သေရိဝါဏိဇဇာတကေ ဒေဝဒတ္တဿ ဝေရုပ္ပန္နပဒေသေ ကတတ္တာ ဝေရံ ဧတ္ထ ဇာတန္တိ ဝေရဉ္ဇာ၊ ပဝိဋ္ဌပဝိဋ္ဌေ နဋသမဇ္ဇာဒီဟိ ခါဒနီယဘောဇနီယာလင်္ကာရာဒီဟိ စ ဝိဝိဓေဟိ ဥပကရဏေဟိ ရဉ္ဇနတော ဝိဝိဓေဟိ ရဉ္ဇယတီတိ ဝေရဉ္ဇာ၊ ပဋိပက္ခေ အဘိဘဝိတွာ ကတဘာဝတော ဝေရံ အဘိဘဝိတွာ ဇာတာတိ ဝေရဉ္ဇာ၊ ဝေရဉ္ဇဿ နာမ ဣသိနော အဿမဋ္ဌာနေ ကတတ္တာ ဝေရဉ္ဇာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ကေစိ ဝဏ္ဏယန္တိ. ကိံ ဣမိနာ၊ နာမမတ္တမေတံ တဿ နဂရဿာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝေရဉ္ဇာတိ အညတရဿ နဂရဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစနန္တိ ‘‘ဂင်္ဂါယံ ဂါဝေါ စရန္တိ၊ ကူပေ ဂဂ္ဂကုလ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. အဝိသေသေနာတိ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတိ. ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတိ. သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရာ အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနသိဒ္ဓေန ဝိသေသပရာမသနေန ဝိနာ. အထ ဝါ အဝိသေသေနာတိ န ဝိသေသေန၊ ဝိဟာရဘာဝသာမညေနာတိ အတ္ထော.

ဣရိယာပထ။ပေ။ ဝိဟာရေသူတိ ဣရိယာပထဝိဟာရော ဒိဗ္ဗဝိဟာရော ဗြဟ္မဝိဟာရော အရိယဝိဟာရောတိ ဧတေသု စတူသု ဝိဟာရေသု. တတ္ထ ဣရိယနံ ပဝတ္တနံ ဣရိယာ၊ ကာယပ္ပယောဂေါ ကာယိကကိရိယာ. တဿာ ပဝတ္တနုပါယဘာဝတော ဣရိယာယ ပထောတိ ဣရိယာပထော၊ ဌာနနိသဇ္ဇာဒိ. န ဟိ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီဟိ အဝတ္ထာဟိ ဝိနာ ကဉ္စိ ကာယိကကိရိယံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကာ. ဌာနသမင်္ဂီ ဝါ ဟိ ကာယေန ကိဉ္စိ ကရေယျ ဂမနာဒီသု အညတရသမင်္ဂီ ဝါတိ. ဝိဟရဏံ၊ ဝိဟရတိ ဧတေနာတိ ဝါ ဝိဟာရော၊ ဣရိယာပထောဝ ဝိဟာရော ဣရိယာပထဝိဟာရော၊ သော စ အတ္ထတော ဌာနနိသဇ္ဇာဒိအာကာရပ္ပဝတ္တော စတုသန္တတိရူပပ္ပဗန္ဓောဝ. ဒိဝိ ဘဝေါ ဒိဗ္ဗော၊ တတ္ထ ဗဟုလပ္ပဝတ္တိယာ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒိဒေဝလောကဘဝေါတိ အတ္ထော. တတ္ထ ယော ဒိဗ္ဗာနုဘာဝေါ တဒတ္ထာယ သံဝတ္တတီတိ ဝါ ဒိဗ္ဗော၊ အဘိညာဘိနီဟာရဝသေန မဟာဂတိကတ္တာ ဝါ ဒိဗ္ဗော၊ ဒိဗ္ဗော စ သော ဝိဟာရော စာတိ ဒိဗ္ဗဝိဟာရော၊ ဒိဗ္ဗဘာဝါဝဟော ဝါ ဝိဟာရော ဒိဗ္ဗဝိဟာရော၊ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနာနိ. အာရုပ္ပသမာပတ္တိယောပိ ဟိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. နေတ္တိယံ ပန ‘‘စတဿော အာရုပ္ပသမာပတ္တိယော အာနေဉ္ဇဝိဟာရော’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ မေတ္တာဈာနာဒီနံ ဗြဟ္မဝိဟာရတာ ဝိယ တာသံ ဘာဝနာဝိသေသဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာသု ပန ဒိဗ္ဗဘာဝါဝဟသာမညတော တာပိ ‘‘ဒိဗ္ဗဝိဟာရာ’’တွေဝ ဝုတ္တာ. ဗြဟ္မာနံ ဝိဟာရာ ဗြဟ္မဝိဟာရာ၊ ဗြဟ္မာနော ဝါ ဝိဟာရာ ဗြဟ္မဝိဟာရာ၊ ဟိတူပသံဟရာဒိဝသေန ပဝတ္တိယာ ဗြဟ္မဘူတာ သေဋ္ဌဘူတာ ဝိဟာရာတိ အတ္ထော၊ မေတ္တာဈာနာဒိကာ စတဿော အပ္ပမညာယော. အရိယာ ဥတ္တမာ ဝိဟာရာတိ အရိယဝိဟာရာ၊ အနညသာဓာရဏတ္တာ အရိယာနံ ဝါ ဝိဟာရာ အရိယဝိဟာရာ၊ စတဿော ဖလသမာပတ္တိယော. ဝိသေသတော ပန ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနံ စတဿော အပ္ပမညာယော စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဖလသမာပတ္တိ စ ဘဂဝတော ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရာ.

အညတရဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနန္တိ ယထာဝုတ္တဝိဟာရေသု အညတရဝိဟာရသမင်္ဂီဘာဝပရိဒီပနံ. ဘဂဝါ ဟိ လောဘဒေါသမောဟုဿန္နကာလေ လောကေ တဿ သကာယ ပဋိပတ္တိယာ ဝိနယနတ္ထံ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအအယဝိဟာရေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. တထာ ဟိ ယဒါ သတ္တာ ကာမေသု ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ တဒါ ကိရ ဘဂဝါ ဒိဗ္ဗေန ဝိဟာရေန ဝိဟရတိ တေသံ အလောဘကုသလမူလုပ္ပါဒနတ္ထံ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ ဣမံ ပဋိပတ္တိံ ဒိသွာ ဧတ္ထ ရုစိံ ဥပ္ပါဒေန္တာ ကာမေသု ဝိရဇ္ဇေယျု’’န္တိ. ယဒါ ပန ဣဿရိယတ္ထံ သတ္တေသု ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ တဒါ ပန ဗြဟ္မဝိဟာရေန ဝိဟရတိ တေသံ အဒေါသကုသလမူလုပ္ပါဒနတ္ထံ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ ဣမံ ပဋိပတ္တိံ ဒိသွာ ဧတ္ထ ရုစိံ ဥပ္ပါဒေတွာ အဒေါသေန ဒေါသံ ဝူပသမေယျု’’န္တိ. ယဒါ ပန ပဗ္ဗဇိတာ ဓမ္မာဓိကရဏံ ဝိဝဒန္တိ၊ တဒါ အရိယဝိဟာရေန ဝိဟရတိ တေသံ အမောဟကုသလမူလုပ္ပါဒနတ္ထံ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ ဣမံ ပဋိပတ္တိံ ဒိသွာ တတ္ထ ရုစိံ ဥပ္ပါဒေတွာ အမောဟေန မောဟံ ဝူပသမေယျု’’န္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣမေဟိ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေဟိ သတ္တာနံ ဝိဝိဓံ ဟိတသုခံ ဟရတိ ဥပဟရတိ ဥပနေတိ ဇနေတိ ဥပ္ပါဒေတီတိ ‘‘ဝိဟရတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

ဣရိယာပထဝိဟာရေန ပန န ကဒါစိ န ဝိဟရတိ တံ ဝိနာ အတ္တဘာဝပရိဟရဏာဘာဝတော၊ တတောယေဝ စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒီနမ္ပိ သာဓာရဏော ဣရိယာပထဝိဟာရောတိ အာဟ ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိ. ဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနန္တိ ဣတရဝိဟာရသမာယောဂပရိဒီပနဿ ဝိသေသဝစနဿ အဘာဝတော ဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနဿ စ အတ္ထသိဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ. အသ္မိံ ပန ပက္ခေ ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိစ္ဆေဒတ္ထဇောတနော၊ ဟရတီတိ နေတိ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော၊ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဟရတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ကဿ ကေန ဝိစ္ဆိန္ဒနံ၊ ကထံ ကဿ ပဝတ္တနန္တိ အန္တောလီနစောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ. သောတိ ဘဂဝါ. ယဒိပိ ဘဂဝါ ဧကေနပိ ဣရိယာပထေန စိရတရံ ကာလံ အတ္တဘာဝံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ၊ တထာပိ ဥပါဒိန္နကသရီရဿ နာမ အယံ သဘာဝေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကံ ဣရိယာပထဗာဓန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပရိပတန္တန္တိ အပတန္တံ. ယသ္မာ ပန ဘဂဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တော ဝိနေယျာနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော နာနာသမာပတ္တီဟိ စ ကာလံ ဝီတိနာမေန္တော ဝသတီတိ သတ္တာနံ အတ္တနော စ ဝိဝိဓံ ဟိတသုခံ ဟရတိ ဥပနေတိ၊ တသ္မာ ဝိဝိဓံ ဟရတီတိ ဝိဟရတီတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေတိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏယန္တိ – နဠေရူတိ တသ္မိံ ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထယက္ခဿေတံ အဓိဝစနံ၊ တသ္မာ တေန အဓိဝတ္ထော ပုစိမန္ဒော ‘‘နဠေရုဿ ပုစိမန္ဒော နဠေရုပုစိမန္ဒော’’တိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ နဠေ ရုဟတ္တာ ဇာတတ္တာ နဠေရု. သုသိရမေတ္ထ နဠသဒ္ဒေန ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ ရုက္ခသုသိရေ ဇာတတ္တာ နဠေရု စ သော ပုစိမန္ဒော စာတိ နဠေရုပုစိမန္ဒောတိ ဝုစ္စတိ. နဠဝနေ ရုဟတ္တာ ဇာတတ္တာ ဝါ နဠေရု. နဠဝနေ ကိရ သော ပုစိမန္ဒရုက္ခော ဇာတော. ဥရုနဠော ပုစိမန္ဒော နဠေရုပုစိမန္ဒော. ဥရုသဒ္ဒေါ စေတ္ထ မဟန္တပရိယာယော၊ နဠသဒ္ဒေါ သုသိရပရိယာယော၊ တသ္မာ မဟန္တေန သုသိရေန သမန္နာဂတော ပုစိမန္ဒော နဠေရုပုစိမန္ဒောတိ ဝုစ္စတီတိ. အာစရိယော ပန ကိမေတ္ထ ဗဟုဘာသိတေနာတိ ဧကမေဝတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘နဠေရု နာမ ယက္ခော’’တိအာဒိမာဟ.

မူလ-သဒ္ဒေါ ဧတ္ထ သမီပဝစနော အဓိပ္ပေတော၊ န မူလမူလာဒီသု ဝတ္တမာနောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မူလန္တိ သမီပ’’န္တိအာဒိ. နိပ္ပရိယာယေန သာခါဒိမတော သင်္ဃာတဿ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေ အဝယဝဝိသေသေ ပဝတ္တမာနော မူလသဒ္ဒေါ ယသ္မာ တံသဒိသေသု တန္နိဿယေ ပဒေသေ စ ရုဠှီဝသေန ပရိယာယတော ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ‘‘မူလာနိ ဥဒ္ဓရေယျာ’’တိ ဧတ္ထ နိပ္ပရိယာယတော မူလံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဧကေန မူလသဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ အာဟ ‘‘မူလမူလေ ဒိဿတီ’’တိ ယထာ ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခံ၊ ရူပရူပ’’န္တိ စ. အသာဓာရဏဟေတုမှီတိ အသာဓာရဏကာရဏေ. လောဘော ဟိ လောဘသဟဂတအကုသလစိတ္တုပ္ပါဒဿေဝ ဟေတုတ္တာ အသာဓာရဏော၊ တသ္မာ လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒါနမေဝ အာဝေဏိကေ နေသံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနတော မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကေ ပစ္စယဓမ္မဝိသေသေတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယထာ အလောဘာဒယော ကုသလာဗျာကတသာဓာရဏာ၊ လောဘာဒယော ပန တထာ န ဟောန္တိ အကုသလဿေဝ သာဓာရဏတ္တာတိ အသာဓာရဏကာရဏံ. အထ ဝါ အာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အလောဘာဒီနမ္ပိ ကုသလာဗျာကတမူလာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေသုပိ ဟိ အလောဘာဒိကုသလမူလံ အကုသလာဗျာကတေဟိ အသာဓာရဏတ္တာ အသာဓာရဏကာရဏံ၊ တထာ အလောဘာဒိအဗျာကတမူလမ္ပိ ဣတရဒွယေဟိ အသာဓာရဏတ္တာတိ. နိဝါတေတိ ဝါတရဟိတေ ပဒေသေ၊ ဝါတဿ အဘာဝေ ဝါ. ပတန္တီတိ နိပတန္တိ၊ အယမေဝ ဝါ ပါဌော. ရမဏီယောတိ မနုညော. ပါသာဒိကောတိ ပသာဒါဝဟော၊ ပသာဒဇနကောတိ အတ္ထော. အာဓိပစ္စံ ကုရုမာနော ဝိယာတိ သမ္ဗန္ဓော.

တတ္ထာတိ ‘‘တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ’’တိ ယံ ဝုတ္တံ၊ တတ္ထ. သိယာတိ ကဿစိ ဧဝံ ပရိဝိတက္ကော သိယာ၊ ဝက္ခမာနာကာရေန ကဒါစိ စောဒေယျ ဝါတိ အတ္ထော. ယဒိ တာဝ ဘဂဝါတိအာဒီသု စောဒကဿာယမဓိပ္ပါယော – ‘‘ပါဋလိပုတ္တေ ပါသာဒေ ဝသတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ အဓိကရဏာဓိကရဏံ ယဒိ ဘဝေယျ၊ တဒါ ‘‘ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ’’တိ အဓိကရဏဒွယနိဒ္ဒေသော ယုတ္တော သိယာ၊ ဣမေသံ ပန ဘိန္နဒေသတ္တာ န ယုတ္တော ဥဘယနိဒ္ဒေသောတိ. အထ တတ္ထ ဝိဟရတီတိ ယဒိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ ဝိဟရတိ. န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ နာနာဌာနဘူတတ္တာ ဝေရဉ္ဇာနဠေရုပုစိမန္ဒမူလာနံ ‘‘တေန သမယေနာ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ဣဒါနိ စောဒကော တမေဝ အတ္တနော အဓိပ္ပါယံ ‘‘န ဟိ သက္ကာ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. ဝေရဉ္ဇာနဠေရုပုစိမန္ဒမူလာနံ ဘူမိဘာဂဝသေန ဘိန္နတ္တာယေဝ ဟိ န သက္ကာ ဥဘယတ္ထ တေနေဝ သမယေန ဝိဟရိတုံ၊ ‘‘ဥဘယတ္ထ တေနေဝ သမယေနာ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ နာနာသမယေ ဝိဟာရော အဝါရိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဣတရော သဗ္ဗမေတံ အဝိပရီတမတ္ထံ အဇာနန္တေန တယာ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧတန္တိ ‘‘ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ’’တိ ဧတံ ဝစနံ. ဧဝန္တိ ‘‘ယဒိ တာဝ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ယံ တံ ဘဝတာ စောဒိတံ၊ တံ အတ္ထတော ဧဝံ န ခေါ ပန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ န ဥဘယတ္ထ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဝိဟာရဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော. ဣဒါနိ အတ္တနာ ယထာဓိပ္ပေတံ အဝိပရီတမတ္ထံ တဿ စ ပဋိကစ္စေဝ ဝုတ္တဘာဝံ တေန စ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓတံ ပကာသေန္တော ‘‘နနု အဝေါစုမှ သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဂေါယူထာနီတိ ဂေါမဏ္ဍလာနိ. ဧဝမ္ပိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ ဝိဟရတိစ္စေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ န ဝေရဉ္ဇာယန္တိ၊ တသ္မာ သမီပါဓိကရဏတ္ထဝသေန ဥဘယထာ နိဒါနကိတ္တနေ ကိံ ပယောဇနန္တိ စောဒနံ မနသိ နိဓာယာဟ ‘‘ဂေါစရဂါမနိဒဿနတ္ထ’’န္တိအာဒိ. အဿာတိ ဘဂဝတော.

အဝဿဉ္စေတ္ထ ဂေါစရဂါမကိတ္တနံ ကတ္တဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလကိတ္တနံ ပဗ္ဗဇိတာနုဂ္ဂဟကရဏာဒိအနေကပ္ပယောဇနံ၊ ဧဝံ ဂေါစရဂါမကိတ္တနမ္ပိ ဂဟဋ္ဌာနုဂ္ဂဟကရဏာဒိဝိဝိဓပ္ပယောဇနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝေရဉ္ဇာကိတ္တနေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂဟဋ္ဌာနုဂ္ဂဟကရဏန္တိ တေသံ တတ္ထ ပစ္စယဂ္ဂဟဏေန ဥပသင်္ကမနပယိရုပါသနာဒီနံ ဩကာသဒါနေန ဓမ္မဒေသနာယ သရဏေသု သီလေသု စ ပတိဋ္ဌာပနေန ယထူပနိဿယံ ဥပရိဝိသေသာဓိဂမာဝဟနေန စ ဂဟဋ္ဌာနံ အနုဂ္ဂဟကရဏံ. ပဗ္ဗဇိတာနုဂ္ဂဟကရဏန္တိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာနံ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂဿ စ အနုရူပဝသနဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟေနေတ္ထ ပဗ္ဗဇိတာနံ အနုဂ္ဂဟကရဏံ.

ပစ္စယဂ္ဂဟဏေနေဝ ပစ္စယပရိဘောဂသိဒ္ဓိတော အာဟ ‘‘တထာ ပုရိမေန။ပေ။ ဝိဝဇ္ဇနန္တိ. တတ္ထ ပုရိမေနာတိ ဝေရဉ္ဇာဝစနေန. အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ၊ အတ္တဘာဝေါ. တဿ ကိလမထော ကိလန္တဘာဝေါ အတ္တကိလမထော၊ အတ္တပီဠာ အတ္တဒုက္ခန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ တဿ အနုယောဂေါ ကရဏံ အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ၊ ဥပဝါသကဏ္ဋကာပဿယသေယျာဒိနာ အတ္တနော ဒုက္ခုပ္ပါဒနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဿ ဝိဝဇ္ဇနံ အတ္တကိလမထာနုယောဂဝိဝဇ္ဇနံ. အန္တောဂါမေ ဝသန္တာနံ အနိစ္ဆန္တာနမ္ပိ ဝိသဘာဂရူပါဒိအာရမ္မဏဒဿနာဒိသမ္ဘဝတော ဗဟိဂါမေ ပတိရူပဋ္ဌာနေ ဝသန္တာနံ တဒဘာဝတော အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမေန ဝတ္ထုကာမပ္ပဟာနတော’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပစ္ဆိမေနာတိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလဝစနေန. ကိလေသကာမဿ ဝတ္ထုဘူတတ္တာ ရူပါဒယော ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ဝတ္ထုကာမော၊ တဿ ပဟာနံ ဝတ္ထုကာမပ္ပဟာနံ. ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂဝိဝဇ္ဇနုပါယဒဿနန္တိ ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမသံယုတ္တဿ သုခဿ ယောဂေါ အနုယောဂေါ အနုဘဝေါ၊ တဿ ပရိဝဇ္ဇနေ ဥပါယဒဿနံ.

သယမေဝ ဂေါစရဂါမံ ဥပသင်္ကမိတွာ အတ္တနော ဓမ္မဿဝနာနုရူပဘဗ္ဗပုဂ္ဂလာနံ ဒဿနတော ဓမ္မဒေသနာယ ကာလော သမ္ပတ္တော နာမ ဟောတီတိ ဓမ္မဒေသနာယ အဘိယောဂေါ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ပုရိမေန စ ဓမ္မဒေသနာဘိယောဂ’’န္တိ. ဓမ္မဒေသနာယ သဥဿာဟဘာဝေါ ဓမ္မဒေသနာဘိယောဂေါ. ဗဟိဂါမေ ဝိဝိတ္တောကာသေ ဝသန္တဿ အာကိဏ္ဏဝိဟာရာဘာဝတော ကာယဝိဝေကာဒီသု အဓိမုတ္တိ တပ္ပေါဏတာ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမေန ဝိဝေကာဓိမုတ္တိ’’န္တိ.

ဓမ္မဒေသနာဘိယောဂဝိဝေကာဓိမုတ္တီနံ ဟေတုဘူတာ ဧဝ ကရုဏာပညာ ဓမ္မဒေသနာယ ဥပဂမနဿ တတော အပဂမနဿ ကာရဏဘူတာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ပုရိမေန ကရုဏာယ ဥပဂမန’’န္တိအာဒိ. ကရုဏာပညာယေဝ ဟိ အနန္တရဒုကဿ ဟေတူ ဟောန္တိ. ဧတေန စ ကရုဏာယ ဥပဂမနံ န လာဘာဒိနိမိတ္တံ၊ ပညာယ အပဂမနံ န ဝိရောဓာဒိနိမိတ္တန္တိ ဥပဂမနာပဂမနာနံ နိရုပက္ကိလေသတံ ဝိဘာဝိဘန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဓိမုတ္တတန္တိ တန္နိန္နဘာဝံ. နိရုပလေပနန္တိ အနုပလေပနံ အနလ္လီယနံ.

ဓမ္မိကသုခါပရိစ္စာဂနိမိတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မိကသုခံ နာမ အနဝဇ္ဇသုခံ. တဉှိ ဓမ္မိကံ လာဘံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နတ္တာ ‘‘ဓမ္မိကသုခ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာဘိယောဂနိမိတ္တံ ဖာသုဝိဟာရန္တိ သမ္ဗန္ဓော. မနုဿာနံ ဥပကာရဗဟုလတန္တိ ပစ္စယပဋိဂ္ဂဟဏဓမ္မဒေသနာဒိဝသေန ဥပကာရဗဟုလတံ. ဒေဝတာနံ ဥပကာရဗဟုလတံ ဇနဝိဝိတ္တတာယ. ပစုရဇနဝိဝိတ္တဉှိ ဌာနံ ဒေဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗံ မညန္တိ. လောကေ သံဝဍ္ဎဘာဝန္တိ အာမိသောပဘောဂေန သံဝဍ္ဎိတဘာဝံ.

ဧကပုဂ္ဂလောတိ ဧတ္ထ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၇၀) ဧကောတိ ဒုတိယာဒိပဋိက္ခေပတ္ထော ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ပုဂ္ဂလောတိ သမ္မုတိကထာ၊ န ပရမတ္ထကထာ. ဗုဒ္ဓဿ ဟိ ဘဂဝတော ဒုဝိဓာ ဒေသနာ သမ္မုတိဒေသနာ ပရမတ္ထဒေသနာ စာတိ. အယမတ္ထော ပန ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတောဝါတိ ဣဓ န ဝုစ္စတိ. ဧကော စ သော ပုဂ္ဂလော စာတိ ဧကပုဂ္ဂလော. ကေနဋ္ဌေန ဧကပုဂ္ဂလော? အသဒိသဋ္ဌေန ဂုဏဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေန အသမသမဋ္ဌေန. သော ဟိ ဒသန္နံ ပါရမီနံ ပဋိပါဋိယာ အာဝဇ္ဇနံ အာဒိံ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရဂုဏေဟိ စေဝ ဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ စ သေသမဟာဇနေန အသဒိသောတိ အသဒိသဋ္ဌေနပိ ဧကပုဂ္ဂလော. ယေ စဿ တေ ဂုဏာ၊ တေပိ အညသတ္တာနံ ဂုဏေဟိ ဝိသိဋ္ဌာတိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေနပိ ဧကပုဂ္ဂလော. ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗသတ္တေဟိ အသမာ၊ တေဟိ သဒ္ဓိံ အယမေဝ ဧကော ရူပကာယဂုဏေဟိ စေဝ နာမကာယဂုဏေဟိ စ သမောတိ အသမသမဋ္ဌေနပိ ဧကပုဂ္ဂလော. လောကေတိ သတ္တလောကေ.

ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ပန ဥဘယမ္ပိ ဝိပ္ပကတဝစနမေဝ. ဥပ္ပဇ္ဇန္တော ဗဟုဇနဟိတတ္ထာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န အညေန ကာရဏေနာတိ ဧဝံ ပနေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝရူပဉ္စေတ္ထ လက္ခဏံ န သက္ကာ ဧတံ အညေန သဒ္ဒလက္ခဏေန ပဋိဗာဟိတုံ. အပိစ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ၊ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ၊ ဥပ္ပန္နော နာမာတိ အယမေတ္ထ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ ဟိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော လဒ္ဓဗျာကရဏော ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေ ပရိယေသန္တော ဒသ ပါရမိယော ဒိသွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ မယာ ပူရေတဗ္ဗာ’’တိ ကတသန္နိဋ္ဌာနော ဒါနပါရမိံ ပူရေန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. သီလပါရမိံ။ပေ။ ဥပေက္ခာပါရမိန္တိ ဣမာ ဒသ ပါရမိယော ပူရေန္တောပိ၊ ဒသ ဥပပါရမိယော ပူရေန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယော ပူရေန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ ပရိစ္စဇန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ဉာတတ္ထစရိယံ လောကတ္ထစရိယံ ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယံ ပူရယမာနောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဗုဒ္ဓကာရကေ ဓမ္မေ မတ္ထကံ ပါပေန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ဝေဿန္တရတ္တဘာဝံ ပဟာယ တုသိတပုရေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ သဋ္ဌိဝဿသတသဟဿာဓိကာ သတ္တပဏ္ဏာသ ဝဿကောဋိယော တိဋ္ဌန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ဒေဝတာဟိ ယာစိတော ပဉ္စ မဟာဝိလောကနာနိ ဝိလောကေတွာ မာယာဒေဝိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တောပိ၊ အနူနာဓိကေ ဒသ မာသေ ဂဗ္ဘဝါသံ ဝသန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ဧကူနတိံသ ဝဿာနိ အဂါရမဇ္ဈေ တိဋ္ဌန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ကာမေသု အာဒီနဝံ နေက္ခမ္မေ စ အာနိသံသံ ဒိသွာ ရာဟုလဘဒ္ဒဿ ဇာတဒိဝသေ ဆန္နသဟာယော ကဏ္ဍကံ အဿဝရမာရုယှ နိက္ခမန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. တီဏိ ရဇ္ဇာနိ အတိက္ကမန္တော အနောမနဒိတီရေ ပဗ္ဗဇန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ဆဗ္ဗဿာနိ မဟာပဓာနံ ကရောန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. ပရိပါကဂတေ ဉာဏေ ဩဠာရိကံ အာဟာရံ အာဟရန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. သာယနှသမယေ ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ မဟာဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ မာရဗလံ ဝိဓမေတွာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ပရိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမသမနန္တရေ ဒွါဒသင်္ဂံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒံ အနုလောမပဋိလောမတော သမ္မသိတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. သောတာပတ္တိဖလက္ခဏေပိ သကဒါဂါမိဖလက္ခဏေပိ အနာဂါမိဖလက္ခဏေပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ. အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နော နာမ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ သာဝကာနံ ဝိယ န ပဋိပါဋိယာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒီနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ သဟေဝ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂေန သကလောပိ သဗ္ဗညုတညာဏာဒိ ဂုဏရာသိ အာဂတောဝ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ နိဗ္ဗတ္တသဗ္ဗကိစ္စတ္တာ အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နော နာမ ဟောတိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ အရဟတ္တဖလက္ခဏံယေဝ သန္ဓာယ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပန္နော ဟောတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော.

ဗဟုဇနဟိတာယာတိ မဟာဇနဿ ဟိတတ္ထာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗဟုဇနသုခါယာတိ မဟာဇနဿ သုခတ္ထာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. လောကာနုကမ္ပာယာတိ သတ္တလောကဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကတရသတ္တလောကဿာတိ? ယော တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ အမတပါနံ ပိဝိ၊ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိ၊ တဿ. ဘဂဝတာ ဟိ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ သတ္တသတ္တာဟံ ဝီတိနာမေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍာ ဣသိပတနံ အာဂမ္မ ‘‘ဒွေမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အန္တာ ပဗ္ဗဇိတေန န သေဝိတဗ္ဗာ’’တိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တေ (သံ. နိ. ၃.၅၊ မဟာဝ. ၁၃) ဒေသိတေ အာယသ္မတာ အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌာရသကောဋိသင်္ခါ ဗြဟ္မာနော အမတပါနံ ပိဝိံသု၊ ဧတဿ သတ္တလောကဿ အနုကမ္ပာယ ဥပ္ပန္နော. ပဉ္စမဒိဝသေ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တန္တပရိယောသာနေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယတ္ထေရာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု၊ ဧတဿပိ သတ္တလောကဿ အနုကမ္ပာယ ဥပ္ပန္နော. တတော ယသဒါရကပ္ပမုခေ ပဉ္စပဏ္ဏာသ ပုရိသေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေသိ၊ တတော ကပ္ပါသိကဝနသဏ္ဍေ တိံသ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယေ တယော မဂ္ဂေ စ ဖလာနိ စ သမ္ပာပေသိ၊ ဧတဿပိ သတ္တလောကဿ အနုကမ္ပာယ ဥပ္ပန္နော. ဂယာသီသေ အာဒိတ္တပရိယာယပရိယောသာနေ (သံ. နိ. ၄.၂၈၊ မဟာဝ. ၅၄) ဇဋိလသဟဿံ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေသိ၊ တတော လဋ္ဌိဝနေ ဗိမ္ဗိသာရပ္ပမုခါ ဧကာဒသ နဟုတာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု၊ ဧကံ နဟုတံ သရဏေသု ပတိဋ္ဌိတံ. တိရောကုဋ္ဋအနုမောဒနာဝသာနေ (ခု. ပါ. ၇. ၁ အာဒယော) စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿေဟိ အမတပါနံ ပီတံ. သုမနမာလာကာရသမာဂမေ စတုရာသီတိယာ၊ ဓနပါလသမာဂမေ ဒသဟိ ပါဏသဟဿေဟိ၊ ခဒိရင်္ဂါရဇာတကသမာဂမေ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿေဟိ၊ ဇမ္ဗုကအာဇီဝကသမာဂမေ စတုရာသီတိယာဝ၊ အာနန္ဒသေဋ္ဌိသမာဂမေ စတုရာသီတိယာဝ ပါဏသဟဿေဟိ အမတပါနံ ပီတံ. ပါသာဏကစေတိယေ ပါရာယနသုတ္တကထာဒိဝသေ (သု. နိ. ၉၈၂ အာဒယော) စုဒ္ဒသ ကောဋိယော အမတပါနံ ပိဝိံသု. ယမကပါဋိဟာရိယဒိဝသေ ဝီသတိ ပါဏကောဋိယော၊ တာဝတိံသဘဝနေ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ နိသီဒိတွာ မာတရံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ သတ္တပ္ပကရဏံ အဘိဓမ္မံ ဒေသေန္တဿ အသီတိ ပါဏကောဋိယော၊ ဒေဝေါရောဟဏေ တိံသ ပါဏကောဋိယော၊ သက္ကပဉှသုတ္တန္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၄၄ အာဒယော) အသီတိ ဒေဝသဟဿာနိ အမတပါနံ ပိဝိံသု. မဟာသမယသုတ္တန္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၁ အာဒယော) မင်္ဂလသုတ္တေ (ခု. ပါ. ၅.၁ အာဒယော၊ သု. နိ. မင်္ဂလသုတ္တ) စူဠရာဟုလောဝါဒေ (မ. နိ. ၃.၄၁၆ အာဒယော) သမစိတ္တပဋိပဒါယာတိ (အ. နိ. ၂.၃၃) ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု အဘိသမယပ္ပတ္တသတ္တာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ၊ ဧတဿပိ သတ္တလောကဿ အနုကမ္ပာယ ဥပ္ပန္နောတိ. ယာဝဇ္ဇဒိဝသာ ဣတော ပရမ္ပိ အနာဂတေ ဣမံ သာသနံ နိဿာယ သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂေ ပတိဋ္ဌဟန္တာနံ ဝသေနပိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဒေဝမနုဿာနန္တိ န ကေဝလံ ဒေဝမနုဿာနံယေဝ၊ အဝသေသာနံ နာဂသုပဏ္ဏာဒီနမ္ပိ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယေဝ ဥပ္ပန္နော. သဟေတုကပဋိသန္ဓိကေ ပန မဂ္ဂဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ဘဗ္ဗေ ပုဂ္ဂလေ ဒဿေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဧတေသမ္ပိ အတ္ထတ္ထာယ ဟိတတ္ထာယ သုခတ္ထာယေဝ ဥပ္ပန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကတမော ဧကပုဂ္ဂလောတိ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ဣဒါနိ တာယ ပုစ္ဆာယ ပုဋ္ဌံ ဧကပုဂ္ဂလံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ အာဟ. တဒတ္ထပရိနိပ္ဖါဒနန္တိ လောကတ္ထနိပ္ဖါဒနံ၊ ဗုဒ္ဓကိစ္စသမ္ပာဒနန္တိ အတ္ထော. ပဌမံ လုမ္ဗိနီဝနေ ဒုတိယံ ဗောဓိမဏ္ဍေတိ လုမ္ဗိနီဝနေ ရူပကာယေန ဇာတော၊ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဓမ္မကာယေန. ဧဝမာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝေရဉ္ဇာကိတ္တနတော ရူပကာယဿ အနုဂ္ဂဏှနံ ဒဿေတိ၊ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလကိတ္တနတော ဓမ္မကာယဿ. တထာ ပုရိမေန ပရာဓီနကိရိယာကရဏံ၊ ဒုတိယေန အတ္တာဓီနကိရိယာကရဏံ. ပုရိမေန ဝါ ကရုဏာကိစ္စံ၊ ဣတရေန ပညာကိစ္စံ၊ ပုရိမေန စဿ ပရမာယ အနုကမ္ပာယ သမန္နာဂမံ၊ ပစ္ဆိမေန ပရမာယ ဥပေက္ခာယ သမန္နာဂမန္တိ ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

ပစ္ဆိမကောတိ ဂုဏေန ပစ္ဆိမကော. အာနန္ဒတ္ထေရံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သင်္ချာယပီတိ ဂဏနတောပိ. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတတ္တာ သံဃောတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသင်္ခါတသင်္ဃာတေန သမဏဂဏေနာ’’တိ. ဧတ္ထ ပန ‘‘ယာယံ ဒိဋ္ဌိ အရိယာ နိယျာနိကာ နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ၊ တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄၊ ၃၅၆၊ မ. နိ. ၁.၄၉၂၊ ၃.၅၄) ဧဝံ ဝုတ္တာယ ဒိဋ္ဌိယာ၊ ‘‘ယာနိ တာနိ သီလာနိ အခဏ္ဍာနိ အစ္ဆိဒ္ဒါနိ အသဗလာနိ အကမ္မာသာနိ ဘုဇိဿာနိ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ အပရာမဋ္ဌာနိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ၊ တထာရူပေသု သီလေသု သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄၊ ၃၅၆၊ မ. နိ. ၁.၄၉၂၊ ၃.၅၄) ဧဝံ ဝုတ္တာနဉ္စ သီလာနံ သာမညသင်္ခါတေန သင်္ဃတော သင်္ဃဋိတော သမေတောတိ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသင်္ခါတသင်္ဃာတော၊ သမဏဂဏော. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနဝကာသော၊ ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ၊ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ အာဒိဝစနတော ဒိဋ္ဌိသီလာနံ နိယတသဘာဝတ္တာ သောတာပန္နာပိ အညမညံ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတာ၊ ပဂေဝ သကဒါဂါမိအာဒယော. အရိယပုဂ္ဂလာ ဟိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဒူရေ ဌိတာပိ အတ္တနော ဂုဏသာမဂ္ဂိယာ သံဟတာယေဝ. ‘‘တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄၊ ၃၅၆၊ မ. နိ. ၁.၄၉၂၊ ၃.၅၄)၊ တထာရူပေသု သီလေသု သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄၊ ၃၅၆၊ မ. နိ. ၁.၄၉၂၊ ၃.၅၄) ဝစနတော ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတဘာဝေါ လဗ္ဘတိယေဝ၊ ဣဓ ပန အရိယသံဃောယေဝ အဓိပ္ပေတော ‘‘ယော တတ္ထ ပစ္ဆိမကော၊ သော သောတာပန္နော’’တိ ဝစနတော. ဧတေနာတိ ‘‘ပဉ္စမတ္တေဟိ ဘိက္ခုသတေဟီ’’တိ ဧတေန ဝစနေန. အဿာတိ ပဉ္စမတ္တဿ ဘိက္ခုသတဿ. နိရဗ္ဗုဒေါတိအာဒီနံ ဝစနတ္ထော ပရတော ဧဝ အာဝိ ဘဝိဿတိ.

အဿောသီတိ ဧတ္ထ သဝနမုပလဗ္ဘောတိ အာဟ ‘‘အဿောသီတိ သုဏိ ဥပလဘီ’’တိ၊ အညာသီတိ အတ္ထော. သော စာယမုပလဗ္ဘော သဝနဝသေနေဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သောတဒွါရသမ္ပတ္တဝစနနိဂ္ဃေါသာနုသာရေန အညာသီ’’တိ. အဝဓာရဏဖလတ္တာ သဒ္ဒပ္ပယောဂဿ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါကျံ အန္တောဂဓာဝဓာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ခေါတိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော’’တိ. အဝဓာရဏတ္ထေတိ ပန ဣမိနာ အန္တောဂဓာဝဓာရဏေပိ သဗ္ဗသ္မိံ ဝါကျေ ဣဋ္ဌတောဝဓာရဏတ္ထံ ခေါသဒ္ဒဂ္ဂဟဏန္တိ ဒဿေတိ. တမေဝ ဣဋ္ဌတောဝဓာရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တတ္ထ အဝဓာရဏတ္ထေနာ’’တိအာဒိ. အထ ပဒပူရဏတ္ထေန ခေါသဒ္ဒေန ကိံပယောဇနန္တိ အာဟ ‘‘ပဒပူရဏေန ပန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာမတ္တမေဝါ’’တိ. ‘‘အဿောသီ’’တိ ဟိ ပဒံ ခေါသဒ္ဒေ ဂဟိတေ တေန ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတဝိဘူသိတံ ဝိယ ဟောန္တံ ပူရိတံ နာမ ဟောတိ၊ တေန စ ပုရိမပစ္ဆိမပဒါနိ သိလိဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ၊ န တသ္မိံ အဂ္ဂဟိတေ၊ တသ္မာ ပဒပူရဏေန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာမတ္တမေဝ ပယောဇနံ. မတ္တ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော၊ တေနဿ အနတ္ထန္တရဒီပနတံ ဒဿေတိ၊ ဧဝ-သဒ္ဒေန ပန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာယ ဧကန္တိကတံ.

ဝေရဉ္ဇောတိ ဧတ္ထ သဒ္ဒလက္ခဏာနုသာရေန အတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝေရဉ္ဇာယံ ဇာတော’’တိအာဒိ. ဗြဟ္မံ အဏတီတိ ဧတ္ထ ဗြဟ္မန္တိ ဝေဒေါ ဝုစ္စတိ၊ သော ပန မန္တဗြဟ္မကပ္ပဝသေန တိဝိဓော. တတ္ထ မန္တာ ပဓာနမူလဘာဝတောယေဝ အဋ္ဌကာဒီဟိ ပဝုတ္တာ၊ ဣတရေ ပန တန္နိဿယေန ဇာတာ၊ တေန ပဓာနဿေဝ ဂဟဏံ. မန္တေ သဇ္ဈာယတီတိ ဣရုဝေဒါဒိကေ မန္တသတ္ထေ သဇ္ဈာယတီတိ အတ္ထော. ဣရုဝေဒါဒယော ဟိ ဂုတ္တဘာသိတဗ္ဗတာယ ‘‘မန္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဣဒမေဝ ဟီတိ အဝဓာရဏေန ဗြဟ္မတော ဇာတောတိအာဒိကံ နိရုတ္တိံ ပဋိက္ခိပတိ. ဇာတိဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဣမိနာ အညေပိ ဗြာဟ္မဏာ အတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ဒုဝိဓာ ဟိ ဗြာဟ္မဏာ ဇာတိဗြာဟ္မဏာ ဝိသုဒ္ဓိဗြာဟ္မဏာ စာတိ. ဣဒါနိ တတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိဗြာဟ္မဏာနံ နိရုတ္တိံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အရိယာ ပနာ’’တိအာဒိ.

သမိတပါပတ္တာတိ အစ္စန္တံ အနဝသေသတော သဝါသနံ သမိတပါပတ္တာ. ဧဝဉှိ ဗာဟိရကအဝီတရာဂသေက္ခာသေက္ခပါပသမဏတော ဘဂဝတော ပါပသမဏံ ဝိသေသိတံ ဟောတိ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဥဒါဟရဏေန ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ. ဧတ္ထ ပန ‘‘ဗာဟိတပါပေါတိ ဗြာဟ္မဏော၊ သမိတပါပတ္တာ သမဏောတိ ဝုစ္စတီတိ ဣဒံ ဘိန္နဂါထာသန္နိဿိတပဒဒွယံ ဧကတော ဂဟေတွာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ‘‘သမိတတ္တာ ဟိ ပါပါနံ၊ သမဏောတိ ပဝုစ္စတီတိ ဣဒံ ဝစနံ ဂဟေတွာ ‘သမိတတ္တာ သမဏောတိ ဝုစ္စတီ’တိ ဝုတ္တံ. ဗာဟိတပါပေါတိ ဗြာဟ္မဏောတိ ဣဒံ ပန အညသ္မိံ ဂါထာဗန္ဓေ ဝုတ္တဝစန’’န္တိ. အနေကတ္ထတ္တာ နိပါတာနံ ဣဓ အနုဿဝနတ္ထေ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ခလူတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော’’တိ. ဇာတိသမုဒါဂတန္တိ ဇာတိယာ အာဂတံ၊ ဇာတိသိဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာလပနမတ္တန္တိ ပိယာလာပဝစနမတ္တံ. ပိယသမုဒါဟာရာ ဟေတေ ဘောတိ ဝါ အာဝုသောတိ ဝါ ဒေဝါနမ္ပိယာတိ ဝါ. ဘောဝါဒီ နာမ သော ဟောတီတိ ယော အာမန္တနာဒီသု ‘‘ဘော ဘော’’တိ ဝဒန္တော ဝိစရတိ၊ သော ဘောဝါဒီ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. သကိဉ္စနောတိ ရာဂါဒီဟိ ကိဉ္စနေဟိ သကိဉ္စနော. ရာဂါဒယော ဟိ သတ္တေ ကိဉ္စေန္တိ မဒ္ဒန္တိ ပလိဗုန္ဓန္တီတိ ‘‘ကိဉ္စနာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. မနုဿာ ကိရ ဂေါဏေဟိ ခလံ မဒ္ဒါပေန္တာ ‘‘ကိဉ္စေဟိ ကပိလ၊ ကိဉ္စေဟိ ကာဠကာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တသ္မာ မဒ္ဒနဋ္ဌော ကိဉ္စနဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဂေါတ္တဝသေနာတိ ဧတ္ထ ဂံ တာယတီတိ ဂေါတ္တံ. ဂေါသဒ္ဒေန စေတ္ထ အဘိဓာနံ ဗုဒ္ဓိ စ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဂေါတမောတိ ပဝတ္တမာနံ အဘိဓာနံ ဗုဒ္ဓိဉ္စ ဧကံသိကဝိသယတာယ တာယတိ ရက္ခတီတိ ဂေါတ္တံ. ယထာ ဟိ ဗုဒ္ဓိ အာရမ္မဏဘူတေန အတ္ထေန ဝိနာ န ဝတ္တတိ၊ ဧဝံ အဘိဓာနံ အဘိဓေယျဘူတေန၊ တသ္မာ သော ဂေါတ္တသင်္ခါတော အတ္ထော တာနိ ဗုဒ္ဓိအဘိဓာနာနိ တာယတိ ရက္ခတီတိ ဝုစ္စတိ. သော ပန အညကုလပရမ္ပရာယ အသာဓာရဏံ တဿ ကုလဿ အာဒိပုရိသသမုဒါဂတံ တံကုလပရိယာပန္နသာဓာရဏံ သာမညရူပန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ သမဏောတိ ဣမိနာ သရိက္ခကဇနေဟိ ဘဂဝတော ဗဟုမတဘာဝေါ ဒဿိတော သမိတပါပတာကိတ္တနတော၊ ဂေါတမောတိ ဣမိနာ လောကိယဇနေဟိ ဥဠာရကုလသမ္ဘူတတာဒီပနတော. သကျဿ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ပုတ္တော သကျပုတ္တော. ဣမိနာ စ ဥဒိတောဒိတဝိပုလခတ္တိယကုလဝိဘာဝနတော ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒံ ပန ဘဂဝတော ဥစ္စာကုလပအဒီပန’’န္တိ. သဗ္ဗခတ္တိယာနဉှိ အာဒိဘူတမဟာသမ္မတမဟာရာဇတော ပဋ္ဌာယ အသမ္ဘိန္နံ ဥဠာရတမံ သကျရာဇကုလံ. ကေနစိ ပါရိဇုညေန အနဘိဘူတောတိ ဉာတိပါရိဇုညဘောဂပါရိဇုညာဒိနာ ကေနစိ ပါရိဇုညေန ပရိဟာနိယာ အနဘိဘူတော အနဇ္ဈောတ္ထဋော. တထာ ဟိ လောကနာထဿ အဘိဇာတိယံ တဿ ကုလဿ န ကိဉ္စိ ပါရိဇုညံ၊ အထ ခေါ ဝဍ္ဎိယေဝ. အဘိနိက္ခမနေ စ တတော သမိဒ္ဓတမဘာဝေါ လောကေ ပါကဋော ပညာတော. တေန ‘‘သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ဘဂဝတော သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝပရိဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ မဟန္တံ ဉာတိပရိဝဋ္ဋံ မဟန္တဉ္စ ဘောဂက္ခန္ဓံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတဘာဝသိဒ္ဓိတော. တတော ပရန္တိ ‘‘ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိ.

ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ ဣတ္ထံ ဣမံ ပကာရံ ဘူတော အာပန္နောတိ ဣတ္တမ္ဘူတော၊ တဿ အာချာနံ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနံ၊ သောယေဝ အတ္ထော ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထော. အထ ဝါ ဣတ္ထံ ဧဝံ ပကာရော ဘူတော ဇာတောတိ ဧဝံ ကထနတ္ထော ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထော၊ တသ္မိံ ဥပယောဂဝစနန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထဇောတကော အဘိဘဝိတွာ ဥဂ္ဂမနပ္ပကာရဿ ဒီပနတော. တေန ယောဂတော ‘‘တံ ခေါ ပန ဘဝန္တံ ဂေါတမ’’န္တိ ဣဒံ ဥပယောဂဝစနံ သာမိအတ္ထေပိ သမာနံ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနဒီပနတော ‘‘ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘တဿ ခေါ ပန ဘောတော ဂေါတမဿာတိ အတ္ထော’’တိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ‘‘သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘီ’’တိ ဧတ္ထ အဘိသဒ္ဒယောဂတော ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနေ ဥပယောဂဝစနံ ကတံ၊ ဧဝမိဓာပိ တံ ခေါ ပန ဘဝန္တံ ဂေါတမံ အဘိ ဧဝံ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဥဂ္ဂတောတိ အဘိသဒ္ဒယောဂတော ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနေ ဥပယောဂဝစနန္တိ. ‘‘သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘီ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘိ မာတရိ ဝိသယေ မာတုယာ ဝါ သာဓူ’’တိ ဧဝံ အဓိကရဏတ္ထေ သာမိအတ္ထေ ဝါ ဘုမ္မဝစနဿ ဝါ သာမိဝစနဿ ဝါ ပသင်္ဂေ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထဇောတကေန အဘိသဒ္ဒေန ယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ ကတံ. ယထာ စေတ္ထ ‘‘ဒေဝဒတ္တော မာတု ဝိသယေ မာတုသမ္ဗန္ဓီ ဝါ သာဓုတ္တပ္ပကာရပ္ပတ္တော’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယတိ၊ ဧဝမိဓာပိ ‘‘ဘောတော ဂေါတမဿ သမ္ဗန္ဓီ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတော အဘိဘဝိတွာ ဥဂ္ဂမနပ္ပကာရပ္ပတ္တော’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယတိ. တတ္ထ ဟိ ဒေဝဒတ္တဂ္ဂဟဏံ ဝိယ ဣဓ ကိတ္တိသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ၊ တထာ တတ္ထ ‘‘မာတရ’’န္တိ ဝစနံ ဝိယ ဣဓ ‘‘တံ ခေါ ပန ဘဝန္တံ ဂေါတမ’’န္တိ ဝစနံ၊ တတ္ထ သာဓုသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ဝိယ ဣဓ ဥဂ္ဂတသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ကလျာဏောတိ ဘဒ္ဒကော. ကလျာဏဘာဝေါ စဿ ကလျာဏဂုဏဝိသယတာယာတိ အာဟ ‘‘ကလျာဏဂုဏသမန္နာဂတော’’တိ၊ ကလျာဏေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော တံဝိသယတာယ ယုတ္တောတိ အတ္ထော. တံဝိသယတာ ဟေတ္ထ သမန္နာဂမော ကလျာဏဂုဏဝိသယတာယ တန္နိဿိတောတိ အဓိပ္ပါယော. သေဋ္ဌောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သေဋ္ဌဂုဏဝိသယတာယ ဧဝ ဟိ ကိတ္တိသဒ္ဒဿ သေဋ္ဌတာ ‘‘ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. ‘‘ဘဂဝါ အရဟ’’န္တိအာဒိနာ ဂုဏာနံ သံကိတ္တနတော သဒ္ဒနီယတော စ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဝဏ္ဏောတိ အာဟ ‘‘ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိ ဧဝါ’’တိ. ဝဏ္ဏောယေဝ ဟိ ကိတ္တေတဗ္ဗတော ကိတ္တိသဒ္ဒနီယတော သဒ္ဒေါတိ စ ဝုစ္စတိ. ကိတ္တိပရိယာယော ဟိ သဒ္ဒသဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘ဥဠာရသဒ္ဒါ ဣသယော၊ ဂုဏဝန္တော တပဿိနော’’တိ. အဘိတ္ထဝနဝသေန ပဝတ္တော သဒ္ဒေါ ထုတိဃောသော၊ အဘိတ္ထဝုဒါဟာရော.

‘‘အဗ္ဘုဂ္ဂတော’’တိ ပန ဧတဿ အတ္ထော အဋ္ဌကထာယံ န ဒဿိတော၊ တသ္မာ တဿတ္ထော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ အဘိဘဝိတွာ ဥဂ္ဂတော၊ အနညသာဓာရဏဂုဏေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ သဒေဝကံ လောကံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ပဝတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိန္တိ သဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ အာဟ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. ဣတော ပရံ ပန ဤဒိသေသု ဌာနေသု ယတ္ထ ယတ္ထ ပါဠိပါဌဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ၊ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ပါဠိယံ ပနာ’’တိ ဝတွာ အတ္ထံ ဒဿယိဿာမ၊ ဣဒါနိ တတ္ထ ပဒယောဇနာပုဗ္ဗကံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒီသု ပန အယံ တာဝ ယောဇနာ’’တိအာဒိ. သော ဘဂဝါတိ ယော သော သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘဉ္ဇိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ လောကနာထော ဘာဂျဝန္တတာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါတိ လဒ္ဓနာမော၊ သော ဘဂဝါ. ဘဂဝါတိ ဟိ ဣဒံ သတ္ထု နာမကိတ္တနံ. တေနာဟ အာယသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိ ‘‘ဘဂဝါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၈၄). ပရတော ပန ဘဂဝါတိ ဂုဏကိတ္တနမေဝ. ယထာ ကမ္မဋ္ဌာနိကေန ‘‘အရဟ’’န္တိအာဒီသု နဝသု ဌာနေသု ပစ္စေကံ ဣတိပိသဒ္ဒံ ယောဇေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနုဿရီယန္တိ၊ ဧဝံ ဗုဒ္ဓဂုဏသံကိတ္တကေနပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတိပိ အရဟံ ဣတိပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ။ပေ။ ဣတိပိ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. ဧဝဉှိ သတိ ‘‘အရဟ’’န္တိအာဒီဟိ နဝဟိ ပဒေဟိ ယေ သဒေဝကေ လောကေ အတိဝိယ ပါကဋာ ပညာတာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ၊ တေ နာနပ္ပကာရတော ဝိဘာဝိတာ ဟောန္တိ. ‘‘ဣတိပေတံ ဘူတံ၊ ဣတိပေတံ တစ္ဆ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၆) ဝိယ ဟိ ဣဓ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာသန္နပစ္စက္ခကာရဏတ္ထော၊ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော၊ တေန စ တေသံ ဂုဏာနံ ဗဟုဘာဝေါ ဒီပိတော၊ တာနိ စ ဂုဏသလ္လက္ခဏကာရဏာနိ သဒ္ဓါသမ္ပန္နာနံ ဝိညုဇာတိကာနံ ပစ္စက္ခာနိ ဟောန္တီတိ တာနိ သံကိတ္တေန္တေန ဝိညုနာ စိတ္တဿ သမ္မုခီဘူတာနေဝ ကတွာ သံကိတ္တေတဗ္ဗာနီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ.

‘‘သုတ္တန္တိကာနံ ဝစနာနမတ္ထံ၊ သုတ္တာနုရူပံ ပရိဒီပယန္တီ’’တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္တာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၅-၁၂၈) သဗ္ဗာကာရတော သံဝဏ္ဏိတမ္ပိ အတ္ထံ ဣဓာပိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတုကာမော တတ္ထ ပယောဇနမာဟ ‘‘ဣဒါနိ ဝိနယဓရာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ စိတ္တသမ္ပဟံသနတ္ထန္တိ စိတ္တသန္တောသနတ္ထံ၊ စိတ္တပ္ပသာဒဇနနတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အာရကတ္တာ’’တိအာဒီသု အာရကတ္တာတိ သုဝိဒူရတ္တာ. အရီနန္တိ ကိလေသာရီနံ. အရာနန္တိ သံသာရစက္ကဿ အရာနံ. ဟတတ္တာတိ ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ. ပစ္စယာဒီနန္တိ စီဝရာဒိပစ္စယာနဉ္စေဝ ပူဇာဝိသေသာနဉ္စ.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘အာရကာ ဟိ သော’’တိအာဒိ. ဒူရတာ နာမ အာသန္နတာ ဝိယ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝုစ္စတီတိ ပရမုက္ကံသဂတံ ဒူရဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘သုဝိဒူရဝိဒူရေ ဌိတော’’တိ အာဟ၊ သုဋ္ဌု ဝိဒူရဘာဝေနေဝ ဝိဒူရေ ဌိတောတိ အတ္ထော. သော ပနဿ ကိလေသေဟိ ဒူရေ ဌိတဘာဝေါ၊ န ပဒေသဝသေန၊ အထ ခေါ တေသံ သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မဂ္ဂေန ကိလေသာနံ ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ’’တိ. နနု အညေသမ္ပိ ခီဏာသဝါနံ တေ ပဟီနာ ဧဝါတိ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဝါသနာန’’န္တိ. န ဟိ ဌပေတွာ ဘဂဝန္တံ အညေ သဟ ဝါသနာယ ကိလေသေ ပဟာတုံ သက္ကောန္တိ. ဧတေန အညေဟိ အသာဓာရဏံ ဘဂဝတော အရဟတ္တန္တိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ကာ ပနာယံ ဝါသနာ နာမ? ပဟီနကိလေသဿပိ အပ္ပဟီနကိလေသဿ ပယောဂသဒိသပယောဂဟေတုဘူတော ကိလေသနိဿိတော သာမတ္ထိယဝိသေသော အာယသ္မတော ပိလိန္ဒဝစ္ဆဿ ဝသလသမုဒါစာရနိမိတ္တံ ဝိယ. ကထံ ပန ‘‘အာရကာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိလေသေဟီ’’တိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ သာမညစောဒနာယ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာနတော ဝိသေသတ္ထိနာ စ ဝိသေသဿ အနုပယုဇ္ဇိတဗ္ဗတော ‘‘အာရကာဿ ဟောန္တိ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီနိ (မ. နိ. ၁.၄၃၄) သုတ္တပဒါနေတ္ထ ဥဒါဟရိတဗ္ဗာနိ. အာရကာတိ စေတ္ထ အာ-ကာရဿ ရဿတ္တံ၊ က-ကာရဿ စ ဟကာရံ သာနုသာရံ ကတွာ နိရုတ္တိနယေန ‘‘အရဟ’’န္တိ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဣဒမေတ္ထ ဝုစ္စတိ –

‘‘သော တတော အာရကာ နာမ၊ ယဿ ယေနာသမင်္ဂိတာ၊

အသမင်္ဂီ စ ဒေါသေဟိ၊ နာထော တေနာရဟံ မတော’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၅)၊

အနတ္ထစရဏေန ကိလေသာ ဧဝ အရယောတိ ကိလေသာရယော. အရီနံ ဟတတ္တာ အရိဟာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ နိရုတ္တိနယေန ‘‘အရဟ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထာပိ ယထာဝုတ္တဿတ္ထဿ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဣဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ –

‘‘ယသ္မာ ရာဂါဒိသင်္ခါတာ၊ သဗ္ဗေပိ အရယော ဟတာ၊

ပညာသတ္ထေန နာထေန၊ တသ္မာပိ အရဟံ မတော’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၆)၊

ယဉ္စေတံ သံသာရစက္ကန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ရထစက္ကဿ နာဘိ ဝိယ မူလာဝယဝဘူတံ အန္တော ဗဟိ စ သမဝဋ္ဌိတံ အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာဒွယန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာမယနာဘီ’’တိ. နာဘိယာ နေမိယာ စ သမ္ဗဒ္ဓအရသဒိသာ ပစ္စယဖလဘူတေဟိ အဝိဇ္ဇာတဏှာဇရာမရဏေဟိ သမ္ဗဒ္ဓါ ပုညာဘိသင်္ခါရအပုညာဘိသင်္ခါရအာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုညာဒိအဘိသင်္ခါရာရ’’န္တိ. တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပရိယန္တဘာဝေန ပါကဋံ ဇရာမရဏန္တိ တံ နေမိဋ္ဌာနိယံ ကတွာ အာဟ ‘‘ဇရာမရဏနေမီ’’တိ. ယထာ ရထစက္ကပ္ပဝတ္တိယာ ပဓာနကာရဏံ အက္ခော၊ ဧဝံ သံသာရစက္ကပ္ပဝတ္တိယာ အာသဝသမုဒယောတိ အာဟ ‘‘အာသဝသမုဒယမယေန အက္ခေန ဝိဇ္ဈိတွာ’’တိ. အာသဝါ ဧဝ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ကာရဏတ္တာ အာသဝသမုဒယော. ယထာဟ ‘‘အာသဝသမုဒယာ အဝိဇ္ဇာသမုဒယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၀၃). ဝိပါကကဋတ္တာရူပပ္ပဘေဒေါ ကာမဘဝါဒိကော တိဘဝေါ ဧဝ ရထော၊ တသ္မိံ တိဘဝရထေ. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ သမံ၊ သဗ္ဗသော ဝါ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယောဇိတန္တိ သမာယောဇိတံ. အာဒိရဟိတံ ကာလံ ပဝတ္တတီတိ ကတွာ အနာဒိကာလပ္ပဝတ္တံ.

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ၊ ဓာတုအာယတနာန စ၊

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ၊ သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၁၉၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၉၅ အပသာဒနာဝဏ္ဏနာ၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၆၀၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၁၉၉) –

ဧဝံ ဝုတ္တသံသာရောဝ သံသာရစက္ကံ. အနေနာတိ ဘဂဝတာ. ဗောဓိမဏ္ဍေတိ ဗောဓိသင်္ခါတဿ ဉာဏဿ မဏ္ဍဘာဝပ္ပတ္တေ ဌာနေ ကာလေ ဝါ. ဗောဓီတိ ပညာ၊ သာ ဧတ္ထ မဏ္ဍာ ပသန္နာ ဇာတာတိ ဗောဓိမဏ္ဍော. ဝီရိယပါဒေဟီတိ သံကိလေသဝေါဒါနပက္ခိယေသု သန္နိရုမ္ဘနသန္နိက္ခိပနကိစ္စတာယ ဒွိဓာ ပဝတ္တေတိ အတ္တနော ဝီရိယသင်္ခါတေဟိ ပါဒေဟိ. သီလပထဝိယန္တိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန သီလမေဝ ပထဝီ၊ တဿံ. ပတိဋ္ဌာယာတိ သမ္ပာဒနဝသေန ပတိဋ္ဌဟိတွာ. သဒ္ဓါဟတ္ထေနာတိ အနဝဇ္ဇဓမ္မာဒါနသာဓနတော သဒ္ဓါဝ ဟတ္ထော၊ တေန. ကမ္မက္ခယကရန္တိ ကာယကမ္မာဒိဘေဒဿ သဗ္ဗဿပိ ကမ္မဿ ခယကရဏတော ကမ္မက္ခယကရံ. ဉာဏဖရသုန္တိ သမာဓိသိလာယံ သုနိသိတံ မဂ္ဂဉာဏဖရသုံ ဂဟေတွာ.

ဧဝံ ‘‘အရာနံ ဟတတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ အရသင်္ခါတံ သံသာရံ စက္ကံ ဝိယ စက္ကန္တိ ဂဟေတွာ အတ္ထယောဇနံ ကတွာ ဣဒါနိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဒေသနာက္ကမေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အနမတဂ္ဂသံသာရဝဋ္ဋန္တိ အနု အနု အမတဂ္ဂံ အဝိညာတပုဗ္ဗကောဋိကံ သံသာရမဏ္ဍလံ. သေသာ ဒသ ဓမ္မာတိ သင်္ခါရာဒယော ဇာတိပရိယောသာနာ ဒသ ဓမ္မာ. ကထံ တေသံ သင်္ခါရာဒီနံ အရဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇာမူလကတ္တာ ဇရာမရဏပရိယန္တတ္တာ စာ’’တိ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာ မူလံ ပဓာနကာရဏံ ယေသံ သင်္ခါရာဒီနံ တေ အဝိဇ္ဇာမူလကာ၊ တေသံ ဘာဝေါ အဝိဇ္ဇာမူလကတ္တံ. ဇရာမရဏံ ပရိယန္တံ ပရိယောသာနဘူတံ ဧတေသန္တိ ဇရာမရဏပရိယန္တာ၊ သင်္ခါရာဒယော ဒသ ဓမ္မာ. တေသံ ဘာဝေါ ဇရာမရဏပရိယန္တတ္တံ. သင်္ခါရာဒိဇာတိပရိယောသာနာနံ ဒသဓမ္မာနံ အဝိဇ္ဇာမူလကတ္တာ ဇရာမရဏပရိယောသာနတ္တာ စာတိ အတ္ထော၊ နာဘိဘူတာယ အဝိဇ္ဇာယ မူလတော နေမိဘူတေန ဇရာမရဏေန အန္တတော သင်္ခါရာဒီနံ သမ္ဗန္ဓတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော.

ဒုက္ခာဒီသူတိ ဒုက္ခသမုဒယနိရောဓမဂ္ဂေသု. အညာဏန္တိ ဉာဏပ္ပဋိပက္ခတ္တာ မောဟော အညာဏံ၊ န ပန ဉာဏတော အညံ၊ နပိ ဉာဏဿ အဘာဝမတ္တံ. တတ္ထ ဒုက္ခာဒီသု အညာဏံ ယထာသဘာဝပ္ပဋိဝေဓာပ္ပဒါနတော တပ္ပဋိစ္ဆာဒနဝသေနေဝ. ဧတ္ထ ဟိ ကိဉ္စာပိ ဌပေတွာ လောကုတ္တရသစ္စဒွယံ သေသဋ္ဌာနေသု အာရမ္မဏဝသေနပိ အဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ သန္တေပိ ပဋိစ္ဆာဒနဝသေနေဝ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. သာ ဟိ ဥပ္ပန္နာ ဒုက္ခသစ္စံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ တိဋ္ဌတိ၊ ယာထာဝသရသလက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န ဒေတိ၊ တထာ သမုဒယံ နိရောဓံ မဂ္ဂန္တိ.

ဒုက္ခန္တိ စေတ္ထ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ အဓိပ္ပေတန္တိ တံ ကာမဘဝါဒိဝသေန တိဓာ ဘိန္ဒိတွာ တထာ တပ္ပဋိစ္ဆာဒိကဉ္စ အဝိဇ္ဇံ တိဓာ ကတွာ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယေ တီသု ဘဝေသု သင်္ခါရာဒိကေ ပဋိပါဋိယာ ဒဿေန္တော ‘‘ကာမဘဝေ စ အဝိဇ္ဇာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာမဘဝေ စ အဝိဇ္ဇာတိ ကာမဘဝေ အာဒီနဝပဋိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. ရူပဘဝေ အဝိဇ္ဇာ အရူပဘဝေ အဝိဇ္ဇာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ကာမဘဝေ သင်္ခါရာနန္တိ ကာမဘူမိပရိယာပန္နာနံ ပုညာပုညသင်္ခါရာနံ၊ ကာမဘဝေ ဝါ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗာ ယေ ပုညာပုညသင်္ခါရာ၊ တေသံ ကာမဘဝူပပတ္တိနိဗ္ဗတ္တကသင်္ခါရာနန္တိ အတ္ထော. သင်္ခါရာတိ စေတ္ထ လောကိယကုသလာကုသလစေတနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပစ္စယော ဟောတီတိ ပုညာဘိသင်္ခါရာနံ တာဝ အာရမ္မဏပစ္စယေန စေဝ ဥပနိဿယပစ္စယေန စာတိ ဒွိဓာ ပစ္စယော ဟောတိ၊ အပုညာဘိသင်္ခါရေသု သဟဇာတဿ သဟဇာတာဒိဝသေန၊ အသဟဇာတဿ အနန္တရသမနန္တရာဒိဝသေန၊ အနာနန္တရဿ ပန အာရမ္မဏဝသေန စေဝ ဥပနိဿယဝသေန စ ပစ္စယော ဟောတိ. အရူပဘဝေ သင်္ခါရာနန္တိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရာနံ. ပစ္စယော ဟောတီတိ ဥပနိဿယပစ္စယဝသေနေဝ. ဣမသ္မိဉ္စ ပနတ္ထေ ဧတ္ထ ဝိတ္ထာရိယမာနေ အတိပ္ပပဉ္စော ဟောတိ၊ တသ္မာ တံ နယိဓ ဝိတ္ထာရယိဿာမ. ဣတရေသူတိ ရူပါရူပဘဝေသု.

တိဏ္ဏံ အာယတနာနန္တိ စက္ခုသောတမနာယတနာနံ ဃာနာဒိတ္တယဿ တတ္ထ အသမ္ဘဝတော. ဧကဿာတိ မနာယတနဿ ဣတရေသံ တတ္ထ အသမ္ဘဝတော. ဣမိနာ နယေန တိဏ္ဏံ ဖဿာနန္တိအာဒီသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဆဗ္ဗိဓဿ ဖဿဿာတိ စက္ခုသမ္ဖဿသောတသမ္ဖဿဃာနသမ္ဖဿဇိဝှါသမ္ဖဿကာယသမ္ဖဿမနောသမ္ဖဿာနံ ဝသေန ဆဗ္ဗိဓဿ ဖဿဿ. ဆန္နံ ဝေဒနာနန္တိ စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ၊ တထာ သောတသမ္ဖဿဇာ ဃာနသမ္ဖဿဇာ ဇိဝှါသမ္ဖဿဇာ ကာယသမ္ဖဿဇာ မနောသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာတိ ဣမာသံ ဆန္နံ ဝေဒနာနံ. ဆန္နံ တဏှာကာယာနန္တိ ရူပတဏှာ သဒ္ဒတဏှာ ဂန္ဓတဏှာ ရသတဏှာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာ ဓမ္မတဏှာတိ ဣမေသံ ဆန္နံ တဏှာကာယာနံ. တတ္ထ တတ္ထ သာ သာ တဏှာတိ ရူပတဏှာဒိဘေဒါ တတ္ထ တတ္ထ ကာမဘဝါဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇနကတဏှာ.

သာ တဏှာဒိမူလိကာ ကထာ အတိသံခိတ္တာတိ တံ ဥပါဒါနဘဝေ စ ဝိဘဇိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီတိ ဣမိနာ ကာမတဏှာပဝတ္တိမာဟ၊ တထာ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿာမီတိအာဒီဟိ. သာ ပန တဏှာ ယသ္မာ ဘုသမာဒါနဝသေန ပဝတ္တမာနာ ကာမုပါဒါနံ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမုပါဒါနပစ္စယာ’’တိ. တထေဝါတိ ကာမုပါဒါနပစ္စယာ ဧဝ. ဗြဟ္မလောကသမ္ပတ္တိန္တိ ရူပီဗြဟ္မလောကေ သမ္ပတ္တိံ. ‘‘သဗ္ဗေပိ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ကာမနီယဋ္ဌေန ကာမာ’’တိ ဝစနတော ဘဝရာဂေါပိ ကာမုပါဒါနမေဝါတိ ကတွာ ‘‘ကာမုပါဒါနပစ္စယာ ဧဝ မေတ္တံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ မေတ္တံ ဘာဝေတီတိ မိဇ္ဇတိ သိနိယှတီတိ မေတ္တာ၊ တံ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ မေတ္တာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တံ၊ စိတ္တံ၊ တံသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ ဝါ၊ တံ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတိ ဥပ္ပါဒေတိ ဝါတိ အတ္ထော. ကရုဏံ ဘာဝေတီတိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

သေသုပါဒါနမူလိကာသုပီတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနသီလဗ္ဗတုပါဒါနအတ္တဝါဒုပါဒါနမူလိကာသုပိ ယောဇနာသု ဧသေဝ နယောတိ အတ္ထော. တတ္ထာယံ ယောဇနာ – ဣဓေကစ္စော ‘‘နတ္ထိ ပရလောကော’’တိ နတ္ထိကဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ၊ သော ဒိဋ္ဌုပါဒါနပစ္စယာ ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရတီတိအာဒိ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အပရော ‘‘အသုကသ္မိံ သမ္ပတ္တိဘဝေ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ၊ သော တတြူပပတ္တိယာ ကာယေန သုစရိတံ စရတီတိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. အပရော ‘‘ရူပီ မနောမယော ဟုတွာ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ ဘာဝနာပါရိပူရိယာတိ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အပရောပိ ‘‘အရူပဘဝေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ အရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ ဘာဝနာပါရိပူရိယာတိ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတာဟိယေဝ အတ္တဝါဒုပါဒါနမူလိကာပိ ယောဇနာ သံဝဏ္ဏိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒဝသေနပိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပရော ‘‘သီလေန သုဒ္ဓိ၊ ဝတေန သုဒ္ဓီ’’တိ အသုဒ္ဓိမဂ္ဂံ ‘‘သုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ပရာမသန္တော သီလဗ္ဗတုပါဒါနပစ္စယာ ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရတီတိအာဒိ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဣဒါနိ ယွာယံ သံသာရစက္ကံ ဒဿေန္တေန ‘‘ကာမဘဝေ အဝိဇ္ဇာ ကာမဘဝေ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပစ္စယဘာဝေါ သင်္ခါရာဒီနံ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေါ စ ဒဿိတော၊ တမေဝ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠိံ အာနေတွာ နိဂမနဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝမယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ သင်္ခါရာ ဟေတုနိဗ္ဗတ္တာ၊ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာပိ ကာမာသဝါဒိနာ သဟေတုကာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဥဘောပေတေ ဟေတုသမုပ္ပန္နာ’’တိ. ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေတိ နာမရူပဿ ပစ္စယာနံ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟဏေ. နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ ဘုမ္မံ. ပညာတိ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတာ ပကာရတော ဇာနနာ. ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ တိဋ္ဌန္တိ ဧတ္ထ ဖလဓမ္မာ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ ဌိတိ၊ ကာရဏံ၊ ဓမ္မာနံ ဌိတိ ဓမ္မဋ္ဌိတိ၊ ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ ဉာဏံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ၊ ပစ္စယဉာဏန္တိ အတ္ထော၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဝဗောဓောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာယေဝ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ၊ သင်္ခါရေသု ပန အဒိဋ္ဌေသု အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဘာဝေါ န သက္ကာ ဒဋ္ဌုန္တိ ‘‘သင်္ခါရာ ဟေတုသမုပ္ပန္နာ’’တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနမ္ပိ ဂဟဏံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥဘောပေတေ ဟေတုသမုပ္ပန္နာတိ ဣဒံ ပန ဥဘိန္နမ္ပိ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝံ ဒဿေတုကာမတာယ ဝုတ္တံ. ဣဒဉ္စ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ ယသ္မာ အဒ္ဓတ္တယေ ကင်္ခါမလဝိတရဏဝသေန ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ‘‘အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတေန နယေန သဗ္ဗပဒါနိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနီတိ ဧတေန နယေန ‘‘အဝိဇ္ဇာ ဟေတူ’’တိအာဒိနာ အဝိဇ္ဇာယံ ဝုတ္တနယေန ‘‘သင်္ခါရာ ဟေတု၊ ဝိညာဏံ ဟေတုသမုပ္ပန္န’’န္တိအာဒိနာ သဗ္ဗပဒါနိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ.

သံခိပ္ပန္တိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာဒယော ဝိညာဏာဒယော စာတိ သင်္ခေပေါ၊ ဟေတု ဝိပါကော စ. အထ ဝါ ဟေတုဝိပါကောတိ သံခိပ္ပတီတိ သင်္ခေပေါ၊ အဝိဇ္ဇာဒယော ဝိညာဏာဒယော စ. သင်္ခေပဘာဝသာမညေန ပန ဧကဝစနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေ ပန သင်္ခေပါ အတီတေ ဟေတု၊ ဧတရဟိ ဝိပါကော၊ ဧတရဟိ ဟေတု၊ အာယတိံ ဝိပါကောတိ ဧဝံ ကာလဝိဘာဂေန စတ္တာရော ဇာတာ၊ တေနာဟ ‘‘ပုရိမသင်္ခေပေါ စေတ္ထ အတီတော အဒ္ဓါ’’တိအာဒိ. ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါတိ သမ္ဗန္ဓော. တဏှုပါဒါနဘဝါ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီတိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာဂဟဏေန ကိလေသဘာဝသာမညတော တဏှုပါဒါနာ ဂဟိတာ၊ သင်္ခါရဂ္ဂဟဏေန ကမ္မဘာဝသာမညတော ဘဝေါ ဂဟိတော၊ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာနံ တေဟိ ဝိနာ သကိစ္စာကရဏတော စ တဏှုပါဒါနဘဝါ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. အထ ဝါ အဝိဒွါ ပရိတဿတိ၊ ပရိတသိတော ဥပါဒိယတိ၊ တဿုပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ၊ တသ္မာ တဏှုပါဒါနဘဝါပိ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. တထာ စ ဝုတ္တံ –

‘‘ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ၊ အာယူဟနာ သင်္ခါရာ. နိကန္တိ တဏှာ၊ ဥပဂမနံ ဥပါဒါနံ၊ စေတနာ ဘဝေါ၊ ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ ဣဓ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၄၇).

တတ္ထ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၄၂၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၄၇) ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိန္တိ ပုရိမေ ကမ္မဘဝေ၊ အတီတဇာတိယံ ကမ္မဘဝေ ကရိယမာနေတိ အတ္ထော. မောဟော အဝိဇ္ဇာတိ ယော တဒါ ဒုက္ခာဒီသု မောဟော ယေန မူဠှော ကမ္မံ ကရောတိ၊ သာ အဝိဇ္ဇာ. အာယူဟနာ သင်္ခါရာတိ တံ ကမ္မံ ကရောတော ယာ ပုရိမစေတနာယော၊ ယထာ ‘‘ဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပါဒေတွာ မာသမ္ပိ သံဝစ္ဆရမ္ပိ ဒါနူပကရဏာနိ သဇ္ဇေန္တဿ ဥပ္ပန္နာ ပုရိမစေတနာယော၊ ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ပန ဟတ္ထေ ဒက္ခိဏံ ပတိဋ္ဌာပယတော စေတနာ ဘဝေါတိ ဝုစ္စတိ. ဧကာဝဇ္ဇနေသု ဝါ ဆသု ဇဝနေသု စေတနာ အာယူဟနသင်္ခါရာ နာမ၊ သတ္တမာ ဘဝေါ. ယာ ကာစိ ဝါ ပန စေတနာ ဘဝေါ၊ သမ္ပယုတ္တာ အာယူဟနသင်္ခါရာ နာမ. နိကန္တိ တဏှာတိ ယာ ကမ္မံ ကရောန္တဿ တဿ ဖလေ ဥပပတ္တိဘဝေ နိကာမနာ ပတ္ထနာ၊ သာ တဏှာ နာမ. ဥပဂမနံ ဥပါဒါနန္တိ ယံ ကမ္မဘဝဿ ပစ္စယဘူတံ ‘‘ဣဒံ ကတွာ အသုကသ္မိံ နာမ ဌာနေ ကာမေ သေဝိဿာမိ ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တံ ဥပဂမနံ ဂဟဏံ ပရာမသနံ၊ ဣဒံ ဥပါဒါနံ နာမ. စေတနာ ဘဝေါတိ ‘‘တံ ကမ္မံ ကရောတော ယာ ပုရိမာ စေတနာယော’’တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေသု တီသု အတ္ထဝိကပ္ပေသု ယာ စေတနာ ဘဝေါတိ ဝုတ္တာ၊ သာ စေတနာ ဘဝေါတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဣဒါနိ သဗ္ဗေပေတေ အဝိဇ္ဇာဒယော ဓမ္မေ ဒွီဟိ ဝဋ္ဋေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုကာမော အာဟ ‘‘ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ အတီတေ ကမ္မဝဋ္ဋ’’န္တိ. ဧတ္ထ စ နိပ္ပရိယာယတော သင်္ခါရာ ဘဝေါ စ ကမ္မံ၊ အဝိဇ္ဇာဒယော ပန ကမ္မသဟာယတာယ ကမ္မသရိက္ခကာ တဒုပကာရကာ စာတိ ကမ္မန္တိ ဝုတ္တာ. အဝိဇ္ဇာဒယော ဟိ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မတာယ ကမ္မသရိက္ခကာ သဟဇာတကောဋိယာ ဥပနိဿယကောဋိယာ စ ကမ္မဿ စ ဥပကာရကာ. ကမ္မမေဝ စ အညမညသမ္ဗန္ဓံ ဟုတွာ ပုနပ္ပုနံ ပရိဝတ္တနဋ္ဌေန ကမ္မဝဋ္ဋံ. ဝိညာဏာဒယော ပဉ္စာတိ ဝိညာဏာဒယော ဝေဒနာပရိယန္တာ ပဉ္စ ဧတရဟိ ဣဒါနိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ကိလေသကမ္မဘာဝသာမညတော တဏှုပါဒါနဂ္ဂဟဏေန အဝိဇ္ဇာ ဂဟိတာ၊ ဘဝဂ္ဂဟဏေန သင်္ခါရာ ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဘဝေ ဂဟိတေ တဿ ပုဗ္ဗဘာဂါ တံသမ္ပယုတ္တာ ဝါ သင်္ခါရာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ၊ တဏှုပါဒါနဂ္ဂဟဏေန စ တံသမ္ပယုတ္တာ ယာယ ဝါ မူဠှော ကမ္မံ ကရောတိ၊ သာ အဝိဇ္ဇာဝ ဟောတီတိ တဏှုပါဒါနဘဝဂ္ဂဟဏေန အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. တေနေဝ ဝုတ္တံ –

‘‘ဣဓ ပရိပက္ကတ္တာ အာယတနာနံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ၊ အာယူဟနာ သင်္ခါရာ၊ နိကန္တိ တဏှာ၊ ဥပဂမနံ ဥပါဒါနံ၊ စေတနာ ဘဝေါ၊ ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဣဓ ကမ္မဘဝသ္မိံ အာယတိံ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၄၇).

တတ္ထ ဣဓ ပရိပက္ကတ္တာ အာယတနာနန္တိ ပရိပက္ကာယတနဿ ကမ္မကရဏကာလေ သမ္မောဟော ဒဿိတော. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

ဝိညာဏနာမရူပသဠာယတနဖဿဝေဒနာနံ ဇာတိဇရာဘင်္ဂါဝတ္ထာ ဇာတိဇရာမရဏန္တိ ဝုတ္တာတိ အဝတ္ထာနံ ဂဟဏေန အဝတ္ထာဝန္တာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ တဒဝိနာဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘ဇာတိဇရာမရဏာပဒေသေန ဝိညာဏာဒီနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ’’တိ. အပဒေသေနာတိ ဇာတိဇရာမရဏာနံ ကထနေန. ဣမေတိ ဝိညာဏာဒယော. အာယတိံ ဝိပါကဝဋ္ဋန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နဟေတုတော ဘာဝီနံ အနာဂတာနံ ဂဟိတတ္တာ. တေတိ အဝိဇ္ဇာဒယော. အာကာရတောတိ သရူပတော အဝုတ္တာပိ တသ္မိံ တသ္မိံ သင်္ဂဟေ အာကိရီယန္တိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဂ္ဂဟဏေဟိ ပကာသီယန္တီတိ အာကာရာ၊ အတီတဟေတုအာဒီနံ ဝါ ပကာရာ အာကာရာ. တတော အာကာရတော. ဝီသတိဝိဓာ ဟောန္တီတိ အတီတေ ဟေတုပဉ္စကာဒိဘေဒတော ဝီသတိဝိဓာ ဟောန္တိ.

သင်္ခါရဝိညာဏာနဉ္စေတ္ထ အန္တရာ ဧကော သန္ဓီတိ ဟေတုတော ဖလဿ အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိဘာဝတော ဟေတုဖလဿ သမ္ဗန္ဓဘူတော ဧကော သန္ဓိ၊ တထာ ဘဝဇာတီနမန္တရာ. ဝေဒနာတဏှာနမန္တရာ ပန ဖလတော ဟေတုနော အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိဘာဝတော ဖလဟေတုသမ္ဗန္ဓဘူတော ဧကော သန္ဓိ. ဖလဘူတောပိ ဟိ ဓမ္မော အညဿ ဟေတုသဘာဝဿ ဓမ္မဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ.

ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရပရာမသနံ. တေနာဟ ‘‘စတုသင်္ခေပ’’န္တိအာဒိ. သဗ္ဗာကာရတောတိ ဣဓ ဝုတ္တေဟိ စ အဝုတ္တေဟိ စ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဝိဘင်္ဂေ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနာဒီသု စ အာဂတေဟိ သဗ္ဗေဟိ အာကာရေဟိ. ဇာနာတီတိ အဝဗုဇ္ဈတိ. ပဿတီတိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏစက္ခုနာ ပစ္စက္ခတော ပဿတိ. အညာတိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ တေသံယေဝ ဝေဝစနံ. တန္တိ တံ ဇာနနံ. ဉာတဋ္ဌေနာတိ ယထာသဘာဝတော ဇာနနဋ္ဌေန. ပဇာနနဋ္ဌေနာတိ အနိစ္စာဒီဟိ ပကာရေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန.

ဣဒါနိ ယဒတ္ထမိဒံ ဘဝစက္ကံ ဣဓာနီတံ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တေ ဓမ္မေတိ တေ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ဓမ္မေ. ယထာဘူတံ ဉတွာတိ မဟာဝဇိရဉာဏေန ယာထာဝတော ဇာနိတွာ. နိဗ္ဗိန္ဒန္တောတိ ဗလဝဝိပဿနာယ နိဗ္ဗိန္ဒန္တော. ဝိရဇ္ဇန္တော ဝိမုစ္စန္တောတိ အရိယမဂ္ဂေဟိ ဝိရဇ္ဇန္တော ဝိမုစ္စန္တော. အရေ ဟနီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ယဒါ ဘဂဝါ ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတိ၊ တဒါ အရေ ဟနတိ နာမ. တတော ပရံ ပန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓက္ခဏံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဟနိ ဝိဟနိ ဝိဒ္ဓံသေသီ’’တိ. ဧဝမ္ပိ အရာနံ ဟတတ္တာ အရဟန္တိ ဧဝံ ဣမိနာပိ ပကာရေန ယထာဝုတ္တသံသာရစက္ကဿ သင်္ခါရာဒိအရာနံ ဟတတ္တာ အရဟံ. ဧတ္ထေဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘အရာ သံသာရစက္ကဿ၊ ဟတာ ဉာဏာသိနာ ယတော၊

လောကနာထေန တေနေသ၊ အရဟန္တိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၈)၊

အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျတ္တာတိ ဥတ္တမဒက္ခိဏေယျဘာဝတော. စက္ကဝတ္တိနော အစေတနေ စက္ကရတနေ ဥပ္ပန္နေ တတ္ထေဝ လောကော ပူဇံ ကရောတိ၊ အညတ္ထ ပူဇာဝိသေသာ ပစ္ဆိဇ္ဇန္တိ၊ ကိမင်္ဂံ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဥပ္ပန္နေတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥပ္ပန္နေ တထာဂတေ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဧကေကံ ဓမ္မက္ခန္ဓံ ဧကေကဝိဟာရေန ပူဇေဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေပိ သတ္ထာရံယေဝ ဥဒ္ဒိဿ ကတတ္တာ ‘‘ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကော ပန ဝါဒေါ အညေသံ ပူဇာဝိသေသာနန္တိ ယထာဝုတ္တတော အညေသံ အမဟေသက္ခေဟိ ဒေဝမနုဿေဟိ ကရိယမာနာနံ နာတိဥဠာရာနံ ပူဇာဝိသေသာနံ အရဟဘာဝေ ကာ နာမ ကထာ. ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာပိ အရဟန္တိ ယထာဝုတ္တစီဝရာဒိပစ္စယာနံ ပူဇာဝိသေသဿ စ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျဘာဝေန အနုစ္ဆဝိကတ္တာပိ အရဟံ. ဣမဿပိ အတ္ထဿ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဣဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ပူဇာဝိသေသံ သဟ ပစ္စယေဟိ၊

ယသ္မာ အယံ အရဟတိ လောကနာထော၊

အတ္ထာနုရူပံ အရဟန္တိ လောကေ၊

တသ္မာ ဇိနော အရဟတိ နာမမေတ’’န္တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၉)၊

အသိလောကဘယေနာတိ အကိတ္တိဘယေန၊ အယသဘယေန ဂရဟာဘယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရဟော ပါပံ ကရောန္တီတိ ‘‘မာ နံ ကောစိ ဇညာ’’တိ ရဟသိ ပါပံ ကရောန္တိ. ဧဝမေသ န ကဒါစိ ကရောတီတိ ဧသ ဘဂဝါ ပါပဟေတူနံ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ သုပ္ပဟီနတ္တာ ကဒါစိပိ ဧဝံ န ကရောတိ. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ယသ္မာ နတ္ထိ ရဟော နာမ၊ ပါပကမ္မေသု တာဒိနော၊

ရဟာဘာဝေန တေနေသ၊ အရဟံ ဣတိ ဝိဿုတော’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၃၀)၊

ဣဒါနိ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သဗ္ဗမ္ပိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဟောတိ စေတ္ထာ’’တိအာဒိ. ကိလေသာရီန သော မုနီတိ ဧတ္ထ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ နိဂ္ဂဟီတလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ ကိလေသာရီနံ ဟတတ္တာတိ အတ္ထော. ပစ္စယာဒီန စာရဟောတိ ဧတ္ထာပိ နိဂ္ဂဟီတလောပေါ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

အရဟန္တိ ဧတ္ထ အယမပရောပိ နယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – အာရကာတိ အရဟံ၊ သုဝိဒူရဘာဝတော ဣစ္စေဝ အတ္ထော. ကုတော ပန သုဝိဒူရဘာဝတောတိ? ယေ အဘာဝိတကာယာ အဘာဝိတသီလာ အဘာဝိတစိတ္တာ အဘာဝိတပညာ၊ တတော ဧဝ အပ္ပဟီနရာဂဒေါသမောဟာ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတာ အရိယဓမ္မဿ အဒဿာဝိနော အပ္ပဋိပန္နာ မိစ္ဆာပဋိပန္နာ စ၊ တတော သုဝိဒူရဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘သင်္ဃာဋိကဏ္ဏေ စေပိ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဂဟေတွာ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓော အဿ ပါဒေ ပါဒံ နိက္ခိပန္တော၊ သော စ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာလု ကာမေသု တိဗ္ဗသာရာဂေါ ဗျာပန္နစိတ္တော ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပေါ မုဋ္ဌဿတိ အသမ္ပဇာနော အသမာဟိတော ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တော ပါကတိန္ဒြိယော၊ အထ ခေါ သော အာရကာဝ မယှံ၊ အဟဉ္စ တဿ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဓမ္မဉှိ သော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု န ပဿတိ၊ ဓမ္မံ အပဿန္တော န မံ ပဿတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၂).

ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလာ ဟိ သစေပိ သာယံပါတံ သတ္ထု သန္တိကာဝစရာဝ သိယုံ၊ န တေ တာဝတာ ‘‘သတ္ထု သန္တိကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ တထာ သတ္ထာပိ နေသံ. ဣတိ အသပ္ပုရိသာနံ အာရကာ ဒူရေတိ အရဟံ. တေနေဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘သမ္မာ န ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ ယေ နိဟီနာသယာ နရာ၊

အာရကာ တေဟိ ဘဂဝါ၊ ဒူရေ တေနာရဟံ မတော’’တိ.

တထာ အာရကာတိ အရဟံ၊ အာသန္နဘာဝတောတိ အတ္ထော. ကုတော ပန အာသန္နဘာဝတောတိ? ယေ ဘာဝိတကာယာ ဘာဝိတသီလာ ဘာဝိတစိတ္တာ ဘာဝိတပညာ၊ တတော ဧဝ ပဟီနရာဂဒေါသမောဟာ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတာ အရိယဓမ္မဿ ဒဿာဝိနော သမ္မာပဋိပန္နာ၊ တတော အာသန္နဘာဝတော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘ယောဇနသတေ စေပိ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဝိဟရေယျ၊ သော စ ဟောတိ အနဘိဇ္ဈာလု ကာမေသု န တိဗ္ဗသာရာဂေါ အဗျာပန္နစိတ္တော အပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပေါ ဥပဋ္ဌိတဿတိ သမ္ပဇာနော သမာဟိတော ဧကဂ္ဂစိတ္တော သံဝုတိန္ဒြိယော၊ အထ ခေါ သော သန္တိကေဝ မယှံ၊ အဟဉ္စ တဿ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဓမ္မဉှိ သော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ပဿတိ၊ ဓမ္မံ ပဿန္တော မံ ပဿတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၂).

တထာရူပါ ဟိ ပုဂ္ဂလာ သတ္ထု ယောဇနသတန္တရိကာပိ ဟောန္တိ၊ န တာဝတာ တေ ‘‘သတ္ထု ဒူရစာရိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ တထာ သတ္ထာပိ နေသံ. ဣတိ သပ္ပုရိသာနံ အာရကာ အာသန္နေတိ အရဟံ. တေနေဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ယေ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ သုပ္ပဏီတာဓိမုတ္တိကာ၊

အာရကာ တေဟိ အာသန္နေ၊ တေနာပိ အရဟံ ဇိနော’’တိ.

ယေ ဣမေ ရာဂါဒယော ပါပဓမ္မာ ယသ္မိံ သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမ္ပိ သမ္ပရာယိကမ္ပိ အနတ္ထံ အာဝဟန္တိ၊ နိဗ္ဗာနဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဧကံသေနေဝ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ စ၊ တေ အတ္တဟိတံ ပရဟိတဉ္စ ပရိပူရေတုံ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တေဟိ သာဓူဟိ ဒူရတော ရဟိတဗ္ဗာ ပရိစ္စဇိတဗ္ဗာ ပဟာတဗ္ဗာတိ ရဟာ နာမ၊ တေ စ ယသ္မာ ဘဂဝတော ဗောဓိမူလေယေဝ အရိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ပဟီနာ သုသမုစ္ဆိန္နာ. ယထာဟ –

‘‘တထာဂတဿ ခေါ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ ရာဂေါ ပဟီနော ဒေါသော မောဟော၊ သဗ္ဗေပိ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပါဒဓမ္မာ’’တိ (ပါရာ. ၉).

တသ္မာ သဗ္ဗသော န သန္တိ ဧတဿ ရဟာတိ အရဟောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဩကာရဿ သာနုသာရံ အကာရာဒေသံ ကတွာ ‘‘အရဟ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနေဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ပါပဓမ္မာ ရဟာ နာမ၊ သာဓူဟိ ရဟိတဗ္ဗတော၊

တေသံ သုဋ္ဌု ပဟီနတ္တာ၊ ဘဂဝါ အရဟံ မတော’’တိ.

ယေ တေ သဗ္ဗသော ပရိညာတက္ခန္ဓာ ပဟီနကိလေသာ ဘာဝိတမဂ္ဂါ သစ္ဆိကတနိရောဓာ အရဟန္တော ခီဏာသဝါ၊ ယေ စ သေခါ အပ္ပတ္တမာနသာ အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမံ ပတ္ထယမာနာ ဝိဟရန္တိ၊ ယေ စ ပရိသုဒ္ဓပ္ပယောဂါ ကလျာဏဇ္ဈာသယာ သဒ္ဓါသီလသုတာဒိဂုဏသမ္ပန္နာ ပုဂ္ဂလာ၊ တေဟိ န ရဟိတဗ္ဗော န ပရိစ္စဇိတဗ္ဗော၊ တေ စ ဘဂဝတာတိ အရဟံ. တထာ ဟိ အရိယပုဂ္ဂလာ သတ္ထာရာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဿ ပစ္စက္ခကရဏတော သတ္ထု ဓမ္မသရီရေန အဝိရဟိတာဝ ဟောန္တိ. ယထာဟ အာယသ္မာ ပိင်္ဂိယော –

‘‘ပဿာမိ နံ မနသာ စက္ခုနာဝ၊

ရတ္တိန္ဒိဝံ ဗြာဟ္မဏ အပ္ပမတ္တော၊

နမဿမာနော ဝိဝသေမိ ရတ္တိံ၊

တေနေဝ မညာမိ အဝိပ္ပဝါသံ.

‘‘သဒ္ဓါ စ ပီတိ စ မနော သတိ စ၊

နာပေန္တိမေ ဂေါတမသာသနမှာ၊

ယံ ယံ ဒိသံ ဝဇတိ ဘူရိပညော၊

သ တေန တေနေဝ နတောဟမသ္မီ’’တိ. (သု. နိ. ၁၁၄၈-၁၁၄၉)၊

တေနေဝ စ တေ အညံ သတ္ထာရံ န ဥဒ္ဒိသန္တိ. ယထာဟ –

‘‘အဋ္ဌာနမေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနဝကာသော၊ ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျ၊ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၈၊ အ. နိ. ၁.၂၇၆).

ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာပိ ယေဘုယျေန သတ္ထရိ နိစ္စလသဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တိ. ဣတိ သုပ္ပဋိပန္နေဟိ ပုရိသဝိသေသေဟိ အဝိရဟိတဗ္ဗတော တေသဉ္စ အဝိရဟနတော န သန္တိ ဧတဿ ရဟာ ပရိစ္စဇနကာ၊ နတ္ထိ ဝါ ဧတဿ ရဟာ သာဓူဟိ ပရိစ္စဇိတဗ္ဗတာတိ အရဟံ. တေနေဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ယေ သစ္ဆိကတသဒ္ဓမ္မာ၊ အရိယာ သုဒ္ဓဂေါစရာ၊

န တေဟိ ရဟိတော ဟောတိ၊ နာထော တေနာရဟံ မတော’’တိ.

ရဟောတိ စ ဂမနံ ဝုစ္စတိ၊ ဘဂဝတော စ နာနာဂတီသု ပရိဗ္ဘမနသင်္ခါတံ သံသာရေ ဂမနံ နတ္ထိ ကမ္မက္ခယကရေန အရိယမဂ္ဂေန ဗောဓိမူလေယေဝ သဗ္ဗသော သသမ္ဘာရဿ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ. ယထာဟ –

‘‘ယေန ဒေဝူပပတျဿ၊ ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော၊

ယက္ခတ္တံ ယေန ဂစ္ဆေယျံ၊ မနုဿတ္တဉ္စ အဗ္ဗဇေ၊

တေ မယှံ အာသဝါ ခီဏာ၊ ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနဠီကတာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၃၆)၊

ဧဝံ နတ္ထိ ဧတဿ ရဟော ဂမနံ ဂတီသု ပစ္စာဇာတီတိပိ အရဟံ. တေနေဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ရဟော ဝါ ဂမနံ ယဿ၊ သံသာရေ နတ္ထိ သဗ္ဗသော၊

ပဟီနဇာတိမရဏော၊ အရဟံ သုဂတော မတော’’တိ.

ပါသံသတ္တာ ဝါ ဘဂဝါ အရဟံ. အက္ခရစိန္တကာ ဟိ ပသံသာယံ အရဟသဒ္ဒံ ဝဏ္ဏေန္တိ. ပါသံသဘာဝေါ စ ဘဂဝတော အနညသာဓာရဏတော ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂတော သဒေဝကေ လောကေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတော. တထာ ဟေသ အနုတ္တရေန သီလေန အနုတ္တရေန သမာဓိနာ အနုတ္တရာယ ပညာယ အနုတ္တရာယ ဝိမုတ္တိယာ အသမော အသမသမော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလောတိ ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဂုဏေ ဝိဘဇိတွာ ဝုစ္စမာနေ ပဏ္ဍိတပုရိသေဟိ ဒေဝေဟိ ဗြဟ္မေဟိ ဘဂဝတာ ဝါ ပန ပရိယောသာပေတုံ အသက္ကုဏေယျရူပေါ. ဣတိ ပါသံသတ္တာပိ ဘဂဝါ အရဟံ. တေနေဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ဂုဏေဟိ သဒိသော နတ္ထိ၊ ယသ္မာ လောကေ သဒေဝကေ၊

တသ္မာ ပါသံသိယတ္တာပိ၊ အရဟံ ဒွိပဒုတ္တမော’’တိ.

သဗ္ဗသင်္ဂဟဝသေန ပန –

အာရကာ မန္ဒဗုဒ္ဓီနံ၊ အာရကာ စ ဝိဇာနတံ၊

ရဟာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ၊ ဝိဒူနမရဟေယျတော၊

ဘဝေသု စ ရဟာဘာဝါ၊ ပါသံသာ အရဟံ ဇိနောတိ.

ဧတ္တာဝတာ စ ‘‘အရဟ’’န္တိ ပဒဿ သဗ္ဗသော အတ္ထော ဝိဘတ္တော ဟောတိ.

ဣဒါနိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဣမဿ အတ္ထံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သမ္မာ သာမဉ္စာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သမ္မာတိ အဝိပရီတံ. သာမန္တိ သယမေဝ၊ အပရနေယျော ဟုတွာတိ အတ္ထော. သမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဟိ ဧတ္ထ သံ-သဒ္ဒေါ သယန္တိ ဧတဿ အတ္ထဿ ဗောဓကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သဗ္ဗဓမ္မာနန္တိ အနဝသေသာနံ နေယျဓမ္မာနံ. ကထံ ပနေတ္ထ သဗ္ဗဓမ္မာနန္တိ အယံ ဝိသေသော လဗ္ဘတီတိ? ဧကဒေသဿ အဂ္ဂဟဏတော. ပဒေသဂ္ဂဟဏေ ဟိ အသတိ ဂဟေတဗ္ဗဿ နိပ္ပဒေသတာဝ ဝိညာယတိ ယထာ ‘‘ဒိက္ခိတော န ဒဒါတီ’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အတ္ထဝိသေသနပေက္ခာ ကတ္တရိ ဧဝ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ ကမ္မဝစနိစ္ဆာယ အဘာဝတော. ‘‘သမ္မာ သာမဉ္စ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဟိ ဣဓ သဒ္ဒတော လဗ္ဘတိ၊ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာန’’န္တိ ဣဒံ ပန အတ္ထတော လဗ္ဘမာနံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဗုဇ္ဈနကိရိယာ အဝိသယာ ယုဇ္ဇတိ.

ဣဒါနိ တဿာ ဝိသယံ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မေ’’တိ သာမညတော ဝုတ္တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိညေယျေ ဓမ္မေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဘိညေယျေတိ အနိစ္စာဒိတော လက္ခဏရသာဒိတော စ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗေ စတုသစ္စဓမ္မေ. အဘိညေယျတော ဗုဒ္ဓေါတိ အဘိညေယျဘာဝတော ဗုဇ္ဈိ၊ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝိပဿနာပညာဒီဟိ အဓိဂမက္ခဏေ မဂ္ဂပညာယ အပရဘာဂေ သဗ္ဗညုတညာဏာဒီဟိ အညာသီတိ အတ္ထော. ဣတော ပရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပရိညေယျေ ဓမ္မေတိ အနိစ္စာဒိဝသေန ပရိဇာနိတဗ္ဗံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စမာဟ. ပဟာတဗ္ဗေတိ သမုဒယပက္ခိယေ. သစ္ဆိကာတဗ္ဗေတိ နိဗ္ဗာနံ သန္ဓာယာဟ. ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ပနေတ္ထ သောပါဒိသေသာဒိကံ ပရိယာယသိဒ္ဓံ ဘေဒမပေက္ခိတွာ ကတော၊ ဥဒ္ဒေသော ဝါ အယံ စတုသစ္စဓမ္မာနမ္ပိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘စက္ခု ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိအာဒိ. ဥဒ္ဒေသော စ အဝိနိစ္ဆိတတ္ထပရိစ္ဆေဒဿ ဓမ္မဿ ဝသေန ကရီယတိ. ဥဒ္ဒေသေန ဟိ ဥဒ္ဒိသိယမာနာနံ အတ္ထိတာမတ္တံ ဝုစ္စတိ၊ န ပရိစ္ဆေဒေါတိ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘အပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ၊ အသင်္ခတာ ဓမ္မာ’’တိ. သစ္ဆိကာတဗ္ဗေတိ ဝါ ဖလဝိမုတ္တီနမ္ပိ ဂဟဏံ၊ န နိဗ္ဗာနဿေဝါတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. ဧဝဉ္စ ဘာဝေတဗ္ဗေတိ ဧတ္ထ ဈာနာနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝ စာဟာတိ သေလဗြာဟ္မဏဿ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ သာဓေန္တော ဧဝမာဟ.

ကိံ ပန ဘဂဝါ သယမေဝ အတ္တနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ သာဓေတီတိ? သာဓေတိ မဟာကရုဏာယ အညေသံ အဝိသယတော. တတ္ထ ‘‘ဧကောမှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ သဗ္ဗာဘိဘူ သဗ္ဗဝိဒူဟမသ္မီ’’တိအာဒီနိ (မ. နိ. ၂.၃၄၁၊ မဟာဝ. ၁၁) သုတ္တပဒါနိ၊ ဣဒမေဝ စ ‘‘အဘိညေယျ’’န္တိအာဒိ သုတ္တပဒံ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ. တတ္ထ အဘိညေယျန္တိ ဣမိနာ ဒုက္ခသစ္စမာဟ၊ ဘာဝေတဗ္ဗန္တိ မဂ္ဂသစ္စံ. စ-သဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော၊ တေန သစ္ဆိကာတဗ္ဗဿ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ အဘိညေယျန္တိ ဣမိနာဝ ပါရိသေသဉာယေန ပရိညေယျဓမ္မေ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဓမ္မေ စ ဒဿေတိ. တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါသ္မီတိ ယသ္မာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ မယာ ဗုဒ္ဓါနိ၊ သစ္စဝိနိမုတ္တဉ္စ ကိဉ္စိ ဉေယျံ နတ္ထိ၊ တသ္မာ သဗ္ဗမ္ပိ ဉေယျံ ဗုဒ္ဓေါသ္မိ၊ အဗ္ဘညာသိန္တိ အတ္ထော. သေလသုတ္တဋ္ဌကထာယံ ပန ဣဒံ ဝုတ္တံ –

‘‘အဘိညေယျန္တိ ဝိဇ္ဇာ စ ဝိမုတ္တိ စ. ဘာဝေတဗ္ဗံ မဂ္ဂသစ္စံ. ပဟာတဗ္ဗံ သမုဒယသစ္စံ. ဟေတုဝစနေန ပန ဖလသိဒ္ဓိတော တေသံ ဖလာနိ နိရောဓသစ္စဒုက္ခသစ္စာနိပိ ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ. ဧဝံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ သစ္ဆိကတံ၊ ပရိညာတဗ္ဗံ ပရိညာတန္တိ ဣဒမ္ပေတ္ထ သင်္ဂဟိတမေဝါတိ စတုသစ္စဘာဝနံ စတုသစ္စဘာဝနာဖလဉ္စ ဝိမုတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗံ ဗုဇ္ဈိတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတောသ္မီ’တိ ယုတ္တဟေတုနာ ဗုဒ္ဓဘာဝံ သာဓေတီ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၉၉).

တတ္ထ ဝိဇ္ဇာတိ မဂ္ဂဝိဇ္ဇာ ဝုတ္တာ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန. ဝိမုတ္တီတိ ဖလဝိမုတ္တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ မဂ္ဂဝိဇ္ဇာပိ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝေန ဂဟိတာ၊ သဗ္ဗေပိ ပန သဘာဝဓမ္မာ အဘိညေယျာတိ ဝိဇ္ဇာယ အဘိညေယျဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဣမိနာဝ နယေန သဗ္ဗေသမ္ပိ အဘိညေယျဘာဝေါ ဝုတ္တော ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဖလေန ဝိနာ ဟေတုဘာဝဿေဝ အဘာဝတော ဟေတုဝစနေန ဖလသိဒ္ဓိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နိရောဓဿ ဟိ သမ္ပာပနေန မဂ္ဂဿ ဟေတုဘာဝေါ၊ ဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တနေန တဏှာယ သမုဒယဘာဝေါတိ.

ဧဝံ သစ္စဝသေန သာမညတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဒွါရာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွါရပ္ပဝတ္တဓမ္မေဟိ စေဝ ခန္ဓာဒီဟိ စ သစ္စဝသေနေဝ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. မူလကာရဏဘာဝေနာတိ သန္တေသုပိ အဝိဇ္ဇာဒီသု အညေသု ကာရဏေသု တေသမ္ပိ မူလဘူတကာရဏဘာဝေန. တဏှာ ဟိ ကမ္မဿ ဝိစိတ္တဘာဝဟေတုတော သဟာယဘာဝူပဂမနတော စ ဒုက္ခဝိစိတ္တတာယ ပဓာနကာရဏံ. သမုဋ္ဌာပိကာတိ ဥပ္ပါဒိကာ. ပုရိမတဏှာတိ ပုရိမဘဝသိဒ္ဓါ တဏှာ. ဥဘိန္နန္တိ စက္ခုဿ တံသမုဒယဿ စ. အပ္ပဝတ္တီတိ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ. နိရောဓပ္ပဇာနနာတိ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန နိရောဓဿ ပဋိဝိဇ္ဈနာ. ဧကေကပဒုဒ္ဓါရေနာတိ ‘‘စက္ခုံ စက္ခုသမုဒယော စက္ခုနိရောဓော’’တိအာဒိနာ ဧကေကကောဋ္ဌာသနိဒ္ဓါရဏေန. တဏှာယပိ ပရိညေယျဘာဝသဗ္ဘာဝတော ဥပါဒါနက္ခန္ဓောဂဓတ္တာ သင်္ခါရဒုက္ခဘာဝတော စ ဒုက္ခသစ္စသင်္ဂဟံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပတဏှာဒယော ဆ တဏှာကာယာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ဝတ္တမာနဘဝေ တဏှာ ခန္ဓပရိယာပန္နတ္တာ သင်္ခါရဒုက္ခဘာဝတော စ ဒုက္ခသစ္စံ. ယသ္မိံ ပန အတ္တဘာဝေ သာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ အတ္တဘာဝဿ မူလကာရဏဘာဝေန သမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမဘဝသိဒ္ဓါ တဏှာ သမုဒယသစ္စန္တိ ဂဟေတဗ္ဗာ.

ကသိဏာနီတိ ကသိဏာရမ္မဏိကဇ္ဈာနာနိ. ဒွတ္တိံသာကာရာတိ ဒွတ္တိံသ ကောဋ္ဌာသာ တဒါရမ္မဏဇ္ဈာနာနိ စ. နဝ ဘဝါတိ ကာမဘဝေါ ရူပဘဝေါ အရူပဘဝေါ သညီဘဝေါ အသညီဘဝေါ နေဝသညီနာသညီဘဝေါ ဧကဝေါကာရဘဝေါ စတုဝေါကာရဘဝေါ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါတိ နဝ ဘဝါ. တတ္ထ ဘဝတီတိ ဘဝေါ၊ ကာမရာဂသင်္ခါတေန ကာမေန ယုတ္တော ဘဝေါ၊ ကာမသင်္ခါတော ဝါ ဘဝေါ ကာမဘဝေါ၊ ဧကာဒသ ကာမာဝစရဘူမိယော. ကာမေ ပဟာယ ရူပရာဂသင်္ခါတေန ရူပေန ယုတ္တော ဘဝေါ၊ ရူပသင်္ခါတော ဝါ ဘဝေါ ရူပဘဝေါ၊ သောဠသ ရူပါဝစရဘူမိယော. ကာမဉ္စ ရူပဉ္စ ပဟာယ အရူပရာဂသင်္ခါတေန အရူပေန ယုတ္တော ဘဝေါ၊ အရူပသင်္ခါတော ဝါ ဘဝေါ အရူပဘဝေါ၊ စတဿော အာရုပ္ပဘူမိယော. သညာဝတံ ဘဝေါ သညီဘဝေါ၊ သညာ ဝါ ဧတ္ထ ဘဝေ အတ္ထီတိ သညီဘဝေါ၊ သော ကာမဘဝေါ စ အသညီဘဝမုတ္တော ရူပဘဝေါ စ နေဝသညီနာသညီဘဝမုတ္တော အရူပဘဝေါ စ ဟောတိ. န သညီဘဝေါ အသညီဘဝေါ၊ သော ရူပဘဝေကဒေသော. ဩဠာရိကတ္တာဘာဝတော နေဝသညာ၊ သုခုမတ္တဿ သဗ္ဘာဝတော နာသညာတိ နေဝသညာနာသညာ၊ တာယ ယုတ္တော ဘဝေါ နေဝသညာနာသညာဘဝေါ. အထ ဝါ ဩဠာရိကာယ သညာယ အဘာဝါ သုခုမာယ စ ဘာဝါ နေဝသညာ နာသညာ အသ္မိံ ဘဝေတိ နေဝသညာနာသညာဘဝေါ၊ သော အရူပဘဝေကဒေသော. ဧကေန ရူပက္ခန္ဓေန ဝေါကိဏ္ဏော ဘဝေါ၊ ဧကေန ဝါ ဝေါကာရော အဿ ဘဝဿာတိ ဧကဝေါကာရဘဝေါ၊ သော အသညီဘဝေါ. စတူဟိ အရူပက္ခန္ဓေဟိ ဝေါကိဏ္ဏော ဘဝေါ၊ စတူဟိ ဝါ ဝေါကာရော အဿ ဘဝဿာတိ စတုဝေါကာရဘဝေါ၊ သော အရူပဘဝေါ ဧဝ. ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ ဝေါကိဏ္ဏော ဘဝေါ၊ ပဉ္စဟိ ဝါ ဝေါကာရော အဿ ဘဝဿာတိ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ၊ သော ကာမဘဝေါ စ ရူပဘဝေကဒေသော စ ဟောတိ. ဝေါကာရောတိ ဝါ ခန္ဓာနမေတမဓိဝစနံ၊ တသ္မာ ဧကော ဝေါကာရော အဿ ဘဝဿာတိ ဧကဝေါကာရဘဝေါတိ ဧဝမာဒိနာပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. စတ္တာရိ ဈာနာနီတိ အဂ္ဂဟိတာရမ္မဏဝိသေသာနိ စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ. ဝိပါကဇ္ဈာနာနံ ဝါ ဧတံ ဂဟဏံ. ဧတ္ထ စ ကုသလဓမ္မာနံ ဥပနိဿယဘူတာ တဏှာသမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမတဏှာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကိရိယဓမ္မာနံ ပန ယတ္ထ တေ ကိရိယဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တဿ အတ္တဘာဝဿ ကာရဏဘူတာ တဏှာ. အနုလောမတောတိ ဧတ္ထ ‘‘သင်္ခါရာ ဒုက္ခသစ္စံ၊ အဝိဇ္ဇာ သမုဒယသစ္စ’’န္တိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ယောဇေတဗ္ဗံ.

အနုဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗဓမ္မဿ အနုရူပတော ဗုဒ္ဓေါ. တေနာတိ ယသ္မာ သာမညတော ဝိသေသတော စ ဧကေကပဒုဒ္ဓါရေန သဗ္ဗဓမ္မေ ဗုဒ္ဓေါ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ. ကိံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ’’တိ၊ သဗ္ဗဿပိ ဉေယျဿ သဗ္ဗာကာရတော အဝိပရီတံ သယမေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာတိ အတ္ထော. ဣမိနာဿ ပရောပဒေသရဟိတဿ သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဿ အာကင်္ခပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိနော အနာဝရဏဉာဏသင်္ခါတဿ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အဓိဂမော ဒဿိတော.

နနု စ သဗ္ဗညုတညာဏတော အညံ အနာဝရဏဉာဏံ၊ အညထာ ‘‘ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ ဗုဒ္ဓဉာဏာနီ’’တိ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ? န ဝိရုဇ္ဈတိ ဝိသယပ္ပဝတ္တိဘေဒဝသေန အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဧကဿေဝ ဉာဏဿ ဒွိဓာ ဝုတ္တတ္တာ. ဧကမေဝ ဟိ တံ ဉာဏံ အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မဝိသယတာယ သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ တတ္ထ စ အာဝရဏာဘာဝတော နိဿင်္ဂစာရမုပါဒါယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ. ယထာဟ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၉) ‘‘သဗ္ဗံ သင်္ခတမသင်္ခတံ အနဝသေသံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ တတ္ထ အာဝရဏံ နတ္ထီတိ အနာဝရဏဉာဏ’’န္တိအာဒိ. တသ္မာ နတ္ထိ နေသံ အတ္ထတော ဘေဒေါ၊ ဧကန္တေန စေတံ ဧဝမိစ္ဆိတဗ္ဗံ. အညထာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနံ သာဓာရဏတာ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏတာ စ အာပဇ္ဇေယျ. န ဟိ ဘဂဝတော ဉာဏဿ အဏုမတ္တမ္ပိ အာဝရဏံ အတ္ထိ၊ အနာဝရဏဉာဏဿ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေ ယတ္ထ တံ န ပဝတ္တတိ၊ တတ္ထာဝရဏသဗ္ဘာဝတော အနာဝရဏဘာဝေါယေဝ န သိယာ. အထ ဝါ ပန ဟောတု အညမေဝ အနာဝရဏဉာဏံ သဗ္ဗညုတညာဏတော၊ ဣဓ ပန သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဓိပ္ပေတံ၊ တဿ စာဓိဂမနေန ဘဂဝါ သဗ္ဗညူ သဗ္ဗဝိဒူ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ စ ဝုစ္စတိ န သကိံယေဝ သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနတော. တထာ စ ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂) ‘‘ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဉာဏသမဓိဂမေန ဟိ ဘဂဝတော သန္တာနေ အနဝသေသဓမ္မေ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထတာ အဟောသီတိ.

ဧတ္ထာဟ – ကိံ ပနိဒံ ဉာဏံ ပဝတ္တမာနံ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ ဥဒါဟု ကမေနာတိ. ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဒိဘေဒဘိန္နာနံ သင်္ခတဓမ္မာနံ အသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မာနဉ္စ ဧကဇ္ဈံ ဥပဋ္ဌာနေ ဒူရတော စိတ္တပဋံ ပေက္ခန္တဿ ဝိယ ပဋိဝိဘာဂေနာဝဗောဓော န သိယာ၊ တထာ သတိ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ ဝိပဿန္တာနံ အနတ္တာကာရေန ဝိယ သဗ္ဗဓမ္မာ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏဿ ဝိသယာ ဟောန္တီတိ အာပဇ္ဇတိ. ယေပိ ‘‘သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ဌိတလက္ခဏဝိသယံ ဝိကပ္ပရဟိတံ သဗ္ဗကာလံ ဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ၊ တေန တေ သဗ္ဗဝိဒူတိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘စရံ သမာဟိတော နာဂေါ၊ တိဋ္ဌန္တောပိ သမာဟိတော’တိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ သုဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေသမ္ပိ ဝုတ္တဒေါသာ နာတိဝတ္တိ၊ ဌိတလက္ခဏာရမ္မဏတာယ စ အတီတာနာဂတသမ္မုတိဓမ္မာနံ တဒဘာဝတော ဧကဒေသဝိသယမေဝ ဘဂဝတော ဉာဏံ သိယာ၊ တသ္မာ သကိံယေဝ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ န ယုဇ္ဇတိ.

အထ ကမေန သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ. ဧဝမ္ပိ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ ဇာတိဘူမိသဘာဝါဒိဝသေန ဒိသာဒေသကာလာဒိဝသေန စ အနေကဘေဒဘိန္နေ ဉေယျေ ကမေန ဂယှမာနေ တဿ အနဝသေသပ္ပဋိဝေဓော သမ္ဘဝတိ အပရိယန္တဘာဝတော ဉေယျဿ. ယေ ပန ‘‘အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ သေသေပိ ဧဝန္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနေန သဗ္ဗညူ ဘဂဝါ၊ တဉ္စ ဉာဏံ န အနုမာနဉာဏံ သံသယာဘာဝတော. သံသယာနုဗဒ္ဓဉှိ လောကေ အနုမာနဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တေသမ္ပိ တံ န ယုတ္တံ. သဗ္ဗဿ ဟိ အပ္ပစ္စက္ခဘာဝေ အတ္ထာဝိသံဝါဒနေန ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ သေသေပိ ဧဝန္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနဿ အသမ္ဘဝတော. ယဉှိ တံ သေသံ၊ တံ အပ္ပစ္စက္ခန္တိ.

အထ တမ္ပိ ပစ္စက္ခံ တဿ သေသဘာဝေါ ဧဝ န သိယာတိ? သဗ္ဗမေတံ အကာရဏံ. ကသ္မာ? အဝိသယဝိစာရဏဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ – ‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယော၊ ဘိက္ခဝေ၊ အစိန္တေယျော န စိန္တေတဗ္ဗော၊ ယော စိန္တေယျ၊ ဥမ္မာဒဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၇). ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – ယံ ကိဉ္စိ ဘဂဝတာ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ သကလံ ဧကဒေသော ဝါ၊ တတ္ထ တတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ ပစ္စက္ခတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ နိစ္စသမာဓာနဉ္စ ဝိက္ခေပါဘာဝတော. ဉာတုံ ဣစ္ဆိတဿ စ သကလဿ အဝိသယဘာဝေ တဿ အာကင်္ခပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာ န သိယာ၊ ဧကန္တေနေဝဿာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာဝဇ္ဇနပ္ပဋိဗဒ္ဓါ အာကင်္ခပ္ပဋိဗဒ္ဓါ မနသိကာရပ္ပဋိဗဒ္ဓါ စိတ္တုပ္ပါဒပ္ပဋိဗဒ္ဓါ’’တိ (မဟာနိ. ၆၉၊ ပဋိ. မ. ၃.၅) ဝစနတော. အတီတာနာဂတဝိသယမ္ပိ ဘဂဝတော ဉာဏံ အနုမာနာဂမတက္ကဂဟဏဝိရဟိတတ္တာ ပစ္စက္ခမေဝ.

နနု စ ဧတသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ ယဒါ သကလံ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ၊ တဒါ သကိံယေဝ သကလဝိသယတာယ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တေယျာတိ ဝုတ္တဒေါသာ နာတိဝတ္တိယေဝါတိ? န၊ တဿ ဝိသောဓိတတ္တာ. ဝိသောဓိတော ဟိ သော ဗုဒ္ဓဝိသယော အစိန္တေယျောတိ. အညထာ ပစုရဇနဉာဏသမာနဝုတ္တိတာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဉာဏဿ အစိန္တေယျတာ န သိယာ၊ တသ္မာ သကလဓမ္မာရမ္မဏမ္ပိ တံ ဧကဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိယ သုဝဝတ္ထာပိတေယေဝ တေ ဓမ္မေ ကတွာ ပဝတ္တတီတိ ဣဒမေတ္ထ အစိန္တေယျံ၊ ‘‘ယာဝတကံ ဉေယျံ၊ တာဝတကံ ဉာဏံ. ယာဝတကံ ဉာဏံ၊ တာဝတကံ ဉေယျံ. ဉေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏံ၊ ဉာဏပရိယန္တိကံ ဉေယျ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၃.၅) ဧဝမေကဇ္ဈံ ဝိသုံ သကိံ ကမေန ဝါ ဣစ္ဆာနုရူပံ သမ္မာ သာမံ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ.

ဝိဇ္ဇာဟီတိ ဧတ္ထ ဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတီတိ ဝိဇ္ဇာ၊ ယာထာဝတော ဥပလဗ္ဘတီတိ အတ္ထော. အတ္တနော ဝါ ပဋိပက္ခဿ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ၊ တမောက္ခန္ဓာဒိကဿ ပဒါလနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. တတော ဧဝ အတ္တနော ဝိသယဿ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေနပိ ဝိဇ္ဇာ. သမ္ပန္နတ္တာတိ သမန္နာဂတတ္တာ ပရိပုဏ္ဏတ္တာ ဝါ၊ အဝိကလတ္တာတိ အတ္ထော. တတြာတိ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တေ. မနောမယိဒ္ဓိယာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဣမမှာ ကာယာ အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတိ ရူပိံ မနောမယံ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂံ အဟီနိန္ဒြိယ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၆) ဣမိနာ နယေန အာဂတာ ဣဒ္ဓိ သရီရဗ္ဘန္တရေ အညဿေဝ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ မနောမယဿ သရီရဿ နိဗ္ဗတ္တိဝသေန ပဝတ္တာ မနောမယိဒ္ဓိ နာမ. ဆ အဘိညာတိ အာသဝက္ခယဉာဏေန သဒ္ဓိံ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိကာ ပဉ္စာဘိညာယော. တိဿန္နံ အဋ္ဌန္နဉ္စ ဝိဇ္ဇာနံ တတ္ထ တတ္ထ သုတ္တေ ဂဟဏံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သတ္တ သဒ္ဓမ္မာ နာမ သဒ္ဓါ ဟိရီ ဩတ္တပ္ပံ ဗာဟုသစ္စံ ဝီရိယံ သတိ ပညာ စ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု သဒ္ဓေါ ဟောတိ၊ ဟိရိမာ၊ ဩတ္တပ္ပီ၊ ဗဟုဿုတော၊ အာရဒ္ဓဝီရိယော၊ ဥပဋ္ဌိတဿတိ၊ ပညဝါ ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၀). စတ္တာရိ ဈာနာနီတိ ယာနိ ကာနိစိ စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ သီလာဒယောယေဝ ပန္နရသ ‘‘စရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဣမေယေဝ ဟီ’’တိအာဒိ. တေန တေသံ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟတော နိဗ္ဗာနုပဂမနေ ဧကံသတော သာဓနဘာဝမာဟ. ဣဒါနိ တဒတ္ထသာဓနာယ အာဂမံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိမာဟ. ဘဂဝါတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ နိဂမနဝသေန ဝုတ္တံ. နနု စာယံ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒါ သာဝကေသုပိ လဗ္ဘတီတိ? ကိဉ္စာပိ လဗ္ဘတိ၊ န ပန တထာ၊ ယထာ ဘဂဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာသဝက္ခယဝိဇ္ဇာယ သဗ္ဗညုဘာဝသိဒ္ဓိတော အာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ ဘဂဝတော သဗ္ဗညုတံ ပူရေတွာ ဌိတာ’’တိ. စတူသု ဈာနေသု အန္တောဂဓဘာဝေန စရဏဓမ္မပရိယာပန္နတ္တာ ကရုဏာဗြဟ္မဝိဟာရဿ ယထာရဟံ တဿ စ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဝသေန အသာဓာရဏသဘာဝဿ ဘဂဝတိ ဥပလဗ္ဘနတော အာဟ ‘‘စရဏသမ္ပဒါ မဟာကာရုဏိကတံ ပူရေတွာ ဌိတာ’’တိ. ယထာ သတ္တာနံ အနတ္ထံ ပရိဝဇ္ဇေတွာ အတ္ထေ နိယောဇနံ ပညာယ ဝိနာ န ဟောတိ၊ ဧဝံ နေသံ အတ္ထာနတ္ထဇာနနံ သတ္ထု ကရုဏာယ ဝိနာ န ဟောတီတိ ဥဘယမ္ပိ ဥဘယတ္ထ သကိစ္စကမေဝ သိယာ. ယတ္ထ ပန ယဿာ ပဓာနဘာဝေါ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သော သဗ္ဗညုတာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယထာ တံ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နောတိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ၊ ယထာ အညောပိ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော နိယောဇေတိ၊ တထာ အယန္တိ အတ္ထော. တေန ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နဿေဝါယံ အာဝေဏိကာ ပဋိပတ္တီတိ ဒဿေတိ. သာ ပနာယံ သတ္ထု ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒါ သာသနဿ နိယျာနိကတာယ သာဝကာနံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဧကန္တကာရဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တေနဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အတ္တန္တပါဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပရန္တပဥဘယန္တပါ ဂဟိတာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ဧတ္ထ စ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါယ သတ္ထု ပညာမဟတ္တံ ပကာသိတံ ဟောတိ၊ စရဏသမ္ပဒါယ ကရုဏာမဟတ္တံ. တေသု ပညာယ ဘဂဝတော ဓမ္မရဇ္ဇပ္ပတ္တိ၊ ကရုဏာယ ဓမ္မသံဝိဘာဂေါ. ပညာယ သံသာရဒုက္ခနိဗ္ဗိဒါ၊ ကရုဏာယ သံသာရဒုက္ခသဟနံ. ပညာယ ပရဒုက္ခပရိဇာနနံ၊ ကရုဏာယ ပရဒုက္ခပတိကာရာရမ္ဘော. ပညာယ ပရိနိဗ္ဗာနာဘိမုခဘာဝေါ၊ ကရုဏာယ တဒဓိဂမော. ပညာယ သယံ တရဏံ၊ ကရုဏာယ ပရေသံ တာရဏံ. ပညာယ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ၊ ကရုဏာယ ဗုဒ္ဓကိစ္စသိဒ္ဓိ. ကရုဏာယ ဝါ ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ သံသာရာဘိမုခဘာဝေါ၊ ပညာယ တတ္ထ အနဘိရတိ၊ တထာ ကရုဏာယ ပရေသံ အဘိံသာပနံ၊ ပညာယ သယံ ပရေဟိ အဘာယနံ. ကရုဏာယ ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ၊ ပညာယ အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတိ. တထာ ကရုဏာယ အပရန္တပေါ၊ ပညာယ အနတ္တန္တပေါ၊ တေန အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. တထာ ကရုဏာယ လောကနာထတာ၊ ပညာယ အတ္တနာထတာ. ကရုဏာယ စဿ နိန္နတာဘာဝေါ၊ ပညာယ ဥန္နမာဘာဝေါ. တထာ ကရုဏာယ သဗ္ဗသတ္တေသု ဇနိတာနုဂ္ဂဟော၊ ပညာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗတ္ထ ဝိရတ္တစိတ္တော၊ ပညာယ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တော၊ ကရုဏာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗသတ္တာနုဂ္ဂဟာယ ပဝတ္တော. ယထာ ဟိ ကရုဏာ ဘဂဝတော သိနေဟသောကဝိရဟိတာ၊ ဧဝံ ပညာ အဟံကာရမမံကာရဝိနိမုတ္တာတိ အညမညဝိသောဓိတာ ပရမဝိသုဒ္ဓါ ဂုဏဝိသေသာ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒါဟိ ပကာသိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဣဒါနိ သုဂတောတိ ဣမဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သောဘနဂမနတ္တာ’’တိအာဒိ. ‘‘ဂတေ ဌိတေ’’တိအာဒီသု ဂမနမ္ပိ ဂတန္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဂမနမ္ပိ ဟိ ဂတန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. သောဘနန္တိ သုဘံ၊ သုဘဘာဝေါ ဝိသုဒ္ဓတာယ၊ ဝိသုဒ္ဓတာ ဒေါသဝိဂမေနာတိ အာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓမနဝဇ္ဇ’’န္တိ. ဂမနဉ္စ နာမ ဗဟုဝိဓန္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတံ ဂမနံ ဒဿေန္တော ‘‘အရိယမဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ. သော ဟိ နိဗ္ဗာနဿ ဂတိ အဓိဂမောတိ စ ကတွာ ဂတံ ဂမနန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ဣဒါနိ တဿေဝ ဂမနေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘တေန ဟေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ခေမံ ဒိသန္တိ နိဗ္ဗာနံ. အသဇ္ဇမာနောတိ ပရိပန္ထာဘာဝေန သုဂတိဂမနေပိ အသဇ္ဇန္တော သင်္ဂံ အကရောန္တော၊ ပဂေဝ ဣတရတ္ထ. အထ ဝါ ဧကာသနေ နိသီဒိတွာ ခိပ္ပါဘိညာဝသေနေဝ စတုန္နမ္ပိ မဂ္ဂါနံ ပဋိလဒ္ဓဘာဝတော အသဇ္ဇမာနော အဗဇ္ဈန္တော ဂတော. ယံ ဂမနံ ဂစ္ဆန္တော သဗ္ဗဂမနတ္ထံ အာဝဟတိ၊ သဗ္ဗဉ္စ အနုတ္တရံ သမ္ပတ္တိံ အာဝဟတိ၊ တဒေဝ သောဘနံ နာမ၊ တေန စ ဘဂဝါ ဂတောတိ အာဟ ‘‘ဣတိ သောဘနဂမနတ္တာ သုဂတော’’တိ သောဘနတ္ထော သုသဒ္ဒေါတိ ကတွာ.

အသုန္ဒရာနံ ဒုက္ခာနံ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တီနံ အဘာဝတော အစ္စန္တသုခတ္တာ ဧကန္တတော သုန္ဒရံ နာမ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ အာဟ ‘‘သုန္ဒရဉ္စေသ ဌာနံ ဂတော အမတံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၁၅၊ ဓ. ပ. ၂၀၃-၂၀၄). သမ္မာတိ သုဋ္ဌု. သုဋ္ဌု ဂမနဉ္စ နာမ ပဋိပက္ခေန အနဘိဘူတဿ ဂမနန္တိ အာဟ ‘‘ပဟီနေ ကိလေသေ ပုန အပစ္စာဂစ္ဆန္တော’’တိ၊ ပဟီနာနံ ပုန အသမုဒါစာရဝသေန အပစ္စာဂစ္ဆန္တော. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ အာဂမံ ဒဿေတွာ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ဝုတ္တဉ္စေတ’’န္တိအာဒိ. ဧတန္တိ တေန တေန မဂ္ဂေန ပဟီနကိလေသာနံ ပုန အပစ္စာဂမနံ၊ ဣဒဉ္စ သိခါပ္ပတ္တံ သမ္မာဂမနံ၊ ယာယ အာဂမနီယပဋိပဒါယ သိဒ္ဓံ၊ သာပိ သမ္မာဂမနမေဝါတိ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ သုဂတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မာ ဝါ အာဂတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမ္မာပဋိပတ္တိယာတိ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ သမ္ပာပနေ အဝိပရီတပဋိပတ္တိယာ. သဗ္ဗလောကဿ ဟိတသုခမေဝ ကရောန္တာတိ ဧတေန မဟာဗောဓိယာ ပဋိပဒါ အဝိဘာဂေန သဗ္ဗသတ္တာနံ သဗ္ဗဒါ ဟိတသုခါဝဟဘာဝေနေဝ ပဝတ္တတီတိ ဒဿေတိ. သဿတံ ဥစ္ဆေဒန္တိ ဣမေ အန္တေ အနုပဂစ္ဆန္တော ဂတောတိ ဧတေန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဂတိံ ဒဿေတိ. ကာမသုခံ အတ္တကိလမထန္တိ ဣမေ အနုပဂစ္ဆန္တော ဂတောတိ ဧတေန အရိယမဂ္ဂဂတိံ ဒဿေတိ.

တတြာတိ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ယုတ္တဿေဝ ဘာသနေ. နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ သာဓေတဗ္ဗေ စေတံ ဘုမ္မံ. အဘူတန္တိ အဘူတတ္ထံ. အတ္ထမုခေန ဟိ ဝါစာယ အဘူတတာ ဘူတတာ ဝါ. အတစ္ဆန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေန သမ္ပရာယိကေန ဝါ အနတ္ထေန သံဟိတံ အနတ္ထသံဟိတံ၊ အနတ္ထာဝဟံ. န အတ္ထောတိ အနတ္ထော၊ အတ္ထဿ ပဋိပက္ခော အဘာဝေါ စ၊ တေန သံဟိတံ၊ ပိသုဏဝါစံ သမ္ဖပ္ပလာပဉ္စာတိ အတ္ထော. ဧဝမေတ္ထ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝစီဒုစ္စရိတဿ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ပဌမာ ဝါစာ သီလဝန္တံ ‘‘ဒုဿီလော’’တိ၊ အစဏ္ဍာလာဒိံ ‘‘စဏ္ဍာလော’’တိအာဒိနာ ဘာသမာနဿ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဒုတိယာ ဒုဿီလံ ‘‘ဒုဿီလော’’တိ၊ စဏ္ဍာလာဒိမေဝ ‘‘စဏ္ဍာလော’’တိအာဒိနာ အဝိနယေန ဘာသမာနဿ. တတိယာ နေရယိကာဒိကဿ နေရယိကာဒိဘာဝဝိဘာဝနီကထာ ယထာ ‘‘အာပါယိကော ဒေဝဒတ္တော နေရယိကော’’တိအာဒိကာ. စတုတ္ထီ ‘‘ဝေဒဝိဟိတေန ယညဝိဓိနာ ပါဏာတိပါတာဒိကတံ သုဂတိံ အာဝဟတီ’’တိ လောကဿ ဗျာမောဟနကထာ. ပဉ္စမီ ဘူတေန ပေသုညုပသံဟာရာ ကထာ. ဆဋ္ဌာ ယုတ္တပတ္တဋ္ဌာနေ ပဝတ္တိတာ ဒါနသီလာဒိကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သမ္မာ ဂဒတ္တာတိ ယထာဝုတ္တံ အဘူတာဒိံ ဝဇ္ဇေတွာ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ ပိယံ မနာပံ တတော ဧဝ သမ္မာ သုဋ္ဌု ဂဒနတော သုဂတော. အာပါထဂမနမတ္တေန ကဿစိ အပ္ပိယမ္ပိ ဟိ ဘဂဝတော ဝစနံ ပိယံ မနာပမေဝ အတ္ထသိဒ္ဓိယာ လောကဿ ဟိတသုခါဝဟတ္တာ. ဧတ္ထ ပန ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ ‘‘သုဂတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အပရော နယော – သောဘနံ ဂတံ ဂမနံ ဧတဿာတိ သုဂတော. ဘဂဝတော ဟိ ဝေနေယျဇနုပသင်္ကမနံ ဧကန္တေန တေသံ ဟိတသုခနိပ္ဖါဒနတော သောဘနံ ဘဒ္ဒကံ. တထာ လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပ္ပဋိမဏ္ဍိတရူပကာယတာယ ဒုတဝိလမ္ဗိတခလိတာနုကဍ္ဎနနိပ္ပီဠနုက္ကုဋိကကုဋိလာကုလတာဒိဒေါသဝိရဟိတံ ဝိလာသိတရာဇဟံသဝသဘဝါရဏမိဂရာဇဂမနံ ကာယဂမနံ ဉာဏဂမနဉ္စ ဝိပုလနိမ္မလကရုဏာသတိဝီရိယာဒိဂုဏဝိသေသဟိတမဘိနီဟာရတော ယာဝ မဟာဗောဓိ အနဝဇ္ဇတာယ သတ္တာနံ ဟိတသုခါဝဟတာယ စ သောဘနမေဝ. အထ ဝါ သယမ္ဘူဉာဏေန သကလမ္ပိ လောကံ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပရိဇာနန္တော သမ္မာ ဂတော အဝဂတောတိ သုဂတော. တထာ လောကသမုဒယံ ပဟာနာဘိသမယဝသေန ပဇဟန္တော အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေန္တော သမ္မာ ဂတော အတီတောတိ သုဂတော. လောကနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော အဓိဂတောတိ သုဂတော. လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ဘာဝနာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော ပဋိပန္နောတိ သုဂတော. တထာ ယံ ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ ဉာတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ၊ သဗ္ဗံ တံ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ သမ္မာ ပစ္စက္ခတော ဂတော အဗ္ဘညာသီတိ သုဂတော.

ဣဒါနိ လောကဝိဒူတိ ဣမဿ အတ္ထံ ပကာသေန္တော အာဟ ‘‘သဗ္ဗထာ ဝိဒိတလောကတ္တာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သဗ္ဗထာတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန၊ ယော ယော လောကော ယေန ယေန ပကာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော၊ တေန တေန ပကာရေနာတိ အတ္ထော. တေ ပန ပကာရေ ဒဿေတုံ ‘‘သဘာဝတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သဘာဝတောတိ ဒုက္ခသဘာဝတော. သဗ္ဗော ဟိ လောကော ဒုက္ခသဘာဝေါ. ယထာဟ ‘‘သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ’’တိ. သမုဒယတောတိ ယတော သမုဒေတိ၊ တတော တဏှာဒိတော. နိရောဓတောတိ ယတ္ထ သော နိရုဇ္ဈတိ၊ တတော ဝိသင်္ခါရတော. နိရောဓူပါယတောတိ ယေန ဝိဓိနာ သော နိရောဓော ပတ္တဗ္ဗော၊ တတော အရိယမဂ္ဂတော ဣတော အညဿ ပကာရဿ အဘာဝါ. ဣတိ ‘‘သဗ္ဗထာ လောကံ အဝေဒီ’’တိ ဝတွာ တဒတ္ထသာဓကံ သုတ္တံ ဒဿေန္တော ‘‘ယတ္ထ ခေါ၊ အာဝုသော’’တိအာဒိမာဟ. ဣဒဉ္စ သုတ္တံ ‘‘ယတ္ထ ခေါ၊ ဘန္တေ၊ န ဇာယတိ။ပေ။ န ဥပပဇ္ဇတိ၊ သက္ကာ နု ခေါ သော၊ ဘန္တေ၊ ဂမနေန လောကဿ အန္တော ဉာတုံ ဝါ ဒဋ္ဌုံ ဝါ ပါပုဏိတုံ ဝါ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၀၇၊ အ. နိ. ၄.၄၅) ဩကာသလောကဿ ဂတိံ သန္ဓာယ ရောဟိတဒေဝပုတ္တေန ပုဋ္ဌော ဘဂဝါ အဘာသိ. တတ္ထ န ဇာယတီတိအာဒိနာ ဥဇုကံ ဇာတိအာဒီနိ ပဋိက္ခိပိတွာ န စဝတိ န ဥပပဇ္ဇတီတိ ပဒဒွယေန အပရာပရံ စဝနုပပတနာနိ ပဋိက္ခိပတိ. ကေစိ ပန ‘‘န ဇာယတီတိအာဒိ ဂဗ္ဘသေယျကာဒိဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဣတရံ ဩပပါတိကဝသေနာ’’တိ ဝဒန္တိ. တန္တိ ဇာတိအာဒိရဟိတံ. ဂမနေနာတိ ပဒသာ ဂမနေန. လောကဿန္တန္တိ သင်္ခါရလောကဿ အန္တဘူတံ နိဗ္ဗာနံ. ဉာတေယျန္တိ ဇာနိတဗ္ဗံ. ဒဋ္ဌေယျန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပတ္တေယျန္တိ ပတ္တဗ္ဗံ. ‘‘ဉာတာယံ ဒိဋ္ဌာယံ ပတ္တာယ’’န္တိ ဝါ ပါဌော၊ တတ္ထ ဂမနေန လောကဿန္တံ ဉာတာ အယံ ဒိဋ္ဌာ အယံ ပတ္တာ အယန္တိ န ဝဒါမီတိ အတ္ထော. အယန္တိ နိဗ္ဗာနတ္ထိကော.

ကာမံ ပဒသာ ဂမနေန ဂန္တွာ လောကဿန္တံ ဉာတုံ ဒဋ္ဌုံ ပတ္တုံ ဝါ န သက္ကာ၊ အပိ စ ပရိမိတပရိစ္ဆိန္နဋ္ဌာနေ တံ ပညာပေတွာ ဒဿေမီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အပိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေတိ ဗျာမပ္ပမာဏေ အတ္တဘာဝေ. ဣမိနာ ရူပက္ခန္ဓံ ဒဿေတိ. သသညိမှီတိ သညာယ သဟိတေ. ဣမိနာ သညာသီသေန ဝေဒနာဒယော တယော ခန္ဓေ ဒဿေတိ သညာသဟိတတ္တာ ဧဝ. သမနကေတိ သဝိညာဏကေတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ဝိညာဏက္ခန္ဓံ ဒဿေတိ၊ အဝိညာဏကေ ပန ဥတုသမုဋ္ဌာနရူပသမုဒါယမတ္တေ ပညာပေတုံ န သက္ကာတိ အဓိပ္ပါယော. လောကန္တိ ခန္ဓာဒိလောကံ. လောကနိရောဓန္တိ တဿ လောကဿ နိရုဇ္ဈနံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ ဟိ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ပညာပနတော သရီရသ္မိံယေဝ ပညာပေတိ. အဒေသမ္ပိ ဟိ တံ ယေသံ နိရောဓော၊ တေသံ ဝသေန ဒေသတောပိ ဥပစာရဝသေန နိဒ္ဒိသီယတိ ယထာ ‘‘စက္ခုံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ၊ ဧတ္ထေသာ တဏှာ ပဟီယမာနာ ပဟီယတိ၊ ဧတ္ထ နိရုဇ္ဈမာနာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၁၊ မ. နိ. ၁.၁၃၄၊ ဝိဘ. ၂၀၄).

ဂမနေနာတိ ပါကတိကဂမနေန. လောကဿန္တောတိ သင်္ခါရလောကဿ အန္တော အန္တကိရိယာယ ဟေတုဘူတံ နိဗ္ဗာနံ. ကုဒါစနန္တိ ကဒါစိပိ. အပ္ပတွာတိ အဂ္ဂမဂ္ဂေန အနဓိဂန္တွာ. ပမောစနန္တိ ပမုတ္တိ နိဿရဏံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ လောကန္တံ အပ္ပတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုတ္တိ နတ္ထိ၊ တသ္မာ. ဟဝေတိ နိပါတမတ္တံ. လောကဝိဒူတိ သဘာဝါဒိတော သဗ္ဗံ လောကံ ဝိဇာနန္တော. သုမေဓောတိ သုန္ဒရပညော. လောကန္တဂူတိ ပရိညာဘိသမယေန လောကံ ဝိဒိတွာ ပဟာနာဘိသမယေန လောကန္တဂူ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ပရိနိဋ္ဌိတတ္တာ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယော. သဗ္ဗေသံ ကိလေသာနံ သမိတတ္တာ စတုသစ္စဓမ္မာနံ ဝါ အဘိသမိတတ္တာ သမိတာဝီ. နာသီသတီတိ န ပတ္ထေတိ၊ ယထာ ဣမံ လောကံ၊ ဧဝံ ပရဉ္စ လောကံ နာသီသတိ အပ္ပဋိသန္ဓိကတ္တာ.

ဧဝံ ယဒိပိ လောကဝိဒုတာ အနဝသေသတော ဒဿိတာ သဘာဝါဒိတော ဒဿိတတ္တာ၊ လောကော ပန ဧကဒေသေနေဝ ဝုတ္တောတိ တံ အနဝသေသတော ဒဿေတုံ ‘‘အပိ စ တယော လောကာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ခန္ဓာနံ သမူဟော သန္တာနော စ သတ္တလောကော. ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ သတ္တော၊ လောကီယတိ ဧတ္ထ ကုသလာကုသလံ တဗ္ဗိပါကော စာတိ လောကော. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ရူပါဒီနံ သမူဟော သန္တာနော စ ဩကာသလောကော လောကီယန္တိ ဧတ္ထ ဇင်္ဂမာ ထာဝရာ စ တေသဉ္စ ဩကာသဘူတောတိ ကတွာ. တဒါဓာရတာယ ဟေသ ‘‘ဘာဇနလောကော’’တိပိ ဝုစ္စတိ. ဥဘယေပိ ခန္ဓာ သင်္ခါရလောကော ပစ္စယေဟိ သင်္ခရီယန္တိ လုဇ္ဇန္တိ ပလုဇ္ဇန္တိ စာတိ. အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကာ၊ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိကာတိ အတ္ထော. ပစ္စယတ္ထော ဟေတ္ထ အာဟာရသဒ္ဒေါ ‘‘အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဥပ္ပါဒါယာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၂၃၂) ဝိယ. ဧဝဉှိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ’’တိ ဣမိနာ အသညသတ္တာပိ ပရိဂ္ဂဟိတာ ဟောန္တိ. သာ ပနာယံ အာဟာရဋ္ဌိတိကတာ နိပ္ပရိယာယတော သင်္ခါရဓမ္မော၊ န သတ္တဓမ္မောတိ အာဟ ‘‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ အာဂတဋ္ဌာနေ သင်္ခါရလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ.