နိဿဂ္ဂိယကထာဝဏ္ဏနာ

၅၅၁. ဧဝံ အနိယတကထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နိဿဂ္ဂိယကထံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ခေါမ’’န္တိအာဒိ. ခေါမန္တိ ဧဝံနာမကံ စီဝရံ. ခေါမန္တိ ဂစ္ဆဝိသေသဿ နာမံ၊ တဿ ဝါကေဟိ ကတစီဝရံ ကာရဏောပစာရဝေါဟာရဝသေန ‘‘ခေါမ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကပ္ပါသန္တိ ကပ္ပါသသုတ္တမယံ စီဝရံ၊ ဣဒမ္ပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ‘‘ကပ္ပါသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကောသေယျံ နာမ ကောသကာရကိမိကောသံ၊ ကောသေန နိဗ္ဗတ္တံ သုတ္တံ ကောသေယျံ. ဣဓ ပန တေန ကောသေယျသုတ္တေန နိဗ္ဗတ္တံ စီဝရံ ‘‘ကောသေယျ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သာဏန္တိ သာဏဝါကသုတ္တေဟိ ဝါယိတွာ ကတစီဝရံ. ဣဒဉ္စ ခေါမံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဘင်္ဂန္တိ ခေါမသုတ္တာဒီနိ သဗ္ဗာနိ၊ ဧကစ္စာနိ ဝါ မိဿေတွာ ကတစီဝရံ. ဣဒမ္ပိ ကရဏပ္ပကာရေန လဒ္ဓနာမကံ. ‘‘ဘင်္ဂံ နာမ ဧကာ ဂစ္ဆဇာတိ၊ တဿာ ဝါကမယသုတ္တေဟိ ဝါယိတွာ ကတစီဝရ’’န္တိ ကေစိ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ခေါမံ ဝိယ ဂဟေတဗ္ဗံ. ကမ္ဗလန္တိ မနုဿလောမဝါဠလောမံ ဝိနာ သေသလောမေဟိ ဝါယိတွာ ကတစီဝရံ ဝုတ္တန္တိ. ဣဒံ ‘‘စီဝရံ နာမ ဆန္နံ စီဝရာနံ အညတရံ စီဝရ’’န္တိ (ပါရာ. ၄၆၃) ပဒဘာဇနေ စ ‘‘ခေါမံ ကပ္ပါသိကံ ကောသေယျံ ကမ္ဗလံ သာဏံ ဘင်္ဂ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၂-၄၆၃) အဋ္ဌကထာယ စ ဝုတ္တံ သန္ဓာယာဟ. ‘‘ဇာတိတော’’တိ ဣဒံ ပမာဏာဒိဘေဒဿ ဝက္ခမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. ဇာတိတောတိ ခေါမာဒိသာမညတော. သာမညဉှိ ‘‘ဇာတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဒီဃရဿထူလသုခုမနီလပီတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ သဗ္ဗေသံ ဝတ္ထာဝယဝါနံ သင်္ဂါဟိကခေါမသုတ္တမယတာသာမညံ ဇာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ သေသေသုပိ.

၅၅၂. ဒုကူလန္တိ ဧဝံနာမကံ ရုက္ခဝါကမယစီဝရံ. ပတ္တုဏ္ဏန္တိ ပတ္တုဏ္ဏဒေသေ သဉ္ဇာတဝတ္ထံ. ‘‘ပတ္တုဏ္ဏံ ကောသေယျဝိသေသော’’တိ အဘိဓာနကောသေ ဝုတ္တံ. စိနန္တိ စိနဒေသေ ဥပ္ပန္နဝတ္ထံ. သောမာရပဋ္ဋကန္တိ သောမာရဒေသေ ဥပ္ပန္နဝတ္ထံ. ‘‘သောမာရစိနပဋက’’န္တိပိ လိခန္တိ၊ သောယေဝတ္ထော. ဣဒ္ဓိဇန္တိ ဧဟိဘိက္ခူနံ ပုညိဒ္ဓိယာ နိဗ္ဗတ္တံ စီဝရံ. ဒေဝဒိန္နန္တိ ဒေဝတာဟိ ဒိန္နံ စီဝရံ. တဉှိ ကပ္ပရုက္ခေ နိဗ္ဗတ္တံ၊ ဇာလိနိယာ ဒေဝကညာယ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ ဒိန္နဝတ္ထသဒိသံ. တဿာတိ ဇာတိတော ဆဗ္ဗိဓဿ ကပ္ပိယစီဝရဿ. ဣဒံ ဆဗ္ဗိဓစီဝရံ ယထာရဟံ အနုလောမိကံ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဒုကူလဉှိ သာဏဿ အနုလောမံ ဝါကမယတ္တာ၊ ပတ္တုဏ္ဏာဒီနိ ကောသေယျဿ အနုလောမာနိ ပါဏကေဟိ ကတသုတ္တမယတ္တာ၊ ဣဒ္ဓိဇမ္ပိ ခေါမာဒီနံယေဝ အညတရံ ဟောတီတိ တေသံ အနုလောမံ၊ ဒေဝဒိန္နမ္ပိ ခေါမာဒီနံယေဝ အနုလောမံ ဟောတိ တေသံ အညတရဘာဝတော. ယထာဟ –

‘‘သာဏဿ တု ဒုကူလဉှိ၊ ဣဒ္ဓိဇံ ဒေဝဒိန္နကံ၊

ခေါမာဒီနံဝသိဋ္ဌံတု၊ ကောသေယျဿာနုလောမိက’’န္တိ.

၅၅၃. တိဏ္ဏံ စီဝရာနံ သမာဟာရော တိစီဝရန္တိ ပမာဏယုတ္တံ သင်္ဃာဋိအာဒိနာမေန အဓိဋ္ဌိတစီဝရဿေဝ နာမတ္တာ တဒေဝ ဝုစ္စတိ. ဂဏနဝသေန ယံ ကိဉ္စိ စီဝရတ္တယံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. သမုဒ္ဒေကဒေသောပိ ယထာ ‘‘သမုဒ္ဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ အဓိဋ္ဌိတေသု တီသု စီဝရေသု အညတရံ ‘‘တိစီဝရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ပရိက္ခာရစောဠန္တိ သင်္ဃာဋိအာဒိဝိသိဋ္ဌနာမေဟိ အနဓိဋ္ဌိတံ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ အာယာမေန အဋ္ဌင်္ဂုလံ သုဂတင်္ဂုလေန စတုရင်္ဂုလဝိတ္ထတံ ပစ္ဆိမံ စီဝရ’’န္တိ (ပါရာ. ၃၅၈) အနုညာတံ ပစ္ဆိမစီဝရပရိယန္တံ ကတွာ ကတာကတဿ ယဿ ကဿစိ စီဝရဿ ရုဠှိသညာ.

မုခံ သန္ဒမာနလာလံ ပုဉ္ဆတိ ဧတေနာတိ မုခပုဉ္ဆနန္တိ ကပေါလတော နိစ္စံ သန္ဒမာနလာလာနံ ပုဉ္ဆနတ္ထာယ အနုညာတဿ စီဝရဝိသေသဿ နာမံ. နိသီဒန္တိ ဧတ္ထာတိ နိသီဒနန္တိ စ ဘိက္ခူနံ အတ္ထရိတွာ နိသီဒိတုံ အနုညာတဿ စီဝရဿ နာမံ. အဓိဋ္ဌေယျာတိ ‘‘ဣမံ ကဏ္ဍုပ္ပဋိစ္ဆာဒိ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိ. ဝိ. ၅၈၅) ဝက္ခမာနနယေန နာမံ ဂဟေတွာ အဓိဋ္ဌေယျာတိ အတ္ထော. ပစ္စတ္ထရဏမေဝ စာတိ သံဃိကေ မဉ္စပီဌေ သရီရသမ္ဖုသနေန အာပဇ္ဇိတဗ္ဗာယ အာပတ္တိယာ မောစနတ္ထာယ တတ္ထ အတ္ထရိတွာ ပရိဘောဂတ္ထာယ အနုညာတံ ပစ္စတ္ထရဏစီဝရဉ္စ.

၅၅၄. ဧကာဟန္တိ ဝသနကိရိယာယ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. တိစီဝရန္တိ တိစီဝရေန. ဝိပ္ပဝသေယျာတိ ‘‘သင်္ဃာဋိယာ ဝါ ဥတ္တရာသင်္ဂေန ဝါ အန္တရဝါသကေန ဝါ’’တိ (ပါရာ. ၄၇၆) ဝုတ္တတ္တာ ဧကဒေသေ သမုဒါယောပစာရဝသေန အဝယဝဿ ဝစနတော တိဏ္ဏံ စီဝရာနံ အညတရေနာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တထာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဝိနာ’’တိ ဣဒံ ပစ္စာမသတိ. အဓိဋ္ဌာတိ အဓိဋ္ဌာယာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၂၊ ၂၃၊ အ. နိ. ၆.၅၈) ယထာ၊ ဧတ္ထ ‘‘ဝဠဉ္ဇိယမာန’’န္တိ သေသော၊ အဓိဋ္ဌာယ ဝဠဉ္ဇိယမာနံ နိသီဒနံ တထာ ဝိနာ စတုမာသံ န ဝသေယျာတိ ယောဇနာ.

၅၅၅. ကပ္ပိယန္တိ ကပ္ပိယကာရဏံ နီလာဒိဝဏ္ဏဘေဒကရဏံ. ကပ္ပိယန္တိ စ ကာရဏေ ကာရိယူပစာရေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ဗိန္ဒုံ ဒတွာတိ ‘‘နီလံ ဝါ ကဒ္ဒမံ ဝါ ကာဠသာမံ ဝါ’’တိ (ပါစိ. ၃၆၈) ဝုတ္တလောဟမလာဒိနာ ယေန ကေနစိပိ မင်္ဂုလပိဋ္ဌိပ္ပမာဏာဒိကံ ဗိန္ဒုံ ဒတွာ. တတ္ထာတိ တေသု အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗေသု တိစီဝရာဒီသု၊ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. တိစီဝရန္တိ နိဒ္ဓါရိတဗ္ဗံ. ဥပပန္နန္တိ ယုတ္တံ. ပမာဏေနာတိ အနန္တရံ ဝက္ခမာနေန ပမာဏေန. အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ‘‘ဣမံ သင်္ဃာဋိံ အဓိဋ္ဌာမီ’’တိအာဒိနာ ဝက္ခမာနနယေန နာမံ ဝတွာ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ဧဝကာရေန ပန နာမံ ဝတွာ န ဝိကပ္ပေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ဧသ နယော သေသစီဝရေသုပိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုံ၊ န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိအာဒိ (မဟာဝ. ၃၅၈). တသ္မာ တိစီဝရာဒီနိ အဓိဋ္ဌဟန္တေန ‘‘ဣမံ သင်္ဃာဋိံ အဓိဋ္ဌာမီ’’တိအာဒိနာ နာမံ ဝတွာ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ဝိကပ္ပေန္တေန ပန ‘‘ဣမံ သင်္ဃာဋိ’’န္တိအာဒိနာ တဿ စီဝရဿ နာမံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဣမံ စီဝရံ တုယှံ ဝိကပ္ပေမီ’’တိ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗံ. တိစီဝရံ ဝါ ဟောတု အညံ ဝါ၊ ယဒိ တံ တံ နာမံ ဂဟေတွာ ဝိကပ္ပေတိ၊ အဝိကပ္ပိတံ ဟောတိ အတိရေကစီဝရဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတိ. တံ စီဝရန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

၅၅၆-၇. ‘‘ဥပပန္နံ ပမာဏေနာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တပ္ပမာဏံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ပစ္ဆိမန္တေနာ’’တိအာဒိ. သင်္ဃဋိတဋ္ဌေန သင်္ဃာဋိ. ဝတ္ထခဏ္ဍာနိ သိဗ္ဗနကမ္မေန သင်္ဃဋေတွာ ကတတ္တာ ‘‘သင်္ဃာဋီ’’တိ စီဝရာနံ သာမညနာမံ. ဣဓ ပန ရုဠှိယာ အန္တရဝါသကာဒိဝိသေသနာမဗျတိရိတ္တေ စီဝရဝိသေသေ ဝတ္တတိ. မုဋ္ဌိပဉ္စကာတိ ဧတ္ထ ဧကာဒီနမဋ္ဌာရသန္တာနံ သင်္ချာသဒ္ဒါနံ သင်္ချေယျေ ဝတ္တမာနတ္တာ ပဉ္စသဒ္ဒေါ စီဝရပ္ပမာဏပ္ပကရဏတော လဗ္ဘမာနဟတ္ထသင်္ခါတရတနေယေဝ ပဝတ္တတိ၊ တေနေဝ မုဋ္ဌိသဒ္ဒေါပိ ဥတ္တရပဒလောပေန မုဋ္ဌိရတနေ ဝတ္တတိ. ပဉ္စန္နံ ပူရဏော ပဉ္စမော၊ မုဋ္ဌိယာ ပဉ္စမော မုဋ္ဌိပဉ္စမော. မုဋ္ဌိပဉ္စမော ပရိမာဏမေတိဿာတိ ‘‘မုဋ္ဌိပဉ္စမကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ မ-ကာရလောပေန ‘‘မုဋ္ဌိပဉ္စကာ’’တိ သင်္ဃာဋိ ဝုတ္တာ.

မုဋ္ဌိတ္တိကာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန သင်္ချေယျေ ဝတ္တမာနော တိ-သဒ္ဒေါ စီဝရပ္ပမာဏပ္ပကရဏတော လဗ္ဘမာနဟတ္ထသင်္ခါတရတနေယေဝ ဝတ္တတိ၊ တေနေဝ မုဋ္ဌိသဒ္ဒေါပိ ဥတ္တရပဒလောပေန မုဋ္ဌိရတနေ ဝတ္တတိ. တိဏ္ဏံ ပူရဏော တတိယော၊ မုဋ္ဌိယာ တတိယော မုဋ္ဌိတတိယော၊ မုဋ္ဌိတတိယော ပရိမာဏမေတိဿာတိ ‘‘မုဋ္ဌိတတိယကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ တိယ-ပစ္စယလောပေန ‘‘မုဋ္ဌိတ္တိကာ’’တိ သင်္ဃာဋိယေဝ ဝုစ္စတိ. ဧဝမုပရိပိ. တိရိယန္တိ တိရိယတော.

ဥတ္တမန္တေနာတိ ဥက္ကဋ္ဌပရိမာဏန္တေန. သတ္ထုနော စီဝရူနာပီတိ ‘‘တတြိဒံ သုဂတဿ သုဂတစီဝရပ္ပမာဏံ၊ ဒီဃသော နဝ ဝိဒတ္ထိယော သုဂတဝိဒတ္ထိယာ၊ တိရိယံ ဆ ဝိဒတ္ထိယော’’တိ (ပါစိ. ၅၄၈) ဝုတ္တပ္ပမာဏသုဂတစီဝရတော ဦနာပိ. ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ၊ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန တတ္တကမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ၊ တတော စေ ဦနံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အတ္ထော. အန္တဒွယသန္ဒဿနေန ဥဘယမဇ္ဈေ ယံ ပဟောနကရုစ္စနကပ္ပမာဏံ၊ တံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

၅၅၈. မုဋ္ဌိပဉ္စကသဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနိဓ ဒီဃန္တေ ဝတ္တတိ. မုဋ္ဌိပဉ္စကော ဒီဃန္တော ယဿ၊ ယသ္မိံ ဝါ ပမာဏေတိ ဝိဂ္ဂဟော၊ ဒီဃန္တတော မုဋ္ဌိပဉ္စကပ္ပမာဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘မုဋ္ဌိပဉ္စမ’’န္တိပိ လိခန္တိ. တိရိယန္တတောတိ ဝိတ္ထာရန္တတော. အဍ္ဎဟတ္ထော အဍ္ဎော ဥတ္တရပဒလောပေန၊ သော တေယျော တတိယော ယဿ ပမာဏဿာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ တံ၊ အဍ္ဎတေယျရတနပ္ပမာဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဒွိဟတ္ထံ ဝါတိ ဒွေ ဟတ္ထာ ယဿ ပမာဏဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော၊ ဒွိရတနပ္ပမာဏံ ဝါ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣဒဉ္စ ‘‘တိရိယံ ဒွိဟတ္ထောပိ ဝဋ္ဋတိ. ပါရုပနေနပိ ဟိ သက္ကာ နာဘိံ ပဋိစ္ဆာဒေတု’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉) အဋ္ဌကထာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. ‘‘သေသေ အန္တရဝါသကေ’’တိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တပရိမာဏေန ပရိမိတစီဝရနိဒဿနံ.

၅၅၉. အဟတာဟတကပ္ပါနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဝတ္ထာန’’န္တိ သေသော. အဟတာနံ ဝတ္ထာနန္တိ နဝဝတ္ထာနံ. အဟတတော ကိဉ္စိ ဦနာနိ အဟတကပ္ပါနိ၊ တေသံ နဝဝေါဟာရူပဂါနံ ကတိပယဓောတာနံ ဝတ္ထာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သင်္ဃာဋီတိ သင်္ဃာဋိနာမကစီဝရံ. ဒိဂုဏာတိ ဒုပဋ္ဋကတာ.

၅၆၀. ဥတုဒ္ဓဋာနန္တိ အတိက္ကန္တဒိဝသာနံ၊ ဗဟုကာလံ နိဝါသေတွာ ပရိစ္စတ္တာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ယာနိ ဥတုတော ဥဒ္ဓဋာနိ၊ တေသံ ဝတ္ထာနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ တိဏ္ဏံ ဥတူနမညတရံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတာနံ ပုရာဏဝတ္ထာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စီဝရာနန္တိ စီဝရတ္ထာနိ ဝတ္ထာနေဝ ဂဟိတာနိ. စတုဂ္ဂုဏာတိ စတုပဋ္ဋာ. သေသာ ဒုဝေတိ အန္တရဝါသကဥတ္တရာသင်္ဂါ ဒွေ. ယထာသုခန္တိ ယထာရုစိ. ပံသုကူလန္တိ သုသာနာဒီသု ပတိတပိလောတိကစီဝရံ.

၅၆၁. ‘‘တီဏိပီ’’တိအာဒီသု ‘‘တိစီဝရေ ကယိရမာနေ သဗ္ဗံ ဆိန္နကံ နပ္ပဟောတီ’’တိ ပါဠိယံ အာဂတဝတ္ထုမှိ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဒွေ ဆိန္နကာနိ ဧကံ အဆိန္နက’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၆၀) အာဒိဝစနတော ‘‘စီဝရ’’န္တိ သေသော. ဆိန္ဒိတဗ္ဗန္တိ ဝတ္ထာနိ ဆိန္ဒိတွာ သိဗ္ဗေတွာ ကာတဗ္ဗံ. ပဟောတိ စေတိ ဝတ္ထာနိ ဆိန္ဒိတွာ ကရဏေ ယဒိ စီဝရဿ ပဟောတိ. သဗ္ဗေသူတိ တီသု စီဝရေသု. အပ္ပဟောန္တေသူတိ ဝတ္ထာနံ ဆိန္ဒိတွာ သိဗ္ဗနေန အပ္ပဟောန္တေသု. အနွာဓိကန္တိ ဝတ္ထေ ဦနာတိရေကံ အပနေတွာ အာဂန္တုကပတ္တသင်္ခါတံ အနုဝါတံ စီဝရဿ ပရိယန္တေ၊ မဇ္ဈေ စ ယထာရဟံ ဒီဃရဿပရိမာဏယုတ္တံ အလ္လိယာပေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

၅၆၂. အစ္ဆိန္နံ ဝါတိ ယထာဝုတ္တနယေန အစ္ဆိန္နံ ဝါ. အနာဒိန္နန္တိ အနာဒိန္နအာဂန္တုကပတ္တံ. တိစီဝရန္တိ တီသု စီဝရေသု ဧကေကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒုဗ္ဘောဂေနာတိ ဒုဋ္ဌု ပရိဘောဂေန. ယထာ ပရိဘုတ္တံ နဿတိ၊ တထာ ကိလိဋ္ဌာနံ ဓောဝနာဒိမကတွာ နိဝါသနာဒိနာ ပရိဘောဂေန.

၅၆၃-၄. ကုသိန္တိ အာယာမတော စ ဝိတ္ထာရတော စ အနုဝါတံ စီဝရမဇ္ဈေ တာဒိသမေဝ ဒီဃပတ္တဉ္စ. ဝုတ္တဉှေတံ စီဝရက္ခန္ဓအဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကုသီတိ အာယာမတော စ ဝိတ္ထာရတော စ အနုဝါတာဒီနံ ဒီဃပတ္တာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၄၅). အဍ္ဎကုသိန္တိ အနုဝါတသဒိသံ စီဝရမဇ္ဈေ တတ္ထ တတ္ထ ရဿပတ္တံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အဍ္ဎကုသီတိ အန္တရန္တရာ ရဿပတ္တာနံ နာမ’’န္တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၄၅). မဏ္ဍလန္တိ ဧကေကသ္မိံ ခဏ္ဍေ မဟာမဏ္ဍလံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘မဏ္ဍလန္တိ ပဉ္စခဏ္ဍိကစီဝရဿ ဧကေကသ္မိံ ခဏ္ဍေ မဟာမဏ္ဍလ’’န္တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၄၅). အဍ္ဎမဏ္ဍလန္တိ မဏ္ဍလဿ အန္တော နိဝေသိယမာနံ ခုဒ္ဒကမဏ္ဍလံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အဍ္ဎမဏ္ဍလန္တိ ခုဒ္ဒကမဏ္ဍလ’’န္တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၄၅). ဝိဝဋ္ဋန္တိ မဏ္ဍလံ၊ အဍ္ဎမဏ္ဍလဉ္စာတိ ဒွေ ဧကတော ကတွာ သိဗ္ဗိတံ ဝေမဇ္ဈေ ခဏ္ဍံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ဝိဝဋ္ဋန္တိ မဏ္ဍလဉ္စ အဍ္ဎမဏ္ဍလဉ္စ ဧကတော ကတွာ သိဗ္ဗိတံ မဇ္ဈိမခဏ္ဍ’’န္တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၄၅). အနုဝိဝဋ္ဋန္တိ မဇ္ဈိမခဏ္ဍဿ ဥဘောသု ပဿေသု သိဗ္ဗိတံ တထေဝ ဒွိမဏ္ဍလပတ္တံ ခဏ္ဍဒွယံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အနုဝိဝဋ္ဋန္တိ တဿ ဥဘောသု ပဿေသု ဒွေ ခဏ္ဍာနီ’’တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၄၅). ဗာဟန္တန္တိ တေသံ အနုဝိဝဋ္ဋာနံ ဗာဟိရပဿေ သိဗ္ဗိတံ ဗာဟိရခဏ္ဍဒွယံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ဗာဟန္တန္တိ တေသံ အနုဝိဝဋ္ဋာနံ ဗဟိ ဧကေကံ ခဏ္ဍ’’န္တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၄၅).

ပဉ္စန္နံ သမာဟာရော ပဉ္စကံ၊ ဒဿိတပ္ပကာရပဉ္စခဏ္ဍေဟိ သိဗ္ဗိတစီဝရံ ပဉ္စကံ နာမ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သတ္တခဏ္ဍာဒီဟိ သိဗ္ဗိတစီဝရာနံ ဂဟဏံ. တေနေဝေတ္ထာဟ ‘‘ကတ္တဗ္ဗံ တု တိစီဝရ’’န္တိ. သတ္တခဏ္ဍဿ စီဝရဿ ဧကံ မဇ္ဈိမခဏ္ဍံ ဝိဝဋ္ဋနာမမေဝ ဟောတိ၊ တဿ ဥဘောသု ပဿေသု ဒွေ ဒွေ ခဏ္ဍာနိ စူဠာနုဝိဝဋ္ဋမဟာနုဝိဝဋ္ဋသင်္ခါတာနိ အနုဝိဝဋ္ဋနာမာနေဝ ဟောန္တိ. ဝုတ္တဉ္စေတံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အထ ဝါ အနုဝိဝဋ္ဋန္တိ ဝိဝဋ္ဋဿ ဧကပဿတော ဒွိန္နံ၊ ဧကပဿတော ဒွိန္နန္တိ စတုန္နမ္ပိ ခဏ္ဍာနမေတံ နာမ’’န္တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၄၅). ဗာဟန္တန္တိ ဒွီသု ပရိယန္တေသု သိဗ္ဗနီယံ ဗာဟိရခဏ္ဍဒွယံ၊ တဉ္စ သင်္ဃဋေတွာ ဗာဟမတ္ထကေ ဌပိယမာနတ္တာ ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိအာဒီသု ဝိယ အာဓေယျေ အာဓာရောပစာရဝသေန ဗာဟာတိ စ စီဝရဿ ပရိယန္တာဝယဝတ္တာ ‘‘အန္တ’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ဗာဟန္တန္တိ သုပ္ပမာဏံ စီဝရံ ပါရုပန္တေန သံဟရိတွာ ဗာဟာယ ဥပရိ ဌပိတာ ဥဘော အန္တာ ဗဟိမုခါ တိဋ္ဌန္တိ၊ တေသံ ဧတံ နာမ’’န္တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၄၅). ဣဒံ သတ္တခဏ္ဍစီဝရမေဝ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝိဟိတန္တိ ဣဒါနိပိ တဒေဝ ဝဋ္ဋတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အယမေဝ ဟိ နယော မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော’’တိ. ဘိက္ခုနာ ကုသိံ။ပေ။ ဗာဟန္တမ္ပိစာတိ သဗ္ဗံ ဝိဓိံ ဒဿေတွာဝ ဆိန္နံ ပဉ္စကာဒိပ္ပဘေဒကံ သမဏသာရုပ္ပံ တိစီဝရံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ.

၅၆၅-၆. ယထာဝုတ္တဝိဓိံ အဝိရာဓေတွာ စီဝရံ ကပ္ပဗိန္ဒုံ ဒတွာ သင်္ဃာဋိအာဒိနာမေန အဓိဋ္ဌာယ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အဓိဋ္ဌာနံ ကထံ ဘိဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘ဒါနေနာ’’တိအာဒိ. ဒါနေနာတိ အညဿ ဒါနေန. အစ္ဆိဇ္ဇဂါဟေနာတိ အညေန အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏေန. ဝိဿာသဂ္ဂဟဏေန စာတိ အတ္တနိ ဝိဿာသေန အညဿ ဂဟဏေန. ဟီနာယာဝတ္တနေနာတိ သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယ ဂိဟိဘာဝူပဂမနေန အညဿ ဒါနေ ဝိယ စီဝရေ နိရာလယဘာဝေနေဝ ပရိစ္စတ္တာ.

ကေစိ ပန ‘‘ဟီနာယာဝတ္တနေနာတိ ဘိက္ခုနိယာ ဂိဟိဘာဝူပဂမနေနာတိ ဧဝမတ္ထံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခု ပန ဝိဗ္ဘန္တောပိ ယာဝ သိက္ခံ န ပစ္စက္ခာတိ၊ တာဝ ဘိက္ခုယေဝါတိ အဓိဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ ‘‘ဘိက္ခုနိယာ ဟီနာယာဝတ္တနေနာ’’တိ ဝိသေသေတွာ အဝုတ္တတ္တာ၊ ဘိက္ခုနိယာ စ ဂိဟိဘာဝူပဂမနေ အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနံ ဝိသုံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ နတ္ထိ တဿာ ဝိဗ္ဘမနေနေဝ အဿမဏိဘာဝတော.

သိက္ခာယာတိ ဘိက္ခုသိက္ခာယ. ပဟာနေနာတိ ပစ္စက္ခာနေန. သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ပနေတ္ထ သစေ ဘိက္ခုလိင်္ဂေ ဌိတော သိက္ခံ ပစ္စက္ခာတိ၊ တဿ ကာယလဂ္ဂမ္ပိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီတိ ဒဿနတ္ထံ ဂဟိတံ. ‘‘သိက္ခာယ စ ပဟာနတော’’တိ စ လိခန္တိ၊ တံ ‘‘ဟီနာယာဝတ္တနေနာပိ၊ သိက္ခာယ စ ပဟာနတော’’တိ ပါဌက္ကမေ သတိ ယုဇ္ဇတိ. ယထာဝုတ္တော ပန ပါဌော ‘‘သိက္ခာယ စ ပဟာနေန၊ ဟီနာယာဝတ္တနေနပီ’’တိ ပါဌက္ကမေ ယုဇ္ဇတိ. ယထာ တထာ ဝါ ဟောတု၊ န ကောစိ ဝိရောဓော.

ပစ္စုဒ္ဓါရေနာတိ စီဝရဿ ပစ္စုဒ္ဓရဏေန. ‘‘ကာလကိရိယာယာ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနတော ဝိနာသေနာတိ စီဝရသာမိကဿ ဇီဝိတဝိနာသောဝ ဝုစ္စတီတိ. လိင်္ဂဿ ပရိဝတ္တနာတိ ဘိက္ခုဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂပရိဝတ္တနာ၊ ဘိက္ခုနိယာ ပုရိသလိင်္ဂပရိဝတ္တနာတိ ဧဝံ ဥဘယထာ လိင်္ဂဿ ပရိဝတ္တနေန. သဗ္ဗံ နဝဝိဓမ္ပိ စီဝရံ. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဣမေဟိ အဋ္ဌဟီ’’တိ သေသော. ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တတ္ထ ပုရိမေဟိ အဋ္ဌဟိ သဗ္ဗစီဝရာနိ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟန္တီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉). ဘိဇ္ဇတီတိ ပဇဟတိ. ဆိဒ္ဒဿ ဘာဝေါ ဆိဒ္ဒဘာဝေါ၊ တသ္မိံ၊ ဆိဒ္ဒေ သတိ ဆိဒ္ဒေ ဇာတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တိစီဝရန္တိ တီသု စီဝရေသု အညတရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တိစီဝရမေဝ ဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉ္စ ‘‘ဆိဒ္ဒဘာဝေန ပန တိစီဝရဿေဝါ’’တိ.

၅၆၇. ကီဝပ္ပမာဏေ ဆိဒ္ဒေ ဇာတေတိ အာဟ ‘‘ကနိဋ္ဌဿာ’’တိအာဒိ. ‘‘ကနိဋ္ဌ။ပေ။ မာဏက’’န္တိ ဣမိနာ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတိ.

၅၆၈. ဧကော တန္တုပီတိ ဒီဃတော ဝါ တိရိယတော ဝါ ဧကမ္ပိ သုတ္တံ.

၅၆၉. ဇိဏ္ဏဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဠံ ဒေန္တေန တေစီဝရိကေန ဝတ္တိတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ပဌမ’’န္တိအာဒိ. ပဌမန္တိ ဆိန္နဋ္ဌာနဿ ဆိန္ဒနတော ပုဗ္ဗေယေဝ. အဂ္ဂဠံ ဒတွာတိ ဝတ္ထခဏ္ဍံ အလ္လိယာပေတွာ. ရက္ခတီတိ ဧတ္ထ ‘‘အဓိဋ္ဌာန’’န္တိ အနုဝတ္တတေ၊ ‘‘တေစီဝရိကော ဘိက္ခူ’’တိ လဗ္ဘတိ၊ ဧဝံ ဝတ္ထခဏ္ဍံ အလ္လိယာပေန္တော တေစီဝရိကော ဘိက္ခု အဓိဋ္ဌာနံ ရက္ခတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိပရိယာယေန အဓိဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒတီတိ လဗ္ဘတိ. ပဌမံ ဒွေ ကောဋိယော ဃဋေတွာတိ ယောဇနာ. မဇ္ဈေ ဇိဏ္ဏံ အဓိဋ္ဌိတစီဝရံ မဇ္ဈေ ဆိန္ဒန္တော တတော ပုဗ္ဗေယေဝ ဒွေ ကောဋိယော ဧကတော ဃဋေတွာ သိဗ္ဗိတွာ. ပစ္ဆာတိ ကောဋိဃဋနတော ပစ္ဆာ. ဆိန္ဒတီတိ မဇ္ဈံ ဥဘယကောဋိံ ကာတုံ ဆိန္ဒတိ. ရက္ခတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရမေဝ.

၅၇၀. တိစီဝရေ ကတ္ထ ဇာတံ ဆိဒ္ဒမဓိဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒတီတိ အာဟ ‘‘စတုရင်္ဂုလာ’’တိအာဒိ. စတ္တာရိ စ အဋ္ဌ စ စတုရဋ္ဌံ၊ စတုန္နံ အဋ္ဌန္နံ ဝါ အင်္ဂုလာနံ သမာဟာရော စတုရဋ္ဌင်္ဂုလံ၊ တသ္မာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. စတုရင်္ဂုလာ အဋ္ဌင်္ဂုလာတိ ယောဇနာ. ဩရန္တိ အဗ္ဘန္တရံ. ဧကဉ္စ ဒွေ စ ဧကဒွေ၊ တေသံ ဧကဒွိန္နံ၊ ‘‘စီဝရာန’’န္တိ ပကရဏတော လဗ္ဘတိ၊ ဧကဿ စီဝရဿ၊ ဒွိန္နဉ္စ စီဝရာနန္တိ ယောဇနာ. ယထာသင်္ချာနုဒ္ဒေသဝသေန ဧကဿ တိရိယတော စတုရင်္ဂုလတော ဩရံ၊ ဒွိန္နံ တိရိယတော အဋ္ဌင်္ဂုလတော ဩရန္တိ ယောဇနာ. ဝါကျဒွယေပိ ‘‘ဆိဒ္ဒံ ဘိန္ဒတေဝါ’’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဧကဿ စီဝရဿာတိ အန္တရဝါသကစီဝရဿ. တိရိယတောတိ ဝိတ္ထာရတော. စတုရင်္ဂုလံ ဩရန္တိ စတုရင်္ဂုလတော အဗ္ဘန္တရေ ဆိဒ္ဒံ အဓိဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒတိ. ဒွိန္နန္တိ ဥတ္တရာသင်္ဂသင်္ဃာဋီနံ. တိရိယတောတိ ဝိတ္ထာရတော. အဋ္ဌင်္ဂုလတော ဩရန္တိ အဋ္ဌင်္ဂုလတော အဗ္ဘန္တရေ. တိဏ္ဏမ္ပိ ဒီဃတော ဝိဒတ္ထိယာ ဩရံ ဆိဒ္ဒံ အဓိဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒတေဝါတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ ဝိဒတ္ထိ ဝဍ္ဎကိဝိဒတ္ထိ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ ဆိဒ္ဒေ ဇာတေ တဿ စီဝရဿ အတိရေကစီဝရတ္တာ ဒသာဟမနတိက္ကမိတွာ သူစိကမ္မံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. တထာ အကရောန္တေန ပန ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ.

၅၇၁. ‘‘နိသီဒနဿာ’’တိ ‘‘နိသီဒနစီဝရဿာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဥတ္တရပဒလောပေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒိယဍ္ဎာတိ ဧတ္ထ ဝိသေသိတဗ္ဗာ ဝိဒတ္ထိ ‘‘ဒွေ ဝိဒတ္ထိယော’’တိ စ ‘‘သုဂတဿ ဝိဒတ္ထိယာ’’တိ စ ဝုတ္တသာမတ္ထိယာ လဗ္ဘတိ. အဍ္ဎေန ဒုတိယာ ဒိယဍ္ဎာ၊ ဒုတိယံ အဍ္ဎမေတဿာတိ ‘‘ဒုတိယဍ္ဎာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ တိယ-ပစ္စယလောပေန ‘‘ဒိယဍ္ဎာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အဍ္ဎဒုတိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သုဂတဿ ဝိဒတ္ထိယာ’’တိ ပမာဏနိယမဿ ကတတ္တာ ဝဍ္ဎကိဝိဒတ္ထိယာ တိဿော ဝိဒတ္ထိယော ဧကာ သုဂတဝိဒတ္ထိ ဟောတိ. ဣဒံ နိသီဒနစီဝရံ ဒီဃတော ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန တိဟတ္ထံ၊ ဝိတ္ထာရတော ဆဠင်္ဂုလာဓိကဒွိဟတ္ထပ္ပမာဏံ ဟောတိ. ‘‘ဒသာ ဝိဒတ္ထီ’’တိ (ပါစိ. ၅၃၃) ဝုတ္တတ္တာ ဒိယဍ္ဎဟတ္ထာ ဒသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၅၇၂. စတဿောတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဝိဒတ္ထိယော’’တိ သာမတ္ထိယာဝ လဗ္ဘတိ. ‘‘ကဏ္ဍုပ္ပဋိစ္ဆာဒိယာ’’တိ ဝိဘတ္တိပရိဏာမေန ဒီဃတောတိ ယောဇနာ.

၅၇၃. အဍ္ဎံ တေယျံ တတိယံ ယဿာ သာ အဍ္ဎတေယျာ၊ အဍ္ဎတတိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

၅၇၄. တတော ဥတ္တရိံ တဒုတ္တရိံ၊ တဿ တဿ ဝုတ္တပ္ပမာဏတော အတိရေကံ. အဓိကစ္ဆေဒနန္တိ အဓိကဿ ပမာဏာတိရိတ္တဋ္ဌာနဿ ဆေဒနံ အဿ ပါစိတ္တိယဿ ဒေသနာယာတိ အဓိကစ္ဆေဒနံ၊ ဝုတ္တပ္ပမာဏတော အဓိကဋ္ဌာနံ ဆိန္ဒိတွာ ဒေသေတဗ္ဗံ ပါစိတ္တိယံ. ဥဒီရိတံ ဝုတ္တံ ပါဠိယာတိ အတ္ထော.

၅၇၅. အပ္ပမာဏေနာတိ ဂုဏဝသေန အပ္ပမာဏေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန.

၅၇၆. သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဣမိနာ အဋ္ဌကထာယ အာဂတံ နီလာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. မဟန္တာဒိဘေဒံ သဗ္ဗံ ပစ္စတ္ထရဏစီဝရံ ဝဋ္ဋတိ.

၅၇၇. ‘‘မုခပုဉ္ဆနစောဠံ ဧက’’န္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဧကံ ဓောဝိတွာ ယာဝ သုက္ခာပီယတိ၊ တာဝ အညေန မုခပုဉ္ဆနေန ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ အာဟ ‘‘ဒွေပိ ဝဋ္ဋန္တိ သဗ္ဗထာ’’တိ.

၅၇၉. ပမာဏတော၊ ဂဏနတော စ အတီတာတိ ပမာဏဂဏနာတီတာ. ‘‘ပမာဏာတီတာ’’တိ ဝစနေန ဝိနယဓရာနံ အပ္ပမာဏဂုဏတံ ဒဿေတိ၊ ‘‘ဂဏနာတီတာ’’တိ ဣမိနာ အတိက္ကန္တဂဏနတံ. ပကတံ ဝိနယေ ပဌမံ ကတံ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ပညတ္တံ ဇာနန္တီတိ ပကတညူ၊ ဝိနယဓရာ၊ တေ ပကတညုနော. အပရိမာဏဂုဏမဏိဂဏဘူသိတဥပါလိဒါသကာဒိမဟာထေရာစရိယပရမ္ပရာဂတာ သင်္ချာပထာတီတာ ဝိနယဓရာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

၅၈၀. သုဂတဋ္ဌင်္ဂုလာယာမန္တိ ဝဍ္ဎကိရတနပ္ပမာဏဒီဃံ. စတုရင်္ဂုလဝိတ္ထတန္တိ ဝဍ္ဎကိဝိဒတ္ထိပ္ပမာဏဝိတ္ထာရံ. ဝိကပ္ပနုပဂံ ပစ္ဆိမံ စီဝရံ နာမ ဟောတိ. ပစ္ဆိမံ စီဝရန္တိ ပရိဿာဝနပဋာဒီနံ ဝိသေသနံ၊ ပစ္ဆိမစီဝရပ္ပမာဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

၅၈၁. ပရိဿာဝပဋန္တိ ဥဒကပရိဿာဝနတ္ထံ ပဋံ. ပတ္တတ္ထဝိကန္တိ ပတ္တကဉ္စုကံ. ပေါတ္ထကတ္ထဝိကန္တိ ပေါတ္ထကကဉ္စုကံ. အာဒိဂ္ဂဟဏေန ပစ္ဆိမပ္ပမာဏာဒိံ ယံ ကိဉ္စိ ပဋံ၊ ဒဏ္ဍပဋဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ.

၅၈၂. အဓိဋ္ဌာတုန္တိ ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌာတုံ. ဌပိတေတိ အနဓိဋ္ဌာယ ဌပိတေ. မဟာပစ္စရိယံ ပန ‘‘အနာပတ္တီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉) အာဟ. နတ္ထိ ဒေါသတာတိ ဒေါသော ဧဝ ဒေါသတာ. ‘‘အတ္တနော သန္တကဘာဝတော မောစေတွာ ဌပိတံ သန္ဓာယ မဟာပစ္စရိယံ အနာပတ္တိ ဝုတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဣမိနာ ဘေသဇ္ဇံ စေတာပေဿာမိ၊ ဣဒံ မာတုယာ ဒဿာမီ’’တိ ဌပေန္တေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ‘‘ဣဒံ ဘေသဇ္ဇဿ၊ မာတုယာ’’တိ ဝိဘဇိတွာ သသန္တကဘာဝတော မောစိတေ အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ယံ ဝတ္ထံ ဘိက္ခုနာ လဒ္ဓံ၊ ကတံ မာတာဒိသန္တကံ၊

နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတီတိ၊ တမာဟု ဝိနယညုနော’’တိ.

၅၈၃. ဝဿမာသေ စတုရောတိ ဝဿာနေ စတုရော မာသေ၊ အဓိဋ္ဌာနကိရိယာယ စတ္တာရော မာသေ အဝိစ္ဆေဒေါတိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. ဝဿိကေ စတ္တာရော မာသေ နိဝါသေတဗ္ဗာ သာဋိကာ ဝဿိကသာဋိကာ.

၅၈၄. ကဏ္ဍုံ ပဋိစ္ဆာဒေတီတိ ကဏ္ဍုပ္ပဋိစ္ဆာဒိ၊ ကဏ္ဍုရောဂါတုရဿ ဘိက္ခုနော တပ္ပဋိစ္ဆာဒနတ္ထမနုညာတစီဝရဿေတမဓိဝစနံ. ဟောန္တိ စေတ္ထ –

‘‘မာတိကဋ္ဌကထာယဿာ၊ ကဏ္ဍုစ္ဆာဒိကသာဋိယာ၊

န ကာလာတိက္ကမေ ဝုတ္တံ၊ အဓိဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနံ.

အဓိဋ္ဌာနပဟာနင်္ဂေ-သု ဝုတ္တတ္တာ ဝိသေသတော၊

ဝီမံသိတဗ္ဗံ ဝိညူဟိ၊ တတ္ထ ယံ ကာရဏံ သိယာ’’တိ.

၅၈၆. ‘‘အသမ္မုခေ ဧတန္တိ စာ’’တိ ဝစနေနေဝ သမ္မုခေ ‘‘ဣမ’’န္တိ ဝိညာယတိ. ဝိစက္ခဏော ပစ္စုဒ္ဓရေယျာတိ ယောဇနာ.

၅၈၇. အဓိဋ္ဌိတန္တိ အဓိဋ္ဌာနံ.

၅၈၈. ဣတိ သဗ္ဗမိဒန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဣဒံ တိစီဝရာဒီနံ ပမာဏာဒိသဗ္ဗဝိဓာနံ. တေစီဝရိကဘိက္ခုနောတိ တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနေန အဓိဋ္ဌိတတေစီဝရိကဿ ဝိနယတေစီဝရိကဿ. တိဏ္ဏံ စီဝရာနံ သမာဟာရော တိစီဝရံ၊ တိဏ္ဏံ တိစီဝရာနံ သမာဟာရောတိ ‘‘တိတိစီဝရ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဒေသသရူပေကသေသနယေန ‘‘တိစီဝရ’’န္တိ နဝစီဝရာနိ သင်္ဂဟိတာနိ၊ တိစီဝရေ နိယုတ္တော တေစီဝရိကောတိ ဝိနယတေစီဝရိကော ဝုစ္စတိ. ဓုတင်္ဂတေစီဝရိကဿာပိ တိစီဝရေ ဣဒမေဝ ဝိဓာနန္တိ သောပိ သင်္ဂယှတိ. အညေသု ဝါ ပန ဆသု စီဝရေသု ပရိက္ခာရစောဠံ ဧကံ အံသကာသာဝမေဝ ဝဋ္ဋတိ. တထာ ဝတွာဝါတိ ‘‘ဣမံ ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝတွာ. တံ ပရိက္ခာရစောဠံ. ပရိက္ခာရစောဠမဿ အတ္ထိ၊ တတ္ထ ဝါ နိယုတ္တောတိ ပရိက္ခာရစောဠိကော.

၅၈၉. ‘‘တိစီဝရံ ပန ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ အနုယောဂံ ကတွာ ‘‘ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉) အဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓ ‘‘တိစီဝရ’’န္တိ စီဝရတ္တယမေဝ ဝုတ္တံ. ‘‘သုခပရိဟာရတ္ထံ ဧကမ္ပိ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝစနတော ဧကဒေသေ သမုဒါယောပစာရဝသေန ဧကမ္ပိ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗမေဝ ဟောတိ.

ပရိက္ခာရစောဠံ ကာတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဗဒ္ဓသီမတော ဗဟိ ဝသန္တေန ဧကကေန တေစီဝရိကေန အန္တောအရုဏေ အသတိယာ တီသု စီဝရေသု ဟတ္ထပါသေ အကတေသု နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယံ ဟောတီတိ၊ ဝိနယကမ္မံ ကာတုံ သဘာဂပုဂ္ဂလာနံ ဒုလ္လဘတ္တာ စ သုခပရိဟာရတ္ထံ တီသု ဧကံ ဝါ သဗ္ဗာနိ ဧဝ ဝါ တိစီဝရနာမေန ကတာဓိဋ္ဌာနာနိ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌာတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဧဝံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘သစေ တိစီဝရံ ပရိက္ခာရစောဠာဓိဋ္ဌာနံ လဘေယျ၊ ဥဒေါသိတသိက္ခာပဒေ ပရိဟာရော နိရတ္ထကော ဘဝေယျာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉) ဝုတ္တံ မဟာပဒုမတ္ထေရဿ မတံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဧဝံ စုဒေါသိတေ’’တိအာဒိ. ဧဝံ စေတိ ဧဝံ တိစီဝရံ ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဟရိတုံ ဝဋ္ဋတိ စေ. ဥဒေါသိတေတိ ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ အနန္တရေ ဒုတိယကထိနသိက္ခာပဒေ. ဝုတ္တော ပရိဟာရောတိ ‘‘ဧကကုလဿ ဂါမော ဟောတိ ပရိက္ခိတ္တော စ. အန္တောဂါမေ စီဝရံ နိက္ခိပိတွာ အန္တောဂါမေ ဝတ္ထဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၄၇၈) နယေန ပဒဘာဇနာဝသာနေ ဝုတ္တော၊ ဣဓ စ ‘‘ဂါမာဒီသု ပဒေသေသူ’’တိအာဒိနာ နယေန အနန္တရံ ဝက္ခမာနော တိစီဝရဿ ပရိဟရဏဝိဓိ. နိရတ္ထကောတိ ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌိတစီဝရဿ တေန ဝိဓိနာ တိစီဝရံ အပရိဟရန္တဿာပိ ဘိက္ခုနော အနာပတ္တိဘာဝတော နိပ္ပယောဇနောတိ အတ္ထော.

၅၉၀. တပ္ပရိဟရိတုမာဟ ‘‘န’’ဣစ္စာဒိ. န နိရတ္ထကောတိ ယောဇနာ. ဟေတုံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘တေစီဝရိကဿေဝါ’’တိအာဒိ. ယော တိစီဝရနာမေန အဓိဋ္ဌာနံ အပစ္စုဒ္ဓရိတွာ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ အန္တောအရုဏေ စီဝရံ ဟတ္ထပါသတော အမောစေတွာ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေတိ၊ တာဒိသဿ တေစီဝရိကဿေဝ တသ္မိံ သိက္ခာပဒေ ဥဒေါသိတပရိဟာရဿ ဘဂဝတာ ဒေသိတတ္တာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ တာဒိသဿေဝ တေစီဝရိကဿ ဥဒေါသိတသိက္ခာပဒေ ပရိဟာရော ဝုတ္တော၊ တသ္မာ. တံ သဗ္ဗမ္ပီတိ တံ နဝဝိဓံ သဗ္ဗမ္ပိ စီဝရံ. ပရိက္ခာရစောဠဿာတိ ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမဿ ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတိ.

၅၉၁. ဣမိနာ ဥဒေါသိတပရိဟာရဿ အနိရတ္ထကဘာဝံ သာဓေတွာ ဣဒါနိ ‘‘တိစီဝရံ ပရိက္ခာရစောဠနာမေနာပိ အဓိဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣမဿ အဓိကတ္ထဿ မဟာကာရုဏိကေန အနုညာတဘာဝေ ကိရိယန္တရာနုဇာနနသင်္ခါတအဓိကဝစနဿ ဉာပကဟေတုဘာဝံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘အဓိဋ္ဌေတီ’’တိအာဒိ. ဣမသ္မိံယေဝ သိက္ခာပဒေ အနာပတ္တိဝါရေ ‘‘အနာပတ္တိ အန္တောဒသာဟံ အဓိဋ္ဌေတိ၊ ဝိကပ္ပေတီ’’တိ ပါဌေ အနာပတ္တိဘာဝေ ‘‘အဓိဋ္ဌေတီ’’တိ ဧတ္တကေနေဝ ပရိယတ္တေ (ပါရာ. ၄၆၉) ‘‘ဝိကပ္ပေတီ’’တိ ကိရိယန္တရာနုဇာနနေန ပကာရန္တရေနာပိ ဒေါသော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယဿ ဝိညာပိတတ္တာတိ အတ္ထော.

၅၉၂. ဧဝံ ကရောန္တဿာတိ တိစီဝရနာမေန အဓိဋ္ဌာနံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌဟန္တဿ. ဣဒါနိ အတိပ္ပသင်္ဂံ ဒဿေတုကာမဿ စောဒကဿ အဓိပ္ပါယံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ. မူလာဓိဋ္ဌာနံ ပဟာယ ကာတဗ္ဗပ္ပကာရန္တရဿာပိ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ တိစီဝရံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ မုခပုဉ္ဆနာဒိကံ ကတွာ အဓိဋ္ဌဟတောပိ ဒေါသော န သိယာတိ ကသ္မာ နာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. နဣတိ အတိပ္ပသင်္ဂနိဝါရဏေ.

၅၉၃. ကိစ္စဝိဓာနတောတိ တေသံ မုခပုဉ္ဆနာဒီနံ အတ္တနော အတ္တနော ကိစ္စဿ သာဓနတော၊ တာဒိသံ ကိစ္စဝိသေသာပေက္ခံ ဝိနာ တံတံနာမေန အဓိဋ္ဌာတုံ န ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပါယော. အကိစ္စဿာတိ မုခပုဉ္ဆနာဒိကိစ္စရဟိတဿ. အဓိကဿာတိ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ပဌမံ အဓိဋ္ဌာနဿ ဝိဇဟိတတ္တာ အတိရေကဿ. အဿာတိ တိစီဝရဿ. အဓိဋ္ဌာနံ တု ယုဇ္ဇတီတိ ဒသာဟံ အနတိက္ကမိတွာ ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌာနံ ပန ယုဇ္ဇတိ.

၅၉၄. နိဓာနဿ မုခံ ဥပါယောတိ နိဓာနမုခံ၊ အန္တရဝါသကာဒိတံတံစီဝရနာမေန အဓိဋ္ဌာနတော အတိရေကံ ယံ ကိဉ္စိ စီဝရံ ယထာ ဌပိတံ အာပတ္တိံ န ကရောတိ၊ တထာ နိဓာနဿ ဥပါယောတိ အတ္ထော. ဧတံ ပရိက္ခာရစောဠာဓိဋ္ဌာနံ. မဟာပစ္စရိယန္တိ ဗြာဟ္မဏတိဿဘယေ ဘိက္ခုသံဃံ ဇမ္ဗုဒီပံ နေတုံ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ အာဏတ္တိယာ ဝိသုကမ္မေန နိမ္မိတမဟာပစ္စရိယံ နိသီဒိတွာ လိခိတတ္တာ တံနာမကာယံ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ၊ ‘‘မဟာပစ္စရိယာဒိသူ’’တိပိ လိခန္တိ.

၅၉၅. ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌာနဝိဓာနဿ ဝုတ္တပ္ပမာဏံ ကတမန္တိ အာဟ ‘‘စီဝရ’’န္တိအာဒိ. ‘‘နိဒါနေ ဥပ္ပတ္တိတော’’တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ‘‘စီဝရံ ပရိပုဏ္ဏ’’န္တိ နိဒါနေ ‘‘တိစီဝရံ သမ္ပုဏ္ဏံ ဝိဇ္ဇတိ၊ ဣဒမတိရေကစီဝရံ ကိံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဘိက္ခူဟိ ဘဂဝတော အာရောစိတဝတ္ထုမှိ. ဥပ္ပတ္တိတောတိ ပရိက္ခာရစောဠာဓိဋ္ဌာနဿ ဥပ္ပန္နတ္တာ၊ အနုညာတတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဘိက္ခူနံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ တိစီဝရံ၊ အတ္ထော စ ဟောတိ ပရိဿာဝနေဟိပိ ထဝိကာဟိပိ. ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ. အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ပရိက္ခာရစောဠက’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၅၇) ဧတ္ထ ပါဠိယံ ဧဝံ ဝိပ္ပဝါသသုခတ္ထံ နာမေနာဓိဋ္ဌိတတိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာနံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သာဓနေန တဒေကသာဓနတ္တာ ဧဝ ဧကမ္ပိ စီဝရံ ဝိကပ္ပေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. တေနေဝါဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧဝဉ္စ သတိ ယော တိစီဝရေ ဧကေန စီဝရေန ဝိပ္ပဝသိတုကာမော ဟောတိ၊ တဿ တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိပ္ပဝါသသုခတ္ထံ ဝိကပ္ပနာယ ဩကာသော ဒိန္နော ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉).

၅၉၆-၈. ဧတ္တာဝတာ ကပ္ပိယစီဝရဉ္စ တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗဉ္စ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အကပ္ပိယစီဝရံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ကုသဝါကာဒီ’’တိအာဒိ. ကုသန္တိ ဒဗ္ဗတိဏံ. ဝါကန္တိ ရုက္ခာဒီနံ ဝါကံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဖလကံ ဂဟိတံ၊ စီရ-သဒ္ဒေါ စီဝရပရိယာယော၊ ဣမသ္မိံ ကုသာဒယော ဂန္ထေတွာ ကတေ စီဝရေယေဝ ဝတ္တတိ. ကေသဇံ ကမ္ဗလန္တိ မနုဿကေသေဟိ ဝီတကမ္ဗလဉ္စ. ဝါလဇံ ကမ္ဗလန္တိ အဿဝါလစမရဝါလေဟိ ဝီတကမ္ဗလဉ္စ. ဥလူကပက္ခန္တိ ကောသိယသကုဏပတ္တံ. ဣဓ ပန တံ ဂန္ထေတွာ ကတစီဝရမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. အဇိနက္ခိပေတိ အဇိနဒီပိစမ္မေ. ‘‘ဓာရယတော ထုလ္လစ္စယ’’န္တိ ပစ္စေကံ သမ္ဗန္ဓော.

ကဒလိဒုဿေတိ ကဒလိဝါကမယဝတ္ထေ. ဧရကဒုဿေတိ ဧရကမယဝတ္ထေ. အက္ကဒုဿေတိ အက္ကဒဏ္ဍေ ဝါ တေသံ သုတ္တာနိ ဝါ ဂဟေတွာ ကတဝတ္ထေ. ပေါတ္ထကေတိ မကစိဝါကမယဝတ္ထေ. တိရီဋေ ဝါတိ ဧဝံနာမကေ ရုက္ခတစေ. ဝေဌနေတိ သီသဝေဌနေ. ကဉ္စုကေတိ ကဝစေ.

သဗ္ဗနီလကေတိ ကေဝလနီလကေ. ဧသ နယော မဉ္ဇေဋ္ဌာဒီသု. မဟာနာမရတ္တေတိ တနုပဒုမဒလဝဏ္ဏရတ္တေ. မဟာရင်္ဂရတ္တေတိ သတပဒိဝဏ္ဏရတ္တေ.

၅၉၉. အစ္ဆိန္နဒသကေတိ အစ္ဆိန္နာ ဒသာ ယဿ၊ တသ္မိံ စီဝရေ. ဧသ နယော ဒီဃဒသေပိ. ဖလဒသေတိ ဖလသဒိသဂန္ထိတာ ဒသာ ယဿ၊ တသ္မိံ. ပုပ္ဖဒသေတိ ကဏ္ဏိကံ ဗန္ဓိတွာ ဝိကာသေတွာ ကတာ ဒသာ ယဿ၊ တသ္မိံ စီဝရေတိ အတ္ထော. အစ္ဆိန္နစီဝရဿာတိ နဂ္ဂံ ကတွာ စောရေဟိ ဝိလုတ္တစီဝရဿ. ဧတ္ထာတိ ကုသဝါကာဒီသု၊ သဗ္ဗနီလာဒီသု စ. ကိဉ္စီတိ ဧကမ္ပိ အကပ္ပိယံ နတ္ထိ အနနုလောမိကံ နတ္ထိ. ‘‘နဂ္ဂေန ဧတေသု အကပ္ပိယစီဝရေသု ယံကိဉ္စိ လဒ္ဓံ၊ တေန ဟိရိကောပိနံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ပစ္ဆာ ကပ္ပိယစီဝရေ လဒ္ဓေ တံ အဓိဝါသေတွာ ဣဒံ အကပ္ပိယစီဝရံ ပရိစ္စဇိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗနီလကာဒိဝတ္ထေသု လဒ္ဓေသု ကပ္ပိယရဇနေန ရဇိတွာ၊ တံ ဝဏ္ဏံ နာသေတွာ ဝါ ကပ္ပိယဝတ္ထာနိ ဥဘယပဿေသု အလ္လိယာပေတွာ၊ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဝါ နိဝါသေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ.

၆၀၀. ‘‘အန္တောဒသာဟ’’န္တိ ဣဒံ ‘‘အဓိဋ္ဌေတီ’’တိအာဒီဟိ သဗ္ဗပဒေဟိပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝိဿဇ္ဇေတီတိ အညဿ ဒေတိ. ဣဓ ဒါနံ ဒုဝိဓံ သမ္မုခါဒါနံ၊ ပရမ္မုခါဒါနန္တိ. ပဋိဂ္ဂါဟကံ ဒိသွာ ‘‘ဣဒံ တုယှံ ဒမ္မီ’’တိ ဒါနံ သမ္မုခါဒါနံ နာမ. ပရမ္မုခါ ‘‘ဣဒံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဒမ္မီ’’တိ ဒိန္နံ ပရမ္မုခါဒါနံ. ‘‘ဣဒံ တွံ ဂဏှာဟီ’’တိ ဝါ ‘‘တုယှံ ဂဏှာဟီ’’တိ ဝါ ဝုတ္တေ ‘‘မယှံ ဂဏှာမီ’’တိ သစေ ဝဒတိ၊ ဒါနဂဟဏဒွယမ္ပိ သုဒ္ဓံ. ‘‘ဣဒံ တဝ သန္တကံ ကရောဟိ၊ တဝ သန္တကံ ဟောတု၊ တဝ သန္တကံ ဟောတီ’’တိ ဒါယကေန ဝုတ္တေ ဂဏှန္တောပိ ‘‘မမ သန္တကံ ကရောမိ၊ မမ သန္တကံ ဟောတု၊ မမ သန္တကံ ဟောတီ’’တိ ဝဒတိ စေ၊ ဒါနံ၊ ဂဟဏဉ္စ အသုဒ္ဓံ ဟောတိ. ‘‘တဝ သန္တကံ ကရောဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ပန ‘‘သာဓု ဘန္တေ မယှံ ဂဏှာမီ’’တိ ဝတွာ ဂဏှာတိ၊ ဂဟဏံ သုဒ္ဓံ. ‘‘ဣဒံ တုယှံ ဂဏှာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ န ဂဏှာမီ’’တိ ဝဒတိ၊ ပုန ‘‘ဒိန္နံ မယာ၊ တုယှံ ဂဏှာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဣတရောပိ ပုန ပဋိက္ခိပတိ၊ တံ စီဝရံ ကဿစိ အသန္တကတ္တာ ဒသာဟာတိက္ကမေနာပိ နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတီတိ ပစ္ဆာ တေသု ဒွီသု ယော ဣစ္ဆတိ၊ တေန အဓိဋ္ဌာယ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗမိဒံ အဋ္ဌကထာယ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉ အတ္ထတော သမာနံ) ဝုတ္တံ.

အဓိဋ္ဌိတစီဝရေ အဓိဋ္ဌာနေ ဝေမတိကေန အတ္တနော ဝိမတိံ ပဌမံ အာဝိ ကတွာ ‘‘သစေ အနဓိဋ္ဌိတံ၊ ဧဝံ ကတေ ကပ္ပိယံ ဟောတီ’’တိ စိန္တေတွာ နိဿဇ္ဇေတွာ ဝိနယကမ္မံ ကရောန္တဿ မုသာဝါဒဒေါသော နာပဇ္ဇတိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘န ဟိ ဧဝံ ဇာနာပေတွာ ဝိနယကမ္မံ ကရောန္တဿ မုသာဝါဒေါ ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉). ‘‘ကေစိ ‘တထာ ဝေမတိကစီဝရံ အညေန ဝိဿာသေန ဂဟေတွာ ပုန ဒါတဗ္ဗ’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န သုန္ဒရ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉ ထောကံ ဝိသဒိသံ) တတ္ထေဝ ဝုတ္တံ.

ဝိနဿတီတိ စောရာဒီဟိ ဝိနဿတိ. ‘‘နဿတိ၊ ဍယှတိ၊ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှန္တီ’’တိ ဣမာနိပိ ဝိနာသပ္ပကာရတ္တာ ‘‘ဝိနဿတီ’’တိ ဣမိနာဝ သင်္ဂယှန္တိ. တတ္ထ ‘‘နဿတီ’’တိ ဣဒံ စောရာဒီဟိ ဟဋံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ဝိနဿတီ’’တိ ဣဒံ ဥန္ဒူရခါယိတာဒိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ဍယှတီ’’တိ အဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎံ သန္ဓာယ. ဝိဿာသေတိ ဧတ္ထ သန္ဒိဋ္ဌော စ သမ္ဘတ္တော စ အာလပိတော စ ဇီဝတိ စ ဂဟိတေ စတ္တမနော ဟောတီတိ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတေန အတ္တနိ ဝိဿာသေန အညေန ဂဟိတေတိ အတ္ထော. ပကာသိတာတိ ‘‘အနာပတ္တိ အန္တောဒသာဟံ အဓိဋ္ဌေတီ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၄၆၉) နယေန ဝုတ္တာ.

၆၀၁. ဣဒံ ပန သမုဋ္ဌာနံ နာမေန ကထိနသမုဋ္ဌာနံ နာမာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ကထိနသမုဋ္ဌာနံ နာမ ကာယဝါစတော စ ကာယဝါစာစိတ္တတော စ သမုဋ္ဌာတိ. အတိရေကစီဝရဘာဝဿ ဇာနနစိတ္တေန ပဏ္ဏတ္တိဇာနနစိတ္တေ အသတိပိ အာပတ္တိသမ္ဘဝတော အစိတ္တံ. အနဓိဋ္ဌာနတော၊ အဝိကပ္ပနတော စ အကြိယံ. ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုဉ္ဇန္တော ဝါ စေတိယာဒိံ ဝန္ဒန္တော ဝါ ဧကာဒသမံ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေတိ၊ ကုသလစိတ္တော အာပဇ္ဇတိ၊ ကလဟာဒိပသုတော ဝါ ဝီတိက္ကမံ ဇာနန္တော ဝါ ဥဋ္ဌာပေတိ၊ အကုသလစိတ္တော အာပဇ္ဇတိ၊ ခီဏာသဝေါ ပန အသတိယာ ဝါ ပဏ္ဏတ္တိံ အဇာနန္တော ဝါ တထာ ကရောန္တော အဗျာကတစိတ္တော အာပဇ္ဇတီတိ တိစိတ္တံ. ဝုတ္တနယေန ကမ္မဋ္ဌာနာဒိမနုယုဉ္ဇန္တဿ သောမနဿစိတ္တသမင်္ဂိနော သုခဝေဒနာ၊ ဥပေက္ခာစိတ္တသမင်္ဂိနော ဥပေက္ခာဝေဒနာ၊ ကလဟာဒိပသုတဿ ဒေါမနဿစိတ္တသမင်္ဂိနော ဒုက္ခဝေဒနာ ဟောတီတိ တိဝေဒနံ. ဧသ နယော ဥပရိပိ ဧဝရူပေ ဌာနေ ယောဇေတဗ္ဗော.

ပဌမကထိနကထာဝဏ္ဏနာ.

၆၀၂. ဂါမာဒီသု ပဒေသေသု တိပဉ္စသူတိ တိစီဝရာနိ နိက္ခိပိတွာ ဝိပ္ပဝါသေန ဒေါသံ၊ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဂါမော ဧကူပစာရော’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၄၇၇) နယေန ပါဠိယံ ဝုတ္တဂါမနိဝေသနဥဒေါသိတအဋ္ဋမာဠပါသာဒဟမ္မိယနာဝါသတ္ထခေတ္တဓညကရ- ဏအာရာမဝိဟာရရုက္ခမူလအဇ္ဈောကာသသင်္ခါတေသု ပန္နရသသု စီဝရနိက္ခေပဋ္ဌာနေသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဂါမော နာမ ဧကကုဋိကာဒိဂါမော.

နိဝေသနံ နာမ ဂါမတော ဗဟိ စတုသာလာဒိကော ဂေဟော. တေနာဟ ဂဏ္ဌိပဒေ ‘‘ဂါမနိဝေသနာနံ ဝိသေသံ ဝဒန္တာ ‘ပုန ဧကပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ နိဝေသိတာ ဗဟုဂေဟာ နိဝေသနံ နာမ ဟောန္တီ’တိ ဝဒန္တိ၊ တသ္မာ ဣဒံ နိဝေသနာဒိ သဗ္ဗံ ‘ဂါမတော ဗဟီ’တိ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဣဒဉ္စ တတ္ထေဝ ဝုတ္တံ ‘‘နိဝေသနာဒိကံ အန္တောဂါမေ စေ ဟောတိ၊ ဂါမေ ဝုတ္တပရိဟာရဿေဝ လဗ္ဘနတော အန္တောဂါမတော ဗဟီ’တိ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ.

အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဥဒေါသိတောတိ ယာနာဒီနံ ဘဏ္ဍာနံ သာလာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၈၂-၄၈၇) ဝုတ္တသရူပံ ဥဒေါသိတံ နာမ. ‘‘အဋ္ဋောတိ ပဋိရာဇာဒိပဋိဗာဟနတ္ထံ ဣဋ္ဌကာဟိ ကတော ဗဟလဘိတ္တိကော စတုပဉ္စဘူမိကော ပတိဿယဝိသေသော’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၈၂-၄၈၇) ဝုတ္တသရူပေါ အဋ္ဋော နာမ. ‘‘မာဠောတိ ဧကကူဋသင်္ဂဟိတော စတုရဿပါသာဒေါ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၄၈၂-၄၈၇) ဝုတ္တော ဧကကဏ္ဏိကသင်္ဂဟိတော စတုရဿဂေဟော မာဠော နာမ. ပါသာဒေါတိ ဒီဃပါသာဒေါ. ဟမ္မိယန္တိ မုဏ္ဍစ္ဆဒနပါသာဒေါ. နာဝါတိ ယာနပ္ပတ္တိ. သတ္ထန္တိ ဇင်္ဃသတ္ထသကဋသတ္ထဝသေန ဒုဝိဓော ဇနသမူဟော၊ သော စ နိဝိဋ္ဌာနိဝိဋ္ဌဝသေန ပစ္စေကံ ဒုဝိဓော. တတ္ထ နိဝိဋ္ဌေ ဝတိအာဒိပရိက္ခေပေါပိ ဟောတေဝ.

ခေတ္တန္တိ ယဝခေတ္တာဒိခေတ္တံ. ဓညကရဏံ ခလံ. အာရာမော ပုပ္ဖါရာမော၊ ဖလာရာမော စ. ဝိဟာရောတိ ဧကမ္ပိ သေနာသနံ ဝုစ္စတိ. ‘‘ရုက္ခော နာမ ယံ မဇ္ဈန္တိကေ ကာလေ သမန္တာ ဆာယာ ဖရတီ’’တိ (ပါရာ. ၄၉၄) ဝုတ္တပ္ပမာဏပရိစ္ဆန္နော ရုက္ခော. အဇ္ဈောကာသော နာမ သတ္တဗ္ဘန္တရော၊ သော ဝိဉ္စာဋဝိအာဒိအဂါမကာရညေ စ မစ္ဆဗန္ဓာနံ အဂမနပထေ သမုဒ္ဒဒီပေ စ လဗ္ဘတိ. မစ္ဆဗန္ဓာနံ အဂမနပထော နာမ ဥဒကပိဋ္ဌိယာ ဂန္တွာ ပုန တဒဟေဝ ဂေဟံ အာဂန္တုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ဒူရော သမုဒ္ဒပ္ပဒေသော ဝုစ္စတိ.

အယံ ဂါမာဒိကော ပစ္စေကံ ဧကူပစာရော၊ နာနူပစာရောတိ ဒုဝိဓော. တတ္ထ အဇ္ဈောကာသံ ဝိနာ ဂါမာဒိကော တံတံရာဇာဒိသာမိကကုလာနံ ဧကတ္ထနာနတ္ထဝသေန ဧကကုလသန္တကော စေ ဟောတိ၊ ဧကူပစာရော. နာနာကုလသန္တကော စေ၊ နာနူပစာရော ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဂါမော ဧကူပစာရော နာမ ဧကကုလဿ ဂါမော ဟောတီ’’တိအာဒိ (ပါရာ. ၄၇၈). အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကကုလဿ ဂါမောတိ ဧကဿ ရညော ဝါ ဘောဇကဿ ဝါ ဂါမော’’တိ စ ‘‘နာနာကုလဿ ဂါမောတိ နာနာရာဇူနံ ဝါ ဘောဇကာနံ ဝါ ဂါမော ဝေသာလီကုသိနာရာဒိသဒိသော’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၇၉) စ.

ဧကကုလေန ကာရာပိတော ဝိဟာရော ဧကူပစာရော၊ နာနာကုလေဟိ ကာရာပိတော နာနူပစာရော ဟောတိ. ယထာဟ ဂဏ္ဌိပဒေ ‘‘ဝိဟာရေ ဧကကုလနာနာကုလဝေါဟာရော ကာရာပကာနံ ဝသေန ဝုတ္တော’’တိ. အဇ္ဈောကာသေ ပန ဥပစာရဘေဒေါ အဗ္ဘန္တရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉ္စေတံ ပါဠိယံ ‘‘အဇ္ဈောကာသော ဧကူပစာရော နာမ အဂါမကေ အရညေ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ ဧကူပစာရော. တတော ပရံ နာနူပစာရော’’တိ. ဣဓ ဧကံ အဗ္ဘန္တရံ အဋ္ဌဝီသတိရတနံ ဟောတိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧကံ အဗ္ဘန္တရံ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၈၉). ဧဝံ သင်္ခေပတော ဝုတ္တသရူပပ္ပဘေဒါနိ ပန္နရသ ဌာနာနိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဂါမာဒီသု ပဒေသေသု တိပဉ္စသူ’’တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ပါဠိအဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနတော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘တိစီဝရေန ဝိပ္ပဝါသေယျာတိ သင်္ဃာဋိယာ ဝါ ဥတ္တရာသင်္ဂေန ဝါ အန္တရဝါသကေန ဝါ. အန္တောဂါမေ စီဝရံ နိက္ခိပိတွာ’’တိ (ပါရာ. ၄၇၆၊ ၄၇၈) ဝစနတော ဧတ္ထ တိစီဝရန္တိ တိဏ္ဏံ စီဝရာနမညတရမေဝ စီဝရံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧကရတ္တန္တိ ဝိပ္ပဝါသကိရိယာယ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. အပိ-သဒ္ဒေန ကိံ ပန ဒိရတ္တာဒိကန္တိ ဒဿေတိ.

သံဃသမ္မုတိယာ ဝိနာတိ တိစီဝရံ ပရိဟရိတုံ အသမတ္ထေန ဂိလာနေန ဘိက္ခုနာ သံဃံ ဝန္ဒိတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ‘‘အဟံ ဘန္တေ ဂိလာနော၊ န သက္ကောမိ တိစီဝရံ အာဒါယ ပက္ကမိတုံ၊ သောဟံ ဘန္တေ သံဃံ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသသမ္မုတိံ ယာစာမီ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ယာစိတေန သံဃေန တဿ ဉတ္တိဒုတိယာယ ကမ္မဝါစာယ ဒိန္နံ အဝိပ္ပဝါသသမ္မုတိံ ဝိနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာ လဒ္ဓသမ္မုတိကဿ ဂိလာနဿ ဘိက္ခုနော တသ္မိံ ဂေလညေ အဝူပသန္တေ ဝါ ဝူပသန္တေပိ စီဝရနိက္ခေပဋ္ဌာနံ အာဂမနကာလေ ဝါ ဥပ္ပန္နေ အညေပိ ရောဂေ အဝူပသန္တေ တာယယေဝ သမ္မုတိယာ န ဒေါသော.

၆၀၃. ဘိက္ခုနောတိ အလဒ္ဓသမ္မုတိကဿ ဘိက္ခုနော. တေန စီဝရေန. ဝိပ္ပဝတ္ထုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝိနာ ဝသိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ‘‘ဧကကုလဿ ဂါမော ဟောတိ ပရိက္ခိတ္တော စ၊ အန္တောဂါမေ စီဝရံ နိက္ခိပိတွာ အန္တောဂါမေ ဝတ္ထဗ္ဗံ. အပရိက္ခိတ္တော ဟောတိ၊ ယသ္မိံ ဃရေ စီဝရံ နိက္ခိတ္တံ ဟောတိ၊ တသ္မိံ ဃရေ ဝတ္ထဗ္ဗံ၊ ဟတ္ထပါသာ ဝါ န ဝိဇဟိတဗ္ဗံ. နာနာကုလဿ ဂါမော ဟောတိ ပရိက္ခိတ္တော စ၊ ယသ္မိံ ဃရေ စီဝရံ နိက္ခိတ္တံ ဟောတိ၊ တသ္မိံ ဃရေ ဝတ္ထဗ္ဗံ သဘာယေ ဝါ ဒွါရမူလေ ဝါ၊ ဟတ္ထပါသာ ဝါ န ဝိဇဟိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၄၇၈) နယေန ပါဠိယာ ဝုတ္တဋ္ဌာနတော ဗဟိ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဣမသ္မိံ ပါဌေ ‘‘ပရိက္ခိတ္တော’’တိ ဣဒံ ပါကာရေန ဝါ ဝတိယာ ဝါ ပရိခါယ ဝါ ပရိက္ခိတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထပါသာ ဝါတိ ဧတ္ထ ဟတ္ထပါသာ နာမ အဍ္ဎတိယရတနံ ဟောတိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တံ ဃရံ သမန္တတော ဟတ္ထပါသာ န ဝိဇဟိတဗ္ဗံ၊ အဍ္ဎတေယျရတနပ္ပမာဏာ ပဒေသာ ဥဒ္ဓံ န ဝိဇဟိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၇၇-၄၇၈).

ဝိပ္ပဝသန္တဿ ကော ဒေါသောတိ အာဟ ‘‘ဟောတိ။ပေ။ အရုဏုဂ္ဂမေ’’တိ. အနုညာတဋ္ဌာနတော ဟိ ဗဟိ စီဝရေန ဝိနာ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေန္တဿ တံ စီဝရံ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ တံဟေတုကာ ပါစိတ္တိယာပတ္တိပိ ဟောတီတိ အတ္ထော. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘နိဿဇ္ဇိတွာ။ပေ။ ဝိညုနာ’’တိ.

၆၀၄. နှာယန္တဿေဝါတိ စီဝရဿ ဟတ္ထပါသတော ဒူရေ နဟာယန္တဿေဝ၊ အနာဒရေ သာမိဝစနံ.

၆၀၆. အစ္ဆိန္နံ ဝိလုတ္တံ စီဝရံ ယဿ သော အစ္ဆိန္နစီဝရော၊ ဘိက္ခု၊ တဿ ဌာနံ အစ္ဆိန္နစီဝရဋ္ဌာနံ၊ တသ္မိံ.

၆၀၇. နိဝါသေတွာတိ ဧတ္ထ ‘‘အန္တရဝါသက’’န္တိ စ ဂဟေတွာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဣတရာနီ’’တိ စ သေသော. ဣဒဉ္စ ဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာနေ၊ အာသန္နေ မဂ္ဂေ စ မနုဿသမ္ဗာဓေ အသတိ ကတ္တဗ္ဗဒဿနံ. ဣတရတ္ထ နိဝါသေတွာ၊ ပါရုပိတွာ စ သင်္ဃာဋိံ အံသေ ကတွာဝ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဝိဟာရေ သဘာဂေသု အလဗ္ဘမာနေသု အာသနသာလမ္ပိ ဂန္တွာ သဘာဂဿ သန္တိကေ ဝိနယကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ အဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၉၅ အတ္ထတော သမာနံ) ဝုတ္တံ. ‘‘နိဿဇ္ဇိတွာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဣဒံ မေ ဘန္တေ စီဝရံ ရတ္တိဝိပ္ပဝုတ္ထံ အညတြ ဘိက္ခုသမ္မုတိယာ နိဿဂ္ဂိယံ၊ ဣမာဟံ သံဃဿ နိဿဇ္ဇာမီ’’တိ သံဃေ ဝါ ‘‘ဣဒံ မေ ဘန္တေ စီဝရံ။ပေ။ အဟံ အာယသ္မန္တာနံ နိဿဇ္ဇာမီ’’တိ တိဏ္ဏံ၊ ဒွိန္နံ ဝါ သန္တိကေ ဝါ ‘‘ဣဒံ မေ အာဝုသော။ပေ။ ဣမာဟံ အာယသ္မတော နိဿဇ္ဇာမီ’’တိ ဧကဿ သန္တိကေ ဝါ ဝတွာ နိဿဇ္ဇိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိညုနာတိ ဧဝံ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုနိဿဇ္ဇနာဒိနာနပ္ပကာရဝိဓိဇာနနကေန ဉာဏဝတာတိ အတ္ထော.

၆၀၈. တံ နိဿဂ္ဂိယစီဝရံ.

၆၀၉. ‘‘အဒေန္တဿ စ နိဿဋ္ဌံ ဒုက္ကဋ’’န္တိ ဣမိနာ ‘‘ဗျတ္တေန ဘိက္ခုနာ ပဋိဗလေန အာပတ္တိ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ၊ နိဿဋ္ဌစီဝရံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣမံ ဝိဓိံ ဇာနနတာယ ဗျတ္တေန ယထာဝိဓိံ ကာတုံ သမတ္ထတာယ ပဋိဗလေန ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၂၃၉) အာဂတနယေန အာပတ္တိံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ နိဿဋ္ဌစီဝရံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ နိသီဒါပေတွာ သစေ သံဃော ဟောတိ၊ ‘‘သုဏာတု မေ ဘန္တေ သံဃော၊ ဣဒံ စီဝရံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော နိဿဂ္ဂိယံ သံဃဿ နိဿဋ္ဌံ၊ ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ၊ သံဃော ဣမံ စီဝရံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ဒဒေယျာ’’တိ၊ သစေ တယော ဟောန္တိ၊ ‘‘သုဏန္တု မေ အာယသ္မန္တာ၊ ဣဒံ စီဝရံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော နိဿဂ္ဂိယံ အာယသ္မန္တာနံ နိဿဋ္ဌံ၊ ယဒါယသ္မန္တာနံ ပတ္တကလ္လံ၊ အာယသ္မန္တာ ဣမံ စီဝရံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ဒဒေယျု’’န္တိ၊ သစေ ဧကကော ဟောတိ၊ ‘‘ဣမံ စီဝရံ အာယသ္မတော ဒမ္မီ’’တိ ဒါတဗ္ဗံ၊ နိဿဋ္ဌစီဝရံ ‘‘အတ္တနောယေဝ ဒိန္န’’န္တိ သုဒ္ဓသညာယ ဂဟေတွာ အဒေန္တဿ ဒုက္ကဋံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

တဿ သန္တကဘာဝံ ဉတွာ လေသေန ဝိလုမ္ပန္တဿ ပန ဘဏ္ဍဂ္ဃဝသေန ဒုက္ကဋထုလ္လစ္စယပါရာဇိကာပတ္တိယော ဟောန္တိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တဿ သန္တကဘာဝံ ပန ဉတွာ လေသေန အစ္ဆိန္ဒန္တော ဘဏ္ဍံ အဂ္ဃါပေတွာ ကာရေတဗ္ဗော’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉). ပရိယာပုတန္တိ ‘‘န ဘိက္ခဝေ နိဿဋ္ဌစီဝရံ န ဒါတဗ္ဗံ၊ ယော န ဒဒေယျ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၄၇၀) ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော.

၆၁၀-၁. ထေရေ ဒဟရေ စာတိ ဧတေသု ဥဘောသုပိ မဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တေသူတိ ယောဇနာ. ‘‘ထေရေ’’တိ ဣမိနာ အနိဿိတဘာဝမာဟ၊ ‘‘ဒဟရေ စာ’’တိ ဣမိနာ နိဿိတဘာဝံ. ဩဟီနေတိ ဩသက္ကိတေ. သစေ သော ထေရော နိဿယာစရိယော ဘဝေယျာတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဂရု’’န္တိ. တသ္မိံ ဒဟရေ. ဝတ္ထန္တိ တဿ ဟတ္ထေ ဌိတစီဝရံ. န ပဿမ္ဘတီတိ ဓုရနိက္ခေပံ အကတွာ ဂမနေ သဥဿာဟတ္တာ နိဿယပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော. တေနေဝ ‘‘မုဟုတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ.

၆၁၄. ပစ္စုဒ္ဓါရေ အန္တောယေဝါရုဏေတိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော၊ ဒဟရဘိက္ခုနော ဒူရဘာဝဉ္စ အရုဏုဂ္ဂမနဉ္စ ဉတွာ စီဝရဿ အနိဿဂ္ဂိယတ္ထံ တဿ ဟတ္ထေ ဌိတဘာဝံ သလ္လက္ခေတွာ ပုရာရုဏာ ပစ္စုဒ္ဓရေတိ အတ္ထော. ဝိဿဇ္ဇေတီတိ အညဿ ဒေတိ. ဝိနဿတီတိ စောရာဒီဟိ နဿတိ.

ဒုတိယကထိနကထာဝဏ္ဏနာ.

၆၁၆. အကာလစီဝရန္တိ ‘‘အကာလစီဝရံ နာမ အနတ္ထတေ ကထိနေ ဧကာဒသမာသေ ဥပ္ပန္နံ၊ အတ္ထတေ ကထိနေ သတ္တမာသေ ဥပ္ပန္နံ၊ ကာလေပိ အာဒိဿ ဒိန္န’’န္တိ (ပါရာ. ၅၀၀) ဝစနတော အနတ္ထတကထိနေ ဝိဟာရေ ‘‘စီဝရမာသော’’တိ ယော ပုဗ္ဗကတ္တိကကာဠပက္ခပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အပရကတ္တိကပုဏ္ဏမီ၊ တာဝ မာသော ဝုစ္စတိ၊ တတော ပရေသု ဧကာဒသသု မာသေသု ဥပ္ပန္နဉ္စ အတ္ထတကထိနေ ဝိဟာရေ ယော စီဝရမာသော၊ ဟေမန္တာ စ စတ္တာရော မာသာတိ ပဉ္စမာသတော ဗဟိ သတ္တသု မာသေသု ဥပ္ပန္နဉ္စ အတ္ထတကထိနေ ပဉ္စ မာသာ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလေ သံဃဿ စ ‘‘ဣဒံ အကာလစီဝရံ ဒမ္မီ’’တိ ပုဂ္ဂလဿ စ ‘‘ဣဒံ တုယှံ ဒမ္မီ’’တိ ဒိန္နဉ္စေတိ ဣဒံ အကာလစီဝရန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဥပ္ပန္န’’န္တိ သေသော၊ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇေယျ သင်္ဃတော ဝါ ဂဏတော ဝါ ဉာတိတော ဝါ မိတ္တတော ဝါ ပံသုကူလတော ဝါ အတ္တနော ဝါ ဓနေနာ’’တိ (ပါရာ. ၅၀၀) ဝစနတော သံဃဿ ဝါ ‘‘ဣဒံ သုတ္တန္တိကဂဏဿ ဒေမ၊ ဣဒံ အာဘိဓမ္မိကဂဏဿ ဒေမာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဂဏဿ ဝါ ဒိန္နတော အတ္တနော ဝဿဂ္ဂေန ဝါ ဉာတိအာဒိတော ဝါ သုသာနာဒိပံသုကူလခေတ္တတော ဝါ အတ္တနော သန္တကေန သုတ္တကပ္ပါသာဒိကပ္ပိယဝတ္ထုတော ဝါ ဥပ္ပန္နစီဝရန္တိ အတ္ထော.

မာသပရမံ နိက္ခိပေတိ မာသော ပရမံ ပမာဏံ ဧတဿ နိက္ခိပနဿာတိ မာသပရမံ၊ နိက္ခိပနန္တိ ကိရိယာဝိသေသနံ ကာတဗ္ဗံ၊ မာသပရမံ နိက္ခိပနံ ကရေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အာကင်္ခမာနေန ဘိက္ခုနာ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ၊ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ခိပ္ပမေဝ ကာရေတဗ္ဗံ၊ နော စဿ ပါရိပူရီ၊ မာသပရမံ တေန ဘိက္ခုနာ တံ စီဝရံ နိက္ခိပိတဗ္ဗံ ဦနဿ ပါရိပူရိယာ’’တိ (ပါရာ. ၅၀၀) ဝစနတော ဧဝံ ဥပ္ပန္နံ စီဝရံ ဣစ္ဆန္တေန ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သစေ ပဟောတိ၊ ဒသာဟမနတိက္ကာမေတွာ ကာရေတဗ္ဗံ. သစေ နပ္ပဟောတိ၊ ဦနဿ ပရိပူရဏတ္ထံ မာသပရမံ ဌပေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

ကဒါ ဧဝံ နိက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သတိ ပစ္စာသာယာ’’တိ၊ ‘‘ပစ္စာသာ ဟောတိ သင်္ဃတော ဝါ ဂဏတော ဝါ ဉာတိတော ဝါ မိတ္တတော ဝါ ပံသုကူလတော ဝါ အတ္တနော ဝါ ဓနေနာ’’တိ (ပါရာ. ၅၀၀) ဝုတ္တသံဃာဒိတော အတ္တနော ဝဿဂ္ဂါဒိတော လဘေယျ၊ တေန ‘‘ဣမဿ ဦနေ ပရိပုဏ္ဏေ ကာရေဿာမီ’’တိ ပစ္စာသာယ သတိ ဧဝံ နိက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တတော ဥဒ္ဓံဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ မာသတော အတိရေကကာလံ နိက္ခိပိတုံ န ဝဋ္ဋတိ၊ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယံ ဟောတီတိ အတ္ထော.

ယဒိ ဧဝံ ‘‘တဒဟုပ္ပန္နေ မူလစီဝရေ ပစ္စာသာစီဝရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒသာဟာ ကာရေတဗ္ဗံ။ပေ။ ဝီသေ ဥပ္ပန္နေ မူလစီဝရေ ပစ္စာသာစီဝရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒသာဟာ ကာရေတဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၀၀) ကသ္မာ အာဟာတိ? ပစ္စာသာစီဝရဿ ဒသဒိဝသေ အတိက္ကမ္မ ဌပေတုံ အယုတ္တတ္တာ၊ မူလစီဝရဿ တဂ္ဂတိကတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘မူလစီဝရဿ ဥပ္ပန္နဒိဝသတော ယာဝ ဝီသတိမော ဒိဝသော၊ တာဝ ဥပ္ပန္နံ ပစ္စာသာစီဝရံ မူလစီဝရံ အတ္တနော ဂတိကံ ကရောတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၀၀).

တတိယကထိနကထာဝဏ္ဏနာ.

၆၁၈-၉. ဘိက္ခုနိယာ ယော ဓောဝါပေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဘိက္ခုနီ နာမ ဥဘတောသံဃေ ဥပသမ္ပန္နာ’’တိ (ပါရာ. ၅၀၀) ဝစနတော ဘိက္ခုနိသံဃေ ဉတ္တိစတုတ္ထာယ ကမ္မဝါစာယ၊ ဘိက္ခုသံဃေ ဉတ္တိစတုတ္ထာယ ကမ္မဝါစာယာတိ အဋ္ဌဝါစိကာယ ဥပသမ္ပန္နာ ဘိက္ခုနီ နာမ. ဘုတ္တန္တိ ဘိက္ခုနာ အတ္တနာ ပရိဘုတ္တံ ရဇိတံ အာဒိန္နကပ္ပံ၊ ‘‘ပရိဘောဂံ ကရိဿာမီ’’တိ အန္တမသော သီသံ ဌပေတွာ သယနမတ္တေနာပိ ပုရာဏဘူတံ စီဝရန္တိ အတ္ထော. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ရဇိတွာ ကပ္ပံ ကတွာ ဧကဝါရမ္ပိ နိဝတ္ထံ ဝါ ပါရုတံ ဝါ အန္တမသော ပရိဘောဂသီသေန အံသေ ဝါ မတ္ထကေ ဝါ ကတွာ မဂ္ဂံ ဂတော ဟောတိ၊ ဥဿီသကံ ဝါ ကတွာ နိပန္နော ဟောတိ၊ ဧတမ္ပိ ပုရာဏစီဝရမေဝါ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၀၃-၅၀၅). ဝတ္ထန္တိ ကာရိယေ ကာရဏောပစာရဝသေန စီဝရမေဝ အာဟ.

အညာတိကာယာတိ ‘‘အညာတိကာ နာမ မာတိတော ဝါ ပိတိတော ဝါ ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါ အသမ္ဗဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော အတ္တနော ဝါ တဿာ ဝါ မာတု ဝါ ပိတု ဝါ ပရမ္ပရာယ ယာဝ သတ္တမာ ယုဂါ၊ ဧတ္ထန္တရေ ယေန ကေနစိ ဉာတကေန အသမ္ဗဒ္ဓဘာဝေန အညာတိကာယာတိ အတ္ထော. ယထာ စာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပိတာမဟောယေဝ ပိတာမဟယုဂံ. တတော ဥဒ္ဓံ သဗ္ဗေပိ ပုဗ္ဗပုရိသာ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ. ဧဝံ ယာဝ သတ္တမော ပုရိသော၊ တာဝ ယာ အသမ္ဗဒ္ဓါ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၀၃-၅၀၅). အာကောဋာပေတီတိ ပဟရာပေတိ.

တတော ဓောဝါပနာဒိတော. နိဿဂ္ဂိယာပတ္တီတိ နိဿဂ္ဂိယဿ အာပတ္တိ နိဿဂ္ဂိယာပတ္တိ၊ နိဿဂ္ဂိယဿ စီဝရဿ နာမေန ဝိသိဋ္ဌာ ပါစိတ္တိယာပတ္တိ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣဒဉ္စ တိဏ္ဏံ ပယောဂါနံ အန္တေ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗာယ အာပတ္တိယာ ဒဿနံ. တဿ နိယောဂေန ဓောဝနာဒိံ ကရောန္တိယာ ဘိက္ခုနိယာ တဒတ္ထံ သဗ္ဗပုဗ္ဗပယောဂဂဏနာယ ဘိက္ခုနော ဒုက္ကဋံ ဟောတီတိ ဂဟေတဗ္ဗော. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယာဝ နံ ဓောဝိတွာ ဥက္ခိပတိ၊ တာဝ ဘိက္ခုနိယာ ပယောဂေ ပယောဂေ ဘိက္ခုဿ ဒုက္ကဋ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၀၃-၅၀၅). ပဌမေနာတိ တီဏိပိ ကာရာပေန္တဿ ယံ ပဌမံ ကာရာပေတိ၊ တေနာတိ အတ္ထော. ဒီပိတန္တိ ‘‘အညာတိကာယ အညာတိကသညီ ပုရာဏစီဝရံ ဓောဝါပေတိ ရဇာပေတိ အာကောဋာပေတိ၊ နိဿဂ္ဂိယေန အာပတ္တိ ဒွိန္နံ ဒုက္ကဋာန’’န္တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၅၀၆) ဒေသိတံ. ဣမိနာ နယေန ဒွေ ကာရာပေန္တဿ ပဌမေန နိဿဂ္ဂိယာပတ္တိ၊ ဒုတိယေန ဒုက္ကဋန္တိ အယမတ္ထော သင်္ဂယှတိ.

၆၂၀. ‘‘ဓောဝနတ္ထာယ ဒေတီ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဘုတ္တံ ဝတ္ထ’’န္တိ အဓိကာရတော လဗ္ဘတိ.

၆၂၁. သာမဏေရနိဒ္ဒေသေပီတိ ‘‘သာမဏေရာ’’တိ နိဒ္ဒေသော နာမ ယဿ၊ တသ္မိမ္ပိ၊ အတ္တနာ ပရိဘုတ္တံ ဝတ္ထံ ဓောဝနတ္ထာယ ဒေတီတိ ယောဇနာ၊ အတ္တနော ပရိဘုတ္တံ စီဝရံ ဓောဝနတ္ထာယ သာမဏေရဿ ဒေတီတိ အတ္ထော. ပိ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော. ဥပသမ္ပဇ္ဇာတိ ပုဗ္ဗကိရိယာယ ‘‘ဓောဝတီ’’တိ အပရကိရိယာ သာမတ္ထိယာ လဗ္ဘတိ.

၆၂၂. ဒဟရာနဉ္စ ဘိက္ခူနန္တိ အတ္တနော နဝကတရာနံ ဘိက္ခူနံ. နိယျာဒိတေ ဒိန္နေ. ဧသ နယောတိ ‘‘ဧကေန ပါစိတ္တိယံ၊ အဝသိဋ္ဌေဟိ ဒွီဟိ ဝါ ဧကေန ဝါ သဗ္ဗပယောဂေသု ဒုက္ကဋံ ဟောတီ’’တိ နယော.

၆၂၃. စီဝရေတိ ပရိဘုတ္တစီဝရေ.

၆၂၄. ‘‘ဓောဝနပ္ပစ္စယာယေဝါ’’တိ ဣမိနာ ဣတရဒွယဿ တဿ အနာဏတ္တိယာ ကတတ္တာ တတော အနာပတ္တိဘာဝမာဟ.

၆၂၆. ဉာတိကာတိ ဧတ္ထ ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၂-၂၃၊ ၄၂၂၊ အ. နိ. ၆.၅၈၊ ၈.၉၊ မဟာနိ. ၂၀၆၊ ဓ. သ. ၁၃၅၅၊ ဝိဘ. ၅၁၈) ဝိယ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ယ-ကာရလောပေါ၊ ဉာတိကာယ ဘိက္ခုနိယာတိ အတ္ထော. ‘‘ဉာတိကာ အညာတိသညိဿာ’’တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ပစ္စတ္ထရဏန္တိ မဉ္စပီဌေ အတ္ထရိတဗ္ဗံ ပစ္စတ္ထရဏစီဝရဉ္စ.

၆၂၇. ‘‘ဘိက္ခုနီနံ ဝသေနာ’’တိ ဣဒံ ဘိက္ခုသံဃေပိ ဥပသမ္ပန္နာ စေ၊ ပါစိတ္တိယသမ္ဘဝါ ဝုတ္တံ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ဥပသမ္ပန္နာယ ပန ယထာဝတ္ထုကမေဝါ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၀၆). ဘိက္ခုနိသံဃေ ပဌမံ ဥပသမ္ပဇ္ဇိတွာ ပစ္ဆာ ဘိက္ခုသံဃေ စေ ဥပသမ္ပဇ္ဇတိ၊ ကေဝလံ ဘိက္ခုသံဃေ ဥပသမ္ပန္နာတိ န ဝုစ္စတီတိ တာ ဘဂဝတိ ဓရမာနေ ပဌမံ ပဗ္ဗဇိတာ ပဉ္စသတာ သာကိယာနိယော ဝုစ္စန္တိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ဥပသမ္ပန္နာ နာမ ပဉ္စသတာ သာကိယာနိယော’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၀၆). ဘိက္ခုနော လိင်္ဂေ ပရိဝတ္တေ တဿေဝ ဥပသမ္ပန္နကမ္မဿ အနုညာတတ္တာ သောပိ ဂဟေတဗ္ဗောယေဝ.

၆၂၈. အဝုတ္တာ ဓောဝတီတိ ‘‘ဣမံ စီဝရံ ဓောဝါ’’တိ အဝုတ္တာ စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ ဒိသွာ အဝတွာ ဌပိတဋ္ဌာနတော စီဝရံ ဂဟေတွာ ဝါ သယမေဝ ဝတွာ ယာစနာဒိနယေန ဝါ အနာဏတ္တိယာ စ ဂဟေတွာ စီဝရဓောဝနာဒိံ ကရေယျ စေ. အပရိဘုတ္တံ ဝါတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန အပရိဘုတ္တံ စီဝရံ. အညံ ဝါတိ ဥပါဟနတ္ထဝိကပတ္တတ္ထဝိကပေါတ္ထကတ္ထဝိကမဉ္စပီဌာဒိံ ယံ ကိဉ္စိ ပရိက္ခာရံ.

ပုရာဏစီဝရဓောဝါပနကထာဝဏ္ဏနာ.

၆၂၉. ဝိကပ္ပနုပဂံ ပစ္ဆိမံ ဥပါဒါယ ကိဉ္စိ စီဝရံ ဂဏှတောတိ ယောဇနာ၊ ဧတ္ထ ‘‘အညာတိကာယ ဘိက္ခုနိယာ ဟတ္ထတော’’တိ စ ‘‘ဉာတိကာယ အညာတိကသညိဿာ’’တိ စ ‘‘ဧကတောဥပသမ္ပန္နာယ ဟတ္ထတော ဂဏှာတီ’’တိ စ ဝက္ခမာနဝစနသာမတ္ထိယာ လဗ္ဘမာနတော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန အညာတိကာယ ဥဘတောသံဃေ ဥပသမ္ပန္နာယ ဘိက္ခုနိယာ ဟတ္ထတော ဝိကပ္ပနုပဂရတနဝိဒတ္ထိပ္ပမာဏဝတ္ထတော ပဋ္ဌာယ ယံ ကိဉ္စိ စီဝရံ ဂဏှန္တဿာတိ အတ္ထော. ‘‘အာပတ္တီ’’တိ သာမညေန ဝုတ္တေပိ ‘‘နိဿဂ္ဂိယာ ပါစိတ္တိယာပတ္တီ’’တိ ပကရဏတော စ ‘‘နိဿဂ္ဂိယာပတ္တီ’’တိ ဝက္ခမာနတော စ လဗ္ဘတိ. ဌပေတွာ ပါရိဝတ္တကန္တိ ‘‘ပါရိဝတ္တကံ ပရိတ္တေန ဝါ ဝိပုလံ၊ ဝိပုလေန ဝါ ပရိတ္တ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၁၄) ဝစနတော မဟာပစ္စရိယံ ‘‘အန္တမသော ဟရီတကခဏ္ဍေနာပီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၁၄) ဝုတ္တတ္တာ စ ဟေဋ္ဌိမန္တတော ဟရီတကခဏ္ဍမ္ပိ ဒတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ တိစီဝရဉ္စ ပါရိဝတ္တကံ နာမ ဟောတိ၊ တံ ဌပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပရိဝတ္တနံ ပရိဝတ္တံ၊ တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ပါရိဝတ္တကံ၊ ကယဝိက္ကယေန ဂဟေတဗ္ဗံ စီဝရန္တိ အတ္ထော.

၆၃၀. ဂဟဏတ္ထာယ ပယောဂေတိ ဂဏှိတုံ ဟတ္ထပသာရဏာဒိပ္ပယောဂေ. ပရိယာပုတန္တိ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတိ ပယောဂေ ဒုက္ကဋ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၁၂) ဒေသိတံ.

၆၃၁. အနုပသမ္ပန္နဟတ္ထေတိ ဘိက္ခုဘိက္ခုနိတော အညေ သဗ္ဗေ အနုပသမ္ပန္နာ ဂဟိတာ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သစေ ပန သိက္ခမာနာသာမဏေရသာမဏေရိဥပါသကဥပါသိကာနံ ဟတ္ထေ ပေသိတံ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ၊ အနာပတ္တီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၁၂).

၆၃၂. ဧကတောတိ ဧတ္ထ ဘိက္ခုနိသင်္ဃတောတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. အညသ္မိံ ပက္ခေ ပါစိတ္တိယမေဝ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ဥပသမ္ပန္နာယ ပန ပါစိတ္တိယမေဝါ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၁၃).

၆၃၃. ‘‘ပါရိဝတ္တကံ ဒဿာမီ’’တိ အာဘောဂံ ကတွာ ဂဏှာတိ၊ ဒေါသော န ဝိဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ.

၆၃၄. အညံ ပရိက္ခာရန္တိ ထဝိကကာယဗန္ဓနာဒိ အဝိကပ္ပိယံ ဝါ အဝိကပ္ပနုပဂံ ဝါ ပရိက္ခာရမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝိကပ္ပနုပဂံ ပန န ဝဋ္ဋတိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝိကပ္ပနုပဂံ ပစ္ဆိမစီဝရပ္ပမာဏံ ပန ပဋပရိဿာဝနမ္ပိ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၁၄). စီဝရပဋိဂ္ဂဏှနံ ကိရိယာ၊ ပါရိဝတ္တကဿ အဒါနံ အကိရိယာတိ ကိရိယာယ စ အကိရိယာယ စ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော ကြိယာကြိယံ.

စီဝရပဋိဂ္ဂဟဏကထာဝဏ္ဏနာ.

၆၃၅. ‘‘အညာတကံ အပ္ပဝါရိတ’’န္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ‘‘ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတာနိံ ဝါ’’တိ ပါဌသေသော. ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ ‘‘အညာတကံ ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတာနိံ ဝါ’’တိ (ပါရာ. ၅၁၆၊ ၅၁၈). ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါ သမ္ဗဒ္ဓညာတိကတာယ အဘာဝတော အညာတကံ. ‘‘ယံ မယှံ ဂေဟေ အတ္ထိ၊ တံ ပဝါရေမီ’’တိအာဒိနာ နယေန အပ္ပဝါရိတံ. ‘‘ဂဟပတိ နာမ ယော ကောစိ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတီ’’တိ (ပါရာ. ၅၁၉) ပါဠိယံ ဝုတ္တံ ဂဟပတိံ ဝါ. ‘‘ဂဟပတာနီ နာမ ယာ ကာစိ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတီ’’တိ (ပါရာ. ၅၁၉) ပါဠိယံ ဝုတ္တံ ဃရဏိံ ဝါတိ အတ္ထော.

ဟောတိ နိဿဂ္ဂိယာပတ္တီတိ ‘‘အညတြ သမယာ ဝိညာပေတိ၊ ပယောဂေ ဒုက္ကဋံ၊ ပဋိလာဘေန နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. ၅၁၉) ပါဠိယံ ဝုတ္တေသု သဗ္ဗေသု ပုဗ္ဗပယောဂေသု ဒုက္ကဋေန သဒ္ဓိံ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အညတြ သမယာတိ ‘‘တတ္ထာယံ သမယော၊ အစ္ဆိန္နစီဝရော ဝါ ဟောတိ ဘိက္ခု နဋ္ဌစီဝရော ဝါ’’တိ (ပါရာ. ၅၁၈) မာတိကာယ၊ ‘‘အစ္ဆိန္နစီဝရော နာမ ဘိက္ခုဿ စီဝရံ အစ္ဆိန္နံ ဟောတိ ရာဇူဟိ ဝါ စောရေဟိ ဝါ ဓုတ္တေဟိ ဝါ ယေဟိ ကေဟိစိ ဝါ အစ္ဆိန္နံ ဟောတိ. နဋ္ဌစီဝရော နာမ ဘိက္ခုဿ စီဝရံ အဂ္ဂိနာ ဝါ ဒဍ္ဎံ ဟောတိ၊ ဥဒကေန ဝါ ဝူဠှံ ဟောတိ၊ ဥန္ဒူရေဟိ ဝါ ဥပစိကာဟိ ဝါ ခါယိတံ ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. ၅၁၉) ပဒဘာဇနေ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌသရူပကာလတော အညတြာတိ အတ္ထော.

၆၃၆. တိကပါစိတ္တိယံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘အညာတကေ အညာတကသညီ၊ ဝေမတိကော၊ ဉာတကသညီ အညတြ သမယာ စီဝရံ ဝိညာပေတိ၊ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၂၀) ပါစိတ္တိယတ္တယံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဉာတကေ အညာတိသညိဿာ’’တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဉာတကေ. ဝေမတိကဿာတိ ‘‘ဉာတကော နု ခေါ၊ အညာတကော’’တိ ဝေမတိကဿ. ဒွိကဒုက္ကဋံ တထေဝါတိ ယောဇနာ. ‘‘တထေဝါ’’တိ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဣဒံ အာကဍ္ဎတိ၊ ‘‘ဉာတကေ အညာတကသညီ၊ ဝေမတိကော အညတြ သမယာ စီဝရံ ဝိညာပေတိ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၅၂၀) ဒေသိတန္တိ အတ္ထော.

၆၃၇-၈. သမယေ ဝိညာပေန္တဿ အနာပတ္တီတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ ‘‘စီဝရံ အညာတကအပ္ပဝါရိတ’’န္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ၊ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဒွယတော အညတရသ္မိံ ကာလေ အညာတကအပ္ပဝါရိတံ စီဝရံ ဝိညာပေန္တဿ အနာပတ္တီတိ အတ္ထော. ဉာတကေ ဝါ ပဝါရိတေတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘အတ္တနော’’တိ အဇ္ဈာဟာရော၊ ‘‘သမယေ’’တိ ဣမိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ အတ္တနော ဉာတကပဝါရိတေ အသမယေပိ စီဝရံ ဝိညာပေန္တဿ အနာပတ္တီတိ အတ္ထော. အညဿတ္ထာယာတိ ဧတ္ထ ‘‘အတ္တနော’’တိ သေသော၊ အတ္တနော ဉာတကေ၊ ပဝါရိတေ ဝါ ဝိညာပေန္တဿ အနာပတ္တီတိ ယောဇနာ၊ အညံ ဘိက္ခုံ နိဿာယ အတ္တနော ဉာတကေ ဝါ ပဝါရိတေ ဝါ စီဝရံ ဝိညာပေန္တဿ အနာပတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣတရံ ပက္ခံ ဒဿေတိ ‘‘တဿ ဉာတကေ ဝါ ပဝါရိတေ ဝါ’’တိ. တဿာတိ ‘‘အညဿာ’’တိ ဝုတ္တဿ၊ ‘‘ဝိညာပေန္တဿ အနာပတ္တီ’’တိ ဣမိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝါတိ ပုရိမဝိကပ္ပါပေက္ခံ. ယံ သန္ဓာယ စီဝရံ ဝိညာပေတိ၊ တဿ ဉာတကေ ဝါ ပဝါရိတေ ဝါ တံယေဝ သန္ဓာယ စီဝရံ ဝိညာပေန္တဿ အနာပတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘‘အတ္တနော ဝါ ဓနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ အနာပတ္တိအင်္ဂံ ဥမ္မတ္တကာဒိနောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂယှတိ၊ အတ္တနော သန္တကံ သုတ္တကပ္ပါသာဒိကံ ကပ္ပိယဝတ္ထုံ ဒတွာ ဂဏှိတုကာမတာယ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ယာစန္တဿ စ အနာပတ္တီတိ အတ္ထော.

အညာတကဝိညတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ.

၆၃၉. အပ္ပဝါရိတမညာတိန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတာနိံ ဝါ’’တိ ဣဒံ သာမတ္ထိယာ လဗ္ဘတိ. တတုတ္တရိန္တိ တတော သန္တရုတ္တရပရမတော ဥတ္တရိန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ ‘‘သန္တရုတ္တရပရမံ တေန ဘိက္ခုနာ တတော စီဝရံ သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၂၃) ဝုတ္တတ္တာ အစ္ဆိန္နစီဝရေန သာဒိတဗ္ဗအန္တရဝါသကဥတ္တရာသင်္ဂမတ္တေန အဓိကန္တိ အတ္ထော.

‘‘တတော စေ ဥတ္တရိ သာဒိယေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၅၂၃) ဝစနတော ‘‘သာဒိယန္တဿာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဝိညာပေန္တဿာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? အစ္ဆိန္နစီဝရာနံ ဘိက္ခူနံ ဆဗ္ဗဂ္ဂိယေဟိ ဘိက္ခူဟိ စီဝရဝိညာပနဝတ္ထုသ္မိံ ‘‘ကထဉှိ နာမ တုမှေ မောဃပုရိသာ န မတ္တံ ဇာနိတွာ ဗဟုံ စီဝရံ ဝိညာပေဿထာ’’တိ (ပါရာ. ၅၂၂) ဆဗ္ဗဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ ဂရဟိတွာ ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ ပညတ္တတ္တာ ‘‘သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိညာပေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော ဟောတိ၊ တေနေဝ ဣမသ္မိံ ပဒဘာဇနေ ‘‘တတော စေ ဥတ္တရိ သာဒိယေယျာတိ တတုတ္တရိ ဝိညာပေတီ’’တိ (ပါရာ. ၅၂၄) စ အာပတ္တိဘေဒသန္ဒဿနဋ္ဌာနေ ‘‘အညာတကေ အညာတကသညီ တတုတ္တရိ စီဝရံ ဝိညာပေတိ၊ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ပါရာ. ၅၂၅) စ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ သိက္ခာပဒေယေဝ ‘‘သာဒိတဗ္ဗံ၊ သာဒိယေယျာ’’တိ စ ဥဘယတ္ထ ‘‘ဝိညာပေတဗ္ဗံ၊ ဝိညာပေယျာ’’တိ စ ကသ္မာ န ဝုတ္တန္တိ? အစ္ဆိန္နစီဝရဘာဝံ ဉတွာ အဝိညာပိတေပိ အဘိဟရိတွာ ဒိယျမာနမ္ပိ အဓိဝါသေန္တေန ဧဝမေဝ သာဒိတဗ္ဗန္တိ န ဝုတ္တံ. ဣမဿေဝ စ အဓိကဝိညာပနနိသေဓနတ္ထံ ဝဒန္တေနာပိ ‘‘တဉ္စေ အညာတကော ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတာနီ ဝါ ဗဟူဟိ စီဝရေဟိ အဘိဟဋ္ဌုံ ပဝါရေယျ၊ သန္တရုတ္တရပရမံ တေန ဘိက္ခုနာ တတော စီဝရံ သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ သာဒိတဗ္ဗနိယမပ္ပဓာနံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ အစ္ဆိန္နစီဝရေန အတ္တနာ ဝါ တံ သန္ဓာယ အညေန ဝါ ဝိညာပေန္တေနပိ အဝိညာပေန္တေပိ ဒိယျမာနံ သာဒိယန္တေနာပိ သန္တရုတ္တရပရမတံ နာတိက္ကမိတဗ္ဗန္တိ ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ သန္ဓာယ ဘာသိတတ္ထောတိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္တကံ ဉာပေတုံ ‘‘သာဒိယန္တဿာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဝိညာပေန္တဿာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာစရိယာဘိသန္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၆၄၀. ဣဒါနိ ဝိညာပနေ စ အဓိဝါသနေ စ ဥဘယတ္ထေဝ နိယမံ ဒဿေတုံ ‘‘သစေ တီဏိ နဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ၊ ဒွေ သာဒိတဗ္ဗာနိ. ဒွေ နဋ္ဌာနိ၊ ဧကံ သာဒိတဗ္ဗံ. ဧကံ နဋ္ဌံ၊ န ကိဉ္စိ သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၂၄) ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တဝိနိစ္ဆယံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ယဿာ’’တိအာဒိ. ‘‘ယဿ တီဏိပိ နဋ္ဌာနိ၊ ဒွေ ဝါ နဋ္ဌာနိ၊ ဧကံ ဝါ နဋ္ဌ’’န္တိ သမ္ဗန္ဓိတွာ ယထာက္ကမံ ‘‘တေန ဒွေ သာဒိတဗ္ဗာနိ၊ ဧကံ သာဒိတဗ္ဗံ၊ န ကိဉ္စိပိ သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ယဿ တီဏိပိ စီဝရာနိ နဋ္ဌာနိ၊ ဗဟု စ ဒိယျတိ၊ တေန ဒွေယေဝ စီဝရာနိ သာဒိတဗ္ဗာနိ. ဒွေ စီဝရာနိ နဋ္ဌာနိ၊ ဧကံ သာဒိတဗ္ဗံ. ဧကဉ္စေ နဋ္ဌံ၊ န သာဒိတဗ္ဗံ၊ အဝသိဋ္ဌံ ပစ္ဆာ ဓမ္မေန သမေန လဒ္ဓနီဟာရေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သေသံ သဘာဂဋ္ဌာနတော ပရိယေသိဿတီ’’တိ. ‘‘ဘိက္ခုနိယာ ပန ပဉ္စသုပိ နဋ္ဌေသု ဒွေ သာဒိတဗ္ဗာနိ၊ စတူသု နဋ္ဌေသု ဧကံ သာဒိတဗ္ဗံ၊ တီသု နဋ္ဌေသု ကိဉ္စိ န သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၂၂-၅၂၄) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ.

၆၄၁-၂. သေသကံ အာဟရန္တဿ အနာပတ္တီတိ ဉာတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဧဝမုပရိပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. စီဝရံ ယောဇေတွာ အတိရေကံ ဝတ္ထံ ပစ္စာဟရိတွာ ‘‘ဒဿာမီ’’တိ ဗဟုမ္ပိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တဿ အနာပတ္တီတိ အတ္ထော. အတိရေကမ္ပိ တုမှေယေဝ ဂဏှထာတိ ဒိန္နံ ဂဏှတောပိ အနာပတ္တိ. န အစ္ဆိန္နကာရဏာ ဒိန္နေတိ ယောဇနာ၊ အစ္ဆိန္နစီဝရဘာဝံ အနုဒ္ဒိဿ ဗဟူနံ စီဝရာနံ ဂဟဏနိမိတ္တေနာပိ အနာပတ္တီတိ အတ္ထော. ဧဝမေဝ ‘‘န နဋ္ဌကာရဏာ ဒေန္တီ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဒဿိတမေဝ. အစ္ဆိန္နစီဝရေ နိဿာယ တတုတ္တရိစီဝရဝိညာပနဝတ္ထုမှိ ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ ပညတ္တတ္တာ အနာပတ္တိဝါရေ ‘‘အညဿတ္ထာယာ’’တိ န ဂဟိတံ.

တတုတ္တရိကထာဝဏ္ဏနာ.

၆၄၃. ကလျာဏကမျတာဟေတူတိ သုန္ဒရဿ မဟဂ္ဃဿ ကာမတံ ပဋိစ္စ စီဝရေ ဝိကပ္ပနံ အာပဇ္ဇေယျာတိ ယောဇနာ၊ ‘‘ကီဒိသေန တေ ဘန္တေ စီဝရေန အတ္ထော’’တိ ပုဗ္ဗေ အပ္ပဝါရိတော ‘‘အာယတံ ဝါ ဟောတု ဝိတ္ထတံ ဝါ အပ္ပိတံ ဝါ သဏှံ ဝါ’’တိ (ပါရာ. ၅၂၉) ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တဝိသိဋ္ဌကပ္ပံ အဓိကဝိဓာနံ ကရောတီတိ အတ္ထော. တဿ လာဘာ နိဿဂ္ဂိယံ ဘဝေတိ တထာ အပ္ပဝါရိတေန ဟုတွာ ကတေန အဓိကဝိဓာနေန နိပ္ဖန္နစီဝရဿ လာဘပ္ပယောဂေန ဒုက္ကဋနိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယာ ဟောန္တိ.

၆၄၄. မဟဂ္ဃံ ။ပေ။ ဝိညာပေတီတိ ဝီသတိအဂ္ဃနကံ စီဝရံ ဒါတုကာမမှိ ဥပါသကေ၊ ‘‘အလံ မယှံ ဧတေန၊ ဒသဂ္ဃနကံ ဝါ အပ္ပဂ္ဃနကံ ဝါ ဒေဟီ’’တိ ဝဒတိ.

၆၄၅. ‘‘ဉာတကေ အညာတိသညိဿာ’’တိ ပဒစ္ဆေဒေါ.

ပဌမောပက္ခဋကထာဝဏ္ဏနာ.

၆၄၆. ပဌမသိက္ခာပဒေ ဧကေန ဥပါသကေန ပီဠာ လဒ္ဓါ၊ ဣဓ ဒွီဟီတိ ဧတ္တကံ နာနာကရဏံ. သေသံ ပဌမသိက္ခာပဒသဒိသမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဒုတိယော။ပေ။ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ. ဥပက္ခဋပဒေန လက္ခိတံ သိက္ခာပဒံ ဥပက္ခဋံ၊ ဒုတိယဉ္စ တံ ဥပက္ခဋဉ္စာတိ ဒုတိယောပက္ခဋံ၊ တသ္မိံ ဒုတိယောပက္ခဋေ. အဿာတိ ဒုတိယောပက္ခဋဿ.

ဒုတိယောပက္ခဋကထာဝဏ္ဏနာ.

၆၄၇. ရညာ ဝါတိ ရာဇတော ဝါ. ရာဇတော ဘောဂ္ဂံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ အဿ အတ္ထီတိ ‘‘ရာဇဘောဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော၊ ရာဇတော ဘတ္တဝေတ္တနလာဘိတော ယတော ကုတောစိ ဒါယကာ အာဘတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. န စ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ‘‘နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယဘာဝတော’’တိ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ. ဣဓ ဥတ္တရိကရဏီယံ ‘‘တိက္ခတ္တု’’န္တိအာဒိဂါထာယ (ဝိ. ဝိ. ၆၇၁) ဝက္ခတိ.

၆၄၈. စီဝရစေတာပန္နဝသေန အဓိဂတရဇတာဒိ ယေန ကေနစိ ပရိယာယေနာပိ န သာဒိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ရဇတံ ဝါ’’တိအာဒိ. ဓဝလသဘာဝတာယ ရာဇတီတိ ရဇတံ၊ သဇ္ဈု. ဇာတံ ရူပံ ဝဏ္ဏာယတနမေတဿာတိ ဇာတရူပံ၊ သုဝဏ္ဏံ. ကိဉ္စီတိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ. အတ္တနော ဝါ အတ္ထာယ ပရဿ ဝါ အတ္ထာယ ဒိယျမာနံ ကိဉ္စိ ဂဏှိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ.

၆၄၉. အတ္တနော ပဋိဂ္ဂဟဏေ အာပတ္တိယာ ရူပိယဂဟဏသိက္ခာပဒေ ဝက္ခမာနတ္တာ အညဿ အတ္ထာယ ဂဟဏေ အာပတ္တိဒဿနတ္ထမာဟ ‘‘အညဿတ္ထာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အညဿတ္ထာယာတိ အညဿ ပုဂ္ဂလဿ၊ ဂဏဿ၊ သံဃဿ၊ စေတိယဿ၊ နဝကမ္မဿ ဝါ အတ္ထာယ. နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ အာဟရိတွာ ‘‘ဣမံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တံ ရဇတံ၊ ဇာတရူပံ ဝါ အညံ ဝါ ယံ ကိဉ္စိ နိဿဂ္ဂိယဒုက္ကဋဝတ္ထုံ ပဋိဂ္ဂဏှတော တဿ ဘိက္ခုနော ဒုက္ကဋံ ဟောတီတိ မဟာပစ္စရိယံ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ.

၆၅၀-၁. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သရူပတော ဝိဘာဝေတုမာဟ ‘‘နေတွာ’’တိအာဒိ. နေတွာတိ အာနေတွာ. အကပ္ပိယံ ဘဏ္ဍန္တိ ‘‘ရဇတံ ဇာတရူပံ ဝါ’’တိ ယထာဝုတ္တမေဝ အကပ္ပိယဘဏ္ဍံ. ဣတ္ထန္တိ ဝက္ခမာနပ္ပကာရေန. န စ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ စ-ကာရေန ဝဋ္ဋတိ စာတိ အနုညာတံ ကတန္တိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ –

‘‘သစေ ပန ‘နယိဒံ ဘိက္ခူနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတီ’တိ ပဋိက္ခိတ္တေ ‘ဝဍ္ဎကီနံ ဝါ ကမ္မကရာနံ ဝါ ဟတ္ထေ ဘဝိဿတိ၊ ကေဝလံ တုမှေ သုကတဒုက္ကဋံ ဇာနာထာ’တိ ဝတွာ တေသံ ဟတ္ထေ ဒတွာ ပက္ကမတိ၊ ဝဋ္ဋတိ. အထာပိ ‘မမ မနုဿာနံ ဟတ္ထေ ဘဝိဿတိ၊ မယှမေဝ ဝါ ဟတ္ထေ ဘဝိဿတိ၊ ကေဝလံ တုမှေ ယံ ယဿ ဒါတဗ္ဗံ၊ တဒတ္ထာယ ပေသေယျာထာ’တိ ဝဒတိ၊ ဧဝမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၃၈-၅၃၉).

၆၅၂. ဝိဟာရဿာတိ ဧတ္ထ ‘‘နဝကမ္မဿာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၃၈-၅၃၉) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ ဝတ္တဗ္ဗံ ဂါထာဗန္ဓဝသေန န ဝုတ္တံ.

၆၅၄. ရဇတံ ဇာတရူပံ ဝါ သံဃဿာတိ ဧတ္ထ ‘‘စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇထာတိ ဒိန္န’’န္တိ သေသော. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သစေ ပန ကောစိ ဗဟုမ္ပိ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ အာနေတွာ ‘ဣဒံ သံဃဿ ဒမ္မိ၊ စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇထာ’တိ ဝဒတိ၊ တံ စေ သံဃော သမ္ပဋိစ္ဆတိ၊ ပဋိဂ္ဂဟဏေပိ ပရိဘောဂေပိ အာပတ္တီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၃၈-၅၃၉). ဧဝံ အာဘတံ တသ္မိံ သံဃေ ယော ကောစိ ဘိက္ခု ‘‘နယိဒံ ကပ္ပတီ’’တိ သစေ ပဋိက္ခိပတိ၊ ‘‘အယံ သံဃဿ လာဘန္တရာယံ ကရောတီ’’တိ ဝဒန္တဿေဝ အာပတ္တိ ဟောတိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယော ဟိ တံ စောဒေတိ၊ သွေဝ သာပတ္တိကော ဟောတိ၊ တေန ပန ဧကေန ဗဟူ အနာပတ္တိကာ ကတာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၃၈-၅၃၉). ဣဓ သွေဝ သာပတ္တိကောတိ ဧတ္ထ ‘‘ဒုက္ကဋာပတ္တိကောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ. ဣမိဿာ ဂါထာယ ‘‘သံဃဿာ’’တိ အလိခိတွာ ‘‘ဘိက္ခုနော’’တိ စ လိခန္တိ၊ တံ န သုန္ဒရံ. ဣဒါနိ ဒဿိတအဋ္ဌကထာပါဌေ ‘‘သံဃော သမ္ပဋိစ္ဆတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၃၈-၅၃၉) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သံဃဿာ’’တိ ပါဌော သုန္ဒရော.

၆၅၅. တဠာကဿာတိ ဝါပိယာ. သဿုပ္ပတ္တိနိဒါနတော တဠာကံ ခေတ္တံ၊ တတော တဿ ဂဟဏံ ဝါ ပရိဘောဂေါ ဝါ န စ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ. တဠာကဿ စာတိ ဧတ္ထ စ-ကာရေန ခေတ္တဝတ္ထု သင်္ဂဟိတံ. န စ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ စကာရေန ဝဋ္ဋတိ စာတိ ဒဿိတံ ဟောတိ.

၆၅၆. တံ ကတမန္တိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော’’တိအာဒိ. သဗ္ဗမ္ပီတိ တဠာကပေါက္ခရဏိခေတ္တာဒိ သဗ္ဗမ္ပိ.

၆၅၈-၉. အပရိစ္ဆိန္နဘာဂသ္မိန္တိ ‘‘ဣမသ္မိံ ဘူမိဘာဂေ ကတဿ ကမ္မေဟိ ဧတ္တကော ဘာဂေါ ဒေယျော’’တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗေ အနိယမိတအာယေ ဘူမိဘာဂေ. အကတပုဗ္ဗံ နဝသဿံ နာမ. ဧတ္တကံ ဘာဂံ ဒေထာတိ ဧတ္တကံ ကဟာပဏဘာဂံ ဒေထ. ဥဋ္ဌာပေတီတိ ဥပ္ပါဒေတိ.

‘‘ကသထ ဝပထာ’’တိ အကပ္ပိယံ ဝါစံ ဝတွာတိ ယောဇနာ. ဝပထာတိ စာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဣဓ အဝုတ္တံ တံကတ္တုယောဂကာလေ ဝုစ္စမာနံ အကပ္ပိယဝစနန္တရံ သမုစ္စိနောတိ. ဥပ္ပါဒိတဉ္စာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ကဟာပဏံ သမုစ္စိနောတိ. သဗ္ဗန္တိ တထာ ဥပ္ပါဒိတကဟာပဏဉ္စ ဧဝံ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဥပ္ပါဒိတဉ္စာတိ သဗ္ဗံ.

၆၆၀. ကသထာဒိကံ ဝစနံ အဝတွာ ‘‘ဧတ္တိကာယ ဘူမိယာ ဧတ္တကော နာမ ဘာဂေါ’’တိ ဘူမိံ ယော စ ပတိဋ္ဌာပေတိ၊ တဿေဝေတမကပ္ပိယန္တိ ဝက္ခမာနေန ယောဇေတဗ္ဗံ. စ-သဒ္ဒေါ ‘‘ယော ပနာ’’တိ ဝက္ခမာနပုဂ္ဂလန္တရာပေက္ခော.

၆၆၁-၂. ဘူမိယာ သယမေဝ ပမာဏဿ ဇာနနတ္ထံ တူတိ ယောဇနာ၊ ‘‘ဧတ္တကေ ဘူမိဘာဂေ အမှေဟိ သဿံ ကတံ၊ ဧတ္တကံ နာမ ဘာဂံ ဂဏှထာ’’တိ ကသကေဟိ ဝုတ္တေ တေသံ ဝစနံ အသဒ္ဒဟိတွာ သယမေဝ ခေတ္တဘူမိယာ ပမာဏံ ဉာတုကာမတာယာတိ အတ္ထော. တု-သဒ္ဒေါ ဣမမေဝ ဝိသေသံ ဇောတေတိ. ယော ပန မိနာတိ၊ တဿေဝေတမကပ္ပိယန္တိ ဝက္ခမာနေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ရဇ္ဇုယာပိ စ ဒဏ္ဍေနာတိ ဧတ္ထ ပါဒေနာပိ မိနိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ‘‘ရက္ခတီ’’တိအာဒိကိရိယာပဒေဟိပိ ဧဝမေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ခလေ ဌတွာ ရက္ခတီတိ ဓညကရဏေ ဌတွာ အညေ ဂဏှိတုံ အဒတွာ ပါလေတိ. ကထံ ရက္ခိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ ကထံ ရက္ခိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ? တံ ပန ဝီဟိံ ‘‘ဣဒံ ဝါ ဧတ္တကံ ဝါ မာ ဂဏှ၊ ဣဒံ ဂဟေတုံ န လဗ္ဘတီ’’တိ ဝါ ‘‘ဣတော အပနေဟိ၊ ဣဓ ပုဉ္ဇံ ကရောဟီ’’တိ ဝါ ဧဝမာဒိနာ ပယောဂေန စေ ရက္ခတိ၊ တံ အကပ္ပိယံ. သစေ ‘‘မယိ ဌိတေ ရက္ခိတံ ဟောတီ’’တိ ရက္ခတိ၊ ဂဏှန္တေ ဝါ ပဿိတွာ ‘‘ကိံ ကရောထာ’’တိ ဘဏတိ၊ ဝဋ္ဋတိ. ရူပိယပဋိဂ္ဂဟဏသိက္ခာပဒေ ဒွါရံ ပိဒဟိတွာ ရက္ခန္တေန ဝသိတဗ္ဗန္တိ ဟိ ဝုတ္တန္တိ ဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အညသ္မိမ္ပိ ဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ ‘‘ထေနေတွာ ဂဏှန္တေ သတိ ဧတံ ဘော ပဝတ္တိံ ဘိက္ခုသံဃဿ ကိံ အာရောစေဿာမီတိ ပဋိပုစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ. နီဟရာပေတီတိ ဧတ္ထာပိ သစေ ပရိယာယေန ဝဒတိ၊ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. တဿေဝေတမကပ္ပိယန္တိ ဣဒံ ခေတ္တမိနနာဒိံ ကရောန္တေန လဒ္ဓဗ္ဗတော အညဿ အဘိနဝုပ္ပါဒိတဿ အဘာဝါ အညေသံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒွီသု ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ.

၆၆၃. ‘‘ဧတ္တကေဟိ ဝီဟီဟိ ဣဒံ အာဟရထာ’’တိ ဝုတ္တာ သစေ အာဟရန္တီတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ ‘‘တဿေဝေတမကပ္ပိယ’’န္တိ ဣဒံ ဓညဿ ဝိစာရိတတ္တာ ဝုတ္တံ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တဿေဝ အကပ္ပိယံ. ကသ္မာ? ဓညဿ ဝိစာရိတတ္တာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၃၈-၅၃၉).

၆၆၄. ဟိရညေနာတိ ကဟာပဏေန. ‘‘တမကပ္ပိယ’’န္တိ ဣဒံ ကဟာပဏာနံ ဝိစာရိတတ္တာ ဝုတ္တံ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သဗ္ဗေသံ အကပ္ပိယံ. ကသ္မာ? ကဟာပဏာနံ ဝိစာရိတတ္တာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၃၈-၅၃၉).

၆၆၅. ပေသကာရကဒါသံ ဝါတိ ပေသကာရကသင်္ခါတံ ဒါသံ ဝါ၊ ပေသကာရော တန္တဝါယော. အာရာမိကာနံ နာမေန ဒေန္တေတိ ‘‘အာရာမိကံ ဒမ္မိ၊ ဝေယျာဝစ္စကရံ ဒမ္မီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဒေန္တေ.

၆၆၆. ခီရံ ဒဓိ တက္ကံ သပ္ပိ နဝနီတန္တိ ပဉ္စဂေါရသာ.

၆၆၇. အဇိကာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မဟိသံ သင်္ဂဏှာတိ.

၆၆၉. ပဋိသိဒ္ဓေပီတိ ပဋိက္ခိတ္တေပိ. မူလံ ဒတွာတိ ကပ္ပိယဘဏ္ဍမူလံ ဒတွာ. ကုက္ကုဋာဒယော ပန ‘‘သုခေန ဝသန္တူ’’တိ အရညေယေဝ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗံ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကုက္ကုဋသူကရေ ‘သုခံ ဇီဝန္တူ’တိ အရညေ ဝိဿဇ္ဇေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၃၈-၅၃၉). သူကရမယူရာဒီသုပိ လဒ္ဓေသု တေသံ အနုရူပေယေဝ ဝိသယေ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗာ.

၆၇၁. ‘‘တိက္ခတ္တု’’န္တိအာဒိဂါထာယ ကော သမ္ဗန္ဓော? ‘‘ရညာ ဝါ ရာဇဘောဂ္ဂေနာ’’တိအာဒိဂါထာယ သင်္ဂဟိတနယေန ရာဇရာဇာမစ္စဗြာဟ္မဏဂဟပတာဒီသု ယေန ကေနစိ အတ္တနာ ဝါ စီဝရစေတာပန္နေန စီဝရံ စေတာပေတွာ ‘‘ဣတ္ထန္နာမံ ဘိက္ခုံ စီဝရေန အစ္ဆာဒေဟီ’’တိ ဝတွာ တံ စီဝရစေတာပန္နသင်္ခါတံ စီဝရမူလံ ဒတွာ ပဟိတဒူတေန ဝါ ဘိက္ခုံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဣဒံ ခေါ ဘန္တေ အာယသ္မန္တံ ဥဒ္ဒိဿ စီဝရစေတာပန္နံ အာဘတံ၊ ပဋိဂ္ဂဏှာတု အာယသ္မာ စီဝရစေတာပန္န’’န္တိ ယဒိ ဝုစ္စေယျ၊ ဘိက္ခုနာ ‘‘န ခေါ မယံ အာဝုသော စီဝရစေတာပန္နံ ပဋိဂ္ဂဏှာမ၊ စီဝရဉ္စ ခေါ မယံ ပဋိဂ္ဂဏှာမ ကာလေန ကပ္ပိယ’’န္တိ ဝုတ္တေ သစေ တေန ‘‘အတ္ထိ ပနာယသ္မတော ကောစိ ဝေယျာဝစ္စကရော’’တိ ဝုတ္တေ စီဝရတ္ထိကေန ဘိက္ခုနာ ‘‘ဧသော ခေါ အာဝုသော ဘိက္ခူနံ ဝေယျာဝစ္စကရော’’တိ အာရာမိကေ ဝါ ဥပါသကေ ဝါ ဒဿိတေ ယဒိ သော တဿ အတ္တနာ အာဟရိတွာ ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုနော စီဝရေန အတ္ထေ သတိ ဣမိနာ စီဝရံ စေတာပေတွာ အစ္ဆာဒေဟီ’’တိ ဝတွာ တံ ဘိက္ခုံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ယံ ခေါ ဘန္တေ အာယသ္မာ ဝေယျာဝစ္စကရံ နိဒ္ဒိသိ၊ သညတ္တော သော မယာ၊ ဥပသင်္ကမတု အာယသ္မာ ကာလေန၊ စီဝရေန တံ အစ္ဆာဒေဿတီ’’တိ ယဒိ ဝဒေယျ၊ တေန စီဝရတ္ထိကေန ဘိက္ခုနာ ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တန္တိ အာဟာတိ အယမိမိဿာ ဂါထာယ သမ္ဗန္ဓော.