၁. ဗောဓိကထာ

ဧဝူဘတောဝိဘင်္ဂဿ၊ ကတွာန ယောဇနာနယံ၊

မဟာဝဂ္ဂခန္ဓကဿ၊ ကရိဿံ ယောဇနာနယံ.

ဥဘိန္နန္တိ ဥဘယေသံ. ပါတိမောက္ခာနန္တိ ပါတိမောက္ခဝိဘင်္ဂါနံ. ပါတိမောက္ခဂဟဏေန ဟေတ္ထ တေသံ ဝိဘင်္ဂေါပိ ဂဟိတော အဘေဒေန ဝါ ဥတ္တရပဒလောပဝသေန ဝါ. ခန္ဓကန္တိ ပညတ္တိသမူဟံ. ခန္ဓသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ ပညတ္တိဝါစကော. ဝိနယပညတ္တိယော ဝုစ္စန္တိ ‘‘ခန္ဓော’’တိ. တေသံ သမူဟော ခန္ဓကော. အထဝါ ခန္ဓောတိ ရာသိ. ခန္ဓသဒ္ဒေါ ဟိ ရာသတ္ထဝါစကော. ဝိနယပညတ္တိရာသိ ဝုစ္စတိ ‘‘ခန္ဓော’’တိ. ကကာရော ပကာသကဝါစကော. ခန္ဓာနံ ဝိနယပညတ္တိရာသီနံ ကော ပကာသကောတိ ခန္ဓကော၊ တံ ခန္ဓကံ. အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ – ဥဘိန္နံ ပါတိမောက္ခာနံ သင်္ဂီတိသမနန္တရံ ခန္ဓကောဝိဒါ ခန္ဓကေသု ကုသလာ မဟာထေရာ ယံ ခန္ဓကံ သင်္ဂါယိံသု၊ တဿ ခန္ဓကဿ ဒါနိ သံဝဏ္ဏနာက္ကမော ယသ္မာ သမ္ပတ္တော၊ တသ္မာ တဿ ခန္ဓကဿ အယံ အနုတ္တာနတ္ထဝဏ္ဏနာ ဟောတီတိ.

ယေ အတ္ထာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဟိသဒ္ဒေါ ပဒါလင်္ကာရော. ယေသန္တိ ပဒါနံ. တေတိ တေ အတ္ထေ. ဘဝေတိ ဘဝေယျ၊ ဘဝိတုံ သက္ကုဏေယျာတိ အတ္ထော. တေသန္တိ အတ္ထာနံ. ကိန္တိ ကိံ ပယောဇနံ. တေတိ အတ္ထေ၊ ဉာတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အထဝါ တေတိ အတ္ထာ၊ အဝဏ္ဏိတာတိ သမ္ဗန္ဓော. တေသံယေဝါတိ အတ္ထာနမေဝ. အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ – ပဒဘာဇနီယေ ယေသံ ပဒါနံ ယေ အတ္ထာ ဘဂဝတာ ပကာသိတာ၊ တေသံ ပဒါနန္တိ ပါဌသေသော၊ တေ အတ္ထေ ပုန ဝဒေယျာမ စေ၊ ကဒါ ပရိယောသာနံ သံဝဏ္ဏနာယ ပရိနိဋ္ဌာနံ ဘဝေ၊ န ဘဝေယျာတိ အဓိပ္ပါယော. ယေ စေဝ အတ္ထာ ဥတ္တာနာ၊ တေသံ သံဝဏ္ဏနာယ ကိံ ပယောဇနံ၊ န ပယောဇနန္တိ အဓိပ္ပါယော. အဓိပ္ပါယာနုသန္ဓီဟိ စ အဓိပ္ပါယေန စ အနုသန္ဓိနာ စ ဗျဉ္ဇနေန စ ယေ ပန အတ္ထာ အနုတ္တာနာ၊ တေ အတ္ထေ၊ အတ္ထာ ဝါ အဝဏ္ဏိတာ ယသ္မာ ဉာတုံ န သက္ကာ၊ တသ္မာ တေသံယေဝ အတ္ထာနံ အယံ သံဝဏ္ဏနာနယော ဟောတီတိ. ဣတိသဒ္ဒေါ ပရိသမာပနတ္ထော.

၁. ‘‘တေန။ပေ။ ဝေရဉ္ဇာယ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁) ကရဏဝစနေ ဝိသေသကာရဏမတ္ထိ ဝိယ၊ ‘‘တေန။ပေ။ ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ နတ္ထီတိ ယောဇနာ. အသဒိသောပမာယံ. ကိဉ္စာပိသဒ္ဒေါ ဂရဟတ္ထဇောတကော၊ ပန-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနတ္ထဇောတကော. ‘‘ကရဏဝစနေနေဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဧဝကာရေန ဥပယောဂဝစနံ ဝါ ဘုမ္မဝစနံ ဝါ နိဝါရေတိ. အဘိလာပေါတိ အဘိမုခံ အတ္ထံ လပတီတိ အဘိလာပေါ၊ သဒ္ဒေါ. အာဒိတောတိ ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍတော. ဧတန္တိ ‘‘တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဥရုဝေလာယ’’န္တိအာဒိဝစနံ. ‘‘အညေသုပီ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘ဣတော ပရေသူ’’တိ.

ယဒိ ဝိသေသကာရဏံ နတ္ထိ၊ ကိံ ပနေတဿ ဝစနေ ပယောဇနန္တိ စောဒေန္တော အာဟ ‘‘ကိံ ပနေတဿာ’’တိအာဒိ. ဧတဿာတိ ‘‘တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဥရုဝေလာယ’’န္တိအာဒိဝစနဿ. နိဒါနဒဿနံ ပယောဇနံ နာမာတိ ယောဇနာ. တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတုမာဟ ‘‘ယာ ဟီ’’တိအာဒိ. ယာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စေဝ ယာ ဥပသမ္ပဒါ စ ဘဂဝတော အနုညာတာတိ ယောဇနာ. ယာနိ စ အနုညာတာနီတိ သမ္ဗန္ဓော. တာနီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီနိ. အဘိသမ္ဗောဓိန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနံ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဉ္စ. ဗောဓိမဟာမဏ္ဍေတိ မဟန္တာနံ မဂ္ဂဉာဏသဗ္ဗညုတညာဏာနံ ပသန္နဋ္ဌာနေ ဗောဓိရုက္ခမူလေတိ အတ္ထော. ဧဝန္တိအာဒိ နိဂမနံ.

တတ္ထာတိ ယံ ‘‘တေန သမယေန ဥရုဝေလာယ’’န္တိအာဒိဝစနံ ဝုတ္တံ၊ တတ္ထ. ဥရုဝေလာယန္တိ ဧတ္ထ ဥရုသဒ္ဒေါ မဟန္တပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘မဟာဝေလာယ’’န္တိ. ‘‘ဝါလိကရာသိမှီ’’တိ ဣမိနာ ဝေလာသဒ္ဒဿ ရာသတ္ထံ ဒဿေတိ၊ ကာလသီမာဒယော နိဝတ္တေတိ. ယဒိ ပန ‘‘ဥရူ’’တိ ဝါလိကာယ နာမံ၊ ‘‘ဝေလာ’’တိ မရိယာဒါယ၊ ဧဝဉှိ သတိ နနု ဥရုယာ ဝေလာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဝေလာတိက္ကမနဟေတု အာဟဋာ ဥရု ဥရုဝေလာ’’တိ. ဣမိနာ ဝေလာယ အတိက္ကမော ဝေလာ ဥတ္တရပဒလောပဝသေန၊ ဝေလာယ အာဟဋာ ဥရု ဥရုဝေလာ ပဒဝိပရိယာယဝသေနာတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဥရုဝေလာယ’’န္တိပဒေ. တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘အတီတေ ကိရာ’’တိအာဒိ. အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ပဗ္ဗဇိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. တာပသပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ၊ န သမဏပဗ္ဗဇ္ဇံ. ကတိကဝတ္တန္တိ ကရဏံ ကတံ၊ ကတေန ပဝတ္တံ ကတိကံ၊ တမေဝ ဝတ္တံ ကတိကဝတ္တံ. အကံသု ကိရာတိ သမ္ဗန္ဓော. ယောတိ ယော ကောစိ. အညောတိ အတ္တနာ အပရော. သော အာကိရတူတိ သမ္ဗန္ဓော. ပတ္တပုဋေနာတိ ပဏ္ဏေန ကတေန ပုဋေန. တတောတိ ကတိကဝတ္တကရဏတော. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ပဒေသေ. တတောတိ မဟာဝါလိကရာသိဇနနတော၊ ပရန္တိ သမ္ဗန္ဓော. နန္တိ တံ ပဒေသံ. တန္တိ မဟာဝါလိကရာသိံ.

‘‘ဗောဓိရုက္ခမူလေ’’တိ ဧတ္ထ အဿတ္ထရုက္ခဿ ဥပစာရဝသေန ဗောဓီတိ နာမလဘနံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဗောဓိ ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏ’’န္တိအာဒိ. ဣမိနာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈတီတိ ဗောဓီတိ ဝစနတ္ထေန စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏံ ဗောဓိ နာမာတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထာတိ ဗောဓိမှိ၊ ဗောဓိယံ ဝါ. သမီပတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. ရုက္ခောပီတိ ပိသဒ္ဒေန န မဂ္ဂဉာဏမေဝါတိ ဒဿေတိ. မူလေတိ အာသန္နေ. ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ အနုနာသိကလောပဝသေန သန္ဓီတိ အာဟ ‘‘ပဌမံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. ‘‘ဟုတွာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ပဌမ’’န္တိပဒဿ ဘာဝနပုံသကံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗပဌမံယေဝါတိ သဗ္ဗေသံ ဇနာနံ ပဌမမေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧကော ဧဝ ပလ္လင်္ကော ဧကပလ္လင်္ကောတိ အဝဓာရဏသမာသံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧကေနေဝ ပလ္လင်္ကေနာ’’တိ. ‘‘သကိံ။ပေ။ အာဘုဇိတေနာ’’တိ ဣမိနာ အဝဓာရဏဖလံ ဒဿေတိ. ပလ္လင်္ကောတိ စ ဦရုဗဒ္ဓါသနံ. ဝိမုတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒီတိ ဧတ္ထ တဒင်္ဂါဒီသု (ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၀၄) ပဉ္စသု ဝိမုတ္တီသု ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိသင်္ခါတာ ဖလသမာပတ္တိ ဧဝါဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဖလသမာပတ္တိသုခ’’န္တိ. ဖလသမာပတ္တီတိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိ. သာ ဟိ ဝိရုဒ္ဓေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ မုစ္စိတဋ္ဌေန ဝိမုတ္တီတိ ဝုစ္စတိ၊ တာယ သမ္ပယုတ္တံ သုခံ ဝိမုတ္တိသုခံ၊ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိသုခံ. အထဝါ တာယ ဇာတံ သုခံ ဝိမုတ္တိသုခံ၊ သကလကိလေသဒုက္ခူပသမသုခံ. ‘‘ပဋိသံဝေဒယမာနော’’တိဣမိနာ ‘‘ပဋိသံဝေဒီ’’တိ ဧတ္ထ ဏီပစ္စယဿ ကတ္တုတ္ထံ ဒဿေတိ. ပုနပ္ပုနံ သုဋ္ဌု ဝဒတိ အနုဘဝတီတိ ပဋိသံဝေဒီ. ပဋိသံဝေဒီ ဟုတွာ နိသီဒီတိ သမ္ဗန္ဓော.

ပစ္စယာကာရန္တိ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယာနံ ဥပ္ပါဒါကာရံ. ကသ္မာ ပစ္စယာကာရော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ နာမာတိ အာဟ ‘‘ပစ္စယာကာရော ဟီ’’တိအာဒိ. ဟီတိ သစ္စံ၊ ယသ္မာ ဝါ. ‘‘အညမည’’န္တိဣမိနာ ‘‘ပဋိစ္စာ’’တိပဒဿ ကမ္မံ ဒဿေတိ၊ ‘‘သဟိတေ’’တိဣမိနာ သံသဒ္ဒဿတ္ထံ. ‘‘ဓမ္မေ’’တိဣမိနာ တဿ သရူပံ. ဧတ္ထာတိ ဣမိဿံ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ. တတ္ထာတိ ‘‘အနုလောမပဋိလောမ’’န္တိပဒေ၊ အနုလောမပဋိလောမေသု ဝါ. သွေဝ ပစ္စယာကာရော ဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ. ‘‘အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စကရဏတော’’တိဣမိနာ အနုလောမသဒ္ဒဿ သဘာဝတ္ထံ ဒဿေတိ. သွေဝါတိ ပစ္စယာကာရော ဧဝ. တံ ကိစ္စန္တိ အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗံ တံ ကိစ္စံ. တဿ အကရဏတောတိ အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ အကရဏတော. ဣမိနာ ပဋိလောမသဒ္ဒဿ သဘာဝတ္ထံ ဒဿေတိ. ပုရိမနယေနေဝါတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိနာ ပုရိမနယေနေဝ. ဝါတိ အထဝါ. ပဝတ္တိယာတိ သံသာရပဝတ္တိယာ. အနုလောမောတိ အနုကူလော၊ အနုရူပေါ ဝါ. ဣတရောတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာယတွေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော ပစ္စယာကာရော. တဿာတိ ပဝတ္တိယာ. ပဋိလောမောတိ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ၊ ဧတ္ထာတိ ‘‘အနုလောမပဋိလောမ’’န္တိပဒေ. အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဧဝါတိ သမ္ဘဝတော တဿ ဖလံ ဝါ ‘‘သဒ္ဒန္တရတ္ထာပေါဟနေန သဒ္ဒေါ အတ္ထံ ဝဒတီ’’တိ ဝစနတော (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၊ မ. နိ. ဋီ. ၁.မုလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ၊ သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.ဩဃတရယသုတ္တဝဏ္ဏနာ၊ အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.ရုပါဒိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ) သဒ္ဒန္တရတ္ထာပေါဟနံ ဝါ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အာဒိတော ပနာ’’တိအာဒိ. ယာဝသဒ္ဒေါ အဝဓိဝစနော. ယာဝ အန္တံ ပါပေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတောတိ ဣမေဟိ ဝုတ္တေဟိ ဒွီဟိ အတ္ထေဟိ. ‘‘မနသာကာသီ’’တိ ဧတ္ထ ဣကာရလောပဝသေန သန္ဓီတိ အာဟ ‘‘မနသိ အကာသီ’’တိ. တတ္ထာတိ ‘‘မနသာကာသီ’’တိပဒေ. ယထာတိ ယေနာကာရေန. ဣဒန္တိ ဣမံ အာကာရံ. တတ္ထာတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိပါဌေ အဝယဝတ္ထော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. သမာသမဇ္ဈေ တသဒ္ဒေန ပုဗ္ဗပဒဿေဝ လိင်္ဂဝစနာနိ ဂဟေတဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇာ စ သာ ပစ္စယော စာ’’တိ. ဝါကျေ ပန တသဒ္ဒေန ပရပဒဿေဝ လိင်္ဂဝစနာနိ ဂဟေတဗ္ဗာနိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ’’တိပဒံ ‘‘သမ္ဘဝန္တီ’’တိပဒေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘တသ္မာ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ. သဗ္ဗပဒေသူတိ ‘‘သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု သဗ္ဗေသု ပဒေသု.

ယထာ ပနာတိ ယေနာကာရေန ပန. ဣဒန္တိ ဣမံ အာကာရံ. တတ္ထာတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ။ပေ။ နိရောဓော’’တိအာဒိဝါကျေ. အဝိဇ္ဇာယတွေဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘ဘဒ္ဒိယောတွေဝါ’’တိအာဒီသု ဝိယ ‘‘ဘဒ္ဒိယော ဣတိ ဧဝါ’’တိ ပဒစ္ဆေဒေါ ကတ္တဗ္ဗော၊ န ဧဝံ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ ဣတိ ဧဝါ’’တိ၊ အထ ခေါ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ တု ဧဝါ’’တိ ကာတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ တု ဧဝါ’’တိ. ‘‘ပ အတိမောက္ခံ အတိပမောက္ခ’’န္တိအာဒီသု (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ဝိယ ဥပသဂ္ဂဗျတ္တယေန ဝုတ္တံ၊ ဧဝမိဓ နိပါတဗျတ္တယေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ဧဝသဒ္ဒေန သတ္တဇီဝါဒယော နိဝတ္တေတိ. တုသဒ္ဒေါ ပက္ခန္တရတ္ထဇောတကော. အနုလောမပက္ခတော ပဋိလောမသင်္ခါတံ ပက္ခန္တရံ မနသာကာသီတိ အတ္ထော. အသေသဝိရာဂနိရောဓသဒ္ဒေါ အယုတ္တသမာသော၊ ဥတ္တရပဒေန စ တတိယာသမာသောတိ အာဟ ‘‘ဝိရာဂသင်္ခါတေန မဂ္ဂေန အသေသနိရောဓာ’’တိ. တတ္ထ အသေသသဒ္ဒံ ဝိရာဂသဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓမကတွာ နိရောဓသဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ အတ္ထဿ ဂဟဏံ အယုတ္တသမာသော နာမ. ‘‘မဂ္ဂေနာ’’တိဣမိနာ ဝိရာဂသဒ္ဒဿတ္ထံ ဒဿေတိ. မဂ္ဂေါ ဟိ ဝိရဇ္ဇနဋ္ဌေန ဝိရာဂေါတိ ဝုစ္စတိ. သင်္ခါရနိရောဓောတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂေန နိရောဓတ္တာ အနုပ္ပါဒနိရောဓော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သင်္ခါရာနံ အနုပ္ပါဒနိရောဓော ဟောတီ’’တိ. အနုပ္ပါဒနိရောဓောတိ စ အနုပ္ပါဒေန နိရောဓော သမုစ္ဆေဒဝသေန နိရုဒ္ဓတ္တာ. ဧဝန္တိ ယထာ အဝိဇ္ဇာယတွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော၊ ဧဝံ တထာတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ‘‘ဧဝမေတဿာ’’တိအာဒိဝစနေ. ကေဝလသဒ္ဒေါ သကလပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘သကလဿာ’’တိ၊ အနဝသေသဿာတိ အတ္ထော. အထဝါ သတ္တဇီဝါဒီဟိ အမိဿိတတ္တာ အမိဿတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သုဒ္ဓဿ ဝါ’’တိ. ‘‘သတ္တဝိရဟိတဿာ’’တိ ဣမိနာ သုဒ္ဓဘာဝံ ဒဿေတိ. ဒုက္ခက္ခန္ဓဿာတိ ဧတ္ထ ခန္ဓသဒ္ဒေါ ရာသတ္ထဝါစကောတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခရာသိဿာ’’တိ.

ဧတမတ္ထံ ဝိဒိတွာတိ ဧတ္ထ ဧတသဒ္ဒဿ ဝိသယံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘ယွာယ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘အဝိဇ္ဇာဒိဝသေန။ပေ။ နိရောဓော ဟောတီ’’တိ ယွာယံ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ. သမုဒယော စ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိဒိတဝေလာယန္တိ ပါကဋဝေလာယံ ပသိဒ္ဓကာလေတိ အတ္ထော. ဣမံ ဥဒါနန္တိ ဧတ္ထ ဣမသဒ္ဒေါ ဝုစ္စမာနာပေက္ခော. တသ္မိံ အတ္ထေ ဝိဒိတေ သတီတိ ယောဇနာ. ပဇာနနတာယာတိ ပကာရေန ဇာနနဘာဝဿ. သောမနဿယုတ္တဉာဏသမုဋ္ဌာနန္တိ သောမနဿေန ဧကုပ္ပါဒါဒိဝသေန ယုတ္တေန ဉာဏေန သမုဋ္ဌာနံ၊ ယုတ္တံ ဝါ ဉာဏသင်္ခါတံ သမုဋ္ဌာနံ ဥဒါနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ဥဒါနန္တိ ကေနဋ္ဌေန ဥဒါနံ? ဥဒါနဋ္ဌေန၊ မောဒနဋ္ဌေန၊ ကီဠနဋ္ဌေန စာတိ အတ္ထော. ကိမိဒံ ဥဒါနံ နာမ? ပီတိဝေဂသမုဋ္ဌာပိတော ဥဒါဟာရော. ယထာ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) ဟိ ယံ တေလာဒိမိနိတဗ္ဗဝတ္ထု မာနံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ ဝိသန္ဒိတွာ ဂစ္ဆတိ၊ တံ ‘‘အဝသေကော’’တိ ဝုစ္စတိ. ယဉ္စ ဇလံ တဠာကံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ၊ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဂစ္ဆတိ၊ တံ ‘‘ဩဃော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေဝံ ယံ ပီတိဝေဂသမုဋ္ဌာပိတံ ဝိတက္ကဝိပ္ဖါရံ ဟဒယံ သန္ဓာရေတုံ န သက္ကောတိ၊ သော အဓိကော ဟုတွာ အန္တော အသဏ္ဌဟိတွာ ဝစီဒွါရေန နိက္ခမန္တော ပဋိဂ္ဂါဟကနိရပေက္ခော ဥဒါဟာရဝိသေသော ‘‘ဥဒါန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘အတ္တမနဝါစံ နိစ္ဆာရေသီ’’တိ ဣမိနာ ဥဒဓာတုဿ ဥဒါဟာရတ္ထံ ဒဿေတိ.

တဿာတိ ဥဒါနဿ အတ္ထော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. ယဒါတိ ဧတ္ထ ဒါပစ္စယဿ အတ္ထဝါကျံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယသ္မိံ ကာလေ’’တိ. ဟဝေတိ ‘‘ဗျတ္တ’’န္တိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ နိပါတော. ဗျတ္တံ ပါကဋန္တိ ဟိ အတ္ထော. ပါတုဘဝန္တီတိ ဧတ္ထ ပါတုနိပါတဿ အတ္ထဿ ‘‘ဟဝေ’’တိ နိပါတေန ဝုတ္တတ္တာ ဘူဓာတုဿေဝ အတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ. အနုလောမ ပဋိလောမ ပစ္စယာကာရ ပဋိဝေဓသာဓကာတိ အနုလောမတော စ ပဋိလောမတော စ ပစ္စယာကာရဿ ပဋိဝိဇ္ဈနဿ သာဓကာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာတိ ဗောဓိယာ မဂ္ဂဉာဏဿ ပက္ခေ ဘဝါ သတ္တတိံသ ဓမ္မာ. အထဝါ ပါတုနိပါတေန သဟ ‘‘ဘဝန္တီ’’တိပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပကာသန္တီ’’တိ. ဣမသ္မိံ နယေ ဟဝေသဒ္ဒေါ ဧကံသတ္ထဝါစကော. ဟဝေ ဧကံသေနာတိ ဟိ အတ္ထော. အဘိသမယဝသေနာတိ မဂ္ဂဉာဏဝသေန. မဂ္ဂဉာဏဉှိ ယသ္မာ အဘိမုခံ စတ္တာရိ သစ္စာနိ သမေစ္စ အယတိ ဇာနာတိ၊ တသ္မာ အဘိသမယောတိ ဝုစ္စတိ.

‘‘ကိလေသသန္တာပနဋ္ဌေနာ’’တိ ဣမိနာ အာဘုသော ကိလေသေ တာပေတီတိ အာတာပေါတိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ. န ဝီရိယသာမညံ ဟောတိ၊ အထ ခေါ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယမေဝါတိ အာဟ ‘‘သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဝတော’’တိ. ဣမိနာ အာတာပီတိ ဧတ္ထ ဤပစ္စယဿ ဝန္တုအတ္ထံ ဒဿေတိ. အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနလက္ခဏေန စာတိ ကသိဏာဒိအာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာနသဘာဝေန အဋ္ဌသမာပတ္တိသင်္ခါတေန ဈာနေန စ. လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနလက္ခဏေန စာတိ အနိစ္စာဒိလက္ခဏံ ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာနသဘာဝေန ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသင်္ခါတေန ဈာနေန စ. ‘‘ဗာဟိတပါပဿာ’’တိ ဣမိနာ ဗာဟိတော အဏော ပါပေါ အနေနာတိ ဗြာဟ္မဏောတိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ. အဏသဒ္ဒေါ ဟိ ပါပပရိယာယော. ‘‘ခီဏာသဝဿာ’’တိ ဣမိနာ တဿ သရူပံ ဒဿေတိ. အထဿာတိ အထ အဿ၊ တသ္မိံ ကာလေ ဗြာဟ္မဏဿာတိ အတ္ထော. ယာ ဧတာ ကင်္ခါ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကော နု ခေါ။ပေ။ အဝေါစာ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၁၂) နယေန စ တထာ ‘‘ကတမံ နု ခေါ။ပေ။ အဝေါစာ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၃၅) နယေန စ ပစ္စယာကာရေ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ. နော ကလ္လော ပဉှောတိ အယုတ္တော ပဉှော၊ ဒုပ္ပဉှော ဧသောတိ အတ္ထော. တထာတိ ဧဝံ၊ တတော အညထာ ဝါ. ယာ စ သောဠသ ကင်္ခါ (မ. နိ. ၁.၁၈၊ သံ. နိ. ၂.၂၀) အာဂတာတိ သမ္ဗန္ဓော. အပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ကင်္ခါတိ ယောဇနာ. သောဠသ ကင်္ခါတိ အတီတဝိသယာ ပဉ္စ၊ အနာဂတဝိသယာ ပဉ္စ၊ ပစ္စုပ္ပန္နဝိသယာ ဆာတိ သောဠသဝိဓာ ကင်္ခါ. ဝပယန္တီတိ ဝိ အပယန္တိ၊ ဣကာရလောပေနာယံ သန္ဓိ. ဝိတျူပသဂ္ဂေါ ဓာတွတ္ထာနုဝတ္တကော၊ အပယန္တိ – သဒ္ဒေါ အပဂမနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အပဂစ္ဆန္တီ’’တိ. ‘‘နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိဣမိနာ အပဂမနတ္ထမေဝ ပရိယာယန္တရေန ဒီပေတိ. ‘‘ကသ္မာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ယတော ပဇာနာတိ သဟေတုဓမ္မ’’န္တိ ဝါကျဿ ပုဗ္ဗဝါကျကာရဏဘာဝံ ဒဿေတိ. သဟေတုဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ သဟ အဝိဇ္ဇာဒိဟေတုနာတိ သဟေတု၊ သင်္ခါရာဒိကော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မော. သဟေတု စ သော ဓမ္မော စာတိ သဟေတုဓမ္မောတိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇာဒိကေနာ’’တိအာဒိ. ‘‘ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ ဣမိနာ ပဇာနာ တီတိ ဧတ္ထ ဉာဓာတုယာ အဝဗောဓနတ္ထံ ဒဿေတိ၊ မာရဏတောသနာဒိကေ အတ္ထေ နိဝတ္တေတိ. ဣတီတိ တသ္မာ၊ ဝပယန္တီတိ ယောဇနာ.

၂. ပစ္စယက္ခယဿာတိ ပစ္စယာနံ ခယဋ္ဌာနဿ အသင်္ခတဿာတိ ယောဇနာ. တတြာတိ ဒုတိယဥဒါနေ. ခီယန္တိ ပစ္စယာ ဧတ္ထာတိ ခယံ၊ နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ ‘‘ပစ္စယာနံ ခယသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ‘‘အညာသီ’’တိ ဣမိနာ အဝေဒီတိ ဧတ္ထ ဝိဒဓာတုယာ ဉာဏတ္ထံ ဒဿေတိ၊ အနုဘဝနလာဘာဒိကေ နိဝတ္တေတိ. တသ္မာ ဝပယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝုတ္တပ္ပကာရာတိ ပဌမဥဒါနေ ဝုတ္တသဒိသာ. ဓမ္မာတိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ၊ စတုအရိယသစ္စဓမ္မာ ဝါ.

၃. ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယေန မဂ္ဂေန ဝိဒိတောတိ ယောဇနာ. တတြာတိ တတိယဥဒါနေ. သော ဗြာဟ္မဏော တိဋ္ဌတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေဟိ ဥပ္ပန္နေဟိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေဟိ ဝါ ယဿ အရိယမဂ္ဂဿ စတုသစ္စဓမ္မာ ပါတုဘူတာ၊ တေန အရိယမဂ္ဂေန ဝါ ဝိဓူပယန္တိ ယောဇနာ. ဝုတ္တပ္ပကာရန္တိ သုတ္တနိပါတေ ဝုတ္တပ္ပကာရံ. မာရသေနန္တိ ကာမာဒိကံ ဒသဝိဓံ မာရသေနံ. ‘‘ဝိဓမေန္တော’’တိဣမိနာ ဝိဓူပယန္တိ ဧတ္ထ ဓူပဓာတုယာ ဝိဓမနတ္ထံ ဒဿေတိ၊ လိမ္ပနတ္ထာဒယော နိဝတ္တေတိ. ‘‘ဝိဒ္ဓံ သေန္တော’’တိဣမိနာ ဝိဓမေန္တောတိ ဧတ္ထ ဓမုဓာတုယာ ဓံသနတ္ထံ ဒဿေတိ၊ သဒ္ဒတ္ထာဒယော နိဝတ္တေတိ. ‘‘သူရိယောဝ ဩဘာသယ’’န္တိပဒဿ ‘‘သူရိယော ဣဝါ’’တိ အတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. သူရိယောတိ အာဒိစ္စော. သော ဟိ ယသ္မာ ပဌမကပ္ပိကာနံ သူရံ ဇနေတိ၊ တသ္မာ သူရိယောတိ ဝုစ္စတိ. အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ အဘိမုခံ ဥဒ္ဓံ အာကာသံ ဂတော၊ အဗ္ဘံ ဝါ အာကာသံ ဥဂ္ဂတော. အဗ္ဘသဒ္ဒေါ ဟိ အာကာသပရိယာယော. အာကာသော ဟိ ယသ္မာ အာဘုသော ဘာတိ ဒိပ္ပတိ၊ တသ္မာ ‘‘အဗ္ဘ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အယံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ယထာ သူရိယော ဩဘာသယန္တော တိဋ္ဌတိ၊ ဧဝံ ဗြာဟ္မဏော သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တော. ယထာ သူရိယော အန္ဓကာရံ ဝိဓမေန္တော တိဋ္ဌတိ၊ ဧဝံ ဗြာဟ္မဏော မာရသေနမ္ပိ ဝိဓူပယန္တောတိ.

ဧတ္ထာတိ ဧတေသု တီသု ဥဒါနေသု. ပဌမံ ဥဒါနံ ဥပ္ပန္နန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣမိဿာ ခန္ဓကပါဠိယာ ဥဒါနပါဠိံ သံသန္ဒန္တော အာဟ ‘‘ဥဒါနေ ပနာ’’တိအာဒိ. ဥဒါနေ ပန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တန္တိ ဥဒါနေ ဝုတ္တဝစနံ၊ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အစ္စယေနာတိ အတိက္ကမေန၊ တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘တဒါ ဟီ’’တိအာဒိ. တဒါတိ ‘‘သွေ အာသနာ ဝုဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ရတ္တိံ ဥပ္ပါဒိတမနသိကာရကာလေ. ဘဂဝါ မနသာကာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပုရိမာ ဒွေ ဥဒါနဂါထာ အာနုဘာဝဒီပိကာ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. တဿာတိ ပစ္စယာကာရပဇာနနပစ္စယက္ခယာဓိဂမဿ. ဧကေကမေဝါတိ အနုလောမပဋိလောမေသု ဧကေကမေဝ. ပဌမယာမဉ္စာတိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ၊ နိရန္တရံ ပဌမယာမကာလန္တိ အတ္ထော. ဣဓ ပနာတိ ဣမသ္မိံ ခန္ဓကေ ပန. တမေဝတ္ထံ ဝိတ္ထာရေန္တော အာဟ ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဘဂဝါ ဥဒါနေသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိသာခပုဏ္ဏမာယာတိ ဝိသာခါယ ယုတ္တာယ ပုဏ္ဏမာယ. ‘‘အရုဏော ဥဂ္ဂမိဿတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗသမယေတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗညုတန္တိ သဗ္ဗညုဘာဝံ၊ အနာဝရဏဉာဏန္တိ အတ္ထော. တတောတိ အရုဏုဂ္ဂမနတော. တံ ဒိဝသန္တိ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ၊ တသ္မိံ ဒိဝသေတိ ဟိ အတ္ထော. အစ္စန္တသံယောဂေ ဝါ၊ တံ ဒိဝသံ ကာလန္တိ ဟိ အတ္ထော. ဧဝံ မနသိ ကတွာတိ ယထာ တံ ဒိဝသံ အနုလောမပဋိလောမံ မနသာကာသိ၊ ဧဝံ မနသိ ကတွာတိ အတ္ထော. ဣတီတိ ဧဝံ. ‘‘ဗောဓိရုက္ခမူလေ။ပေ။ နိသီဒီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ တံ သတ္တာဟန္တိ ယောဇနာ. တတ္ထေဝါတိ ဗောဓိရုက္ခမူလေယေဝ.