၇. စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၉၀. တတြာတိ တသ္မိံ ပုဗ္ဗာရာမမိဂါရမာတုပါသာဒါနံ အတ္ထဝိဘာဝနေ အယံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာ အနုပုဗ္ဗီ ကထာ. မဏီနန္တိ ဧတ္ထ ပဒုမရာဂမဏီနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ အာဟ ‘‘အညေဟိ စာ’’တိ. တေန ဣန္ဒနီလာဒိမဏီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇိဋ္ဌပဘဿရကဗရဝဏ္ဏဝသေန သတ္တဝဏ္ဏေဟိ.

တဏှာ သဗ္ဗသော ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ တဏှာသင်္ခယော (အ. နိ. ဋီ. ၃.၇.၆၁)၊ တသ္မိံ. တဏှာသင်္ခယေတိ စ ဝိသယေ ဣဒံ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိ. ဝိမုတ္တစိတ္တတာယာတိ သဗ္ဗသံကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တစိတ္တတာယ. အပရဘာဂပဋိပဒါ နာမ အရိယသစ္စာဘိသမယော၊ သာ သာသနစာရိဂေါစရာ ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗတောတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ သံခိတ္တေန ဒေသေထာတိ ပုစ္ဆတီ’’တိ. အကုပ္ပဓမ္မတာယ ခယဝယသင်္ခါတံ အန္တံ အတီတာတိ အစ္စန္တာ၊ သော ဧဝ အပရိဟာနသဘာဝတ္တာ အစ္စန္တာ နိဋ္ဌာ ဧတဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌော. တေနာဟ ‘‘ဧကန္တနိဋ္ဌော သတတနိဋ္ဌောတိ အတ္ထော’’တိ. န ဟိ ပဋိဝိဒ္ဓဿ လောကုတ္တရဓမ္မဿ ဒဿနံ ကုပ္ပနံ နာမ အတ္ထိ. အစ္စန္တမေဝ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမော ဧတဿ အတ္ထီတိ အစ္စန္တယောဂက္ခေမီ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဝုသိတတ္တာ၊ တဿ စ အပရိဟာနသဘာဝတ္တာ အစ္စန္တံ ဗြဟ္မစာရီတိ အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီ. တေနာဟ ‘‘နိစ္စဗြဟ္မစာရီတိ အတ္ထော’’တိ. ပရိယောသာနန္တိ ဗြဟ္မစရိယဿ ပရိယောသာနံ.

ဝေဂါယတီတိ တုရိတာယတိ. သလ္လက္ခေသီတိ စိန္တေသိ၊ အတ္တနာ ယထာ သုတာယ သတ္ထု ဒေသနာယ အနုဿရဏဝသေန ဥပဓာရေသိ. အနုဂ္ဂဏှိတွာဝါတိ အတ္ထဝိနိစ္ဆယဝသေန အနုဂ္ဂဟေတွာ ဧဝ. ဆသု ဒွါရေသု နိယုတ္တာတိ ဆဒွါရိကာ၊ တေဟိ.

ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. သက္ကာယသဗ္ဗဉှိ သန္ဓာယ ဣဓ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝိပဿနာဝိသယဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ၊ တသ္မာ အာယတနဓာတုယောပိ တဂ္ဂတိကာ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘နာလံ အဘိနိဝေသာယာ’’တိ. န ယုတ္တာ အဘိနိဝေသာယ ‘‘ဧတံ မမ၊ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ အဇ္ဈောသာနာယ. ‘‘အလမေဝ နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ အလံ ဝိရဇ္ဇိတု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၇၂၊ သံ. နိ. ၂.၁၂၄-၁၂၅၊ ၁၂၈၊ ၁၃၄၊ ၁၄၃) ဝိယ အလံ-သဒ္ဒေါ ယုတ္တတ္ထောပိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘န ယုတ္တာ’’တိ. သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဘဝန္တိ. ယဒိပိ ‘‘တတိယာ၊ စတုတ္ထီ’’တိ ဣဒံ ဝိသုဒ္ဓိဒွယံ အဘိညာပညာ၊ တဿာ ပန သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနဘာဝတော၊ သတိ စ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ သပ္ပစ္စယတ္တာ (နာမရူပဿ အနိစ္စတာ၊ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ၊ ဒုက္ခဉ္စ အနတ္တာတိ အတ္ထတော) လက္ခဏတ္တယံ သုပါကဋမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနာတီ’’တိ. တထေဝ တီရဏပရိညာယာတိ ဣမိနာ အနိစ္စာဒိဘာဝေန နာလံ အဘိနိဝေသာယာတိ နာမရူပဿ ဥပသံဟရတိ၊ န အဘိညာပညာနံ သမ္ဘာရဓမ္မာနံ. ပုရိမာယ ဟိ အတ္ထတော အာပန္နလက္ခဏတ္တယံ ဂဏှာတိ သလက္ခဏသလ္လက္ခဏပရတ္တာ တဿာ၊ ဒုတိယာယ သရူပတော တဿာ လက္ခဏတ္တယာရောပနဝသေန သမ္မသနဘာဝတော. ဧကစိတ္တက္ခဏိကတာယ အဘိနိပါတမတ္တတာယ စ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ. ရူပပရိဂ္ဂဟဿ ဩဠာရိကဘာဝတော အရူပပရိဂ္ဂဟံ ဒဿေတိ. ဒဿေန္တော စ ဝေဒနာယ အာသန္နဘာဝတော၊ ဝိသေသတော သုခသာရာဂိတာယ၊ ဘဝဿာဒဂဓိတမာနသတာယ စ သက္ကဿ ဝေဒနာဝသေန နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဒဿေတိ.

ဥပ္ပါဒဝယဋ္ဌေနာတိ ဥဒယဗ္ဗယသဘာဝေန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈနေန. အနိစ္စာတိ အဒ္ဓု ဝါ. အနိစ္စလက္ခဏံ အနိစ္စတာ ဥဒယဝယတာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ခယတော ဝယတော ဒဿနဉာဏံ အနိစ္စာနုပဿနာ၊ တံသမင်္ဂီ စ ပုဂ္ဂလော အနိစ္စာနုပဿီ၊ တသ္မာ. ခယဝိရာဂေါတိ ခယသင်္ခါတော ဝိရာဂေါ သင်္ခါရာနံ ပလုဇ္ဇနာ. ယံ အာဂမ္မ သဗ္ဗသော သင်္ခါရေဟိ ဝိရဇ္ဇနာ ဟောတိ၊ တံ နိဗ္ဗာနံ အစ္စန္တဝိရာဂေါ. နိရောဓာနုပဿိမှိပီတိ နိရောဓာနုပဿိပဒေပိ. ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ အဘိဒိသိတွာ တံ ဧကဒေသေန ဝိဝရန္တော ‘‘နိရောဓောပိ ဟိ။ပေ။ ဒုဝိဓောယေဝါ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗာသဝသံဝရေ ဝုတ္တဝေါဿဂ္ဂေါဝ ဣဓ ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ဝေါဿဂ္ဂေါ’’တိအာဒိမာဟ. ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ ဝိပဿနာ. ပက္ခန္ဒနဝသေန အပ္ပနတော ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါ မဂ္ဂေါ အညဿ တဒဘာဝတော. သောတိ မဂ္ဂေါ. အာရမ္မဏတောတိ ကိစ္စသာဓနဝသေန အာရမ္မဏကရဏတော. ဧဝဉှိ မဂ္ဂတော အညေသံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနံ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂါဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. ပရိစ္စဇနေန ပက္ခန္ဒနေန စာတိ ဒွီဟိပိ ဝါ ကာရဏေဟိ. သဗ္ဗေသံ ခန္ဓာနံ ဝေါဿဇ္ဇနံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓသံကိလေသပ္ပဟာနေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ သန္ဓာယာဟ. ဥဘယမ္ပေတံ ဝေါဿဇ္ဇနံ. တဒုဘယသမင်္ဂီတိ ဝိပဿနာသမင်္ဂီ မဂ္ဂသမင်္ဂီ စ. ‘‘အနိစ္စာနုပဿနာယ နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋိ. မ. ၁.၅၂) ယထာ ဝိပဿနာယ ကိလေသာနံ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ လဗ္ဘတိ၊ ဧဝံ အာယတိံ တေဟိ ကိလေသေဟိ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗခန္ဓာနမ္ပိ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဝတ္တဗ္ဗော၊ ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ ပန မဂ္ဂေ လဗ္ဘမာနာယ ဧကန္တကာရဏဘူတာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော၊ မဂ္ဂေ ပန တဒုဘယမ္ပိ ဉာယာဂတမေဝ နိပ္ပရိယာယတောဝ လဗ္ဘမာနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘တဒုဘယသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိ.

ပုစ္ဆန္တဿ အဇ္ဈာသယဝသေန ‘‘န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီ’’တိ ဧတ္ထ ကာမုပါဒါနဝသေန ဥပါဒိယနံ ပဋိက္ခိပီယတီတိ အာဟ ‘‘တဏှာဝသေန န ဥပါဒိယတီ’’တိ. တဏှာဝသေန ဝါ အသတိ ဥပါဒိယနေ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဥပါဒိယနံ အနဝကာသမေဝါတိ ‘‘တဏှာဝသေန’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. န ပရာမသတီတိ နာဒိယတိ၊ ဒိဋ္ဌိပရာမာသဝသေန ဝါ ‘‘နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ န ပရာမသတိ. သံခိတ္တေနေဝ ခိပ္ပံ ကထေသီတိ တဿ အဇ္ဈာသယဝသေန ပပဉ္စံ အကတွာ ကထေသိ.

၃၉၁. အဘိသမာဂန္တွာတိ အဘိမုခဉာဏေန ဉေယျံ သမာဂန္တွာ ယာထာဝတော ဝိဒိတွာ. တေနာဟ ‘‘ဇာနိတွာ’’တိ. ယထာပရိသဝိညာပကတ္တာတိ ယထာပရိသံ ဓမ္မသမ္ပဋိဂ္ဂါဟိကာယ မဟတိယာ၊ အပ္ပကာယ ဝါ ပရိသာယ အနုရူပမေဝ ဝိညာပနတော. ပရိယန္တံ န နိစ္ဆရတီတိ န ပဝတ္တတိ. မာ နိရတ္ထကာ အဂမာသီတိ ဣဒံ ဓမ္မတာဝသေန ဝုတ္တံ၊ န သတ္ထု အဇ္ဈာသယဝသေန. ဧကဉှေတံ သတ္ထု ဝစီဃောသဿ အဋ္ဌသု အင်္ဂေသု၊ ယဒိဒံ ပရိသပရိယန္တတာ. ဆိဒ္ဒဝိဝရောကာသောတိ ဆိဒ္ဒဘူတော၊ ဝိဝရဘူတော ဝါ ဩကာသောပိ နတ္ထိ၊ ဘဂဝတော သဒ္ဒါသဝနကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ. တသ္မာတိ ယထာဝုတ္တကာရဏတော.

ပဉ္စ အင်္ဂါနိ ဧတဿာတိ ပဉ္စင်္ဂံ၊ ပဉ္စင်္ဂံ ဧဝ ပဉ္စင်္ဂိကံ. မဟတီအာဒိ ဝီဏာဝိသေသောပိ အာတတမေဝါတိ ‘‘စမ္မပရိယောနဒ္ဓေသူ’’တိ ဝိသေသိတံ. ဧကတလံ ကုမ္ဘထူဏဒဒ္ဒရာဒိ. စမ္မပရိယောနဒ္ဓံ ဟုတွာ တန္တိဗဒ္ဓံ အာတတဝိတတံ. တေနာဟ ‘‘တန္တိဗဒ္ဓပဏဝါဒီ’’တိ. ဂေါမုခီအာဒီနမ္ပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝံသာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ခသိင်္ဂါဒီနံ သင်္ဂဟော. သမ္မာဒီတိ သမ္မတာဠကံသတာဠသိလာသလာကတာဠာဒိ. တတ္ထ သမ္မတာဠံ နာမ ဒဏ္ဍမယတာဠံ. ကံသတာဠံ လောဟမယံ. သိလာယ အယောပတ္တေန စ ဝါဒနတာဠံ သိလာသလာကတာဠံ. သမပ္ပိတောတိ သမ္မာ အပ္ပိတော ဥပေတော. တေနာဟ ‘‘ဥပဂတော’’တိ. ဥပဋ္ဌာနဝသေန ပဉ္စဟိ တူရိယသတေဟိ ဥပေတော. ဧဝံဘူတော စ ယသ္မာ တေဟိ ဥပဋ္ဌိတော သမန္နာဂတော နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမင်္ဂီဘူတောတိ တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. ပရိစာရေတီတိ ပရိတော စာရေတိ. ကာနိ ပန စာရေတိ၊ ကထံ ဝါ စာရေတီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပတ္တိံ။ပေ။ စာရေတီ’’တိ. တတ္ထ တတော တတောတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝါဒိတေ တတ္ထ တတ္ထ စ ဝါဒကဇနေ. အပနေတွာတိ ဝါဒကဇနေ နိသေဓေတွာ. တေနာဟ ‘‘နိဿဒ္ဒါနိ ကာရာပေတွာ’’တိ. ဒေဝစာရိကံ ဂစ္ဆတိယေဝ ဒေဝတာနံ မနုဿာနဉ္စ အနုကမ္ပာယ. သွာယမတ္ထော ဝိမာနဝတ္ထူဟိ (ဝိ. ဝ. ၁) ဒီပေတဗ္ဗော.

၃၉၂. အပ္ပေဝ သကေန ကရဏီယေနာတိ မာရိသ၊ မောဂ္ဂလ္လာန၊ မယံ သကေန ကရဏီယေန အပ္ပေဝ ဗဟုကိစ္စာပိ န ဟောမ. အပိစ ဒေဝါနံယေဝါတိ အပိစ ခေါ ပန ဒေဝါနံယေဝ တာဝတိံသာနံ ကရဏီယေန ဝိသေသတော ဗဟုကိစ္စာတိ အတ္ထယောဇနာ. ဘုမ္မဋ္ဌကဒေဝတာနမ္ပိ ကေစိ အဋ္ဋာ သက္ကေန ဝိနိစ္ဆိတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ပထဝိတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ. နိယမေန္တောတိ အဝဓာရေန္တော. တံ ပန ကရဏီယံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဒေဝါနံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တာသန္တိ ဒေဝဓီတုဒေဝပုတ္တပါဒပရိစာရိကာနံ. မဏ္ဍနပသာဓနကာရိကာတိ မဏ္ဍနပသာဓနသံဝိဓာယိကာ. အဋ္ဋကရဏံ နတ္ထိ သံသယဿေဝ အဘာဝတော.

ယန္တိ သဝနုဂ္ဂဟဏာဒိဝသေန သုပရိစိတမ္ပိ ယံ အတ္ထဇာတံ. န ဒိဿတိ၊ ပညာစက္ခုနော သဗ္ဗသော န ပဋိဘာတီတိ အတ္ထော. ကေစီတိ သာရသမာသာစရိယာ. သောမနဿသံဝေဂန္တိ သောမနဿသမုဋ္ဌာနံ သံဝေဂံ၊ န စိတ္တသန္တာသံ.

သမုပဗျူဠှောတိ ယုဇ္ဈနဝသေန သဟပတိတော သမောဂါဠှော. ဧဝံဘူတော စ ယသ္မာ သမူဟဝသေန သမ္ပိဏ္ဍိတော ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သန္နိပတိတော ရာသိဘူတော’’တိ. အနန္တရေ အတ္တဘာဝေတိ ဣဒံ ဒုတိယံ သက္ကတ္တဘာဝံ တတော အနန္တရာတီတေန သက္ကတ္တဘာဝေန သက္ကတ္တဘာဝသာမညတော ဧကမိဝ ကတွာ ဂဟဏဝသေန ဝုတ္တံ၊ အညထာ ‘‘တတိယေ အတ္တဘာဝေ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. မဃတ္တဘာဝေါ ဟိ ဣတော တတိယောတိ. အထ ဝါ ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ သော ဒေဝါသုရသင်္ဂါမော အဟောသိ၊ တဿ အနန္တရတ္တာ မဃတ္တဘာဝဿ ဝုတ္တံ ‘‘အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ’’တိ. သတ္တာနံ ဟိတေသိတာယ မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနာဒိနာ စရိယာဟိ ဗောဓိသတ္တစရိယာ ဝိယဿ စရိယာ အဟောသိ. သတ္တ ဝတပဒါနီတိ သတ္တ ဝတကောဋ္ဌာသေ.

မဟာပါနန္တိ မဟန္တံ သုရာပါနံ. ဂဏ္ဍပါနန္တိ ဂဏ္ဍသုရာပါနံ၊ အဓိမတ္တပါနန္တိ အတ္ထော. ပရိဟရမာနာတိ ပရိဝါရေန္တာ. ဝေဒိကာပါဒါတိ သိနေရုဿ ပရိယန္တေ ဝေဒိကာပရိက္ခေပါ. ပဉ္စသု ဌာနေသူတိ ပဉ္စသု ပရိဘဏ္ဍဋ္ဌာနေသု နာဂသေနာဒီဟိ အာရက္ခံ ဌပေသိ.

၃၉၃. ရာမဏေယျကန္တိ ရမဏီယဘာဝံ. မသာရဂလ္လတ္ထမ္ဘေတိ ကဗရမဏိမယေ ထမ္ဘေ. သုဝဏ္ဏာဒိမယေ ဃဋကေတိ ‘‘ရဇတတ္ထမ္ဘေသု သုဝဏ္ဏမယေ၊ သုဝဏ္ဏတ္ထမ္ဘေသု ရဇတမယေ’’တိအာဒိနာ သုဝဏ္ဏာဒိမယေ ဃဋကေ ဝါဠရူပကာနိ စ. ပဗာဠှံ မတ္တောတိ ပမတ္တော. တေနာဟ ‘‘အတိဝိယ မတ္တော’’တိ. နာဋကပရိဝါရေနာတိ အစ္ဆရာပရိဝါရေန.

အစ္ဆရိယဗ္ဘုတန္တိ ပဒဒွယေနပိ ဝိမှယနာကာရောဝ ဝုတ္တော၊ တသ္မာ သဉ္ဇာတံ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတံ ဝိမှယနာကာရော ဧတေသန္တိ သဉ္ဇာတအစ္ဆရိယအဗ္ဘုတာ၊ တထာ ပဝတ္တစိတ္တုပ္ပါဒါ. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဟေတုကာ သဉ္ဇာတာ တုဋ္ဌိ ဧတေသန္တိ သဉ္ဇာတတုဋ္ဌိနော. သံဝိဂ္ဂန္တိ သဉ္ဇာတသံဝေဂံ. သွာယံ သံဝေဂေါ ယသ္မာ ပုရိမာဝတ္ထာယ စိတ္တဿ စလနံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စလိတ’’န္တိ.

၃၉၄. တမံ ဝိနောဒိတန္တိ ပါဋိဟာရိယဒဿနေန ‘‘အဟော ထေရဿ ဣဒ္ဓါနုဘာဝေါ’’တိ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ သဉ္ဇာတဗဟုမာနော၊ ဤဒိသံ နာမ သာသနံ လဘိတွာပိ မယံ နိရတ္ထကေန ဘောဂမဒေန သမ္မတ္တာ ဘဝါမာတိ ယောနိသော မနသိကာရုပ္ပါဒနေန သမ္မောဟတမံ ဝိနောဒိတံ ဝိဓမိတံ. ဧတေတိ မဟာထေရော သက္ကော စာတိ တေ ဒွေပိ သမာနဗြဟ္မစရိယတာယ သဗြဟ္မစာရိနော.

၃၉၅. ပညာတာနန္တိ ပါကဋာနံ စာတုမဟာရာဇ-သုယာမ-သန္တုသိတ-ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိမဟာဗြဟ္မာနံ အညတရော၊ န ယေသံ ကေသဉ္စီတိ အဓိပ္ပါယော. အာရဒ္ဓဓမ္မဝသေနေဝ ပရိယောသာပိတတ္တာ ယထာနုသန္ဓိနာဝ နိဋ္ဌပေသိ.

စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.