၆. ပါသရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၇၂. သာဓုမယန္တိ ဧတ္ထ သာဓု-သဒ္ဒေါ အာယာစနတ္ထော၊ န ‘‘သာဓာဝုသော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၄၆၊ သု. နိ. ၁၈၂) ဝိယ အဘိနန္ဒနာဒိအတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အာယာစန္တာ’’တိ. တေနာဟ ပါဠိယံ ‘‘လဘေယျာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န သက္ကောန္တိ၊ ကသ္မာ? ဗုဒ္ဓါ ဟိ ဂရူ ဟောန္တိ၊ ပရမဂရူ ဥတ္တမံ ဂါရဝဋ္ဌာနံ၊ န ယထာ တထာ ဥပသင်္ကမနီယာ. တေနာဟ ‘‘ဧကစာရိကော သီဟော’’တိအာဒိ.

‘‘ပါကဋကိရိယာယာ’’တိ သင်္ခေပေန ဝုတ္တံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ယံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘဂဝါ သဗ္ဗကာလံ ကိမေဝမကာသီတိ? န သဗ္ဗကာလမေဝမကာသိ. ယဒါ ပန အကာသိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝါ ပဌမဗောဓိယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မနုဿတ္တဘာဝေတိ ဣမိနာ ပုရိသတ္တဘာဝံ ဥလ္လိင်္ဂေတိ. ဓနပရိစ္စာဂေါ ကတော နာမ နတ္ထိ ဘဂဝတော ဓရမာနကာလေတိ အဓိပ္ပါယော.

မာလာကစဝရန္တိ မိလာတမာလာကစဝရံ. ရဇောဇလ္လံ န ဥပလိမ္ပတိ အစ္ဆတရဆဝိဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သုခုမတ္တာ ဆဝိယာ ကာယေ ရဇောဇလ္လံ န လိမ္ပတီ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဘဂဝါ နဟာယတီတိ အာဟ ‘‘ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထ’’န္တိ.

ဝိဟာရောတိ ဇေတဝနဝိဟာရော. ဝီသတိဥသဘံ ဂါဝုတဿ စတုတ္ထော ဘာဂေါတိ ဝဒန္တိ. ကဒါစီတိ ကသ္မိဉ္စိ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ. အစလမေဝါတိ အပရိဝတ္တမေဝ အနညဘာဝတော၊ မဉ္စာနံ ပန အပ္ပမဟန္တတာဟိ ပါဒါနံ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနဿ ဟာနိဝဍ္ဎိယော ဟောန္တိယေဝ.

ယန္တနာဠိကာဟိ ပရိပုဏ္ဏသုဝဏ္ဏရသဓာရာဟိ. နှာနဝတ္တန္တိ ‘‘ပဗ္ဗဇိတေန နာမ ဧဝံ နှာယိတဗ္ဗ’’န္တိ နဟာနစာရိတ္တံ ဒဿေတွာ. ယသ္မာ ဘဂဝတော သရီရံ သုဓန္တစာမီကရသမာနဝဏ္ဏံ သုပရိသောဓိတပဝါဠရုစိရကရစရဏာဝရံ သုဝိသုဒ္ဓနီလရတနာဝဠိသဒိသကေသတနုရုဟံ၊ တသ္မာ တဟံ တဟံ ဝိနိဿတဇာတိဟိင်္ဂုလကရသူပသောဘိတံ ဥပရိ မဟဂ္ဃရတနာဝဠိသဉ္ဆာဒိတံ ဇင်္ဂမမိဝ ကနကဂိရိသိခရံ ဝိရောစိတ္ထ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ဒသဗလဿ သရီရတော နိက္ခမိတွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော သမန္တတော အသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အာဓာဝန္တီ ဝိဓာဝန္တီ ရတနာဝဠိရတနဒါမ-ရတနစုဏ္ဏ-ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဝိယ၊ ပသာရိတရတနစိတ္တကဉ္စနပဋ္ဋမိဝ၊ အာသိဉ္စမာနလာခါရသဓာရာ-စိတမိဝ၊ ဥက္ကာသတနိပါတသမာကုလမိဝ၊ နိရန္တရံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏ-ကဏိကာရ-ကိင်္ကိဏိက-ပုပ္ဖမိဝ၊ ဝါယုဝေဂသမုဒ္ဓတ-စိနပိဋ္ဌစုဏ္ဏ-ရဉ္ဇိတမိဝ၊ ဣန္ဒဓနု-ဝိဇ္ဇုလတာ-ဝိတာနသန္ထတမိဝ၊ ဂဂနတလံ တံ ဌာနံ ပဝနဉ္စ သမ္မာ ဖရန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝဏ္ဏဘူမိ နာမေသာ’’တိအာဒိ. အတ္ထန္တိ ဥပမေယျတ္ထံ. ဥပမာယောတိ ‘‘ဤဒိသော စ ဟောတီ’’တိ ယထာရဟံ တဒနုစ္ဆဝိကာ ဥပမာ. ကာရဏာနီတိ ဥပမုပမေယျသမ္ဗန္ဓဝိဘာဝနာနိ ကာရဏာနိ. ပူရေတွာတိ ဝဏ္ဏနံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ. ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘အတိတ္ထေ ပက္ခန္ဒော’’တိ အဝတ္တဗ္ဗတ္တာ.

၂၇၃. ကဏ္ဏိကာတိ သရီရဂတဗိန္ဒုကတာနိ မဏ္ဍလာနိ. ပရိက္ခာရဘဏ္ဍန္တိ ဥတ္တရာသင်္ဂံ သင်္ဃာဋိဉ္စ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ကိံ ပနာယံ နယော ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ သရီရေ ဟောတီတိ? န ဟောတိ၊ ဝတ္တဒဿနတ္ထံ ပနေတံ ကတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဂမနဝသေန ကာယဿာဘိနီဟရဏံ ဂမနာဘိဟာရော. ယထာဓိပ္ပါယာဝတ္တနံ အဓိပ္ပါယကောပနံ.

အညတရာယ ပါရမိယာတိ နေက္ခမ္မပါရမိယာ. ဝီရိယပါရမိယာတိ အပရေ. မဟာဘိနိက္ခမနဿာတိ မဟန္တဿ စရိမဘဝေ အဘိနိက္ခမနဿ. တဉှိ မဟန္တံ ဘောဂက္ခန္ဓံ မဟန္တဉ္စ ဉာတိပရိဝဋ္ဋံ မဟန္တဉ္စ စက္ကဝတ္တိသိရိံ ပဇဟိတွာ သဒေဝကဿ လောကဿ သမာရကဿ စ အစိန္တေယျာပရိမေယျဘေဒဿ မဟတော အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ပဝတ္တတ္တာ မဟနီယတာယ စ မဟန္တံ အဘိနိက္ခမနန္တိ ဝုစ္စတိ.

ပုရိမောတိ ‘‘ကတမာယ နု ကထာယ သန္နိသိန္နာ ဘဝထာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တအတ္ထော. ကာ စ ပန ဝေါတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ. တေန ယထာပုစ္ဆိတာယ ကထာယ ဝက္ခမာနံ ဝိပ္ပကတဘာဝံ ဇောတေတိ. ပန-သဒ္ဒေါ ဝစနာလင်္ကာရေ. ယာယ ဟိ ကထာယ တေ ဘိက္ခူ သန္နိသိန္နာ၊ သာ ဧဝ အန္တရာကထာဘူတာ ဝိပ္ပကတာ ဝိသေသေန ပုန ပုစ္ဆီယတိ. အညာတိ အန္တရာ-သဒ္ဒဿ အတ္ထမာဟ. အညတ္ထော ဟိ အယံ အန္တရာ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဘူမန္တရံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) သမယန္တရ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ၊ အန္တရာတိ ဝါ ဝေမဇ္ဈေတိ အတ္ထော. ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတာတိ ‘‘ကိံ သီလံ နာမ၊ ကထဉ္စ ပူရေတဗ္ဗံ၊ ကာနိ စဿ သံကိလေသဝေါဒါနာနီ’’တိအာဒိနာ အပ္ပိစ္ဆာဒိနိဿိတာ သီလာဒိနိဿိတာ စ ကထာ. အရိယောတိ နိဒ္ဒေါသော. အထ ဝါ အတ္ထကာမေဟိ အရဏီယောတိ အရိယော၊ အရိယာနံ အယန္တိ ဝါ အရိယောတိ. ဘာဝနာမနသိကာရဝသေန တုဏှီ ဘဝန္တိ၊ န ဧကစ္စဗာဟိရကပဗ္ဗဇိတာ ဝိယ မူဂဗ္ဗတသမာဒါနေန. ဒုတိယဇ္ဈာနမ္ပိ အရိယော တုဏှီဘာဝေါ ဝစီသင်္ခါရပဟာနတော. မူလကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ပါရိဟာရိယ ကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ. ဈာနန္တိ ဒုတိယဇ္ဈာနံ.

၂၇၄. ‘‘သန္နိပတိတာနံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒွယ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၃၊ ဥဒါ. ၁၂၊ ၂၈၊ ၂၉) အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ တဿာ ဥပရိဒေသနာယ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒွေမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပရိယေသနာတိ ကော အနုသန္ဓီ’’တိ အနုသန္ဓိံ ပုစ္ဆတိ. အယံ တုမှာကံ ပရိယေသနာတိ ယာ မဟာဘိနိက္ခမနပဋိဗဒ္ဓါ ဓမ္မီ ကထာ၊ သာ တုမှာကံ ဓမ္မပရိယေသနာ ဓမ္မဝိစာရဏာ အရိယပရိယေသနာ နာမ. အပါယမဂ္ဂန္တိ အနတ္ထာဝဟံ မဂ္ဂံ. ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမံ ဘိန္ဒိတွာတိ ဥဒ္ဒေသာနုပုဗ္ဗိံ လင်္ဃိတွာ. ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ‘‘အမောသဓမ္မံ နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ပကတိပရိယာယော. ဇာယနသဘာဝေါတိ ဇာယနပကတိကောတိ အတ္ထော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

သဗ္ဗတ္ထာတိ ယထာ ‘‘ပုတ္တဘရိယ’’န္တိ ဒွန္ဒသမာသဝသေန ဧကတ္တံ၊ ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ ‘‘ဒါသိဒါသ’’န္တိအာဒီသု သဗ္ဗပဒေသု. ပရတော ဝိကာရံ အနာပဇ္ဇိတွာ သဗ္ဗဒါ ဇာတရူပမေဝ ဟောတီတိ ဇာတရူပံ၊ သုဝဏ္ဏံ. ဓဝလသဘာဝတာယ ရဉ္ဇီယတီတိ ရဇတံ၊ ရူပိယံ. ဣဓ ပန သုဝဏ္ဏံ ဌပေတွာ ယံ ကိဉ္စိ ဥပဘောဂပရိဘောဂါရဟံ ရဇတံတေဝ ဂဟိတံ. ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဥပဓယော. စုတီသင်္ခါတံ မရဏန္တိ ဧကဘဝပရိယာပန္နံ ခန္ဓနိရောဓသင်္ခါတံ မရဏမာဟ. ခဏိကနိရောဓော ပန ခဏေ ခဏေ. တေနာဟ ‘‘သတ္တာနံ ဝိယာ’’တိ. သံကိလိဿတီတိ ဒူသဝိသေန ဝိယ အတ္တာနံ ဒူသိဿတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ပဉ္စိမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဇာတရူပဿ ဥပက္ကိလေသာ အယော လောဟ’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၅.၂၃). မလံ ဂဟေတွာတိ ယေဟိ သဟယောဂတော မလိနံ ဟောတိ၊ တေသံ မလိနဘာဝပစ္စယာနံ ဝသေန မလံ ဂဟေတွာ. ဇီရဏတော ဇရာဓမ္မဝါရေ ဇာတရူပံ ဂဟိတန္တိ ယောဇနာ. ယေ ပန ဇာတိဓမ္မဝါရေပိ ဇာတရူပံ န ပဌန္တိ၊ တေသံ ဣတရေသံ ဝိယ ဇီရဏဓမ္မဝါရေ သရူပတော အနာဂတမ္ပိ ဥပဓိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရိဂ္ဂဟေ ဌိတာနံ ပန ဝသေန ဝုစ္စမာနေ အပါကဋာနမ္ပိ ဇာတိဇရာမရဏာနံ ဝသေန ယောဇနာ လဗ္ဘတေဝ. ဇာတရူပသီသေန စေတ္ထ သဗ္ဗဿပိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ပုတ္တဘရိယာဒိဂ္ဂဟဏေန ဝိယ မိတ္တာမစ္စာဒိဂ္ဂဟဏံ.

၂၇၅. အရိယေဟိ ပရိယေသနာ၊ အရိယာနံ ပရိယေသနာတိ ဝါ အရိယပရိယေသနာတိ သမာသဒွယံ ဒဿေတိ ‘‘အယံ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ.

၂၇၆. မူလတော ပဋ္ဌာယာတိ ယံ မဟာဘိနိက္ခမနဿ မူလဘာဝေသုအာဒီနဝဒဿနံ၊ တတော ပဋ္ဌာယ. ယသ္မာ တေ ဘိက္ခူ တတ္ထ မဟာဘိနိက္ခမနကထာယ သန္နိသိန္နာ၊ သာ စ နေသံ အန္တရာကထာ ဝိပ္ပကတာ၊ တသ္မာ ဘဂဝါ တေသံ မူလတော ပဋ္ဌာယ မဟာဘိနိက္ခမနကထံ ကထေတုံ အာရဘိ. အဟမ္ပိ ပုဗ္ဗေတိ ဝိသေသဝစနံ အပရိပက္ကဉာဏေန သယံ စရိမဘဝေ တီသု ပါသာဒေသု တိဝိဓနာဋကပရိဝါရဿ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိသဒိသာယ မဟာသမ္ပတ္တိယာ အနုဘဝနံ၊ အဘိနိက္ခမိတွာ ပဓာနပဒဟနဝသေန အတ္တကိလမထာနုယောဂဉ္စ သန္ဓာယာဟ. အနရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပဉ္စဝဂ္ဂိယာပီတိ ယထာသကံ ဂိဟိဘောဂံ အနုယုတ္တာ တံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ အတ္တကိလမထာနုယောဂေ ဌိတာ သတ္ထု ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနဒေသနာယ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၃၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) တမ္ပိ ပဟာယ အရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိံသူတိ.

၂၇၇. ကာမံ ဒဟရ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဒဟရံ ကုမာရံ မန္ဒံ ဥတ္တာနသေယျက’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၄၉၆) ဧတ္ထ ဗာလဒါရကေ အာဂတော၊ ‘‘ဘဒြေန ယောဗ္ဗနေန သမန္နာဂတော’’တိ ပန ဝက္ခမာနတ္တာ ယုဝါဝတ္ထာ ဣဓ ဒဟရ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘တရုဏောဝ သမာနော’’တိ. ပဌမဝယေန ဧကူနတိံသဝယတ္တာ. ဇာတိယာ ဟိ ယာဝ တေတ္တိံသဝယာ ပဌမဝယော. အနာဒရတ္ထေ သာမိဝစနံ ယထာ ‘‘ဒေဝဒတ္တဿ ရုဒန္တဿ ပဗ္ဗဇီ’’တိ. ကာမံ အဿုမုစ္စနံ ရောဒနံ၊ တံ အဿုမုခါနန္တိ ဣမိနာ ပကာသိတံ၊ တံ ပန ဝတွာ ‘‘ရုဒန္တာန’’န္တိ ဝစနံ ဗလဝသောကသမုဋ္ဌာနံ အာရောဒနဝတ္ထုံ ပကာသေတီတိ အာဟ ‘‘ကန္ဒိတွာ ရောဒမာနာန’’န္တိ. ကိံ ကုသလန္တိ ဂဝေသမာနောတိ ကိန္တိ သဗ္ဗသော အဝဇ္ဇရဟိတံ ဧကန္တ နိယျာနိကံ ပရိယေသမာနော. ဝရပဒန္တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏတ္ထိကေဟိ ဧကန္တေန ဝရဏီယဋ္ဌေန ဝရံ၊ ပဇ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌေန ပဒံ. တုင်္ဂသရီရတာယ ဒီဃော၊ ပိင်္ဂလစက္ခုတာယ ပိင်္ဂလောတိ ဒီဃပိင်္ဂလော. ဓမ္မောတိ ဝိနယော၊ သမယောတိ အတ္ထော. သုတွာဝ ဥဂ္ဂဏှိန္တိ တေန ဝုစ္စမာနဿ သဝနမတ္တေနေဝ ဥဂ္ဂဏှိံ ဝါစုဂ္ဂတံ အကာသိံ.

ပဋိလပနမတ္တကေနာတိ ပုန လပနမတ္တကေန. ဇာနာတီတိ ဉာဏော၊ ဉာဏောတိ ဝါဒေါ ဉာဏဝါဒေါ၊ တံ ဉာဏဝါဒံ. ‘‘ဝဒါမီ’’တိ အာဂတတ္တာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဇာနာမီ’’တိ ဥတ္တမပုရိသဝသေန အတ္ထော ဝုတ္တော. အညေပိ ဗဟူတိ အညေပိ ဗဟူ မမ တထာဘာဝံ ဇာနန္တာ ‘‘အယံ ဣမံ ဓမ္မံ ဇာနာတီ’’တိ၊ ‘‘အကမ္ပနီယတာယ ထိရော’’တိ ဝါ ဧဝံ ဝဒန္တိ. လာဘီတိ အညာသီတိ ဓမ္မဿ ဥဒ္ဒိသနေန မဟာပညတာယ ‘‘အယံ အတ္တနာ ဂတမဂ္ဂံ ပဝေဒေတိ၊ န အနုဿုတိကော’’တိ အညာသိ. အဿာတိ ဗောဓိသတ္တဿ. ဧတဒဟောသီတိ ဧတံ ‘‘န ခေါ အာဠာရော ကာလာမော’’တိအာဒိ မနသိ အဟောသိ၊ စိန္တေသီတိ အတ္ထော.

ဟေဋ္ဌိမသမာပတ္တီဟိ ဝိနာ ဥပရိမသမာပတ္တီနံ သမ္ပာဒနဿ အသမ္ဘဝတော ‘‘သတ္တ သမာပတ္တိယော မံ ဇာနာပေသီ’’တိ အာဟ. ပယောဂံ ကရေယျန္တိ ဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇေယျန္တိ အတ္ထော. ဧဝမာဟာတိ ဧဝံ ‘‘အဟံ၊ အာဝုသော’’တိအာဒိမာဟ၊ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ အဓိဂမံ ပစ္စညာသီတိ အတ္ထော.

အနုသူယကောတိ အနိဿုကီ. တေန မဟာပုရိသေ ပသာဒံ ပဝေဒေသိ. ဗောဓိသတ္တဿ တာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဌိတဿ ပုရိမဇာတိပရိစယေန ဉာဏဿ စ မဟန္တတာယ တာသံ ဂတိ စ အဘိသမ္ပရာယော စ ဥပဋ္ဌာသိ. တေန ‘‘ဝဋ္ဋပရိယာပန္နာ ဧဝေတာ’’တိ နိစ္ဆယော ဥဒပါဒိ. တေနာဟ ‘‘နာယံ ဓမ္မော နိဗ္ဗိဒါယာ’’တိအာဒိ. ဧကစ္စာနံ ဝိရာဂဘာဝနာသမတိက္ကမာဝဟောပိ နေဝ တေသမ္ပိ အစ္စန္တာယ သမတိက္ကမာဝဟော၊ သယဉ္စ ဝဋ္ဋပရိယာပန္နောယေဝ၊ တသ္မာ နေဝ ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ၊ ယဒဂ္ဂေန န နိဗ္ဗိဒါယ၊ တဒဂ္ဂေန န ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ၊ ရာဂါဒီနံ ပါပဓမ္မာနံ န နိရုဇ္ဈနတ္ထာယ၊ န ဥပသမတ္ထာယ၊ တသ္မာ တံ အဘိညေယျဓမ္မံ န အဘိဇာနနတ္ထာယ။ပေ။ သံဝတ္တတီတိ ယောဇနာ.

ယာဝဒေဝ အာကိဉ္စညာယတနုပပတ္တိယာတိ သတ္တသု သမာပတ္တီသု ဥက္ကဋ္ဌံ ဂဟေတွာ ဝဒတိ. ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ အစုတိဓမ္မံ ပရိယေသိတုံ ယုတ္တတ္တာ တဉ္စ အနတိက္ကန္တဇာတိဓမ္မမေဝါတိ မဟာသတ္တော ပဇဟတီတိ အာဟ ‘‘ယဉ္စ ဌာနံ ပါပေတီ’’တိအာဒိ. တတော ပဋ္ဌာယာတိ ယဒါ သမာပတ္တိဓမ္မဿ ဂတိဉ္စ အဘိသမ္ပရာယဉ္စ အဗ္ဘညာသိ၊ တတော ပဋ္ဌာယ. မက္ခိကာဝသေနာတိ ဘောဇနဿ မက္ခိကာမိဿတာဝသေန. မနံ န ဥပ္ပါဒေတိ ဘုဉ္ဇိတုန္တိ အဓိပ္ပါယော. မဟန္တေန ဥဿာဟေနာတိ ဣဒံ ကတိပါဟံ တတ္ထ ဘာဝနာနုယောဂမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န အညေသံ ဝိယ ကသိဏပရိကမ္မာဒိကရဏံ. န ဟိ အန္တိမဘဝိကဗောဓိသတ္တာနံ သမာပတ္တိနိဗ္ဗတ္တနေ ဘာရိယံ နာမ. အနလင်္ကရိတွာတိ အနု အနု အလံကတွာ ပုနပ္ပုနံ ‘‘ဣမိနာ န ကိဉ္စိ ပယောဇန’’န္တိ ကတွာ.

၂၇၈. ဝါစာယ ဥဂ္ဂဟိတမတ္တောဝါတိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၂၇၉. မဟာဝေလာ ဝိယ မဟာဝေလာ၊ ဝိပုလဝါလိကပုဉ္ဇတာယ မဟန္တော ဝေလာတဋော ဝိယာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘မဟာဝါလိကရာသီတိ အတ္ထော’’တိ. ဥရု မရု သိကတာ ဝါလုကာ ဝဏ္ဏု ဝါလိကာတိ ဣမေ သဒ္ဒါ သမာနတ္ထာ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ.

သေနာ နိဂစ္ဆိ နိဝိသိ ဧတ္ထာတိ သေနာနိဂမော၊ သေနာယ နိဝိဋ္ဌဋ္ဌာနံ. သေနာနိဂါမောတိ ပန အယံ သမညာ အပရကာလိကာ. ဂေါစရဂါမနိဒဿနဉ္စေတံ. ဥပရိသုတ္တသ္မိန္တိ မဟာသစ္စကသုတ္တေ. ဣဓ ပန ဗောဓိပလ္လင်္ကော အဓိပ္ပေတော အရိယပရိယေသနာယ ဝုစ္စမာနတ္တာ.

၂၈၀. ‘‘ဉာဏဒဿန’’န္တိ စ ဧကဇ္ဈံ ဂဟိတပဒဒွယဝိသယဝိသေသဿ အနာမဋ္ဌတ္တာ ‘‘မေ’’တိ စ ဂဟိတတ္တာ အနဝသေသဉေယျာဝဗောဓနသမတ္ထမေဝ ဉာဏဝိသေသံ ဗောဓေတိ၊ န ဉာဏမတ္တံ၊ န ဒဿနမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မဒဿနသမတ္ထဉ္စ မေ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥဒပါဒီ’’တိ. အကုပ္ပတာယာတိ ဝိမောက္ခန္တတာယ သဗ္ဗသော ပဋိပက္ခဓမ္မေဟိ အသင်္ခေါဘနီယတာယ. တေနာဟ ‘‘ရာဂါဒီဟိ န ကုပ္ပတီ’’တိ. အာရမ္မဏသန္တတာယပိ တဒါရမ္မဏာနံ အတ္ထိ ဝိသေသော ယထာ တံ ‘‘အာနေဉ္ဇဝိဟာရေ’’တိ အာဟ ‘‘အကုပ္ပါရမ္မဏတာယ စာ’’တိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပီတိ န ကေဝလံ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ၊ အထ ခေါ ယထာဓိဂတေ ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မေ ဧကူနဝီသတိဝိဓပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ.

၂၈၁. ပဋိဝိဒ္ဓေါတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၆၄၊ သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁၇၂၊ သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၇) သယမ္ဘုဉာဏေန ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ပဋိမုခံ နိဗ္ဗိဇ္ဈနဝသေန ပတ္တော၊ ယထာဘူတံ အဝဗုဒ္ဓေါတိ အတ္ထော. ဂမ္ဘီရောတိ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ မကသတုဏ္ဍသူစိယာ အညတြ သမုပစိတပရိပက္ကဉာဏသမ္ဘာရေဟိ အညေသံ ဉာဏေန အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌော. တေနာဟ ‘‘ဥတ္တာနဘာဝပဋိက္ခေပဝစနမေတ’’န္တိ. ယော အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌော၊ သော ဩဂါဟိတုမသက္ကုဏေယျတာယ သရူပတော စ ပဿိတုံ န သက္ကာတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရတ္တာဝ ဒုဒ္ဒသော’’တိ. ဒုက္ခေန ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ကိစ္ဆေန ကေနစိဒေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယံ ပန ဒဋ္ဌုမေဝ န သက္ကာ၊ တဿ ဩဂါဟေတွာ အနု အနု ဗုဇ္ဈနေ ကထာ ဧဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဒုဒ္ဒသတ္တာဝ ဒုရနုဗောဓော’’တိ. ဒုက္ခေန အဝဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော အဝဗောဓဿ ဒုက္ကရဘာဝတော. ဣမသ္မိံ ဌာနေ – ‘‘တံ ကိံ မညထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကတမံ နု ခေါ ဒုက္ကရတရံ ဝါ ဒုရဘိသမ္ဘဝတရံ ဝါ’’တိ သုတ္တပဒံ (သံ. နိ. ၅.၁၁၁၅) ဝတ္တဗ္ဗံ. သန္တာရမ္မဏတာယ ဝါ သန္တော. နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟတာယ နိဗ္ဗုတော. ပဓာနဘာဝံ နီတောတိ ဝါ ပဏီတော. အတိတ္တိကရဋ္ဌေန အတပ္ပကော သာဒုရသဘောဇနံ ဝိယ. ဧတ္ထ စ နိရောဓသစ္စံ သန္တံ အာရမ္မဏန္တိ သန္တာရမ္မဏံ၊ မဂ္ဂသစ္စံ သန္တံ သန္တာရမ္မဏဉ္စာတိ သန္တာရမ္မဏံ. အနုပသန္တသဘာဝါနံ ကိလေသာနံ သင်္ခါရာနဉ္စ အဘာဝတော နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟတာယ သန္တပဏီတဘာဝေနေဝ စ အသေစနကတာယ အတပ္ပကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ဒွယံ လောကုတ္တရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဥတ္တမဉာဏဝိသယတ္တာ န တက္ကေန အဝစရိတဗ္ဗော၊ တတော ဧဝ နိပုဏဉာဏဂေါစရတာယ စ သဏှော. သုခုမသဘာဝတ္တာ စ နိပုဏော၊ ဗာလာနံ အဝိသယတ္တာ ပဏ္ဍိတေဟိ ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ပဏ္ဍိတဝေဒနီယော. အာလီယန္တိ အဘိရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန သေဝီယန္တီတိ အာလယာ၊ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ. အာလယန္တိ အလ္လီယန္တီ အဘိရမဏဝသေန သေဝန္တီတိ အာလယာ၊ တဏှာဝိစရိတာနိ. ရမန္တီတိ ရတိံ ဝိန္ဒန္တိ ကီဠန္တိ လဠန္တိ. အာလယရတာတိ အာလယနိရတာ.

ဌာနံ သန္ဓာယာတိ ဌာန-သဒ္ဒံ သန္ဓာယ. အတ္ထတော ပန ဌာနန္တိ စ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဧဝ အဓိပ္ပေတော. တိဋ္ဌတိ ဖလံ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ ဌာနံ၊ သင်္ခါရာဒီနံ ပစ္စယဘူတာ အဝိဇ္ဇာဒယော. ဣမေသံ သင်္ခါရာဒီနံ ပစ္စယာတိ ဣဒပ္ပစ္စယာ၊ အဝိဇ္ဇာဒယောဝ. ဣဒပ္ပစ္စယာ ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာ ယထာ ‘‘ဒေဝေါ ဧဝ ဒေဝတာ’’တိ၊ ဣဒပ္ပစ္စယာနံ ဝါ အဝိဇ္ဇာဒီနံ အတ္တနော ဖလံ ပတိ ပစ္စယဘာဝေါ ဥပ္ပါဒနသမတ္ထတာ ဣဒပ္ပစ္စယတာ. တေန သမတ္ထပစ္စယလက္ခဏော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဒဿိတော ဟောတိ. ပဋိစ္စ သမုပ္ပဇ္ဇတိ ဖလံ ဧတသ္မာတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ. ပဒဒွယေနပိ ဓမ္မာနံ ပစ္စယဋ္ဌော ဧဝ ဝိဘာဝိတော. တေနာဟ ‘‘သင်္ခါရာဒိပစ္စယာနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၅၇၂-၅၇၃) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိအာဒိ သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထာဒိသဒ္ဒါဘိဓေယျံ သဗ္ဗံ အတ္ထတော နိဗ္ဗာနမေဝ. ဣဒါနိ တဿ နိဗ္ဗာနဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န္တိ နိဗ္ဗာနံ. အာဂမ္မာတိ ပဋိစ္စ အရိယမဂ္ဂဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဟေတု. သမ္မန္တီတိ အပ္ပဋိသန္ဓိကူပသမဝသေန သမ္မန္တိ. တထာ သန္တာ သဝိသေသံ ဥပသန္တာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝူပသမ္မန္တီ’’တိ. ဧတေန ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ သမ္မန္တိ ဧတ္ထာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော၊ နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဒဿေတိ. သဗ္ဗသင်္ခတဝိသံယုတ္တေ စ နိဗ္ဗာနေ သဗ္ဗသင်္ခါရဝူပသမပရိယာယော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဋိနိဿဋ္ဌာတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပရိစ္စတ္တာ ဟောန္တိ. သဗ္ဗာ တဏှာတိ အဋ္ဌသတပ္ပဘေဒါ သဗ္ဗာပိ တဏှာ. သဗ္ဗေ ကိလေသရာဂါတိ ကာမရာဂရူပရာဂါဒိဘေဒါ သဗ္ဗေပိ ကိလေသဘူတာ ရာဂါ၊ သဗ္ဗေပိ ဝါ ကိလေသာ ဣဓ ‘‘ကိလေသရာဂါ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ န လောဘဝိသေသာ ဧဝ စိတ္တဿ ဝိပရိဏတဘာဝါပါဒနတော. ယထာဟ ‘‘ရတ္တမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတံ၊ ဒုဋ္ဌမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတံ၊ မူဠှမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတ’’န္တိ (ပါရာ. ၂၇၁). ဝိရဇ္ဇန္တီတိ ပလုဇ္ဇန္တိ.

စိရနိသဇ္ဇာစိရဘာသနေဟိ ပိဋ္ဌိအာဂိလာယနတာလုဂလသောသာဒိဝသေန ကာယကိလမထော စေဝ ကာယဝိဟေသာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ စ ခေါ ဒေသနာယ အတ္ထံ အဇာနန္တာနံ ဝသေန ဝုတ္တာ၊ ဇာနန္တာနံ ပန ဒေသနာယ ကာယပရိဿမောပိ သတ္ထု အပရိဿမောဝ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘န စ မံ ဓမ္မာဓိကရဏံ ဝိဟေသေသီ’’တိ (ဥဒါ. ၁၀). တေနေဝါဟ ‘‘ယာ အဇာနန္တာနံ ဒေသနာ နာမ၊ သော မမ ကိလမထော အဿာ’’တိ. ဥဘယန္တိ စိတ္တကိလမထော စေဝ စိတ္တဝိဟေသာ စာတိ ဥဘယမ္ပေတံ ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ ဗောဓိမူလေယေဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ.

အနုဗြူဟနံ သမ္ပိဏ္ဍနံ. သောတိ ‘‘အပိဿူ’’တိ နိပါတော. မန္တိ ပဋိ-သဒ္ဒယောဂေန သာမိအတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘မမာ’’တိ. ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ ဝါ အစ္ဆရိယာ အနစ္ဆရိယာ. ဝုဒ္ဓိအတ္ထောပိ ဟိ အ-ကာရော ဟောတိ ယထာ ‘‘အသေက္ခာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၁.တိကမာတိကာ). ကပ္ပါနံ သတသဟဿံ စတ္တာရိ စ အသင်္ချေယျာနိ သဒေဝကဿ လောကဿ ဓမ္မသံဝိဘာဂကရဏတ္ထမေဝ ပါရမိယော ပူရေတွာ ဣဒါနိ အဓိဂတဓမ္မရဇ္ဇဿ တတ္ထ အပ္ပေါဿုက္ကတာပတ္တိဒီပနတာ၊ ဂါထာတ္ထဿ အစ္ဆရိယတာ၊ တဿ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တိ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္ထဒွါရေန ဟိ ဂါထာနံ အနစ္ဆရိယတာ. ဂေါစရာ အဟေသုန္တိ ဥပဋ္ဌဟေသုံ. ဥပဋ္ဌာနဉ္စ ဝိတက္ကေတဗ္ဗတာတိ အာဟ ‘‘ပရိဝိတက္ကယိတဗ္ဗတံ ပါပုဏိံသူ’’တိ.

ယဒိ သုခါပဋိပဒါဝ၊ ကထံ ကိစ္ဆတာတိ အာဟ ‘‘ပါရမီပူရဏကာလေ ပနာ’’တိအာဒိ. ဧဝမာဒီနိ ဒုပ္ပရိစ္စဇာနိ ဒေန္တဿ. ဟ-ဣတိ ဝါ ‘‘ဗျတ္တ’’န္တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ နိပါတော. ဧကံသတ္ထေတိ ကေစိ. ဟ ဗျတ္တံ၊ ဧကံသေန ဝါ အလံ နိပ္ပယောဇနံ ဧဝံ ကိစ္ဆေန အဓိဂတဿ ဓမ္မဿ ဒေသိတန္တိ ယောဇနာ. ဟလန္တိ ဝါ ‘‘အလ’’န္တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထံ ပဒံ ‘‘ဟလန္တိ ဝဒါမီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၆၅၊ သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁၇၂) ဝိယ. ရာဂဒေါသပရိဖုဋ္ဌေဟီတိ ဖုဋ္ဌဝိသေန ဝိယ သပ္ပေန ရာဂေန ဒေါသေန စ သမ္ဖုဋ္ဌေဟိ အဘိဘူတေဟိ. ရာဂဒေါသာနုဂတေဟီတိ ရာဂေန စ ဒေါသေန စ အနုဗန္ဓေဟိ.

ကာမရာဂရတ္တာ ဘဝရာဂရတ္တာ စ နီဝရဏေဟိ နိဝုတတာယ၊ ဒိဋ္ဌိရာဂရတ္တာ ဝိပရီတာဘိနိဝေသေန. န ဒက္ခန္တီတိ ယာထာဝတော ဓမ္မံ န ပဋိဝိဇ္ဈိဿန္တိ. ဧဝံ ဂါဟာပေတုန္တိ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ သဘာဝေန ယာထာဝတော ဓမ္မံ ဇာနာပေတုံ. ရာဂဒေါသပရေတတာပိ နေသံ သမ္မူဠှဘာဝေနေဝါတိ အာဟ ‘‘တမောခန္ဓေန အာဝုဋာ’’တိ.

၂၈၂. ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပေါဿုက္ကတာပတ္တိယာ ကာရဏံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိနာ သယမေဝ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တတ္ထ အညာတဝေသေနာတိ ဣမဿ ဘဂဝတော သာဝကဘာဝူပဂမနေန အညာတရူပေန. တာပသဝေသေနာတိ ကေစိ. သော ပန အရဟတ္တာဓိဂမေနေဝ ဝိဂစ္ဆေယျ. တိဝိဓံ ကာရဏံ အပ္ပေါဿုက္ကတာပတ္တိယာ ပဋိပက္ခဿ ဗလဝဘာဝေါ၊ ဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရတာ၊ တတ္ထ စ သာတိသယံ ဂါရဝန္တိ၊ တ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. (တတ္ထ ပဋိပက္ခာ နာမ ရာဂါဒယော ကိလေသာ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အန္တရာယကရတ္တာ. တေသံ ဗလဝဘာဝတော စိရပရိဘာဝနာယ သတ္တသန္တာနတော ဒုဗ္ဗိသောဓိယတာယ တေ သတ္တေ မတ္တဟတ္ထိနော ဝိယ ဒုဗ္ဗလပုရိသံ အဓိဘဝိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အနယဗျသနံ အာပါဒေန္တာ အနေကသတယောဇနာယာမဝိတ္ထာရံ သုနိစိတံ ဃနသန္နိဝေသံ ကဏ္ဋကဒုဂ္ဂမ္ပိ အဓိသေန္တိ. ဒူရပ္ပဘေဒဒုစ္ဆေဇ္ဇတာဟိ ဒုဗ္ဗိသောဓိယတံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘အထဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စ အန္တော အမဋ္ဌတာယ ကဉ္ဇိယပုဏ္ဏာ လာဗု. စိရပါရိဝါသိကတာယ တက္ကဘရိတာ စာဋိ. သ္နေဟတိန္တဒုဗ္ဗလဘာဝေန ဝသာပီတပိလောတိကာ. တေလမိဿိတတာယ အဉ္ဇနမက္ခိတဟတ္ထော ဒုဗ္ဗိသောဓနီယာ ဝုတ္တာ၊ ဟီနူပမာ စေတာ ရူပပဗန္ဓဘာဝတော အစိရကာလိကတ္တာ စ မလီနတာယ၊ ကိလေသသံကိလေသော ဧဝ ပန ဒုဗ္ဗိသောဓနီယတရော အနာဒိကာလိကတ္တာ အနုသယိတတ္တာ စ. တေနာဟ ‘‘အတိသံကိလိဋ္ဌာ’’တိ. ယထာ စ ဒုဗ္ဗိသောဓနီယတရတာယ၊ ဧဝံ ဂမ္ဘီရဒုဒ္ဒသဒုရနုဗောဓာနမ္ပိ ဝုတ္တဥပမာ ဟီနူပမာဝ).

ပဋိပက္ခဝိဂမနေန ဂမ္ဘီရောပိ ဓမ္မော သုပါကဋော ဘဝေယျ. ပဋိပက္ခဝိဂမနံ ပန သမ္မာပဋိပတ္တိပဋိဗဒ္ဓံ၊ သာ သဒ္ဓမ္မဿဝနာဓီနာ. တံ သတ္ထရိ ဓမ္မေ စ ပသာဒါယတ္တံ၊ သော ဂရုဋ္ဌာနိယာနံ အဇ္ဈေသနဟေတုကောတိ ပနာဠိကာယ သတ္တာနံ ဓမ္မသမ္ပဋိပတ္တိယာ ဗြဟ္မယာစနာနိမိတ္တန္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ.

ဥပက္ကိလေသဘူတံ အပ္ပံ ရာဂါဒိရဇံ ဧတဿာတိ အပ္ပရဇံ၊ အပ္ပရဇံ အက္ခိ ပညာစက္ခု ယေသံ တေ တံသဘာဝါတိ ကတွာ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာတိ အယမတ္ထော ဝိဘာဝိတော ‘‘ပညာမယေ’’တိအာဒိနာ. အပ္ပံ ရာဂါဒိရဇံ ယေသံ တံသဘာဝါ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာတိ ဧဝမ္ပိ သဒ္ဒတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဒါနာဒိဒသပုညကိရိယဝတ္ထူနိ သရဏဂမနပရဟိတပရိဏာမနေဟိ သဒ္ဓိံ (ဒွါဒသ ဟောန္တီတိ) ‘‘ဒွါဒသပုညကိရိယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ရာဂါဒိမလေန သမလေဟိ ပူရဏာဒီဟိ ဆဟိ သတ္ထာရေဟိ သတ္ထုပဋိညေဟိ ကဗ္ဗရစနာဝသေန စိန္တာကဝိအာဒိဘာဝေ ဌတွာ တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုစရိတံ သယံပဋိဘာနံ စိန္တိတော. တေ ကိရ ဗုဒ္ဓကောလာဟလာနုဿဝေန သဉ္ဇာတကုတူဟလံ လောကံ ဝဉ္စေတွာ ကောဟညေ ဌတွာ သဗ္ဗညုတံ ပဋိဇာနန္တာ ယံ ကိဉ္စိ အဓမ္မံယေဝ ဓမ္မောတိ ဒီပေသုံ. တေနာဟ ‘‘တေ ဟိ ပုရေတရံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ’’တိအာဒိ. အပါပုရေတန္တိ ဧတံ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနန္တရဓာနတော ပဘုတိ ပိဟိတံ နိဗ္ဗာနနဂရဿ မဟာဒွါရံ အရိယမဂ္ဂံ သဒ္ဓမ္မဒေသနာဟတ္ထေန အပါပုရ ဝိဝရ.

သေလပဗ္ဗတော ဥစ္စော ဟောတိ ထိရော စ၊ န ပံသုပဗ္ဗတော မိဿကပဗ္ဗတော စာတိ အာဟ ‘‘သေလေ ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနီ’’တိ. ဓမ္မမယံ ပါသာဒန္တိ လောကုတ္တရဓမ္မမာဟ. သော ဟိ သဗ္ဗသော ပသာဒါဝဟော၊ သဗ္ဗဓမ္မေ အတိက္ကမ္မ အဗ္ဘုဂ္ဂတဋ္ဌေန ပါသာဒသဒိသော စ. ပညာပရိယာယော ဝါ ဣဓ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ. သာ ဟိ အဗ္ဘုဂ္ဂတဋ္ဌေန ‘‘ပါသာဒေါ’’တိ အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၆) နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. တထာ စာဟ –

‘‘ပညာပါသာဒမာရုယှ၊ အသောကော သောကိနိံ ပဇံ၊

ပဗ္ဗတဋ္ဌောဝ ဘူမဋ္ဌေ၊ ဓီရော ဗာလေ အဝေက္ခတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၈)၊

ဥဋ္ဌေဟီတိ ဝါ ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပေါဿုက္ကတာသင်္ခါတသင်္ကောစာပတ္တိတော ကိလာသုဘာဝတော ဥဋ္ဌဟ.

၂၈၃. ဂရုဋ္ဌာနိယံ ပယိရုပါသိတွာ ဂရုတရံ ပယောဇနံ ဥဒ္ဒိဿ အဘိပတ္ထနာ အဇ္ဈေသနာ၊ သာပိ အတ္ထတော ယာစနာဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈေသနန္တိ ယာစန’’န္တိ. ပဒေသဝိသယံ ဉာဏဒဿနံ အဟုတွာ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ အာဝေဏိကဘာဝတော ဣဒံ ဉာဏဒွယံ ‘‘ဗုဒ္ဓစက္ခူ’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဣမေသဉှိ ဒွိန္နံ ဉာဏာနံ ဗုဒ္ဓစက္ခူတိ နာမ’’န္တိ. တိဏ္ဏံ မဂ္ဂဉာဏာနန္တိ ဟေဋ္ဌိမာနံ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂဉာဏာနံ ‘‘ဓမ္မစက္ခူ’’တိ နာမံ စတုသစ္စဓမ္မဒဿနမတ္တဘာဝတော. ယတော တာနိ ဉာဏာနိ ဝိဇ္ဇူပမဘာဝေန ဝုတ္တာနိ၊ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏံ ပန ဉာဏကိစ္စဿ သိခါပ္ပတ္တိယာ န ဒဿနမတ္တံ ဟောတီတိ ‘‘ဓမ္မစက္ခူ’’တိ န ဝုစ္စတိ၊ တတော တံ ဝဇိရူပမဘာဝေန ဝုတ္တံ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘အပ္ပရဇက္ခာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန. ယသ္မာ မန္ဒကိလေသာ ‘‘အပ္ပရဇက္ခာ’’တိ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ ဗဟလကိလေသာ ‘‘မဟာရဇက္ခာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိပက္ခဝိဓမနသမတ္ထတာယ တိက္ခာနိ သူရာနိ ဝိသဒါနိ၊ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန မုဒူနိ. သဒ္ဓါဒယော အာကာရာတိ သဒ္ဒဟနာဒိပ္ပကာရေ ဝဒတိ. သုန္ဒရာတိ ကလျာဏာ. သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၁၄) ပန ‘‘ယေသံ အာသယာဒယော ကောဋ္ဌာသာ သုန္ဒရာ၊ တေ သွာကာရာ၊ ဝိပရီတာ ဒွါကာရာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ဣမာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ အညဒတ္ထု သံသန္ဒတိ သမေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကာရဏံ နာမ ပစ္စယာကာရော၊ သစ္စာနိ ဝါ.

အယံ ပနေတ္ထ ပါဠီတိ ဧတ္ထ အပ္ပရဇက္ခာဒိပဒါနံ အတ္ထဝိဘာဝနေ အယံ တဿတ္ထဿ ဝိဘာဝနီ ပါဠိ. သဒ္ဓါဒီနံ ဝိမုတ္တိပရိပါစကဓမ္မာနံ ဗလဝဘာဝေါ တပ္ပဋိပက္ခာနံ ပါပဓမ္မာနံ ဒုဗ္ဗလဘာဝေနေဝ ဟောတိ၊ တေသဉ္စ ဗလဝဘာဝေါ သဒ္ဓါဒီနံ ဒုဗ္ဗလဘာဝေနာတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစကဓမ္မာနံ အတ္ထိတာနတ္ထိတာဝသေန အပ္ပရဇက္ခမဟာရဇက္ခတာဒယော ပါဠိယံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿိတာ. ခန္ဓာဒယော ဧဝ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော. သမ္ပတ္တိဘဝဘူတော လောကော သမ္ပတ္တိဘဝလောကော၊ သုဂတိသင်္ခါတော ဥပပတ္တိဘဝေါ. သမ္ပတ္တိ သမ္ဘဝတိ ဧတေနာတိ သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကော. သုဂတိသံဝတ္တနိယော ကမ္မဘဝေါ. ဒုဂ္ဂတိ သင်္ခါတဥပပတ္တိဘဝဒုဂ္ဂတိ သံဝတ္တနိယကမ္မဘဝါ ဝိပတ္တိဘဝလောကဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကာ.

ပုန ဧကကဒုကာဒိဝသေန လောကံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကော လောကော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာဟာရာဒယော ဝိယ ဟိ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ သင်္ခါရာ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကောတိ. ဧတ္ထ ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ယာယံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ကထာယ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိ၊ တာယ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဧကောဝ လောကော ဧကဝိဓော ပကာရန္တရဿ အဘာဝတော. ဒွေ လောကာတိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နာမဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ နိဗ္ဗာနဿ အဂ္ဂဟဏံ တဿ အလောကသဘာဝတ္တာ. နနု စ အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ဧတ္ထ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာယ မဂ္ဂဖလာနမ္ပိ လောကတာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ပရိညေယျာနံ ဒုက္ခသစ္စဓမ္မာနံ ဣဓ ‘‘လောကော’’တိ အဓိပ္ပေတတ္တာ. အထ ဝါ န လုဇ္ဇတိ န ပလုဇ္ဇတီတိ ယော ဂဟိတော တထာ န ဟောတိ၊ သော လောကောတိ တံ-ဂဟဏရဟိတာနံ လောကုတ္တရာနံ နတ္ထိ လောကတာ. ဥပါဒါနာနံ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ဒသာယတနာနီတိ ဒသ ရူပါယတနာနိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

ဝိဝဋ္ဋဇ္ဈာသယဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ တဿ စ သဗ္ဗံ တေဘူမကကမ္မံ ဂရဟိတဗ္ဗံ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗဉ္စ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ အဘိသင်္ခါရာ ဝဇ္ဇံ၊ သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မာ ဝဇ္ဇ’’န္တိ. အပ္ပရဇက္ခမဟာရဇက္ခာဒီသု ပဉ္စသု ဒုကေသု ဧကေကသ္မိံ ဒသ ဒသ ကတွာ ‘‘ပညာသာယ အာကာရေဟိ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ ပရောပရိယတ္တံ ဇာနာတီတိ ကတွာ တထာ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ အပ္ပရဇက္ခာဒိဘဗ္ဗာဒိဝသေန အာဝဇ္ဇေန္တဿ ဘဂဝတော တေ သတ္တာ ပုဉ္ဇပုဉ္ဇာဝ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ န ဧကေကာ.

ဥပ္ပလာနိ ဧတ္ထ သန္တီတိ ဥပ္ပလိနီ၊ ဂစ္ဆောပိ ဇလာသယောပိ၊ ဣဓ ပန ဇလာသယော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပလဝနေ’’တိ. ယာနိ ဥဒကဿ အန္တော နိမုဂ္ဂါနေဝ ဟုတွာ ပုသန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ၊ တာနိ အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနိ. ဒီပိတာနီတိ အဋ္ဌကထာယံ ပကာသိတာနိ၊ ဣဓေဝ ဝါ ‘‘အညာနိပီ’’တိအာဒိနာ ဘာသိတာနိ.

ဥဂ္ဃဋိတညူတိ ဥဂ္ဃဋိတံ နာမ ဉာဏုဂ္ဃဋနံ၊ ဉာဏေ ဥဂ္ဃဋိတမတ္တေ ဧဝ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဝိပဉ္စိတံ ဝိတ္ထာရိတမေဝ အတ္ထံ ဇာနာတီတိ ဝိပဉ္စိတညူ. ဥဒ္ဒေသာဒီဟိ နေတဗ္ဗောတိ နေယျော. သဟ ဥဒါဟဋဝေလာယာတိ ဥဒါဟာရေ ဥဒါဟဋမတ္တေယေဝ. ဓမ္မာဘိသမယောတိ စတုသစ္စဓမ္မဿ ဉာဏေန သဒ္ဓိံ အဘိသမယော. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိနာ နယေန သံခိတ္တေန မာတိကာယ ဌပိယမာနာယ ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ အရဟတ္တံ ဂဏှိတုံ သမတ္ထော ပုဂ္ဂလော ‘‘ဥဂ္ဃဋိတညူ’’တိ ဝုစ္စတိ. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ သံခိတ္တေန မာတိကံ ဌပေတွာ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထေ ဝိဘဇိယမာနေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ သမတ္ထော ပုဂ္ဂလော ‘‘ဝိပဉ္စိတညူ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဥဒ္ဒေသတောတိ ဥဒ္ဒေသဟေတု၊ ဥဒ္ဒိသန္တဿ၊ ဥဒ္ဒိသာပေန္တဿ ဝါတိ အတ္ထော. ပရိပုစ္ဆတောတိ အတ္ထံ ပရိပုစ္ဆန္တဿ. အနုပုဗ္ဗေန ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတီတိ အနုက္ကမေန အရဟတ္တပ္ပတ္တိ ဟောတိ. န တာယ ဇာတိယာ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတီတိ တေန အတ္တဘာဝေန မဂ္ဂံ ဝါ ဖလံ ဝါ အန္တမသော ဈာနံ ဝါ ဝိပဿနံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပဒပရမောတိ အယံ ပုဂ္ဂလော ဗျဉ္ဇနပဒမေဝ ပရမံ အဿာတိ ပဒပရမောတိ ဝုစ္စတိ.

ကမ္မာဝရဏေနာတိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၂၆) ပဉ္စဝိဓေန အာနန္တရိယကမ္မေန. ဝိပါကာဝရဏေနာတိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိယာ. ယသ္မာ ပန ဒုဟေတုကာနမ္ပိ အရိယမဂ္ဂပဋိဝေဓော နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဒုဟေတုကာ ပဋိသန္ဓိပိ ‘‘ဝိပါကာဝရဏမေဝါ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကိလေသာဝရဏေနာတိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ. အဿဒ္ဓါတိ ဗုဒ္ဓါဒီသု သဒ္ဓါရဟိတာ. အစ္ဆန္ဒိကာတိ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒရဟိတာ. ဥတ္တရကုရုကာ မနုဿာ အစ္ဆန္ဒိကဋ္ဌာနံ ပဝိဋ္ဌာ. ဒုပ္ပညာတိ ဘဝင်္ဂပညာယ ပရိဟီနာ. ဘဝင်္ဂပညာယ ပန ပရိပုဏ္ဏာယပိ ယဿ ဘဝင်္ဂံ လောကုတ္တရဿ ပစ္စယော န ဟောတိ၊ သောပိ ဒုပ္ပညော ဧဝ နာမ. အဘဗ္ဗာ နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တန္တိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တနိယာမသင်္ခါတံ မဂ္ဂံ ဩက္ကမိတုံ အဓိဂန္တုံ အဘဗ္ဗာ. န ကမ္မာဝရဏေနာတိအာဒီနိ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

နိဗ္ဗာနဿ ဒွါရံ ပဝိသနမဂ္ဂေါ. ဝိဝရိတွာ ဌပိတော မဟာကရုဏူပနိဿယေန သယမ္ဘုဉာဏေန အဓိဂတတ္တာ. သဒ္ဓံ ပမုဉ္စန္တူတိ အတ္တနော သဒ္ဓံ ပဝေသေန္တု၊ သဒ္ဒဟနာကာရံ ဥပဋ္ဌပေန္တူတိ အတ္ထော. သုခေန အကိစ္ဆေန ပဝတ္တနီယတာယ သုပ္ပဝတ္တိတံ. န ဘာသိံ န ဘာသိဿာမီတိ စိန္တေသိံ.

၂၈၄. ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီတိ ဧဝံ ပဝတ္တိတဓမ္မဒေသနာပဋိသံယုတ္တဿ ဝိတက္ကဿ သတ္တမသတ္တာဟတော ပရံ အဋ္ဌမသတ္တာဟေယေဝ ဥပ္ပန္နတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ’’တိ. န ဣတရသတ္တာဟာနိ ဝိယ ပဋိနိယတကိစ္စလက္ခိတဿ အဋ္ဌမသတ္တာဟဿ နာမ ပဝတ္တိတဿ သဗ္ဘာဝါ.

ဝိဝဋန္တိ ဒေဝတာဝိဂ္ဂဟေန ဝိဝဋအင်္ဂပစ္စင်္ဂနိဒ္ဒါယ ဇနာနံ ပါကဋံ ဝိပ္ပကာရန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဗုဒ္ဓတ္တံ အနဓိဂန္တွာ န ပစ္စာဂမိဿာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကာတိသယဟေတုကေန ပထဝီပရိဝတ္တနစေတိယံ နာမ ဒဿေတွာ. သာကိယကောလိယမလ္လရဇ္ဇဝသေန တီဏိ ရဇ္ဇာနိ. ရုက္ခမူလေတိ နိဂြောဓမူလေ. ဝတွာ ပက္ကာမိ၊ ပက္ကမန္တိယာ စဿာ မဟာသတ္တော အာကာရံ ဒဿေသိ သုဝဏ္ဏထာလဂ္ဂဟဏာယ၊ သာ ‘‘တုမှာကံ တံ ပရိစ္စတ္တမေဝါ’’တိ ပက္ကာမိ.

ဒိဝါဝိဟာရံ ကတွာတိ နာနာသမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇနေန ဒိဝါဝိဟာရံ ဝိဟရိတွာ. ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ၊ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတု၊ ဥပသုဿတု သရီရေ မံသလောဟိတ’’န္တိအာဒိနာ သုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၁၈၄၊ သံ. နိ. ၂.၂၃၇၊ အ. နိ. ၂.၅၊ ၈.၁၃၊ မဟာနိ. ၁၇၊ ၁၉၆) အာဂတနယေန စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ.

နဝယောဇနန္တိ ဥဗ္ဗေဓတော ဝုတ္တံ၊ ပုထုလတော ဒွါဒသယောဇနာ၊ ဒီဃတော ယာဝ စက္ကဝါဠာ အာယတာတိ ဝဒန္တိ. အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဥပသင်္ကမိတွာ – ‘‘ဥဋ္ဌေဟိ သော၊ သိဒ္ဓတ္ထ၊ အဟံ ဣမဿ ပလ္လင်္ကဿ အနုစ္ဆဝိကော’’တိ ဝတွာ တတ္ထ သက္ခိံ ဩတာရေန္တော အတ္တနော ပရိသံ နိဒ္ဒိသိ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝ – ‘‘အယမေဝ အနုစ္ဆဝိကော၊ အယမေဝ အနုစ္ဆဝိကော’’တိ ကောလာဟလမကာသိ၊ တံ သုတွာ မဟာသတ္တော။ပေ။ ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

‘‘အစေတနာယံ ပထဝီ၊ အဝိညာယ သုခံ ဒုခံ၊

သာပိ ဒါနဗလာ မယှံ၊ သတ္တက္ခတ္တုံ ပကမ္ပထာ’’တိ. (စရိယာ. ၁.၁၂၄)၊

ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ ဝိသောဓေတွာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော သီဟာဝလောကနဉာယေန. ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ သမ္မသိတွာတိ စတုသစ္စမနသိကာရံ သန္ဓာယာဟ. ဣမဿ ပလ္လင်္ကဿ အတ္ထာယာတိ ပလ္လင်္ကသီသေန အဓိဂတဝိသေသံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဟိ သိခါပ္ပတ္တဝိမုတ္တိသုခံ အဝိဇဟန္တော အန္တရန္တရာ စ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒင်္ဂံ မနသိကရောန္တော ဧကပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ. ဧကစ္စာနန္တိ ယာ အဓိဂတမဂ္ဂါ သစ္ဆိကတနိရောဓာ ဧကဒေသေန စ ဗုဒ္ဓဂုဏေ ဇာနန္တိ၊ တာ ဌပေတွာ တဒညေသံ ဒေဝတာနံ. အညေပိ ဗုဒ္ဓတ္တကရာတိ ဝိသာခါပုဏ္ဏမတော ပဋ္ဌာယ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဧဝံ နိစ္စသမာဟိတဘာဝဟေတုကာနံ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ဥပရိ အညေပိ ဗုဒ္ဓတ္တသာဓကာ၊ ‘‘အယံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဗုဒ္ဓဘာဝဿ ပရေသံ ဝိဘာဝနာ ဓမ္မာ ကိံ နု ခေါ အတ္ထီတိ ယောဇနာ.

အနိမိသေဟီတိ ဓမ္မပီတိဝိပ္ဖါရဝသေန ပသာဒဝိကသိတနိစ္စလတာယ နိမေသရဟိတေဟိ. ရတနစင်္ကမေတိ ဒေဝတာဟိ မာပိတေ ရတနမယစင်္ကမေ. ရတနဘူတာနံ သတ္တန္နံ ပကရဏာနံ တတ္ထ စ အနန္တနယဿ ဓမ္မရတနဿ သမ္မသနေန တံ ဌာနံ ရတနဃရစေတိယံ နာမ ဇာတန္တိပိ ဝဒန္တိ. ဧဝန္တိ ဝက္ခမာနာကာရေန. ဆဗ္ဗဏ္ဏာနံ ရသ္မီနံ ဒန္တေဟိ နိက္ခမနတော ဆဒ္ဒန္တနာဂကုလံ ဝိယာတိ နိဒဿနံ ဝုတ္တံ.

ဟေဋ္ဌာ လောဟပါသာဒပ္ပမာဏောတိ နဝဘူမကဿ သဗ္ဗပဌမဿ လောဟပါသာဒဿ ဟေဋ္ဌာ လောဟပါသာဒပ္ပမာဏော. ခန္ဓကဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၅) ပန တတ္ထ ‘‘ဘဏ္ဍာဂါရဂဗ္ဘပ္ပမာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ပစ္စဂ္ဃေတိ အဘိနဝေ. ပစ္စေကံ မဟဂ္ဃတာယ ပစ္စဂ္ဃေတိ ကေစိ၊ တံ န သုန္ဒရံ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော မဟဂ္ဃံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ ဝါ. ပိဏ္ဍပါတန္တိ ဧတ္ထ မန္ထဉ္စ မဓုပိဏ္ဍိကဉ္စ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အယံ ဝိတက္ကောတိ – ‘‘ကဿ နု ခေါ အဟံ ပဌမံ ဓမ္မံ ဒေသေယျ’’န္တိ အယံ ပရိဝိတက္ကော.

ပဏ္ဍိစ္စေနာတိ သမာပတ္တိပဋိလာဘသံသိဒ္ဓေန အဓိဂမဗာဟုသစ္စသင်္ခါတေန ပဏ္ဍိတဘာဝေန. ဝေယျတ္တိယေနာတိ သမာပတ္တိပဋိလာဘပစ္စယေန ပါရိဟာရိယပညာသင်္ခါတေန ဗျတ္တဘာဝေန. မေဓာဝီတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိပညာသင်္ခါတာယ တံတံဣတိကတ္တဗ္ဗတာပညာသင်္ခါတာယ စ မေဓာယ သမန္နာဂတောတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မဟာဇာနိယောတိ မဟာပရိဟာနိကော. အာဂမနပါဒါပိ နတ္ထီတိ ဣဒံ ပဌမံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ အထာဟံ တတ္ထ ဂစ္ဆေယျံ၊ ဂန္တွာ ဒေသိယမာနံ ဓမ္မမ္ပိဿ သောတုံ သောတပသာဒေါပိ နတ္ထီတိ ယောဇနာ. ကိံ ပန ဘဂဝတာ အတ္တနော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန တေ ဓမ္မံ ဉာပေတုံ န သက္ကာတိ? အာမ၊ န သက္ကာ. န ဟိ ပရတော ဃောသံ အန္တရေန သာဝကာနံ ဓမ္မာဘိသမယော သမ္ဘဝတိ၊ အညထာ ဣတရပစ္စယရဟိတဿပိ ဓမ္မာဘိသမယေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ န စ တံ အတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ဒွေမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပစ္စယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပါဒါယ ပရတော စ ဃောသော အဇ္ဈတ္တဉ္စ ယောနိသောမနသိကာရော’’တိ (အ. နိ. ၂.၁၂၇). ပါဠိယံ ရာမဿေဝ သမာပတ္တိလာဘိတာ အာဂတာ၊ န ဥဒကဿ၊ တံ တဿ ဗောဓိသတ္တေန သမာဂတကာလဝသေန ဝုတ္တံ. သော ဟိ ပုဗ္ဗေပိ တတ္ထ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရန္တော မဟာပုရိသေန ခိပ္ပညေဝ သမာပတ္တီနံ နိဗ္ဗတ္တိတဘာဝံ သုတွာ သံဝေဂဇာတော မဟာသတ္တေ တတော နိဗ္ဗိဇ္ဇ ပက္ကန္တေ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော နစိရဿေဝ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နေဝသညာနာသညာယတနေ နိဗ္ဗတ္တောတိ အဒ္ဒသာ’’တိ. ဧတေ အဋ္ဌ ဗြာဟ္မဏာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဆဠင်္ဂဝါတိ ဆဠင်္ဂဝိဒုနော. မန္တန္တိ မန္တပဒံ. ‘‘နိဇ္ဈာယိတွာ’’တိ ဝစနသေသော၊ မန္တေတွာတိ အတ္ထော. ဝိယာကရိံသူတိ ကထေသုံ.

ယထာမန္တပဒန္တိ လက္ခဏမန္တသင်္ခါတဝေဒဝစနာနုရူပံ. ဂတာတိ ပဋိပန္နာ. ‘‘ဒွေဝ ဂတိယော ဘဝန္တိ အနညာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၊ ၃.၁၉၉-၂၀၀၊ မ. နိ. ၂.၃၈၄၊ ၃၉၈) ဝုတ္တနိယာမေန နိစ္ဆိနိတုံ အသက္ကောန္တာ ဗြာဟ္မဏာ ဝုတ္တမေဝ ပဋိပဇ္ဇိံသု၊ န မဟာပုရိသဿ ဗုဒ္ဓဘာဝပ္ပတ္တိံ ပစ္စာသီသိံသု. ဣမေ ပန ကောဏ္ဍညာဒယော ပဉ္စ ‘‘ဧကံသတော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဇာတနိစ္ဆယတ္တာ မန္တပဒံ အတိက္ကန္တာ. ပုဏ္ဏပတ္တန္တိ တုဋ္ဌိဒါနံ. နိဗ္ဗိတက္ကာတိ နိဗ္ဗိကပ္ပါ၊ န ဒွေဓာ တက္ကာ.

ဝပ္ပကာလေတိ ဝပနကာလေ. ဝပနတ္ထံ ဗီဇာနိ နီဟရဏန္တေန တတ္ထ အဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ဒါနံ ဗီဇဂ္ဂဒါနံ နာမ. လာယနဂ္ဂါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဓညဖလဿ နာတိပရိဏတကာလေ ပုထုကကာလေ. လာယနေတိ သဿလာယနေ. ယထာ လူနံ ဟတ္ထကံ ကတွာ ဝေဏိဝသေန ဗန္ဓနံ ဝေဏိကရဏံ. ဝေဏိယော ပန ပုရိသဘာရဝသေန ဗန္ဓနံ ကလာပေါ. ခလေ ကလာပါနံ ဌပနဒိဝသေ အဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ဒါနံ ခလဂ္ဂံ. မဒ္ဒိတွာ ဝီဟီနံ ရာသိကရဏဒိဝသေ အဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ဒါနံ ဘဏ္ဍဂ္ဂံ. ကောဋ္ဌာဂါရေ ဓညဿ ပက္ခိပနဒိဝသေ ဒါနံ ကောဋ္ဌဂ္ဂံ. ဥဒ္ဓရိတွာတိ ခလတော ဓညဿ ဥဒ္ဓရိတွာ. နဝန္နံ အဂ္ဂဒါနာနံ ဒိန္နတ္တာတိ ဣဒံ တဿ ရတ္တညူနံ အဂ္ဂဘာဝတ္ထာယ ကတာဘိနီဟာရာနုရူပံ ပဝတ္တိတသာဝကပါရမိယာ စိဏ္ဏန္တေ ပဝတ္တိတတ္တာ ဝုတ္တံ. တိဏ္ဏမ္ပိ ဟိ ဗောဓိသတ္တာနံ တံတံပါရမိယာ သိခါပ္ပတ္တကာလေ ပဝတ္တိတံ ပုညံ အပုညံ ဝါ ဂရုတရဝိပါကမေဝ ဟောတိ၊ ဓမ္မဿ စ သဗ္ဗပဌမံ သစ္ဆိကိရိယာယ ဝိနာ ကထံ ရတ္တညူနံ အဂ္ဂဘာဝသိဒ္ဓီတိ. ဗဟုကာရာ ခေါ ဣမေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာတိ ဣဒံ ပန ဥပကာရာနုဿရဏမတ္တကမေဝ ပရိစယဝသေန အာဠာရုဒကာနုဿရဏံ ဝိယ.

၂၈၅. ဝိဝရေတိ မဇ္ဈေ. တေနာဟ ‘‘တိဂါဝုတန္တရေ ဌာနေ’’တိ. အယောဇိယမာနေ ဥပယောဂဝစနံ န ပါပုဏာတိ သာမိဝစနဿ ပသင်္ဂေ အန္တရာ-သဒ္ဒယောဂေန ဥပယောဂဝစနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘အန္တရာသဒ္ဒေန ပန ယုတ္တတ္တာ ဥပယောဂဝစနံ ကတ’’န္တိ.

သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မံ အဘိဘဝိတွာ ပရိညာဘိသမယဝသေန အတိက္ကမိတွာ. စတုဘူမကဓမ္မံ အနဝသေသံ ဉေယျံ သဗ္ဗသော ဉေယျာဝရဏဿ ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏေန အဝေဒိံ. ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနာဒိနာ ကိလေသေန. အပ္ပဟာတဗ္ဗမ္ပိ ကုသလာဗျာကတံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓကိလေသမထနေန ပဟီနတ္တာ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မံ ဇဟိတွာ ဌိတော’’တိ. အာရမ္မဏတောတိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန.

ကိဉ္စာပိ လောကိယဓမ္မာနမ္ပိ ယာဒိသော လောကနာထဿ အဓိဂမော၊ န တာဒိသော အဓိဂမော ပရူပဒေသော အတ္ထိ၊ လောကုတ္တရဓမ္မေ ပနဿ လေသောပိ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘လောကုတ္တရဓမ္မေ မယှံ အာစရိယော နာမ နတ္ထီ’’တိ. ပဋိဘာဂပုဂ္ဂလောတိ သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ပဋိနိဓိဘူတော ပုဂ္ဂလော. သဟေတုနာတိ သဟဓမ္မေန သပါဋိဟီရကတာယ. နယေနာတိ အဘိဇာနနတာဒိဝိဓိနာ. စတ္တာရိ သစ္စာနီတိ ဣဒံ တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ ဉေယျဿ အဘာဝတော ဝုတ္တံ. သယံ ဗုဒ္ဓေါတိ သယမေဝ သယမ္ဘုဉာဏေန ဗုဒ္ဓေါ. ဝိဂတပရိဠာဟတာယ သီတိဘူတော. တတော ဧဝ နိဗ္ဗုတော. အာဟဉ္ဆန္တိ အာဟနိဿာမိ. ဝေနေယျာနံ အမတာဓိဂမာယ ဥဂ္ဃေါသနာဒိံ ကတွာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနာ အမတဒုန္ဒုဘီတိ ဝုတ္တာ.

အနန္တဉာဏော ဇိတကိလေသောတိ အနန္တဇိနော. ဧဝမ္ပိ နာမ ဘဝေယျာတိ ဧဝံဝိဓေ နာမ ရူပရတနေ ဤဒိသေန ဉာဏေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော. အယံ ဟိဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ပစ္စယော ဇာတော၊ ကတာဓိကာရော စေသ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ တေန သမာဂမတ္ထံ ပဒသာဝ တံ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိ.

ကောဋ္ဌာသသမ္ပန္နာတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂသင်္ခါတအဝယဝသမ္ပန္နာ. အဋ္ဋီယတီတိ အဋ္ဋော ဟောတိ၊ ဒေါမနဿံ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

အဝိဟံ ဥပပန္နာသေတိ အဝိဟေသု နိဗ္ဗတ္တာ. ဝိမုတ္တာတိ အဂ္ဂဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တာ. တေ ဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ၊ ဒိဗ္ဗယောဂံ ဥပဇ္ဈဂုန္တိ တေ ဥပကာ ဒယော မာနုသံ အတ္တဘာဝံ ဇဟိတွာ ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနပ္ပဟာနေန အဝိဟေသု နိဗ္ဗတ္တမတ္တာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန ဒိဗ္ဗယောဂံ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနံ သမတိက္ကမိံသု.

၂၈၆. သဏ္ဌပေသုန္တိ ‘‘နေဝ အဘိဝါဒေတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၂) သဏ္ဌံ ကိရိယာကာရံ အကံသု. တေနာဟ ‘‘ကတိကံ အကံသူ’’တိ. ပဓာနတောတိ ပုဗ္ဗေ အနုဋ္ဌိတဒုက္ကရစရဏတော. ပဘာဝိတန္တိ ဝါစာသမုဋ္ဌာနံ၊ ဝစီနိစ္ဆာရဏန္တိ အတ္ထော. ‘‘အယံ န ကိဉ္စိ ဝိသေသံ အဓိဂမိဿတီ’’တိ အနုက္ကဏ္ဌနတ္ထံ. ‘‘မယံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဂမိဿာမာ’’တိ မာ ဝိတက္ကယိတ္ထ. ဩဘာသောတိ ဝိပဿနောဘာသော. နိမိတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနနိမိတ္တံ. ဧကပဒေနေဝါတိ ဧကဝစနေနေဝ. ‘‘အနေန ပုဗ္ဗေပိ န ကိဉ္စိ မိစ္ဆာ ဝုတ္တပုဗ္ဗ’’န္တိ သတိံ လဘိတွာ. ယထာဘူတဝါဒီတိ ဥပ္ပန္နဂါရဝါ.

အန္တောဝိဟာရေယေဝ အဟောသိ ဒဟရကုမာရော ဝိယ တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ပရိဟရိတော. မလေတိ သံကိလေသေ. ဂါမတော ဘိက္ခူဟိ နီဟဋံ ဥပနီတံ ဘတ္တံ ဧတဿာတိ နီဟဋဘတ္တော၊ တေန နီဟဋဘတ္တေန ဘဂဝတာ. ဧတ္တကံ ကထာမဂ္ဂန္တိ – ‘‘ဒွေမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပရိယေသနာ’’တိ အာရဘိတွာ ယာဝ – ‘‘နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ ပဒံ၊ ဧတ္တကံ ဒေသနာမဂ္ဂံ. ကာမဉ္စေတ္ထ – ‘‘တုမှေပိ မမဉ္စေဝ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနဉ္စ မဂ္ဂံ အာရူဠှာ၊ အရိယပရိယေသနာ တုမှာကံ ပရိယေသနာ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနံ. တေန ပန – ‘‘သော ခေါ အဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အတ္တနာ ဇာတိဓမ္မော သမာနော။ပေ။ အသံကိလိဋ္ဌံ အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမံ နိဗ္ဗာနံ အဇ္ဈဂမန္တိ၊ အထ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ မယာ ဧဝံ ဩဝဒိယမာနာ။ပေ။ အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမံ နိဗ္ဗာနံ အဇ္ဈဂမံသု။ပေ။ နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ ဣမဿေဝ သုတ္တပဒဿ အတ္ထော ဝိဘာဝိတောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝါ ယံ ပုဗ္ဗေ အဝစ တုမှေပိ မမဉ္စေဝ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနဉ္စ မဂ္ဂံ အာရုဠှာ၊ အရိယပရိယေသနာ တုမှာကံ ပရိယေသနာတိ. ဣမံ ဧကမေဝ အနုသန္ဓိံ ဒဿေန္တော အာဟရီ’’တိ.

၂၈၇. အနဂါရိယာနမ္ပီတိ ပဗ္ဗဇိတာနမ္ပိ. ပဉ္စကာမဂုဏဝသေန အနရိယပရိယေသနာ ဟောတိ ဂဓိတာဒိဘာဝေန ပရိဘုဉ္ဇနတော. မိစ္ဆာဇီဝဝသေနပိ အနရိယပရိယေသနာ ဟောတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဣဒါနိ စတူသု ပစ္စယေသု ကာမဂုဏေ နိဒ္ဓါရေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိဘောဂရသောတိ ပရိဘောဂပစ္စယပီတိသောမနဿံ. အယံ ပန ရသသမာနတာဝသေန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ‘‘ရသော’’တိ ဝုတ္တော၊ န သဘာဝတော. သဘာဝေန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ပီတိသောမနဿံ ဓမ္မာရမ္မဏံ သိယာ၊ န ရသာရမ္မဏံ. အပ္ပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂေါတိ ပစ္စဝေက္ခဏရဟိတော ပရိဘောဂေါ၊ ဣဒမတ္ထိတံ အနိဿာယ ဂဓိတာဒိဘာဝေန ပရိဘောဂေါတိ အတ္ထော. ဂဓိတာတိ တဏှာယ ဗဒ္ဓါ. မုစ္ဆိတာတိ မုစ္ဆံ မောဟံ ပမာဒံ အာပန္နာ. အဇ္ဈောဂါဠှာတိ အဓိဩဂါဠှာ၊ တံ တံ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ ဌိတာ. အာဒီနဝံ အပဿန္တာတိ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂေ ဒေါသံ အဇာနန္တာ. အပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂဟေတုအာဒီနဝံ နိဿရတိ အတိက္ကမတိ ဧတေနာတိ နိဿရဏံ၊ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ.

ပါသရာသိန္တိ ပါသသမုဒါယံ. လုဒ္ဒကော ဟိ ပါသံ ဩဍ္ဍေန္တော န ဧကံယေဝ၊ န စ ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဩဍ္ဍေတိ၊ အထ ခေါ တံတံမိဂါနံ အာဂမနမဂ္ဂံ သလ္လက္ခေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဩဍ္ဍေန္တော ဗဟူယေဝ ဩဍ္ဍေတိ၊ တသ္မာ တေ စိတ္တေန ဧကတော ဂဟေတွာ ‘‘ပါသရာသီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝါဂုရဿ ဝါ ပါသပဒေသာနံ ဗဟုဘာဝတော ‘‘ပါသရာသီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ပါသရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.