၂. အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃၄. ဗာဓယိံသူတိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၄၁၇) ဟနိံသု. တံတံသမ္ပတ္တိယာ ဝိဗန္ဓနဝသေန သတ္တသန္တာနဿ အန္တရေ ဝေမဇ္ဈေ ဧတိ အာဂစ္ဆတီတိ အန္တရာယော၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအနတ္ထော၊ အနတိက္ကမနဋ္ဌေန တသ္မိံ အန္တရာယေ နိယုတ္တာ၊ အန္တရာယံ ဝါ ဖလံ အရဟန္တိ၊ အန္တရာယဿ ဝါ ကရဏသီလာတိ အန္တရာယိကာ. တေနာဟ ‘‘အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အန္တရာယိကာ’’တိ. အာနန္တရိယဓမ္မာတိ အာနန္တရိယသဘာဝစေတနာဓမ္မာ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – စုတိအနန္တရဖလံ အနန္တရံ နာမ၊ တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာ၊ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာ၊ အနန္တရပယောဇနာတိ ဝါ အာနန္တရိကာ၊ တေ ဧဝ အာနန္တရိယာတိ ဝုတ္တာ. ကမ္မာနိ ဧဝ အန္တရာယိကာတိ ကမ္မန္တရာယိကာ. မောက္ခဿေဝ အန္တရာယံ ကရောတိ၊ န သဂ္ဂဿ မိစ္ဆာစာရလက္ခဏာဘာဝတော. န ဟိ ဘိက္ခုနိယာ ဓမ္မရက္ခိတဘာဝေါ အတ္ထိ. ပါကတိကဘိက္ခုနီဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ၊ အရိယာယ ပန ပဝတ္တံ အပါယသံဝတ္တနိယမေဝ. နန္ဒမာဏဝကော စေတ္ထ နိဒဿနံ. ဥဘိန္နံ သမာနစ္ဆန္ဒတာဝသေန ဝါ အသဂ္ဂန္တရာယိကတာ၊ မောက္ခန္တရာယိကတာ ပန မောက္ခတ္ထပဋိပတ္တိယာ ဝိဒူသနတော၊ အဘိဘဝိတွာ ပန ပဝတ္တိယံ သဂ္ဂန္တရာယိကတာပိ န သက္ကာ နိဝါရေတုန္တိ. အဟေတုကဒိဋ္ဌိအကိရိယဒိဋ္ဌိနတ္ထိကဒိဋ္ဌိယောဝ နိယတဘာဝံ ပတ္တာ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ. ပဋိသန္ဓိဓမ္မာတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တုပ္ပါဒမာဟ. ပဏ္ဍကာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ နိဒဿနမတ္တံ သဗ္ဗာယပိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိယာ ဝိပါကန္တရာယိကဘာဝတော. ယာ ဟိ အရိယေ ဥပဝဒတိ၊ သာ စေတနာ အရိယူပဝါဒဓမ္မာ. တတော ပရန္တိ ခမာပနတော ဥပရိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ မဟာသီဟနာဒဿ လီနတ္ထပကာသနေ ဝုတ္တမေဝ. ယာဝ ဘိက္ခုဘာဝံ ပဋိဇာနာတိ ပါရာဇိကံ အာပန္နော. န ဝုဋ္ဌာတိ သေသံ ဂရုကာပတ္တိံ. န ဒေသေတိ လဟုကာပတ္တိံ.

အယံ ဘိက္ခု အရိဋ္ဌော. ရသေန ရသံ သံသန္ဒိတွာတိ အနဝဇ္ဇေန ပစ္စယပရိဘုဉ္ဇနရသေန သာဝဇ္ဇံ ကာမဂုဏပရိဘောဂရသံ သမာနေတွာ. ဥပနေန္တော ဝိယာတိ ဗန္ဓနံ ဥပနေန္တော ဝိယ. ‘‘ဃဋေန္တော ဝိယာ’’တိပိ ပါဌော. ဥပသံဟရန္တော ဝိယာတိ သဒိသတံ ဥပသံဟရန္တော ဝိယ ဧကန္တသာဝဇ္ဇေ အနဝဇ္ဇဘာဝပက္ခေပေန. ပါပကန္တိ လာမကဋ္ဌေန ဒုဂ္ဂတိသမ္ပာပနဋ္ဌေန စ ပါပကံ. သေတုကရဏဝသေန မဟာသမုဒ္ဒံ ဗန္ဓန္တေန ဝိယ. သဗ္ဗညုတညာဏေန ‘‘သာဝဇ္ဇ’’န္တိ ဒိဋ္ဌံ ‘‘အနဝဇ္ဇ’’န္တိ ဂဟဏေန တေန ပဋိဝိရုဇ္ဈန္တော. ဧကန္တတော အနန္တရာယိကန္တိ ဂဟဏေန ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟန္တော. ကာမကဏ္ဋကေဟိ အရိယမဂ္ဂသမ္မာပဋိပတ္တိ န ဥပက္ကိလိဿတီတိ ဝဒန္တော ‘‘အရိယမဂ္ဂေ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီနိ ပက္ခိပန္တော’’တိ ဝုတ္တော. ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒသင်္ခါတေ၊ ‘‘အဗြဟ္မစရိယံ ပဟာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၈၊ ၁၉၄) အာဒိဒေသနာသင်္ခါတေ စ အာဏာစက္ကေ.

ပုစ္ဆမာနာ သမနုယုဉ္ဇန္တိ နာမ. ပုစ္ဆာ ဟိ အနုယောဂေါတိ. တေနာဓိဂတာယ လဒ္ဓိယာ အနုဝဇ္ဇနတ္ထံ ပစ္စနုဘာသနေန ပုန ပဋိဇာနာပနံ ပတိဋ္ဌာပနံ၊ တံ ပနဿ အာဒါယ သမာဒါပနံ ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမနုဂါဟန္တိ နာမာ’’တိ. တဿာ ပန လဒ္ဓိယာ အနုယုဉ္ဇိတာယ ဝုစ္စမာနမ္ပိ ကာရဏံ ကာရဏပတိရူပကမေဝါတိ တဿ ပုစ္ဆနံ သမနုဘာသနံ. အနုဒဟနဋ္ဌေန အနုပါယပဋိပတ္တိယာ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ အနုဒဟနဋ္ဌေန. မဟာဘိတာပနဋ္ဌေန အနဝဋ္ဌိတသဘာဝတာယ. ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေန မုဟုတ္တရမဏီယတာယ. တာဝကာလိကဋ္ဌေန ပရေဟိ အဘိဘဝနီယတာယ. သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂပလိဘဉ္ဇနဋ္ဌေန ဆေဒနဘေဒနာဒိအဓိကရဏဘာဝေန. ဥဂ္ဃါဋသဒိသတာယ အဓိကုဋ္ဋနဋ္ဌေန. အဝဏေ ဝဏံ ဥပ္ပါဒေတွာ အန္တော အနုပဝိသနသဘာဝတာယ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအနတ္ထနိမိတ္တတာယ သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန.ဒိဋ္ဌိထာမေနာတိ တဿာ ဒိဋ္ဌိယာ ထာမဂတဘာဝေန. ဒိဋ္ဌိပရာမာသေနာတိ ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတပရာမသနေန. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဟိ ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသနေန ပရာမာသော. အဘိနိဝိဿာတိ တဏှာဘိနိဝေသပုဗ္ဗင်္ဂမေန ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသေန ‘‘ဣဒမေဝေတ္ထ တထ’’န္တိ အဘိနိဝိသိတွာ. ယသ္မာ ဟိ အဘိနိဝေသနံ တတ္ထ အဘိနိဝိဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ.တသ္မာ အာဟ ‘‘အဓိဋ္ဌဟိတွာ’’တိ.

၂၃၅. နတ္ထီတိ ဝတ္တုကာမောပီတိ အတ္တနော လဒ္ဓိံ နိဂုဟေတုကာမတာယ အဝဇာနိတုကာမောပိ. သမ္ပဋိစ္ဆတိ ပဋိဇာနာတိ. ဒွေ ကထာတိ ဝိသံဝါဒနကထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အဘူတကထာ ဟိ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တာ ဘူတကထာယ ဝသေန ဒွေ ကထာတိ ဝုစ္စတိ.

၂၃၆. ကဿ ခေါ နာမာတိ ဣမိနာ သတ္ထာ ‘‘န မမ တုယှံ တာဒိသဿ အတ္ထာယ ဓမ္မဒေသနာ နာမ ဘူတပုဗ္ဗာ’’တိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ခတ္တိယဿ ဝါ’’တိအာဒိ.

ဉာဏမယာ ဥသ္မာ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဥသ္မီ၊ တထာရူပေဟိ ပစ္စယေဟိ အနုသ္မီကတော တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ပဋိဝေဓဂဗ္ဘောအပိ ဥသ္မီကတောတိ ဝိကတဘာဝတော ပညာဗီဇမဿ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ အပိ နု အတ္ထီတိ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ ပုစ္ဆတိ. တေ ပဋိက္ခိပန္တာ ဝဒန္တိ ဌာနဂတေန ဒုစ္စရိတေန ဉာဏုပဟတဘာဝံ သမ္ပဿန္တာ. နိတ္တေဇဘူတောတိ နိတ္တေဇံ ဘူတော တေဇောဟာနိပ္ပတ္တော. တတော ဧဝ ဘိက္ခူနမ္ပိ သမ္မုခါ ဩလောကေတုံ အသမတ္ထတာယ ပတ္တက္ခန္ဓော အဓောမုခေါ. သဟဓမ္မိကံ ကိဉ္စိ ဝတ္တုံ အဝိသဟနတော အပ္ပဋိဘာနော. သမ္ပတ္တူပဂန္တိ သမ္ပတ္တိအာဝဟံ. ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တောတိ ပဋိသေဓေန္တော.

၂၃၇. အန္တရာယကရလဒ္ဓိယာ သဘာဝဝိဘာဝနေန ပရိသံ သောဓေတိ. နိဿာရေတိ နီဟရတိ အဝိသုဒ္ဓဒိဋ္ဌိတာယ. ကဿစိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ အဇာနန္တဿ. တဿ ဟိ ဧဝံ ဘဝေယျ ‘‘သဟသာ ကထိတ’’န္တိ. န ဟိ ကဒါစိ ဗုဒ္ဓါနံ သဟသာ ကိရိယာ နာမ အတ္ထိ. အဿာတိ ‘‘ကဿစီ’’တိ ဝုတ္တဘိက္ခုဿ. သုတွာပိ တုဏှီဘာဝံ အာပဇ္ဇေယျာတိ အထာပိ သိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. တံ သဗ္ဗန္တိ ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ ပရိကပ္ပနံ. န ကရိဿန္တီတိ ပရိသာယ လဒ္ဓိံ သောဓေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. လဒ္ဓိံ ပကာသေန္တောတိ မဟာသာဝဇ္ဇတာဝသေန ပကာသေန္တော. သညာဝိတက္ကေဟီတိ သုဘနိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟာဒိဝသေန ပဝတ္တေဟိ သညာဝိတက္ကေဟိ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသကာမသမ္ပယုတ္တေဟီ’’တိ. မေထုနသမာစာရန္တိ ဣဒံ အဓိကာရဝသေန ဝုတ္တံ. တဒညမ္ပိ ပန – ‘‘အပိစ ခေါ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနံ ပရိမဒ္ဒနံ နဟာပနံ သမ္ဗာဟနံ သာဒိယတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၇.၅၀) အာဂတံ ဝိသဘာဂဝတ္ထုဝိသယံ အာမိသပရိဘောဂံ. ‘‘အညတြေဝ ကာမေဟိ အညတြ ကာမသညာဟိ အညတြ ကာမဝိတက္ကေဟိ သမာစရိဿတီ’’တိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ.

၂၃၈. ယောနိသော ပစ္စဝေက္ခဏေန နတ္ထိ ဧတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါတိ နိစ္ဆန္ဒရာဂေါ၊ တံ နိစ္ဆန္ဒရာဂံ. ကဒါစိ ဥပေါသထိကဘာဝေန သမာဒိန္နသီလာပိ ဟောန္တိ ကဒါစိ နောတိ အနိဗဒ္ဓသီလာနံ ဂဟဋ္ဌာနံ. သီလသမာဒါနဘာဝတော အန္တရာယကရံ. ဝတ္ထုကာမာနံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ. အပစ္စဝေက္ခဏေန ဘိက္ခူနံ အာဝရဏကရံ. ပစ္စယာနံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ. အယံ အရိဋ္ဌော ဒုဂ္ဂဟိတာယ ပရိယတ္တိယာ ဝသေန အမှေ စေဝ အဗ္ဘာစိက္ခတိ၊ အတ္တာနဉ္စ ခနတိ၊ ဗဟုဉ္စ အပုညံ ပသဝတီတိ ဧဝံ သညာ မာ ဟောန္တူတိ ဒုဂ္ဂဟိတာယ ပရိယတ္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေန္တော အာဟ. ဥဂ္ဂဏှန္တီတိ သဇ္ဈာယန္တိ စေဝ ဝါစုဂ္ဂတံ ကရောန္တာ ဓာရေန္တိ စာတိ အတ္ထော.

သုတ္တန္တိအာဒိနာ နဝပ္ပဘေဒမ္ပိ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ပရိယာဒိယတိ. ကထံ သုတ္တံ နဝပ္ပဘေဒံ? သဂါထကဉှိ သုတ္တံ ဂေယျံ၊ နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏံ၊ တဒုဘယဝိနိမုတ္တဉ္စ သုတ္တံ ဥဒါနာဒိဝိသေသသညာဝိရဟိတံ နတ္ထိ၊ ယံ သုတ္တင်္ဂံ သိယာ၊ မင်္ဂလသုတ္တာဒီနဉ္စ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ ဂါထာဘာဝတော ဓမ္မပဒါဒီနံ ဝိယ၊ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော ဝါ သိယာ သဂါထကတ္တာ သဂါထာဝဂ္ဂဿ ဝိယ၊ တထာ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနန္တိ? ဝုစ္စတေ –

သုတ္တန္တိ သာမညဝိဓိ၊ ဝိသေသဝိဓယော ပရေ၊

သနိမိတ္တာ နိရူဠှတ္တာ၊ သဟတာညေန နညတော. (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ၊ အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၆၊ သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဗာဟိရနိဒါနကထာ)၊

သဗ္ဗဿပိ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ သုတ္တန္တိ အယံ သာမညဝိဓိ. တေနေဝါဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော နေတ္တိယံ (နေတ္တိ. ၁.သင်္ဂဟဝါရ) ‘‘နဝဝိဓသုတ္တန္တပရိယေဋ္ဌီ’’တိ. ‘‘ဧတ္တကံ တဿ ဘဂဝတော သုတ္တာဂတံ သုတ္တပရိယာပန္နံ (ပါစိ. ၆၅၅၊ ၁၂၄၂)၊ သကဝါဒေ ပဉ္စ သုတ္တသတာနီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ၊ ကထာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ဧဝမာဒိ စ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ. တဒေကဒေသေသု ပန ဂေယျာဒယော ဝိသေသဝိဓယော တေန တေန နိမိတ္တေန ပတိဋ္ဌိတာ. တထာ ဟိ ဂေယျဿ သဂါထကတ္တံ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. လောကေပိ ဟိ သသိလောကံ သဂါထကံ ဝါ စုဏ္ဏိယဂန္ထံ ‘‘ဂေယျ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဂါထာဝိရဟေ ပန သတိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဉှိ ‘‘ဗျာကရဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဗျာကရဏမေဝ ဝေယျာကရဏံ.

ဧဝံ သန္တေ သဂါထကာဒီနမ္ပိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာနံ ဝေယျာကရဏဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဂေယျာဒိသညာနံ အနောကာသဘာဝတော၊ ‘‘ဂါထာဝိရဟေ သတီ’’တိ ဝိသေသိတတ္တာ စ. တထာ ဟိ ဓမ္မပဒါဒီသု ကေဝလံ ဂါထာဗန္ဓေသု၊ သဂါထကတ္တေပိ သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာယုတ္တေသု၊ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁) အာဒိဝစနသမ္ဗန္ဓေသု၊ အဗ္ဘုတဓမ္မပဋိသံယုတ္တေသု စ သုတ္တဝိသေသေသု ယထာက္ကမံ ဂါထာ-ဥဒါန-ဣတိဝုတ္တက-အဗ္ဘုတဓမ္မ-သညာ ပတိဋ္ဌိတာ၊ တထာ သတိပိ ဂါထာဗန္ဓဘာဝေ ဘဂဝတော အတီတာသု ဇာတီသု စရိယာနုဘာဝပ္ပကာသကေသု ဇာတကသညာ၊ သတိပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဘာဝေ သဂါထကတ္တေ စ ကေသုစိ သုတ္တန္တေသု ဝေဒဿ လဘာပနတော ဝေဒလ္လသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဧဝံ တေန တေန သဂါထကတ္တာဒိနာ နိမိတ္တေန တေသု တေသု သုတ္တဝိသေသေသု ဂေယျာဒိသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဝိသေသဝိဓယော သုတ္တင်္ဂတော ပရေ ဂေယျာဒယော. ယံ ပနေတ္ထ ဂေယျင်္ဂါဒိနိမိတ္တရဟိတံ၊ တံ သုတ္တင်္ဂံ ဝိသေသသညာပရိဟာရေန သာမညသညာယ ပဝတ္တနတောတိ. နနု စ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ၊ နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏန္တိ သုတ္တင်္ဂံ န သမ္ဘဝတီတိ စောဒနာ တဒဝတ္ထာ ဧဝါတိ? န တဒဝတ္ထာ သောဓိတတ္တာ. သောဓိတဉှိ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဂါထာဝိရဟေ သတိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တ’’န္တိ.

ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ဂါထာဘာဝတော မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ’’တိ (ခု. ပါ. ၅.၁၊ သု. နိ. ၂၆၁)၊ တံ န၊ နိရုဠှတ္တာ. နိရုဠှော ဟိ မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တဘာဝေါ. န ဟိ တာနိ ဓမ္မပဒဗုဒ္ဓဝံသာဒယော ဝိယ ဂါထာဘာဝေန ပညာတာနိ၊ ကိန္တု သုတ္တဘာဝေနေဝ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုတ္တနာမက’’န္တိ နာမဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သဂါထကတ္တာ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ၊ တဒပိ နတ္ထိ၊ ယသ္မာ သဟတာညေန. သဟ ဂါထာဟီတိ ဟိ သဂါထကံ၊ သဟဘာဝေါ စ နာမ အတ္ထတော အညေန ဟောတိ၊ န စ မင်္ဂလသုတ္တာဒီသု ဂါထာဝိနိမုတ္တော ကောစိ သုတ္တပဒေသော အတ္ထိ၊ ယော ‘‘သဟ ဂါထာဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ၊ န စ သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထိ. ယဒပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနံ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ၊ တဒပိ န အညတော. အညာ ဧဝ ဟိ တာ ဂါထာ ဇာတကာဒိပရိယာပန္နတ္တာ၊ အတော န တာဟိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီနံ ဂေယျင်္ဂဘာဝေါတိ. ဧဝံ သုတ္တာဒီနံ အင်္ဂါနံ အညမညသင်္ကရာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

အတ္ထတ္ထန္တိ အတ္ထဘူတံ ယထာဘူတံ အတ္ထံ. အနတ္ထမ္ပိ ကေစိ ဝိပလ္လာသဝသေန ‘‘အတ္ထော’’တိ ဂဏှန္တီတိ ‘‘အတ္ထတ္ထ’’န္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. ကာရဏတ္ထန္တိ ကာရဏဘူတံ အတ္ထံ၊ သီလံ သမာဓိဿ ကာရဏံ၊ သမာဓိ ဝိပဿနာယာတိ ဧဝံ တဿ တဿ ကာရဏဘူတံ အတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလ’’န္တိအာဒိ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ၊ တဉ္စ ယာဝဒေဝ သမာဓတ္ထံ၊ သမာဓိ ဝိပဿနတ္ထော၊ ဝိပဿနာ မဂ္ဂတ္ထာ၊ မဂ္ဂေါ ဖလတ္ထော၊ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ ယာဝဒေဝ ဝိဝဋ္ဋာဓိဂမတ္ထန္တိ ဇာနိတုံ န သက္ကောန္တီတိ. ဧဝံ ပါဠိယံ ‘‘အတ္ထ’’န္တိ ဣမိနာ ဘာသိတတ္ထပယောဇနတ္ထာနံ ဂဟိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ပရိဂ္ဂဏှန္တီတိ န ဝိစာရေန္တိ၊ နိဇ္ဈာနပညာက္ခမာ န ဟောန္တိ၊ နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ရောစေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ န ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. ဣတိ ဧဝံ ဧတာယ ပရိယတ္တိယာ ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ အတ္တနော ဥပရိ ပရေဟိ အာရောပိတဝါဒဿ နိဂ္ဂဟဿ မောက္ခပယောဇနာ ဟုတွာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ. ဝါဒပ္ပမောက္ခော ဝါ နိန္ဒာပမောက္ခော. ယဿ စာတိ ယဿ စ သီလာဒိပူရဏေန ပတ္တဗ္ဗဿ၊ မဂ္ဂဿ ဝါ တဒဓိဂမေန ပတ္တဗ္ဗဿ၊ ဖလဿ ဝါ တဒဓိဂမေန ပတ္တဗ္ဗဿ၊ အနုပါဒါဝိမောက္ခဿ ဝါ အတ္ထာယ. ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ၊ ဉာယေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. နာနုဘောန္တိ န ဝိန္ဒန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတာ ဥပါရမ္ဘမာနဒပ္ပမက္ခပဠာသာဒိဟေတုဘာဝေန ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ.

၂၃၉. အလံ ပရိယတ္တော ဂဒေါ အဿာတိ အလဂဒ္ဒေါ အနုနာသိကလောပံ ဒ-ကာရာဂမဉ္စ ကတွာ. ဝဋ္ဋဒုက္ခကန္တာရတော နိတ္ထရဏတ္ထာယ ပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ. ဘဏ္ဍာဂါရေ နိယုတ္တော ဘဏ္ဍာဂါရိကော၊ ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဝိယ ဘဏ္ဍာဂါရိကော၊ ဓမ္မရတနာနုပါလကော. အညံ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿေဝ သတော ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ. ‘‘ဝံသာနုရက္ခကောဝါ’’တိ အဝဓာရဏံ သီဟာဝလောကနဉာယေန တန္တိဓာရကောဝ ပဝေဏိပါလကောဝါတိ ပုရိမပဒဒွယေပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ယဒိ တန္တိဓာရဏာဒိအတ္ထံ ဗုဒ္ဓဝစနဿ ပရိယာပုဏနံ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ၊ ကသ္မာ ‘‘ခီဏာသဝဿာ’’တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ၊ နနု ဧကစ္စဿ ပုထုဇ္ဇနဿပိ အယံ နယော လဗ္ဘတီတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိ. အတ္တနော ဌာနေတိ နိတ္ထရဏဋ္ဌာနေ. ကာမံ ပုထုဇ္ဇနော ‘‘ပဝေဏိံ ပါလေဿာမီ’’တိ အဇ္ဈာသယေန ပရိယာပုဏာတိ. အတ္တနော ပန ဘဝကန္တာရတော အနိတ္တိဏ္ဏတ္တာ တဿ သာ ပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ ဧဝ နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိ.

နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ နိဇ္ဈာနပညံ ခမန္တိ. တတ္ထ တတ္ထ အာဂတေ သီလာဒိဓမ္မေ နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ရောစေတွာ ယာထာဝတော ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဣဓ သီလ’’န္တိအာဒိ. န ကေဝလံ သုဂ္ဂဟိတံ ပရိယတ္တိံ နိဿာယ မဂ္ဂဘာဝနာဖလသစ္ဆိကိရိယာ၊ ပရဝါဒနိဂ္ဂဟသကဝါဒပတိဋ္ဌာပနာဒီနိပိ ဣဇ္ဈန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပရဝါဒေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ပရပ္ပဝါဒံ သဟဓမ္မေန သုနိဂ္ဂဟံ နိဂ္ဂဟိတွာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၆၈). ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနန္တိ ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနာဒိဝသေန ဣစ္ဆိတံ ဣစ္ဆိတံ ပါဠိပဒေသံ. မောစေတုန္တိ အပနေတုံ. အဟိတာယ ဒုက္ခာယ အသံဝတ္တနမ္ပိ တဒဘာဝေ ဥပ္ပဇ္ဇနကဟိတသုခဿ ကာရဏမေဝ တသ္မိံ သတိ ဘာဝတောတိ. သုဂ္ဂဟိတအလဂဒ္ဒဿပိ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တနတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

၂၄၀. ဥတ္တရန္တိ ဧတေနာတိ ဥတ္တရော၊ သိနန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ သေတု၊ ဥတ္တရော စ သော သေတု စာတိ ဥတ္တရသေတု. ကူလံ ပရတီရံ ဝဟတိ ပါပေတီတိ ကုလ္လံ. ကလာပံ ကတွာ ဗဒ္ဓေါတိ ဝေဠုနဠာဒီဟိ ကလာပဝသေန ဗဒ္ဓေါ. အဏုန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌသမာပတ္တိအာရမ္မဏံ သညောဇနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ထူလန္တိ ဣတရံ. ဒိဋ္ဌိန္တိ ယထာဘူတဒဿနံ၊ ဝိပဿနန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓံ ဧဝံ ပရိယောဒါတန္တိ တေဘူမကေသု ဓမ္မေသု ဉာတံ ‘‘နေတံ မမ၊ နေသောဟမသ္မိ၊ န မေသော အတ္တာ’’တိ၊ ဧဝံ တဏှာဒိဋ္ဌိသံကိလေသာဘာဝေန သဗ္ဗသော ဝိသုဒ္ဓံ၊ ပရိသုဒ္ဓတ္တာ ဧဝ ပရိယောဒါတံ. န အလ္လီယေထာတိ နိကန္တိဝသေန န နိဿယေထ. န ကေလာယေထာတိ န မမာယေထ. န ဓနာယေထာတိ ဓနံ ဒြဗျံ န ကယိရာထ. ဥဘယတ္ထာတိ သမထေ ဝိပဿနာယ စ.

အသဒ္ဓမ္မေတိအာဒီသု အသတံ ဟီနဇ္ဈာသယာနံ ဓမ္မောတိ အသဒ္ဓမ္မော. ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မောတိ ဂါမဓမ္မော. ကိလေသာနံ ဝဿနသဘာဝတာယ ဝသလဓမ္မော. ကိလေသေဟိ ဒူသိတတ္တာ ထူလတ္တာ စ ဒုဋ္ဌုလ္လော. ဥဒကသုဒ္ဓိပရိယောသာနတာယ ဩဒကန္တိကော. ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဣမိနာပိ ဩဝါဒေန ဘိက္ခူ ဥဒ္ဒိဿ ကထေန္တောပိ အရိဋ္ဌံယေဝ နိဂ္ဂဏှာတိ.

၂၄၁. တိဝိဓဂ္ဂါဟဝသေနာတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန. ယဒိ ဧဝံ ‘‘အဟံ မမာတိ ဂဏှာတီ’’တိ ဂါဟဒွယမေဝ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? နယိဒမေဝံ တတ္ထာပိ ဂါဟတ္တယဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အဟ’’န္တိ ဟိ ဣမိနာ မာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာ ဝုတ္တာ ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ ဂါဟသာမညတော. ဒိဋ္ဌိပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ပုရိမုပ္ပန္နာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိယာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ သဿတဒိဋ္ဌိယာ စ ကာရဏဘာဝတော. အာရမ္မဏံ ပဉ္စ ခန္ဓာ၊ ရူပါရမ္မဏာဒီနိ စ. ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယော အဝိဇ္ဇာ-ဖဿ-သညာ-ဝိတက္က-အယောနိသောမနသိကာရ-ပါပမိတ္တပရတောဃောသာဒိကော ဒိဋ္ဌိယာ ဥပနိဿယာဒိပစ္စယော. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄)‘‘ကတမာနိ အဋ္ဌ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနိ အဝိဇ္ဇာပိ ဖဿောပိ သညာပိ ဝိတက္ကောပိ အယောနိသောမနသိကာရောပိ ပါပမိတ္တောပိ ပရတောဃောသောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ. ရူပါရမ္မဏာတိ ရုပ္ပနသဘာဝဓမ္မာရမ္မဏာ. ရူပံ ပန အတ္တာတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဣဓ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၈၁၊ ၃၄၅) ဣမဿ ဂါဟဿ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. သော ဟိ ‘‘ယမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိနာ ပရတော ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ‘‘ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ၊ အတ္တနိ ရူပံ၊ ရူပသ္မိံ အတ္တာန’’န္တိ ဣမေ တယော ဂါဟာ အဓိပ္ပေတာတိ ကေစိ၊ တဒယုတ္တံ. ယသ္မာ ရူပံ အတ္တာ န ဟောတိ၊ အတ္တဂ္ဂါဟဿ ပန အာလမ္ဗနံ ဟောတိ၊ အတ္တသဘာဝေယေဝ ဝါ ရူပါဒိဓမ္မေ အာရဗ္ဘ အတ္တဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န အတ္တာနံ တဿ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘနတော၊ တသ္မာ ရူပါဒိအာရမ္မဏာဝ အတ္တဒိဋ္ဌီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ ရူပံ ပန ‘‘အတ္တာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ‘‘ယမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိနာ ပန ဝိပဿနာပဋိဝိပဿနာ ဝိယ ဒိဋ္ဌိအနုပဿနာ နာမ ဒဿိတာ.

ဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနာနံ သမ္ပတ္တဂါဟိန္ဒြိယဝိသယတာယ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတာ. တဉှိ တဿ အတ္တနော ဝိသယံ ပရိဘုတွာ သမ္ဗန္ဓံ ဟုတွာ ဂဏှာတိ. အဝသေသာနိ သတ္တာယတနာနိ ဝိညာတံ နာမ မနသာ ဝိညာတဗ္ဗတော. အညထာ ဣတရေသမ္ပိ ဝိညာတတာ သိယာ. ပတ္တန္တိ အဓိဂတံ. ပရိယေသိတန္တိ ဂဝေသိတံ. အနုဝိစရိတန္တိ စိန္တိတံ. တေနာဟ ‘‘မနသာ’’တိ. ဧတ္ထ စ ပတ္တပရိယေသနာနံ အပဋိက္ခေပဿ၊ ဝိသုံ၊ ဧကဇ္ဈံ ပဋိက္ခေပဿ စ ဝသေန စတုက္ကောဋိကံ ဒဿေတွာ ပတ္တပရိယေသိတေဟိ အနုဝိစရိတဿ ဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘လောကသ္မိဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိယေသိတွာ ပတ္တံ ပဌမံ စေတသာ ပစ္ဆာ ကာယေန ပတ္တတ္တာ ပတ္တံ နာမ. ပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ ပရိယေသိတံ နာမ ကေဝလံ ပရိယေသိတဘာဝတော. အပရိယေသိတွာ ပတ္တဉ္စ နောပတ္တဉ္စ မနသာ အနုဝိစရိတဗ္ဗတော မနသာနုဝိစရိတံ နာမ.

အယဉ္စ ဝိကပ္ပေါ အာကုလော ဝိယာတိ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပတ္တဋ္ဌေနာတိ ပတ္တဘာဝေန ပတ္တတာသာမညေန. အပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ ပတ္တိယာ ပရိယေသနာယ စ အဘာဝတော. သဗ္ဗံ ဝါ ဧတန္တိ ‘‘ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ. ဣမိနာတိ ‘‘ယမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ’’တိအာဒိဝစနေန. ဝိညာဏာရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ ပါရိသေသဉာယေန. ဧဝံ ပါရိသေသဉာယပရိဂ္ဂဟေ ကိံ ပယောဇနန္တိ အာဟ ‘‘ဒေသနာဝိလာသေနာ’’တိအာဒိ. ယေသံ ဝိနေယျာနံ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဿ သရူပံ အနာမသိတွာ အာရမ္မဏကိစ္စ-သမ္ပယုတ္တဓမ္မ-ဖလဝိသေသာဒိ-ပကာရန္တရဝိဘာဝနေန ပဋိဝေဓော ဟောတိ၊ တေသံ တပ္ပကာရဘေဒေဟိ ဓမ္မေဟိ၊ ယေသံ ပန ယေန ဧကေနေဝ ပကာရေန သရူပေနေဝ ဝါ ဝိဘာဝနေ ကတေ ပဋိဝေဓော ဟောတိ၊ တေသံ တံ ဝတွာ ဓမ္မိဿရတ္တာ တဒညံ နိရဝသေသာကာရဝိဘာဝနဉ္စ ဒေသနာဝိလာသော. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏဝသေန ဝိညာဏံ ဒဿိတ’’န္တိ.

ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ယံ ရူပံ ဧသာ ဒိဋ္ဌိ ‘‘လောကော စ အတ္တာ စာ’’တိ ဂဏှာတိ. တံ ရူပံ သန္ဓာယ ‘‘သော လောကော သော အတ္တာ’’တိ ဝစနံ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ. သော ပေစ္စဘဝိဿာမီတိ ဥဒ္ဓမာဃာတနိကဝါဒဝသေနာယံ ဒိဋ္ဌီတိ အာဟ ‘‘သော အဟံ ပရလောကံ ဂန္တွာ နိစ္စော ဘဝိဿာမီ’’တိအာဒိ. ဓုဝေါတိ ထိရော. သဿတောတိ သဗ္ဗဒါဘာဝီ. အဝိပရိဏာမဓမ္မောတိ ဇရာယ မရဏေန စ အဝိပရိဏာမေတဗ္ဗသဘာဝေါ၊ နိဗ္ဗိကာရောတိ အတ္ထော. တမ္ပိ ဒဿနန္တိ တမ္ပိ တထာဝုတ္တံ ဒိဋ္ဌိဒဿနံ အတ္တာနံ ဝိယ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝိသေသေန ဂဏှာတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိ. ဒိဋ္ဌာရမ္မဏာတိ ဒိဋ္ဌိဝိသယာ. ကထံ ပန ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဝိသယာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာယာ’’တိအာဒိ. ပဋိဝိပဿနာကာလေတိ ယမကတော သမ္မသနာဒိကာလံ သန္ဓာယာဟ. တတ္ထ အက္ခရစိန္တကာနံ သဒ္ဒေ ဝိယ၊ ဝေဒဇ္ဈာယီနံ ဝေဒသတ္ထေ ဝိယ စ ဒိဋ္ဌိယံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟပ္ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

သမနုပဿတီတိ ပဒဿ စ တဿော သမနုပဿနာ အတ္ထောတိ ယောဇနာ. တေန သမနုပဿနာ နာမ စတုဗ္ဗိဓာတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဉာဏံ တာဝ သမဝိသမံ သမ္မာ ယာထာဝတော အနုပဿတီတိ သမနုပဿနာ. ဣတရာ ပန သံကိလေသဝသေန အနု အနု ပဿန္တီတိ သမနုပဿနာ. ယဒိ ဧဝံ ဟောတု တာဝ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ မိစ္ဆာဒဿနဘာဝတော၊ ကထံ တဏှာမာနာတိ? တဏှာယပိ သတ္တာနံ ပါပကရဏေ ဥပါယဒဿနဝသေန ပညာပတိရူပိကာ ပဝတ္တိ လဗ္ဘတေဝ၊ ယာယ ဝဉ္စနနိကတိသာစိယောဂါ သမ္ဘဝန္တိ. မာနောပိ သေယျာဒိနာ ဒဿနဝသေနေဝ တထာ အတ္တာနံ ဦဟတီတိ တဏှာမာနာနံ သမနုပဿနာပတိရူပိကာ ပဝတ္တိ လဗ္ဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဝိဇ္ဇမာနေတိ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ ဧဝံ ဂဟေတဗ္ဗေ တဏှာဝတ္ထုသ္မိံ အဇ္ဈတ္တခန္ဓပဉ္စကေ အနုပလဗ္ဘမာနေ ဝိနဋ္ဌေ. န ပရိတဿတိ ဘယပရိတ္တာသတဏှာပရိတ္တာသာနံ မဂ္ဂေန သမုဂ္ဃါတိတတ္တာ.

၂၄၂. စတူဟိ ကာရဏေဟီတိ ‘‘အသတိ န ပရိတဿတီ’’တိ ဝုတ္တမ္ပိ ဣတရေဟိ တီဟိ သဟ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. စတူဟိ ကာရဏေဟီတိ စတုက္ကောဋိကသုညတာကထနဿ ကာရဏေဟိ. ဗဟိဒ္ဓါ အသတီတိ ဗာဟိရေ ဝတ္ထုသ္မိံ အဝိဇ္ဇမာနေ. သာ ပနဿ အဝိဇ္ဇမာနတာ လဒ္ဓဝိနာသေန ဝါ အလဒ္ဓါလာဘေန ဝါတိ ပါဠိယံ – ‘‘အဟု ဝတ မေ၊ တံ ဝတ မေ နတ္ထိ၊ သိယာ ဝတ မေ၊ တံ ဝတာဟံ န လဘာမီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ တဒုဘယံ ပရိက္ခာရဝသေန ဝိဘဇိတွာ တတ္ထ ပရိတဿနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရဝိနာသေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယာနံ ‘‘ရထော ဝယှ’’န္တိ ဧဝမာဒိ. ဝါဟနံ ဟတ္ထိအဿာဒိ.

ယေဟိ ကိလေသေဟီတိ ယေဟိ အသန္တပတ္ထနာဒီဟိ ကိလေသေဟိ. ဧဝံ ဘဝေယျာတိ ဧဝံ ‘‘အဟု ဝတ မေ’’တိအာဒိနာ စောဒနာဒိ ဘဝေယျ. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနပရိယုဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာနန္တိ ဧတ္ထ အပရာပရံ ပဝတ္တာသု ဒိဋ္ဌီသု ယာ ပရတော ဥပ္ပန္နာ ဒိဋ္ဌိယော၊ တာသံ ပုရိမုပ္ပန္နာ ဒိဋ္ဌိယော ကာရဏဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနိ. အဓိကရဏဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌာဓိဋ္ဌာနာနိ၊ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗာပိ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနိ. ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၀၂၊ ၄၂၇၊ ၃.၂၇-၂၉၊ ဥဒါ. ၅၅၊ မဟာနိ. ၂၀၊ နေတ္တိ. ၅၉) ပဝတ္တိယာ အဘိနိဝေသာ. အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ သယန္တီတိ အနုသယာတိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဒီနံ ပဒါနံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဏှာဒီဟိ ကမ္ပနိယတာယ သဗ္ဗသင်္ခါရာဝ ဣဉ္ဇိတာနီတိ သဗ္ဗသင်္ခါရဣဉ္ဇိတာနိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဥပဓိ၊ ခန္ဓာဝ ဥပဓိ ခန္ဓူပဓိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တဒေဝ စ အာဂမ္မ တဏှာ ခီယတိ ဝိရဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတီတိ ယောဇနာ. ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿာမိ နာမဿူတိအာဒီသု နိပါတမတ္တံ၊ သံသယေ ဝါ. တာသောတိ အတ္တနိယာဘာဝံ ပဋိစ္စ တဏှာပရိတ္တာသော စေဝ ဘယပရိတ္တာသော စ. တေနာဟ ‘‘တာသော ဟေသော’’တိအာဒိ. နော စဿံ၊နော စ မေ သိယာတိ ‘‘အဟ’’န္တိ ကိရ ကောစိ နော စဿံ၊ ‘‘မေ’’တိ စ ကိဉ္စိ နော သိယာတိ. တာသပ္ပတီကာရဒဿနဉှေတံ.

၂၄၃. ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ’’တိအာဒိနာ၊ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိဝသေန ပဝတ္တာယ ‘‘ဆယိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၄၁) ဝါ. သာပိ ဟိ အဇ္ဈတ္တခန္ဓဝိနာသေ ပရိတဿနကံ ဒဿေတွာ အပရိတဿနကံ ဒဿေန္တီ ပဝတ္တာတိ တဿနကဿ သုညတာဒဿနံ အကိစ္စသာဓကမ္ပိ သုညတာဒဿနမေဝါတိ ဣမေသံ ဝသေန ‘‘စတုက္ကောဋိကာ သုညတာ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရန္တိ ဗာဟိရံ သဝိညာဏကံ အဝိညာဏကဉ္စ သတ္တောပကရဏံ. တဉှိ ဇီဝိတဝုတ္တိယာ ပရိက္ခာရကဋ္ဌေန ‘‘ပရိက္ခာရော’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိဂ္ဂဟံ နာမ ကတွာတိ ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗတာယ ပရိဂ္ဂဟိတံ နာမ ကတွာ. သဗ္ဗောပိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော ‘‘အတ္တာ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော၊ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတီ’’တိအာဒိနာ အတ္တဒိဋ္ဌိသန္နိဿယောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိပမုခါ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိယော’’တိ. အယာထာဝဂ္ဂါဟိနာ အဘိနိဝေသနပညာပနာနံ ဥပတ္ထမ္ဘဘာဝတော ဒိဋ္ဌိ ဧဝ နိဿယောတိ ဒိဋ္ဌိနိဿယော. ပရိဂ္ဂဏှေယျာတိ နိစ္စာဒိဝိသေသယုတ္တံ ကတွာ ပရိဂ္ဂဏှေယျ. ကိမေဝံ ပရိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကုဏေယျ? သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘တံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ ဥပါဒိယေထ၊ တံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒိဋ္ဌိနိဿယံ နိဿယေထာ’’တိ ဧတေသုပိ.

၂၄၄. အတ္တနိ ဝါ သတီတိ ယဿ အတ္တနော သန္တကဘာဝေန ကိဉ္စိ အတ္တနိယန္တိ ဝုစ္စေယျ၊ တသ္မိံ အတ္တနိ သတိ၊ သော ဧဝ ပန အတ္တာ ပရမတ္ထတော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. သက္ကာ ဟိ ဝတ္တုံ ဗာဟိရကပရိကပ္ပိတော အတ္တာ ‘‘ပရမတ္ထော’’တိ? သိယာ ခန္ဓပဉ္စကံ ဉေယျသဘာဝတ္တာ ယထာ တံ ဃဋော၊ ယဒိ ပန တဒညံ နာမ ကိဉ္စိ အဘဝိဿ၊ န တံ နိယမတော ဝိပရီတံ သိယာတိ? န စ သော ပရမတ္ထတော အတ္ထိ ပမာဏေဟိ အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ တုရင်္ဂမဝိသာဏံ ဝိယာတိ. အတ္တနိယေ ဝါ ပရိက္ခာရေ သတီတိ ‘‘ဣဒံ နာမ အတ္တနော သန္တက’’န္တိ တဿ ကိဉ္စနဘာဝေန နိစ္ဆိတေ ကိသ္မိဉ္စိ ဝတ္ထုသ္မိံ သတိ. အတ္တနော ဣဒန္တိ ဟိ အတ္တနိယန္တိ. အဟန္တိ သတီတိ ‘‘အဟံ နာမာယ’’န္တိ အဟံကာရဝတ္ထုဘူတေ ပရမတ္ထတော နိဒ္ဓါရိတသရူပေ ကိသ္မိဉ္စိ သတိ တဿ သန္တကဘာဝေန မမာတိ ကိဉ္စိ ဂဟေတုံ ယုတ္တံ ဘဝေယျ. မမာတိ သတိ ‘‘အဟ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ပရမတ္ထတော အတ္တနော အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ အတ္တနိယံ ကိဉ္စိ ပရမတ္ထတော နတ္ထေဝါတိ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ အနတ္တတာယ အနတ္တနိယတံ၊ အနတ္တနိယတာယ စ အနတ္တကတံ ဒဿေတိ. ဘူတတောတိ ဘူတတ္ထတော. တထတောတိ တထသဘာဝတော. ထိရတောတိ ဌိတသဘာဝတော နိဗ္ဗိကာရတော.

ယသ္မာ ဟုတွာ န ဟောတီတိ ယသ္မာ ပုဗ္ဗေ အသန္တံ ပစ္စယသမဝါယေန ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပုန ဘင်္ဂုပဂမေန န ဟောတိ၊ တသ္မာ န နိစ္စန္တိ အနိစ္စံ၊ အဓုဝန္တိ အတ္ထော. တတော ဧဝ ဥပ္ပါဒဝယဝတ္တိတောတိ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန နိရုဇ္ဈနဝသေန စ ပဝတ္တနတော. သဘာဝဝိဂမော ဣဓ ဝိပရိဏာမော၊ ခဏိကတာ တာဝကာလိကတာ၊ နိစ္စသဘာဝါဘာဝေါ ဧဝ နိစ္စပဋိက္ခေပေါ. အနိစ္စဓမ္မာ ဟိ တေနေဝ အတ္တနော အနိစ္စဘာဝေန အတ္ထတော နိစ္စတံ ပဋိက္ခိပန္တိ နာမ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘န နိစ္စန္တိ အနိစ္စ’’န္တိ. ဥပ္ပါဒဇရာဘင်္ဂဝသေန ရူပဿ နိရန္တရဗာဓတာတိ ပဋိပီဠနာကာရေနဿ ဒုက္ခတာ. သန္တာပေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဝသေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ၊ တတော ဧဝဿ ဒုဿဟတာယ ဒုက္ခမတာ. တိဿန္နံ ဒုက္ခတာနံ သံသာရဒုက္ခဿ စ အဓိဋ္ဌာနတာယ ဒုက္ခဝတ္ထုကတာ. သုခသဘာဝါဘာဝေါ ဧဝ သုခပဋိက္ခေပေါ. ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ ဇရာယ မရဏေန စ ဝိပရိဏမနသဘာဝံ. ယသ္မာ ဣဒံ ရူပံ ပစ္စယသမဝါယေန ဥပ္ပါဒံ၊ ဥပ္ပါဒါနန္တရံ ဇရံ ပတွာ အဝဿမေဝ ဘိဇ္ဇတိ၊ ဘိန္နဉ္စ ဘိန္နမေဝ၊ နာဿ ကဿစိ သင်္ကမောတိ ဘဝန္တရာနုပဂမနသင်္ခါတေန သင်္ကမာဘာဝေန ဝိပရိဏာမဓမ္မတံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဘဝသင်္ကန္တိ ဥပဂမနသဘာဝ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပကတိဘာဝဝိဇဟနံ သဘာဝဝိဂမော နိရုဇ္ဈနမေဝ. န္တိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ရူပံ. ဣမိနာတိ ‘‘နော ဟေတံ၊ ဘန္တေ’’တိ ရူပဿ တဏှာဒိဂ္ဂါဟာနံ ဝတ္ထုဘာဝပဋိက္ခေပေန. ရူပဉှိ ဥပ္ပန္နံ ဌိတိံ မာ ပါပုဏာတု၊ ဌိတိပ္ပတ္တံ မာ ဇီရတု၊ ဇရပ္ပတ္တံ မာ ဘိဇ္ဇတု၊ ဥဒယဗ္ဗယေဟိ မာ ကိလမိယတူတိ န ဧတ္ထ ကဿစိ ဝသီဘာဝေါ အတ္ထိ၊ သွာယမဿ အဝသဝတ္တနဋ္ဌော အနတ္တတာသလ္လက္ခဏဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဝသဝတ္တနာကာရေန ရူပံ၊ ဘန္တေ၊ အနတ္တာတိ ပဋိဇာနန္တီ’’တိ. နိဝါသိကာရကဝေဒကအဓိဋ္ဌာယကဝိရဟေန တတော သုညတာ သုညဋ္ဌော၊ သာမိဘူတဿ ကဿစိ အဘာဝေါ အဿာမိကဋ္ဌော၊ ယထာဝုတ္တဝသဝတ္တိဘာဝါဘာဝေါ အနိဿရဋ္ဌော၊ ပရပရိကပ္ပိတအတ္တသဘာဝါဘာဝေါ ဧဝ အတ္တပဋိက္ခေပဋ္ဌော.

ယသ္မာ အနိစ္စလက္ခဏေန ဝိယ ဒုက္ခလက္ခဏံ၊ တဒုဘယေန အနတ္တလက္ခဏံ သုဝိညာပယံ၊ န ကေဝလံ၊ တသ္မာ တဒုဘယေနေတ္ထ အနတ္တလက္ခဏဝိဘာဝနံ ကတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနိစ္စဝသေနာတိ အနိစ္စတာဝသေန. ဒုက္ခဝသေနာတိ ဒုက္ခတာဝသေန. န ဥပပဇ္ဇတီတိ န ယုဇ္ဇတိ. တမေဝ အယုဇ္ဇမာနတံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဿ ဥပ္ပါဒေါပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ အတ္တဝါဒီ အတ္တာနံ နိစ္စံ ပညပေတိ၊ စက္ခုံ ပန အနိစ္စံ၊ တသ္မာ စက္ခု ဝိယ အတ္တာပိ အနိစ္စော အာပန္နော. တေနာဟ ‘‘ယဿ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဝေတီတိ ဝိဂစ္ဆတိ နိရုဇ္ဈတိ. ဣတိ စက္ခု အနတ္တာတိ စက္ခုဿ ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတာယ အနိစ္စတာ၊ အတ္တနော စ အတ္တဝါဒိနာ အနိစ္စတာယ အနိစ္ဆိတတ္တာ စက္ခု အနတ္တာ.

ကာမံ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တေ (သံ. နိ. ၃.၅၉၊ မဟာဝ. ၂၀) – ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ အနတ္တာ၊ တသ္မာ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတီ’’တိ ရူပဿ အနတ္တတာယ ဒုက္ခတာ ဝိဘာဝိတာ ဝိယ ဒိဿတိ၊ တထာပိ ‘‘ယသ္မာ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ၊ တသ္မာ အနတ္တာ’’တိ ပါကဋတာယ သာဗာဓတာယ ရူပဿ အတ္တသာရာဘာဝေါ ဝိဘာဝိတော၊ တတော ဧဝ စ ‘‘န လဗ္ဘတိ ရူပေ ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု၊ ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’’တိ ရူပေ ကဿစိ အနိဿရတာ၊ တဿ စ အဝသဝတ္တနာကာရော ဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတီ’’တိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ ယံ ဝတ္ထု အနိစ္စံ၊ တံ ဒုက္ခံ ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတ္တာ၊ ယံ ပန နိစ္စံ တဒဘာဝတော၊ တံ သုခံ ယထာ တံ နိဗ္ဗာနန္တိ အဓိပ္ပါယော. ယံ တန္တိ ကာရဏနိဒ္ဒေသောဝါယံ၊ ယသ္မာ ရူပံ အနိစ္စံ၊ တံ တသ္မာတိ အတ္ထော. ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အနိစ္စန္တိ ဣမိနာ ဃဋာဒိ ဝိယ ပစ္စယုပ္ပန္နတ္တာ ရူပံ အနိစ္စန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဣမိနာဝ နယေန ‘‘အနတ္တာ’’တိ ဝတ္တုံ လဗ္ဘမာနေပိ ‘‘အနတ္တာ’’တိ ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. ဧဝံ ဒုက္ခန္တိ ဝဒန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘အက္ခိသူလာဒိဝိကာရပ္ပတ္တကာလေ ဝိယ ပစ္စယုပ္ပန္နတ္တာ ဒုက္ခံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ. ဒုဒ္ဒသံ ဒုပ္ပညာပနံ. တထာ ဟိ သရဘင်္ဂါဒယောပိ သတ္ထာရော နာဒ္ဒသံသု၊ ကုတော ပညာပနာ. တယိဒံ အနတ္တလက္ခဏံ.

တသ္မာတိဟာတိအာဒိနာ တိယဒ္ဓဂတရူပံ လက္ခဏတ္တယံ အာရောပေတွာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဧတရဟိ အညဒါပီ’’တိ. တံ ပန ယာဒိသံ တာဒိသမ္ပိ တထာ ဝုတ္တန္တိ အဇ္ဈတ္တာဒိဝိသေသောပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ပိ-သဒ္ဒေန ဝါ တဿာပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

၂၄၅. ဥက္ကဏ္ဌတီတိ နာဘိရမတိ. အညတ္ထ ‘‘နိဗ္ဗိဒါ’’တိ ဗလဝဝိပဿနာ ဝုစ္စတိ၊ သာနုလောမာ ပန သင်္ခါရုပေက္ခာ ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ’’တိ၊ သာ ဣဓ ကထံ နိဗ္ဗိဒါ နာမ ဇာတာတိ အာဟ ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ဟီ’’တိအာဒိ. ဣမိနာ သိခါပတ္တနိဗ္ဗေဒတာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဣဓ နိဗ္ဗိဒါနာမေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ.

‘‘သော အနုပုဗ္ဗေန သညဂ္ဂံ ဖုသတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၁၄၊ ၄၁၅) ဝတွာ ‘‘သညာ ခေါ ပေါဋ္ဌပါဒ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပစ္ဆာ ဉာဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၁၆) ဝုတ္တတ္တာ သညဂ္ဂန္တိ ဝုတ္တာ လောကိယာသု ပဟာနသညာသု သိခါပတ္တဘာဝတော. ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ဝုတ္တာ ဣဒပ္ပစ္စယတာဒဿနဿ မတ္ထကပ္ပတ္တီတိ ကတွာ. တတော ပရဉှိ အသင်္ခတာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘ပုဗ္ဗေ ခေါ သုသိမ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ၊ ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၇၀). ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂန္တိ ဝုတ္တာ မဂ္ဂါဓိဂမဿ ပရိပန္ထဘူတသဗ္ဗသံကိလေသဝိသုဒ္ဓိ ပဓာနိကဿ ယောဂိနော၊ ပဓာနဘာဝနာယ ဝါ ဇာတံ အင်္ဂန္တိ ကတွာ. ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုတ္တာ ပရမုက္ကံသဂတပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိဘာဝတော. အတမ္မယတန္တိ ဧတ္ထ တမ္မယတာ နာမ တဏှာ၊ ကာမတဏှာဒီသု တာယ တာယ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ တမ္မယံ နာမ တေဘူမိကပ္ပဝတ္တံ၊ တဿ ဘာဝေါတိ ကတွာ. တဿာ တဏှာယ ပရိယာဒါနတော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ အတမ္မယတာတိ ဝုစ္စတိ. နိဿာယာတိ တံ အတမ္မယတံ ပစ္စယံ ကတွာ. အာဂမ္မာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. နာနတ္တာတိ နာနာသဘာဝါ ဗဟူ အနေကပ္ပကာရာ. နာနတ္တသိတာတိ နာနာရမ္မဏနိဿိတာ ရူပါဒိဝိသယာ. ဧကတ္တာတိ ဧကသဘာဝါ. ဧကတ္တသိတာတိ ဧကံယေဝ အာရမ္မဏံ နိဿိတာ. တံ နိဿာယာတိ တံ ဧကတ္တသိတံ ဥပေက္ခံ ပစ္စယံ ကတွာ. ဧတိဿာတိ ဧတိဿာ ဥပေက္ခာယ. ပဟာနံ ဟောတီတိ အညာဏုပေက္ခတော ပဘုတိ သဗ္ဗံ ဥပေက္ခံ ပဇဟိတွာ ဌိတဿ ‘‘အတမ္မယတာ’’တိ ဝုတ္တာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ အရူပါဝစရသမာပတ္တိဥပေက္ခာယ ဝိပဿနုပေက္ခာယ စ ပဟာနံ ဟောတီတိ ပရိယာဒါနန္တိ ဝုတ္တာတိ. သဗ္ဗသင်္ခါရဂတဿ မုဉ္စိတုကမျတာပဋိသင်္ခါနဿ သိခါပတ္တဘာဝတော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ မုဉ္စိတုကမျတာ ပဋိသင်္ခါနန္တိ စ ဝုတ္တာ. မုဒုမဇ္ဈာဒိဝသေန ပဝတ္တိအာကာရမတ္တံ၊ အတ္ထတော ဧကတ္ထာ မုဉ္စိတုကမျတာဒယော၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ. ဒွီဟိ နာမေဟီတိ ဂေါတြဘု၊ ဝေါဒါနန္တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ နာမေဟိ.

ဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ၊ အစ္စန္တမေဝ ဝိရဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ ဝိရာဂေါ၊ တေန. မဂ္ဂေန ဟေတုဘူတေန. ဝိမုစ္စတီတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိဝသေန ဝိမုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ဖလံ ကထိတ’’န္တိ.

မဟာခီဏာသဝေါတိ ပသံသာဝစနံ ယထာ ‘‘မဟာရာဇာ’’တိ. တထာ ဟိ တံ ပသံသန္တော သတ္ထာ ‘‘အယံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဥက္ခိတ္တပလိဃော ဣတိပီ’’တိအာဒိမာဟာတိ. တဒတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဒါနိ တဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယထာဘူတေဟီတိ ယာထာဝတော ဘူတေဟိ. ဒုရုက္ခိပနဋ္ဌေနာတိ ပစုရဇနေဟိ ဥက္ခိပိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေန. နိဗ္ဗာနနဂရပ္ပဝေသေ ဝိဗန္ဓနေန ပလိဃော ဝိယာတိ ပလိဃောတိ ဝုစ္စတိ. မတ္ထကစ္ဆိန္နော တာလော ပတ္တဖလာဒီနံ အနင်္ဂတော တာလာဝတ္ထု အသိဝေ ‘‘သိဝါ’’တိ သမညာ ဝိယ. တေနာဟ ‘‘သီသစ္ဆိန္နတာလော ဝိယ ကတာ’’တိ. ပုနဗ္ဘဝဿ ကရဏသီလော၊ ပုနဗ္ဘဝံ ဝါ ဖလံ အရဟတီတိ ပေါနောဘဝိကော. ဧဝံဘူတော ပန ပုနဗ္ဘဝံ ဒေတိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ပုနဗ္ဘဝဒါယကော’’တိ. ပုနဗ္ဘဝခန္ဓာနံ ပစ္စယောတိ ဣမိနာ ဇာတိသံသာရောတိ ဖလူပစာရေန ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ပရိက္ခာတိ ဝုစ္စတိ သန္တာနဿ ပရိက္ခိပနတော. သံကိဏ္ဏတ္တာတိ သဗ္ဗသော ကိဏ္ဏတ္တာ ဝိနာသိတတ္တာ. ဂဗ္ဘီရာနုဂတဋ္ဌေနာတိ ဂမ္ဘီရံ အနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေန. လုဉ္စိတွာတိ ဥဒ္ဓရိတွာ. ဧတာနီတိ ကာမရာဂသညောဇနာဒီနိ. အဂ္ဂဠာတိ ဝုစ္စန္တိ အဝဓာရဏဋ္ဌေန. အဂ္ဂမဂ္ဂေန ပတိတော မာနဒ္ဓဇော ဧတဿာတိ ပတိတမာနဒ္ဓဇော. ဣတရဘာရောရောပနဿ ပုရိမပဒေဟိ ပကာသိတတ္တာ ‘‘မာနဘာရဿေဝ ဩရောပိတတ္တာ ပန္နဘာရောတိ အဓိပ္ပေတော’’တိ ဝုတ္တံ. မာနသံယောဂေနေဝ ဝိသံယုတ္တတ္တာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပဉ္စပိ ခန္ဓေ အဝိသေသတော အသ္မီတိ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနော ‘‘အသ္မိမာနော’’တိ အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပေ အသ္မီတိ မာနော’’တိအာဒိ.

နဂရဒွါရဿ ပရိဿယပဋိဗာဟနတ္ထဉ္စေဝ သောဘနတ္ထဉ္စ ဥဘောသု ပဿေသု ဧသိကတ္ထမ္ဘေ နိခဏိတွာ ဌပေန္တီတိ အာဟ ‘‘နဂရဒွါရေ ဥဿာပိတေ ဧသိကတ္ထမ္ဘေ’’တိ. ပါကာရဝိဒ္ဓံသနေနေဝ ပရိက္ခာယ ဘူမိသမကရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိက္ခံ သံကိရိတွာ’’တိ. ဧဝန္တိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ. သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနော ကာယော ဓမ္မသမူဟောတိ သက္ကာယော၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ. ဒွတ္တိံသ ကမ္မကာရဏာ ဒုက္ခက္ခန္ဓေ အာဂတာ. အက္ခိရောဂသီသရောဂါဒယော အဋ္ဌနဝုတိ ရောဂါ. ရာဇဘယာဒီနိ ပဉ္စဝီသတိ မဟာဘယာနိ.

၂၄၆. အနဓိဂမနီယဝိညာဏတန္တိ ‘‘ဣဒံ နာမ နိဿာယ ဣမိနာ နာမ အာကာရေန ပဝတ္တတီ’’တိ ဧဝံ ဒုဝိညေယျစိတ္တတံ. အနွေသန္တိ ပစ္စတ္တေ ဧကဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အနွေသန္တော’’တိ. သတ္တောပိ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတိ ‘‘တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၆၅) ဝိယ. သတ္တော ဟိ ယထေကော ကမ္မကိလေသေဟိ ဣတ္ထတ္တံ အာဂတော၊ တထာ အပရောပိ အာဂတောတိ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဥတ္တမပုဂ္ဂလောတိ ဘဂဝန္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ခီဏာသဝေါပီတိ ယော ကောစိ ခီဏာသဝေါပိ ‘‘တထာဂတော’’တိ အဓိပ္ပေတော. သောပိ ဟိ ယထေကော စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သူပဋ္ဌိတစိတ္တော သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာဘူတံ ဘာဝေတွာ အနုတ္တရံ အရဟတ္တံ အာဂတော အဓိဂတော၊ တထာ အပရောပိ အာဂတောတိ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ. အသံဝိဇ္ဇမာနောတိ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘနီယော. အဝိန္ဒေယျောတိ န ဝိန္ဒိတဗ္ဗော၊ ဒုဝိညေယျောတိ အတ္ထော.

တထာဂတော သတ္တော ပုဂ္ဂလောတိ န ပညပေမိ ပရမတ္ထတော သတ္တဿေဝ အဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော. ကိံ ပညပေဿာမိ ပညတ္တိဥပါဒါနဿပိ ဓရမာနကဿ အဘာဝတော. ‘‘အနုပ္ပါဒေါ ခေမံ၊ အနုပ္ပတ္တိ ခေမ’’န္တိအာဒိနာ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ ပက္ခန္ဓနဝသေန ပဝတ္တံ အဂ္ဂဖလသမာပတ္တိအတ္ထံ ဝိပဿနာစိတ္တံ ဝါ.

တုစ္ဆာတိ ကရဏေ နိဿက္ကဝစနန္တိ အာဟ ‘‘တုစ္ဆကေနာ’’တိ. ဝိနယတီတိ ဝိနယော၊ သော ဧဝ ဝေနယိကော. တထာ မန္တိ တထာဘူတံ မံ. ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနဿ ဟိ သတ္တဿ အဘာဝံ ဝဒန္တော သတ္တဝိနာသပညာပကော စ နာမ သိယာ၊ အဟံ ပန ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနံ တံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဝဒါမိ. ယထာ စ လောကော ဝေါဟရတိ၊ တထေဝ တံ ဝေါဟရာမိ၊ တထာဘူတံ မံ ယေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘‘ဝေနယိကော သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဝဒန္တာ အသတာ တုစ္ဆာ မုသာ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ ယောဇနာ. အပ္ပဋိသန္ဓိကဿ ခီဏာသဝဿ စရိမစိတ္တံ နိရုပါဒါနတော အနုပါဒါနော ဝိယ ဇာတဝေဒေါ ပရိနိဗ္ဗုတံ ဣဒံ နာမ နိဿိတန္တိ န ပညာယတီတိ ဝဒန္တော ကိမေတ္တာဝတာ ဥစ္ဆေဒဝါဒီ ဘဝေယျ၊ နာဟံ ကဒါစိပိ အတ္ထိ၊ နာပိ ကောစိ အတ္ထီတိ ဝဒါမိ. ဧဝံ သန္တေ ကိံ နိဿာယ တေ မောဃပုရိသာ သတော သတ္တဿ နာမ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေတီတိ ဝဒန္တာ အသတာ။ပေ။ အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယော.

မဟာဗောဓိမဏ္ဍမှီတိ ဗောဓိမဏ္ဍဂ္ဂဟဏေန သတ္တသတ္တာဟမာဟ. တေန ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနတော (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၃၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ တန္တိဒေသနံ ဝဒတိ. စတုသစ္စမေဝ ပညပေမီတိ ဧတေန သစ္စဝိမုတ္တာ သတ္ထုဒေသနာ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထ စ – ‘‘ပုဗ္ဗေ စေဝ ဧတရဟိ စ ဒုက္ခဉ္စေဝ ပညပေမိ ဒုက္ခဿ စ နိရောဓ’’န္တိ ဝဒန္တော ဘဂဝါ နာဟံ ကဒါစိပိ ‘‘အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ ဝိနဿတီ’’တိ ဝါ၊ ‘‘အတ္တာ နာမ ကောစိ အတ္ထီ’’တိ ဝါ ဝဒါမိ. ဧဝံ သန္တေ ကိံ နိဿာယ တေ မောဃပုရိသာ ‘‘သတော သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေတီ’’တိ အသတာ တုစ္ဆေန အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ ဒဿေတိ. ပရေတိ အမာမကာ၊ မမ ဩဝါဒဿ အဘာဇနဘူတာတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သစ္စာနိ။ပေ။ အသမတ္ထပုဂ္ဂလာ’’တိ. အဓိပ္ပါယေနာတိ ဣမိနာ တေသံ အဓိပ္ပါယမတ္တံ၊ ရောသနဝိဟေသနာနိ ပန တထာဂတဿ အာကာသဿ ဝိလိခနံ ဝိယ န သမ္ဘဝန္တိယေဝါတိ ဒဿေတိ. အာဟနတိ စိတ္တန္တိ အာဃာတော. အပ္ပတီတာ ဟောန္တိ ဧတေနာတိ အပ္ပစ္စယော. စိတ္တံ န အဘိရာဓယတီတိ အနဘိရဒ္ဓိ. အတုဋ္ဌီတိ တုဋ္ဌိပဋိပက္ခော တထာပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပါဒေါ၊ ကောဓော ဧဝ ဝါ.

ပရေတိ အညေ ဧကစ္စေ. အာနန္ဒန္တိ ပမောဒန္တိ ဧတေနာတိ အာနန္ဒော၊ ပီတိယာ ဧဝေတံ အဓိဝစနံ. သောဘနမနတာ သောမနဿံ၊ စေတသိကသုခဿေတံ အဓိဝစနံ. ဥပ္ပိလတိ ပုရိမာဝတ္ထာယ ဘိဇ္ဇတိ ဝိသေသံ အာပဇ္ဇတီတိ ဥပ္ပိလံ၊ တဒေဝ ဥပ္ပိလာဝိတံ၊ တဿ ဘာဝေါ ဥပ္ပိလာဝိတတ္တံ. ယာယ ဥပ္ပန္နာယ ကာယစိတ္တံ ဝါတပူရိတဘတ္တာ ဝိယ ဥဒ္ဓုမာယနာကာရပ္ပတ္တံ ဟောတိ၊ တဿာ ဂေဟဿိတာယ ဩဒဂ္ဂိယပီတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထာတိ ဒုက္ခမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတိ စ၊ န အညော သတ္တော နာမ အတ္ထီတိ ဧဝံ ဇာနိတုံ အသမတ္ထာ ‘‘အတ္တာ နာမ အတ္ထီ’’တိ ဧဝံဒိဋ္ဌိနော အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာ. ဥတ္တမံ ပသာဒနီယဋ္ဌာနံ တထာဂတမ္ပိ အက္ကောသန္တိ၊ ကိမင်္ဂံ ပန ဘိက္ခူတိ အဓိပ္ပါယော.

၂၄၇. အနတ္တနိယေပိ ခန္ဓပဉ္စကေ မိစ္ဆာဂါဟဝသေန အတ္တနိယသညာယ ပဝတ္တဿ ဆန္ဒရာဂဿ ပဟာနံ. အမှာကံ နေဝ အတ္တာတိ ယသ္မာ ရူပဝေဒနာဒိယေဝ အတ္တဂ္ဂါဟဝတ္ထု တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ လောဘနေယျဿ အဘာဝတော. ဧတံ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ န အမှာကံ ရူပံ၊ န ဝိညာဏံ၊ တသ္မာ အမှာကံ နေဝ အတ္တာတိ ယောဇနာ. အဇ္ဈတ္တိကဿ ဝတ္ထုနော နေဝ အတ္တာတိ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ ဗာဟိရဝတ္ထု အတ္တနိယဘာဝေန ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အမှာကံ စီဝရာဒိပရိက္ခာရောပိ န ဟောတီ’’တိ. ခန္ဓပဉ္စကံယေဝါတိ ဗာဟိရဝတ္ထုံ နိဒဿနံ ကတွာ ခန္ဓပဉ္စကံယေဝ န တုမှာကန္တိ ပဇဟာပေတိ. န ဥပ္ပါဋေတွာ ကန္ဒံ ဝိယ. န လုဉ္စိတွာ ဝါ ကေသေ ဝိယာတိ. ဣမိနာ ရူပါဒီနံ နာမမုခေန ပဟာနံ ဣစ္ဆန္တိ. ဥလ္လိင်္ဂိတမတ္ထံ ဆန္ဒရာဂဝိနယေန ပဇဟာပေတီတိ သရူပတော ဒဿေတိ.

၂၄၈. ‘‘တံ ကိံ မညထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ နိစ္စံ ဝါ’’တိအာဒိ ဒေသနာ တိပရိဝဋ္ဋံ. ယာဝ ဣမံ ဌာနန္တိ ‘‘ဧဝံ သွာက္ခာတော’’တိ ယာဝါယံ ပါဠိပဒေသော. သုဝိညေယျဘာဝေန အက္ခာတတ္တာပိ သွာက္ခာတောတိ အာဟ ‘‘သုကထိတတ္တာ ဧဝ ဥတ္တာနော ဝိဝဋော ပကာသိတော’’တိ. တိရိယံ ဝိဒါရဏေန ဆိန္နံ၊ ဒီဃသော ဖာလနေန ဘိန္နံ၊ တတော ဧဝ တတ္ထ တတ္ထ သိဗ္ဗိတဂဏ္ဌိကတဇိဏ္ဏဝတ္ထံ ပိလောတိကာ၊ တဒဘာဝတော ဆိန္နပိလောတိကော၊ ပိလောတိကရဟိတောတိ အတ္ထော. ဣရိယာပထ-သဏ္ဌပနအဝိဇ္ဇမာနဈာန-ဝိပဿနာနိ ဆိန္နာယ အဝိဇ္ဇမာနာယ ပဋိပတ္တိယာ သိဗ္ဗနဂဏ္ဌိကရဏသဒိသာနိ၊ တာဒိသံ ဣဓ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘န ဟေတ္ထ။ပေ။ အတ္ထီ’’တိ. ပတိဋ္ဌာတုံ န လဘတီတိ ပေသလေဟိ သဒ္ဓိံ သံဝါသဝသေနပိ ပတိဋ္ဌာတုံ န လဘတိ၊ ဝိသေသာဓိဂမဝသေန ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

ကာရဏ္ဍဝံ နိဒ္ဓမထာတိ ဝိပန္နသီလတာယ ကစဝရဘူတံ ပုဂ္ဂလံ ကစဝရမိဝ နိရပေက္ခာ အပနေထ. ကသမ္ဗုဉ္စာပကဿထာတိ ကသဋဘူတဉ္စ နံ ခတ္တိယာဒီနံ မဇ္ဈဂတံ သမ္ဘိန္နံ ပဂ္ဃရိတကုဋ္ဌံ စဏ္ဍာလံ ဝိယ အပကဿထ နိက္ကဍ္ဎထ. ကိံ ကာရဏံ? သံဃာရာမော နာမ သီလဝန္တာနံ ကတော၊ န ဒုဿီလာနံ၊ ယတော ဧတဒေဝ. တတော ပလာပေ ဝါဟေထ၊ အဿမဏေ သမဏမာနိနေတိ ယထာ ပလာပါ အန္တောသာရရဟိတာ အတဏ္ဍုလာ ဗဟိ ထုသေန ဝီဟိ ဝိယ ဒိဿန္တိ၊ ဧဝံ ပါပဘိက္ခူ အန္တောသီလရဟိတာပိ ဗဟိ ကာသာဝါဒိပရိက္ခာရေန ဘိက္ခူ ဝိယ ဒိဿန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘ပလာပါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ တေ ပလာပေ ဝါဟေထ ဩဓုနာထ ဝိဓမထ. ပရမတ္ထတော အဿမဏေ ဝေသမတ္တေန သမဏမာနိနေ ဧဝံ နိဒ္ဓမိတွာန။ပေ။ပတိဿတာတိ. တတ္ထ ကပ္ပယဝှေါတိ ကပ္ပေထ၊ ကရောထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပတိဿတာတိ ပတိ ပတိ သတာ သမ္ပဇာနန္တာ သုဋ္ဌု ပဇာနန္တာ. ပတိဿတာ ဝါ သပ္ပတိဿာ အညမညံ သဂါရဝါ. အထေဝံ သုဒ္ဓါ သုဒ္ဓေဟိ သံဝါသံ ကပ္ပေန္တာ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သမဂ္ဂါ. အနုက္ကမေန ပရိပါကဂတပညတာယ နိပကာ. သဗ္ဗဿေဝိမဿ ဒုက္ခဝဋ္ဋဿ အန္တံ ကရိဿထ၊ ပရိနိဗ္ဗာနံ ပါပုဏိဿထာတိ အတ္ထော.

ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နဝဋ္ဋမူလကတ္တာ.

ဓမ္မံ အနုဿရန္တိ၊ ဓမ္မဿ ဝါ အနုဿရဏသီလာတိ ဓမ္မာနုသာရိနော. ဧဝံ သဒ္ဓါနုသာရိနောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိပန္နဿာတိ ပဋိပဇ္ဇမာနဿ၊ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌောပိ အဓိပ္ပေတော. အဓိမတ္တန္တိ ဗလဝံ. ပညာဝါဟီတိ ပညံ ဝါဟေတိ၊ ပညာ ဝါ ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝဟတီတိ ပညာဝါဟီတိပိ ဝဒန္တိ. ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ ပညံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော ပညာသင်္ခါတေန ဓမ္မေန သရတိ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. သဒ္ဓါဝါဟီတိ သဒ္ဓံ ဝါဟေတိ၊ သဒ္ဓါ ဝါ ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝဟတီတိ သဒ္ဓါဝါဟီတိပိ ဝဒန္တိ. သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ သဒ္ဓံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါယ သရတိ အနုဿရတီတိ သဒ္ဓါနုသာရီ. သဒ္ဓါမတ္တန္တိ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာယ သဒ္ဒဟနမတ္တံ. မတ္တ-သဒ္ဒေန အဝေစ္စပ္ပသာဒံ နိဝတ္တေတိ. ပေမမတ္တန္တိ ယထာဝုတ္တသဒ္ဓါနုသာရေန ဥပ္ပန္နံ တုဋ္ဌိမတ္တံ. သိနေဟောတိ ကေစိ. ဧဝံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နာနန္တိ ကလာပသမ္မသနာဒိဝသေန အာရဒ္ဓဝိပဿနာနံ. ဧကာ သဒ္ဓါတိ ဝိပဿနာနုသာရေန သွာက္ခာတဓမ္မတာ သိဒ္ဓါ၊ တတော ဧဝ ဧကာ သေဋ္ဌာ ဥဠာရာ သဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧကံ ပေမန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သဂ္ဂေ ဌပိတာ ဝိယ ဟောန္တီတိ တေသံ သဒ္ဓါပေမာနံ သဂ္ဂသံဝတ္တနိယတာယ အဗျဘိစာရီဘာဝမာဟ. စူဠသောတာပန္နောတိ ဝဒန္တိ ဧကဒေသေန သစ္စာနုဗောဓေ ဌိတတ္တာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.