၈. ကာလိကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၈၄. ဣဒါနိ ယေ တေ စတ္တာရော ကာလိကာ မုနိနာ ဝုတ္တာ ‘‘ယာဝကာလိကံ ယာမကာလိကံ သတ္တာဟကာလိကံ ယာဝဇီဝိက’’န္တိ၊ တေ ဒဿေတုံ ‘‘ကာလိကာ စာ’’တိ ပဒံ ဥဒ္ဓဋံ. တတ္ထ (ပါစိ. ၂၅၄-၂၅၆၊ ပါစိ. အဋ္ဌ. ၂၅၃-၂၅၆) ကတမေ တေ ကာလိကာတိ စေ၊ တေ ဒဿေတုံ ‘‘ယာဝကာလိက’’န္တိအာဒိမာဟ. တေသု အရုဏုဂ္ဂမနတော ယာဝ ဌိတမဇ္ဈနှိကာ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ယာဝကာလိကံ. အရုဏုဂ္ဂမနတော ယာဝ ယာမာဝသာနာ ပိပါသာယ သတိ ပိပါသစ္ဆေဒနတ္ထံ ပါတဗ္ဗတော ယာမော ကာလော အဿာတိ ယာမကာလိကံ. တေန ဥပသမေတဗ္ဗေ အာဗာဓေ သတိ ယာဝ သတ္တာဟာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော သတ္တာဟကာလိကံ. အာဗာဓေ သတိ ယာဝဇီဝံ ပရိဟရိတွာ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ယာဝဇီဝိကံ.

၈၅. တေသု ယာဝကာလိကံ ဒဿေတုံ ‘‘ပိဋ္ဌံ မူလံ ဖလံ ခဇ္ဇ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ (ပါစိ. ၂၄၈-၂၅၀၊ ပါစိ. အဋ္ဌ. ၂၄၈-၂၄၉) ပိဋ္ဌခါဒနီယံ နာမ သတ္တန္နံ တာဝ ဓညာနံ ဓညာနုလောမာနံ အပရဏ္ဏာနဉ္စ ပိဋ္ဌံ ပနသပိဋ္ဌံ လဗုဇပိဋ္ဌံ အမ္ဗာဋကပိဋ္ဌံ သာလပိဋ္ဌံ ဓောတကတာလပိဋ္ဌံ ခီရဝလ္လိပိဋ္ဌဉ္စာတိ ဧဝမာဒီနိ တေသု တေသု ဇနပဒေသု ပကတိအာဟာရဝသေန မနုဿာနံ ခါဒနီယတ္ထဉ္စ ဘောဇနီယတ္ထဉ္စ ဖရဏကာနိ ပိဋ္ဌာနိ ယာဝကာလိကာနိ. ဣမိနာဝ လက္ခဏေန မူလခါဒနီယာဒီသုပိ ယာဝကာလိကလက္ခဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ အတိဝိတ္ထာရဘယေန သံခိတ္တံ. ဂေါရသော နာမ ခီရဒဓိတက္ကရသော. ဓညဘောဇနန္တိ သာနုလောမာနိ သတ္တဓညာနိ စ ပဉ္စဝိဓဘောဇနဉ္စာတိ အတ္ထော. ယာဂုသူပပ္ပဘုတယောတိ ဧတ္ထ ပဘုတိ-သဒ္ဒေန ကန္ဒခါဒနီယံ မုဠာလခါဒနီယံ မတ္ထကခါဒနီယံ ခန္ဓခါဒနီယံ တစခါဒနီယံ ပတ္တခါဒနီယံ ပုပ္ဖခါဒနီယံ အဋ္ဌိခါဒနီယံ နိယျာသခါဒနီယန္တိ ဣမာနိ သင်္ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

တတြိဒံ မုခမတ္တနိဒဿနံ – ဘိသသင်္ခါတော ပဒုမပုဏ္ဍရီကကန္ဒော ပိဏ္ဍာလုမသာလုကအာဒယော ဝလ္လိကန္ဒော အာလုဝကန္ဒော တာလကန္ဒောတိ ဧဝမာဒိ ကန္ဒခါဒနီယံ. ပဒုမမုဠာလာဒယော မုဠာလခါဒနီယံ. တာလဟိန္တာလကုန္တာလကေတကနာဠိကေရပူဂရုက္ခခဇ္ဇူရီအာဒီနံ ကဠီရသင်္ခါတာ မတ္ထကာ မတ္ထကခါဒနီယံ. ဥစ္ဆုခန္ဓော နီလုပ္ပလရတ္တုပ္ပလကုမုဒသောဂန္ဓိကာနံ ပုပ္ဖဒဏ္ဍကာနီတိ ဧဝမာဒိ ခန္ဓခါဒနီယံ. တစခါဒနီယံ ဥစ္ဆုတစော ဧဝ ဧကော ယာဝကာလိကော၊ သောပိ သရသော. မူလကံ ခါရကော စစ္စု တမ္ဗုကော တဏ္ဍုလေယျကောတိ ဧဝမာဒိ ပတ္တခါဒနီယံ. မူလကပုပ္ဖံ ခါရကပုပ္ဖံ စစ္စုပုပ္ဖံ တမ္ဗုကပုပ္ဖန္တိ ဧဝမာဒိ ပုပ္ဖခါဒနီယံ၊ အသောကပုပ္ဖံ ပန ယာဝဇီဝိကံ. လဗုဇပနသဋ္ဌိအာဒိ အဋ္ဌိခါဒနီယံ. နိယျာသခါဒနီယေ ယာဝကာလိကံ နတ္ထိ. ဧတေ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ယာဝကာလိကာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော.

၈၆. ဣဒါနိ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဋ္ဌ ပါနာနိ အမ္ဗပါနံ ဇမ္ဗုပါနံ စောစပါနံ မောစပါနံ မဓုကပါနံ မုဒ္ဒိကပါနံ သာလူကပါနံ ဖာရုသကပါန’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၀၀) ဧဝံ ဝုတ္တံ အဋ္ဌဝိဓံ ပါနကံ ယာမကာလိကံ နာမာတိ ဒဿေတုံ ‘‘မဓူ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၀၀) မဓုဇံ မုဒ္ဒိကဇံ သာလူကဇံ စောစဇံ မောစဇံ အမ္ဗုဇံ ဇမ္ဗုဇဉ္စာတိ ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ဧတ္ထ မဓုဇံ နာမ မဓုကာနံ ဇာတိရသေန ကတံ၊ တံ ပန ဥဒကသမ္ဘိန္နမေဝ ဝဋ္ဋတိ၊ သုဒ္ဓံ န ဝဋ္ဋတိ. မုဒ္ဒိကပါနံ နာမ မုဒ္ဒိကာ ဥဒကေ မဒ္ဒိတွာ ပရိဿာဝေတွာ ဂဟိတံ. သာလူကပါနံ နာမ ရတ္တုပ္ပလနီလုပ္ပလာဒီနံ ကိဉ္ဇက္ခရေဟိ ကတံ. သေသာနိ ပါကဋာနေဝ. ဧတ္ထ ပန သစေ သယံ ဧတာနိ ယာဝကာလိကဝတ္ထူနိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဥဒကေ မဒ္ဒိတွာ အာတပေ အာဒိစ္စပါကေန ပစိတွာ ပရိဿာဝေတွာ ပါနကံ ကရောတိ၊ တံ ပုရေဘတ္တမေဝ ကပ္ပတိ. သစေ အနုပသမ္ပန္နေန ကတံ လဘတိ၊ တဒဟုပုရေဘတ္တံ သာမိသမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ၊ ပစ္ဆာဘတ္တံ နိရာမိသပရိဘောဂေန ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ဝဋ္ဋတိ. ဣမာနိ အဋ္ဌ ပါနာနိ သီတာနိပိ အာဒိစ္စပါကာနိပိ ဝဋ္ဋန္တိ၊ အဂ္ဂိပါကာနိ ပန န ဝဋ္ဋန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘နဂ္ဂိသန္တတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

၈၇. ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗံ ဖလရသံ ဌပေတွာ ဓညဖလရသ’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၀၀) ဝုတ္တတ္တာ ဓညဖလရသော ပန န ဝဋ္ဋတိ၊ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာနုလောမာနိ ဓညာနိ ဌပေတွာ’’တိ. ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗံ ပုပ္ဖရသံ ဌပေတွာ မဓုကပုပ္ဖရသ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ မဓုကပုပ္ဖရသော အာဒိစ္စပါကော ဝါ ဟောတု အဂ္ဂိပါကော ဝါ၊ ပစ္ဆာဘတ္တံ န ဝဋ္ဋတိ၊ တေန ဝုတ္တံ ‘‘မဓုကပုပ္ဖမညတြာ’’တိ.

၈၈. ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗံ ပတ္တရသံ ဌပေတွာ ဍာကရသ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဥဒကေန ပက္ကာနမ္ပိ ယာဝကာလိကပတ္တာနံ ရသော ပုရေဘတ္တမေဝ ဝဋ္ဋတိ၊ သီတောဒကေန မဒ္ဒိတာနံ ရသော ယာမကာလိကံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဌပေတွာ ပက္ကဍာကဇ’’န္တိ. ယာဝဇီဝိကပဏ္ဏဿ ဥဒကေန ပက္ကဿ ရသော ယာဝဇီဝိကော ဟောတိ.

၈၉. ဣဒါနိ သတ္တာဟကာလိကေ ဒဿေတုံ ‘‘သပ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ (မဟာဝ. ၂၆၀) ပန –

‘‘သပ္ပိနောနီတတေလာနိ၊ မဓုဖာဏိတမေဝ စ၊

သတ္တာဟကာလိကာ သပ္ပိ၊ ယေသံ မံသမဝါရိတ’’န္တိ. –

ပါဌော ဂဟေတဗ္ဗော. ဧဝံ ပန ဂဟိတေ ဝသာ တေလဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာဝ ဟောတိ ‘‘တေလံ နာမ တိလတေလံ သာသပတေလံ မဓုကတေလံ ဧရဏ္ဍတေလံ ဝသာတေလ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၂၃၊ ပါစိ. ၂၆၀) ဧဝံ ပါဠိယံ ဝိတ္ထာရိတတ္တာ. ဧဝံ ပန အဂ္ဂဟေတွာ ဝသာ စ ‘‘မဓုဖာဏိတ’’န္တိ ပါဌေ ဂဟိတေ ယာဝကာလိကဘူတာ ဝသာ သတ္တာဟကာလိကာတိ အာပဇ္ဇေယျ၊ ‘‘ယာနိ ခေါ ပန တာနိ ဂိလာနာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိသာယနီယာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ၊ သေယျထိဒံ – သပ္ပိ နဝနီတံ တေလံ မဓု ဖာဏိတ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၂၂) ဧဝံ ပဉ္စေဝ ဘဂဝတာ သတ္တာဟကာလိကဘေသဇ္ဇာနိ အနုညာတာနိ၊ တတော ဥတ္တရိ ဆဋ္ဌဿ သတ္တာဟကာလိကဘေသဇ္ဇဿ အတ္ထိတာပိ အာပဇ္ဇတိ၊ ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓကေပိ ဘဂဝတာ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝသာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ အစ္ဆဝသံ မစ္ဆဝသံ သုသုကာဝသံ သူကရဝသံ ဂဒြဘဝသံ ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ကာလေ နိပ္ပက္ကံ ကာလေ သံသဋ္ဌံ တေလပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၂) ဧဝံ သတ္တာဟကာလိကဝသေန ဝသံ အနနုဇာနိတွာ တတော နိဗ္ဗတ္တတေလမေဝ အနုညာတံ၊ တသ္မာ ‘‘မဓုဖာဏိတမေဝ စာ’’တိ ပါဌေ အဂ္ဂဟိတေ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ ဝိရုဇ္ဈတိ. ထေရေန ပန ဥတ္တရဝိဟာရဝါသီနံ ခုဒ္ဒသိက္ခာယ အာဂတနယေန ဝုတ္တံ. တေသံ ပန –

‘‘သပ္ပိ နဝနီတံ တေလံ၊ မဓု ဖာဏိတပဉ္စမံ၊

အစ္ဆမစ္ဆဝသာဒိ စ၊ ဟောန္တိ သတ္တာဟကာလိကာ’’တိ. –

ဧဝမာဂတံ. အမှာကံ ပန ဝိသုံ သတ္တာဟကာလိကေ အာဂတဋ္ဌာနံ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ၊ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ.

ဣဒါနိ တေသု သပ္ပိံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေသံ မံသပဝါရိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘သပ္ပိနာမ ဂေါသပ္ပိ ဝါ အဇိကာသပ္ပိ ဝါ မဟိံ သသပ္ပိ ဝါ. ယေသံ မံသံ ကပ္ပတိ၊ တေသံ သပ္ပိ၊ နဝနီတံ နာမ တေသံယေဝ နဝနီတ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၂၃၊ ပါစိ. ၂၆၀) ပါဠိယံ ဝုတ္တတ္တာ နဝနီတံ ပန ဂဟိတန္တိ န ဝိတ္ထာရိတံ၊ သပ္ပိ ပန ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ တဒဟု ပုရေဘတ္တံ သာမိသမ္ပိနိရာမိသမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ပစ္ဆာဘတ္တတော ပဋ္ဌာယ သတ္တာဟံ နိရာမိသံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. သတ္တာဟာတိက္ကမေ သစေ ဧကဘာဇနေ ဌပိတံ၊ ဧကံ နိဿဂ္ဂိယံ. သစေ ဗဟူသု၊ ဝတ္ထုဂဏနာယ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယာနိ. ပစ္ဆာဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ သတ္တာဟံ နိရာမိသမေဝ ဝဋ္ဋတိ. သပ္ပိ တာပေန္တဿ သာမံပါကော န ဟောတိ၊ ‘‘နဝနီတံ ပန တာပေန္တဿ ဟိ သာမံပါကော န ဟောတိ၊ သာမံပက္ကေန ပန တေန သဒ္ဓိံ အာမိသံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ စ ‘‘သစေ အနုပသမ္ပန္နော ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတနဝနီတေန သပ္ပိံ ကတွာ ဒေတိ၊ ပုရေဘတ္တံ သာမိသံ ဝဋ္ဋတိ. သစေ သယံ ကရောတိ၊ သတ္တာဟံ နိရာမိသမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စ သမန္တပါသာဒိကာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၂၂) နဝနီတမှိယေဝ သာမံပါကတာ ဝုတ္တာ၊ န သပ္ပိမှိ. ယံ ပန ကင်္ခါဝိတရဏိယံ ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗတ္တိတသပ္ပိ ဝါ နဝနီတံ ဝါ ပစိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ၊ ‘‘တံ ပန တဒဟု ပုရေဘတ္တမ္ပိ သာမိသံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဘေသဇ္ဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) စ၊ တတ္ထ ယာဝကာလိကဝတ္ထုနာ အသမ္မိဿံ သုဓောတံ နဝနီတံ သန္ဓာယ ‘‘ပစိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သယံပစိတသတ္တာဟကာလိကေန သဒ္ဓိံ ယဒိ အာမိသံ ဘုဉ္ဇတိ၊ တံ အာမိသံ သယံပက္ကသတ္တာဟကာလိကေန မိဿိတံ အတ္တနော ယာဝကာလိကဘာဝံ သတ္တာဟကာလိကေန ဂဏှာပေတိ၊ တထာ စ သတိ ယာဝကာလိကံ အပက္ကမ္ပိ သယံပက္ကဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတီတိ ‘‘သာမိသံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ သယံပက္ကသတ္တာဟကာလိကဝသာတေလံ သယံဘဇ္ဇိတသာသပါဒိယာဝဇီဝိကဝတ္ထူနံ တေလဉ္စ သာမိသံ တဒဟု ပုရေဘတ္တမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ၊ တထာ နဝနီတသပ္ပီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝက္ခတိ စ အာစရိယော –

‘‘ယာဝကာလိကအာဒီနိ၊ သံသဋ္ဌာနိ သဟတ္တနာ. ဂါဟာပယန္တိ သဗ္ဘာဝ’’န္တိ စ၊

‘‘တေဟေဝ ဘိက္ခုနာ ပက္ကံ၊ ကပ္ပတေ ယာဝဇီဝိကံ၊

နိရာမိသဉ္စ သတ္တာဟံ၊ သာမိသေ သာမပါကတာ’’တိ စ.

ယာ ပန သမန္တပါသာဒိကာယံ နဝနီတမှိ သာမံပါကတာ ဝုတ္တာ၊ သာ တက္ကာဒိသမ္မိဿံ အဓောတနဝနီတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တာ. တသ္မာ ဝိညူနံ သမန္တပါသာဒိကာပိ ကင်္ခါဝိတရဏီပိ သမေန္တိ၊ တံ နဝနီတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဣဒမေဝ ယုတ္တံ. ယဒိ သပ္ပိမှိ သာမံပါကတာ ဟောတိ၊ အဝဿံယေဝ သမန္တပါသာဒိကာယံ ဝုစ္စေယျ၊ တတ္ထ ပန ‘‘သပ္ပိ တာဝ ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ၊ တဒဟု ပုရေဘတ္တံ သာမိသမ္ပိ နိရာမိသမ္ပိ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၂၂) ဟိ ဝုတ္တံ၊ န ပစနဝိဓာနံ. မနုဿသပ္ပိနဝနီတာနံ၊ အညေသမ္ပိ ဟတ္ထိအဿာဒီနံ အကပ္ပိယမံသသပ္ပိနဝနီတာနံ သတ္တာဟာတိက္ကမေ ဒုက္ကဋံ. ကိံ ပန တံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ? အာမ ဝဋ္ဋတိ. ကသ္မာ? ပဋိက္ခေပါဘာဝါ စ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု အနုညာတတ္တာ စ. ‘‘ယေသံ မံသံ ကပ္ပတိ၊ တေသံ သပ္ပိ၊ နဝနီတ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၂၃) ဣဒံ ပန နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ၊ န အညေသံ ဝါရဏတ္ထာယ.

၉၀. ဣဒါနိ တေလံ ဒဿေတုံ ‘‘တေလံ တိလဝသေရဏ္ဍမဓုသာသပသမ္ဘဝ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ တိလာဒီဟိ သမ္ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တံ တေလန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၀) ပန ပုရေဘတ္တံ တိလေ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ကတတေလံ ပုရေဘတ္တံ သာမိသမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ၊ ပစ္ဆာဘတ္တတော ပဋ္ဌာယ သဝတ္ထုကပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ အနဇ္ဈောဟရဏီယံ. ပစ္ဆာဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ကတတေလံ အနဇ္ဈောဟရဏီယံ၊ သီသမက္ခနာဒီသု ဥပနေတဗ္ဗံ. ဧရဏ္ဍမဓုကသာသပဋ္ဌီနိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သစေ တာနိ ဘဇ္ဇိတွာ တေလံ ကရောတိ၊ တဒဟု ပုရေဘတ္တမ္ပိ သာမိသံ န ဝဋ္ဋတိ၊ သာမံပါကတာ ဟောတိ. သစေ အဘဇ္ဇိတွာ ကရောတိ၊ တဒဟု ပုရေဘတ္တံ သာမိသမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ၊ ပစ္ဆာဘတ္တတော ပဋ္ဌာယ နိရာမိသမေဝ ဝဋ္ဋတိ၊ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဝတ္ထူနံ ယာဝဇီဝိကတ္တာ သဝတ္ထုကပ္ပဋိဂ္ဂဟဏေ ဒေါသော နတ္ထီတိ. တေလဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ဧရဏ္ဍကဋ္ဌိအာဒီနိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သတ္တာဟံ အတိက္ကာမယတော ဒုက္ကဋံ. တထာ ပါဠိယံ အနာဂတာနိ အဒဿိတာနိ ကောသမ္ဗကကုသုမ္ဘာဒီနံ တေလာနိ.

ဣဒါနိ မဓုဝိကတိံ ဒဿေတုံ ‘‘ခုဒ္ဒါဘမရမဓုကရိ-မက္ခိကာဟိ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၂၃) ခုဒ္ဒါတိ ခုဒ္ဒမက္ခိကာ. ဘမရာတိ မဟာဘမရမက္ခိကာ. ဒဏ္ဍကေသု မဓုကရာ မဓုကရိမက္ခိကာ နာမ. ဧတာဟိ တီဟိ မက္ခိကာဟိ ကတံ မဓု နာမာတိ အတ္ထော. ‘‘မဓု နာမ မက္ခိကာမဓူ’’တိ ပါဠိယံ (ပါရာ. ၆၂၃၊ ပါစိ. ၂၆၀) ဝုတ္တတ္တာ အညေဟိ တုမ္ဗဋကာဒီဟိ ကတံ သတ္တာဟကာလိကံ န ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဣဒါနိ ဖာဏိတံ ဒဿေတုံ ‘‘ရသာဒိဥစ္ဆုဝိကတိ၊ ပက္ကာပက္ကာ စ ဖာဏိတ’’န္တိ အာဟ. ပက္ကာ စ အပက္ကာ စ ရသာဒိဥစ္ဆုဝိကတိ ဖာဏိတန္တိ အတ္ထော. မဓုကပုပ္ဖဖာဏိတံ ပုရေဘတ္တံ သာမိသံ ဝဋ္ဋတိ၊ ပစ္ဆာဘတ္တတော ပဋ္ဌာယ သတ္တာဟံ နိရာမိသမေဝ ဝဋ္ဋတိ. တဿ သတ္တာဟာတိက္ကမေ ဒုက္ကဋံ. စိဉ္စဖာဏိတဉ္စ အမ္ဗဖာဏိတဉ္စ ယာဝကာလိကမေဝ.

၉၁. ဣဒါနိ ဧတေသု ဝသာတေလဿ ဩဒိဿ အနုညာတတ္တာ တံ ဝိသုံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သဝတ္ထုပက္ကာ သာမံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. သတ္တဝိဓဉှိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၂၃) ဩဒိဿံ နာမ ဗျာဓောဒိဿံ ပုဂ္ဂလောဒိဿံ ကာလောဒိဿံ သမယောဒိဿံ ဒေသောဒိဿံ ဝသောဒိဿံ ဘေသဇ္ဇောဒိဿန္တိ.

တတ္ထ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အမနုဿိကာဗာဓေ အာမကမံသံ အာမကလောဟိတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၄) ဝုတ္တံ၊ ဣဒံ ဗျာဓောဒိဿံ နာမ. ဧတ္ထ ပန ကာလေပိ ဝိကာလေပိ ကပ္ပိယာကပ္ပိယမံသလောဟိတံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရောမန္ထကဿ ရောမန္ထန’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၇၃) ဧဝံ အနုညာတံ ပုဂ္ဂလောဒိဿံ နာမ. ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စတ္တာရိ မဟာဝိကဋာနိ ဒါတုံ ဂူထံ မုတ္တံ ဆာရိကံ မတ္တိက’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၈) ဧဝံ သပ္ပဒဋ္ဌကာလေ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတကံ အနုညာတံ ကာလောဒိဿံ နာမ. ဂဏဘောဇနာဒိ သမယောဒိဿံ နာမ. ဂဏင်္ဂဏူပါဟနာနိ ဒေသောဒိဿံ နာမ. ဝသောဒိဿံ နာမ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝသာနိ ဘေသဇ္ဇာနီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၆၂) ဧဝံ ဝသာနာမေန အနုညာတံ. တံ ဌပေတွာ မနုဿဝသံ သဗ္ဗေသံ ကပ္ပိယာကပ္ပိယဝသာနံ တေလံ တံတဒတ္ထိကာနံ တေလပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဘေသဇ္ဇောဒိဿံ နာမ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တာနိ ပဉ္စ ဘေသဇ္ဇာနီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၆၁) ဧဝံ ဘေသဇ္ဇနာမေန ဝုတ္တာနိ သပ္ပိအာဒီနိ ပဉ္စ.

ယထာ ပန ခီရဒဓိအာဒီဟိ ပက္ကတေလံ ပစ္ဆာဘတ္တံ န ဝဋ္ဋတိ၊ န ဧဝမိဒံ. ဣဒံ ပန တေလံ သဝတ္ထုကပက္ကမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သဝတ္ထုပက္ကာ သာမံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝသံ ဩလောကေတွာ ‘‘သဝတ္ထုပက္ကာ’’တိ ဝုတ္တံ. သာမံ ပက္ကာ ဝါတိ အတ္ထော. ယထာ သဝတ္ထုကပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ သာမံပက္ကတ္တာ ဒဓိအာဒီဟိ ပက္ကတေလံ အတ္တနာ ကတံ ပုရေဘတ္တမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ၊ န ဧဝမိဒံ. ဣဒံ ပန အတ္တနာ သဝတ္ထုကပက္ကမ္ပိ ပုရေဘတ္တမ္ပိ ပစ္ဆာဘတ္တမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ပန ကာရဏူပစာရေန ဝသာတေလံ ‘‘ဝသာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ကာလေတိ ပုရေဘတ္တကာလေ ပရေဟိ ဝါ အတ္တနာ ဝါ ပက္ကာတိ အတ္ထော. ပစ္ဆာဘတ္တံ ပန ပစိတုံ န ဝဋ္ဋတိ ‘‘ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ကာလေ နိပ္ပက္ကံ ကာလေ သံသဋ္ဌ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၂) ဝုတ္တတ္တာ. တသ္မာ ‘‘ကာလေ’’တိ ဝုတ္တံ. ယော ပန ဝိကာလေ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဝိကာလေ ပစိတွာ ဝိကာလေ ပရိဿာဝေတွာ ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ သော တီဏိ ဒုက္ကဋာနိ အာပဇ္ဇတိ.

အမာနုသာတိ ဧတ္ထ (မဟာဝ. ၂၆၂) ပန အစ္ဆဝသာဒီနံ အနုညာတတ္တာ ဌပေတွာ မနုဿဝသံ သဗ္ဗေသံ အကပ္ပိယမံသာနံ ဝသာ အနုညာတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. မံသေသု ဟိ မနုဿဟတ္ထိမံသာဒီနိ ဒသ မံသာနိ ပဋိက္ခိတ္တာနိ၊ ဝသာ ပန ဧကာ မနုဿဝသာ ဧဝ.

အနုပသမ္ပန္နေန (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၂၃) ကတနိဗ္ဗဋ္ဋိတဝသာတေလံ ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ပုရေဘတ္တံ သာမိသမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ၊ ပစ္ဆာဘတ္တတော ပဋ္ဌာယ သတ္တာဟံ နိရာမိသမေဝ ဝဋ္ဋတိ. ယံ ပနေတ္ထ သုခုမရဇသဒိသံ မံသံ ဝါ နှာရု ဝါ အဋ္ဌိ ဝါ လောဟိတံ ဝါ၊ တံ အဗ္ဗောဟာရိကံ. သစေ သယံ ကရောတိ၊ ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပစိတွာ ပရိဿာဝေတွာ သတ္တာဟံ နိရာမိသမေဝ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. နိရာမိသပရိဘောဂဉှိ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ကာလေ နိပ္ပက္ကံ ကာလေ သံသဋ္ဌံ တေလပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၂). အညေသန္တိ သပ္ပိအာဒီနံ. ဝတ္ထုန္တိ ယာဝကာလိကဘူတံ ဝတ္ထုံ. ယာဝကာလိကဝတ္ထူနံ ဝတ္ထုံ န ပစေတိ သမ္ဗန္ဓော.

၉၂. ဣဒါနိ ယာဝဇီဝိကဝိကတိံ ဒဿေတုံ ‘‘ဟလိဒ္ဒီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာယမနုတ္တာနပဒတ္ထော (မဟာဝ. ၂၆၃၊ ပါစိ. အဋ္ဌ. ၂၄၈-၂၄၉) – ပဉ္စမူလာဒိကဉ္စာပီတိ ဧတ္ထ ဒွိပဉ္စမူလေန သဒ္ဓိံ အညာနိပိ တဂ္ဂတိကာနိ မူလဘေသဇ္ဇာနိ ဂဟိတာနီတိ ဉာတဗ္ဗံ.

၉၃-၅. ဗိဠင်္ဂါဒီနိ ဖလဘေသဇ္ဇာနိ. တတ္ထ (မဟာဝ. ၂၆၃) ဂေါဋ္ဌဖလန္တိ မဒနဖလန္တိ ဝဒန္တိ. ကပ္ပါသာဒီနံ ပဏ္ဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣမေ ပန ဝုတ္တပ္ပကာရာ မူလဘေသဇ္ဇဖလဘေသဇ္ဇပဏ္ဏဘေသဇ္ဇဝသေန ဝုတ္တာ သဗ္ဗေ ကပ္ပိယာ. ဣမေသံ ပုပ္ဖဖလပဏ္ဏမူလာ သဗ္ဗေပိ ကပ္ပိယာ ယာဝဇီဝိကာယေဝ. ဌပေတွာ ဥစ္ဆုနိယျာသံ သဗ္ဗော စ နိယျာသော သရသဉ္စ ဥစ္ဆုဇံ တစံ ဌပေတွာ သဗ္ဗော စ တစောတိ သမ္ဗန္ဓော.

၉၆. မဓုနာ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၂၃) အမက္ခိတံ သုဒ္ဓသိတ္ထဉ္စ. မဓုမက္ခိတံ ပန သတ္တာဟကာလိကမေဝ. ယဉ္စ ကိဉ္စီတိ ဩဒနံ မံသံ အဋ္ဌိအာဒီနီတိ အတ္ထော.

၉၇. ‘‘ယာနိ ဝါ ပနညာနိပိ အတ္ထိ နေဝ ခါဒနီယေ ခါဒနီယတ္ထံ ဖရန္တိ၊ န ဘောဇနီယေ ဘောဇနီယတ္ထံ ဖရန္တိ၊ တာနိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ယာဝဇီဝံ ပရိဟရိတုံ၊ သတိ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ၊ အသတိ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၆၃) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘အာဟာရတ္ထမသာဓေန္တံ၊ သဗ္ဗံ တံ ယာဝဇီဝိက’’န္တိ ဝုတ္တံ.

၉၈. သဗ္ဗဿာတိ ဂိလာနဿာပိ အဂိလာနဿပီတိ အတ္ထော. ကာလိကတ္တယန္တိ ယာဝကာလိကံ ဝဇ္ဇေတွာ အဝသေသံ သတိ ပစ္စယေ ဝိကာလေ ကပ္ပတီတိ အတ္ထော.

၉၉. ဇနယန္တုဘောတိ ဇနယန္တိ ဥဘော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယာဝကာလိကယာမကာလိကသင်္ခါတာ ဥဘော ကာလိကာ အတ္တနော ကာလမတိက္ကမိတွာ ပရိဘုတ္တာ ပါစိတ္တိံ ဇနယန္တီတိ အတ္ထော. ကိဉ္စ ဘိယျော (မဟာဝ. ၂၇၄၊ မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၂၇၄၊ ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. သန္နိဓိကာရကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) – ဥဘောပိ ပနေတေ အကပ္ပိယကုဋိယံ ဝုတ္တာ အန္တောဝုတ္ထံ ဒုက္ကဋဉ္စ၊ ပုနဒိဝသေ ပရိဘုဉ္ဇတော သန္နိဓိံ ပါစိတ္တိယဉ္စ ဇနယန္တီတိ အတ္ထော.

၁၀၀. အနာရုဠှေတိ ပါဠိယံ အနာဂတေ မနုဿသပ္ပိအာဒိမှီတိ အတ္ထော.

၁၀၁. နိဿဋ္ဌလဒ္ဓန္တိ (ပါရာ. ၆၂၄) ဝိနယကမ္မံ ကတွာ ပုန လဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. ဝိကပ္ပေန္တဿ သတ္တာဟေတိ သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ သာမဏေရဿ ‘‘ဣဒံ သပ္ပိံ တေလ’’န္တိအာဒိနာ နယေန နာမံ ဂဟေတွာ ‘‘တုယှံ ဝိကပ္ပေမီ’’တိ ဝါ ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ ဝိကပ္ပေမီ’’တိ ဝါ သမ္မုခါပိ ဝါ ပရမ္မုခါပိ ဝါ ဝိကပ္ပေန္တဿ အနာပတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပါဠိယံ ပန ‘‘အနာပတ္တိ အန္တောသတ္တာဟေ အဓိဋ္ဌေတိ၊ ဝိဿဇ္ဇေတိ၊ နဿတိ၊ ဝိနဿတိ၊ ဍယှတိ၊ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှန္တိ၊ ဝိဿာသံ ဂဏှန္တီ’’တိ (ပါရာ. ၆၂၅) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ဝိကပ္ပေမီ’’တိ ဣဒံ ပန နတ္ထိ. ကိဉ္စာပိ နတ္ထိ၊ အထ ခေါ ‘‘အနဓိဋ္ဌိတေ အဓိဋ္ဌိတသညီ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယံ၊ အဝိကပ္ပိတေ ဝိကပ္ပိတသညီ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၂၄) အာပတ္တိဝါရေ အာဂတတ္တာ ထေရေန ဒဿိတံ. တံ ဒဿေန္တေနာပိ သစေ ဥပသမ္ပန္နဿ ဝိကပ္ပေတိ၊ အတ္တနော ဧဝ သန္တကံ ဟောတိ၊ ပဋိဂ္ဂဟဏမ္ပိ န ဝိဇဟတိ၊ တသ္မာ ဥပသမ္ပန္နဝသေန အဒဿေတွာ အနုပသမ္ပန္နဝသေန ဒဿိတံ. တဿ ဟိ ဝိကပ္ပိတေ ပဋိဂ္ဂဟဏမ္ပိ ဝိဇဟတိ၊ အာပတ္တိပိ န ဟောတီတိ. အဓိဋ္ဌတောတိ အဗ္ဘဉ္ဇနာဒီနိ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ အနာပတ္တီတိ အတ္ထော. သစေ ပန သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ နိရပေက္ခော ဟုတွာ အနုပသမ္ပန္နဿ ပရိစ္စဇတိ၊ ပရိစ္စတ္တတ္တာ အနာပတ္တိ၊ ဣတရဿ စ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဥဘိန္နမ္ပိ ကာယိကပရိဘောဂေါ ဝဋ္ဋတိ. အနိဿဂ္ဂိယတ္တာ ပန ဗာဟိရပရိဘောဂေန ဝဋ္ဋတိ. ‘‘တာနိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သတ္တာဟပရမံ သန္နိဓိကာရကံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနီ’’တိ (ပါရာ. ၆၂၃) ဧဝံ နိယမေတွာ အနုညာတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အညဿ ဒဒတောပိ စ အနာပတ္တီ’’တိ.

၁၀၂. သဗ္ဘာဝန္တိ အတ္တနော သဘာဝံ. ယသ္မာ ဂါဟာပယန္တိ၊ တသ္မာ ဧဝမုဒီရိတန္တိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ဝက္ခမာနံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

၁၀၃-၅. သတ္တာဟံ ယာဝဇီဝိကန္တိ (မဟာဝ. ၃၀၅၊ မဟာဝ. အဋ္ဌ. ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. သန္နိဓိကာရကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) သတ္တာဟကာလိကဉ္စ ယာဝဇီဝိကဉ္စာတိ အတ္ထော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? သတ္တာဟကာလိကယာဝဇီဝိကဒွယံ သေသကာလိကသမ္မိဿံ သမ္ဘိန္နရသံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇတော သန္နိဓိပါစိတ္တိ ဟောတီတိ ဥဒီရိတန္တိ. တဒဟု ပဋိဂ္ဂဟိတံ တဒဟေဝါတိ အတ္ထော. သေသန္တိ သတ္တာဟကာလိကယာဝဇီဝိကဒွယံ. ဣတရန္တိ ယာဝဇီဝိကံ. ပုရေ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ဟောတု၊ တဒဟု ဝါ ပဋိဂ္ဂဟိတံ၊ ယာဝဇီဝိကံ သတ္တာဟကာလိကေန သတ္တာဟံ ကပ္ပတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ယာဝကာလိကေန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယာမကာလိကံ၊ သတ္တာဟကာလိကံ၊ ယာဝဇီဝိကံ တဒဟု ပဋိဂ္ဂဟိတံ ကာလေ ကပ္ပတိ၊ နော ဝိကာလေ. ယာမကာလိကေန၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာဟကာလိကံ၊ ယာဝဇီဝိကံ တဒဟု ပဋိဂ္ဂဟိတံ ယာမေ ကပ္ပတိ၊ ယာမာတိက္ကန္တေ န ကပ္ပတိ. သတ္တာဟကာလိကေန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယာဝဇီဝိကံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ သတ္တာဟံ ကပ္ပတိ၊ သတ္တာဟာတိက္ကန္တေ န ကပ္ပတီ’’တိ ဟိ ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၃၀၅) ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ပန ‘‘တဒဟု ပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ဝိသေသဝစနဿ နတ္ထိတာယ ပုရေ ပဋိဂ္ဂဟိတမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓန္တိ. ကာလိကဝိနိစ္ဆယော.

ကာလိကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.