၈. သဟဓမ္မိကဝဂ္ဂေါ

၁. သဟဓမ္မိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

သဟဓမ္မိကံ ဝုစ္စမာနောတိ သဟဓမ္မိကေန ဝုစ္စမာနော. ကရဏတ္ထေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ. ‘‘ပဉ္စဟိ သဟဓမ္မိကေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗတ္တာ၊ တေသံ ဝါ သန္တကတ္တာ ‘သဟဓမ္မိက’န္တိ လဒ္ဓနာမေန ဗုဒ္ဓပညတ္တေန သိက္ခာပဒေန ဝုစ္စမာနောတိ အတ္ထော’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဒုဗ္ဗစသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ၊ ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၂၅-၄၂၆) ဒုဗ္ဗစသိက္ခာပဒေ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သဟဓမ္မိကံ ဝုစ္စမာနောတိ ဣမဿတ္ထော ဒုဗ္ဗစသိက္ခာပဒေ ဝုတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ. အနာဒရိယဘယာတိ အနာဒရကရဏေ ဘယာ၊ တတ္ထ ပါစိတ္တိယဘယာတိ အတ္ထော. လေသေန ဧဝံ ဝဒန္တဿာတိ ဥဇုကံ ‘‘န သိက္ခိဿာမီ’’တိ အဝတွာ ‘‘ယာဝ န အညံ ဘိက္ခု’’န္တိအာဒိနာ လေသေန ဝဒန္တဿ.

သဟဓမ္မိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဝိလေခနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ခုဒ္ဒကေဟိ စ အနုခုဒ္ဒကေဟိ စာတိ သံဃာဒိသေသာဒီဟိ ခုဒ္ဒကေဟိ စေဝ ထုလ္လစ္စယာဒီဟိ အနုခုဒ္ဒကေဟိ စ. ဌပေတွာ ဟိ စတ္တာရိ ပါရာဇိကာနိ အဝသေသာနိ သဗ္ဗာနိ သိက္ခာပဒါနိ ပရိယာယေန ခုဒ္ဒကာနိ စေဝ ဟောန္တိ အနုခုဒ္ဒကာနိ စ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဉ္စသတိကက္ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၄၄၁) –

‘‘ကတမာနိ ပန၊ ဘန္တေ၊ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနီတိ? ဧကစ္စေ ထေရာ ဧဝမာဟံသု – ‘စတ္တာရိ ပါရာဇိကာနိ ဌပေတွာ အဝသေသာနိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနီ’တိ. ဧကစ္စေ ထေရာ ဧဝမာဟံသု – ‘စတ္တာရိ ပါရာဇိကာနိ ဌပေတွာ တေရသ သံဃာဒိသေသေ ဌပေတွာ အဝသေသာနိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနီ’တိ. ဧကစ္စေ ထေရာ ဧဝမာဟံသု – ‘စတ္တာရိ ပါရာဇိကာနိ ဌပေတွာ တေရသ သံဃာဒိသေသေ ဌပေတွာ ဒွေ အနိယတေ ဌပေတွာ အဝသေသာနိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနီ’တိ. ဧကစ္စေ ထေရာ ဧဝမာဟံသု – ‘‘စတ္တာရိ ပါရာဇိကာနိ ဌပေတွာ တေရသ သံဃာဒိသေသေ ဌပေတွာ ဒွေ အနိယတေ ဌပေတွာ တိံသ နိဿဂ္ဂိယေ ပါစိတ္တိယေ ဌပေတွာ အဝသေသာနိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနီ’တိ. ဧကစ္စေ ထေရာ ဧဝမာဟံသု – ‘စတ္တာရိ ပါရာဇိကာနိ ဌပေတွာ တေရသ သံဃာဒိသေသေ ဌပေတွာ ဒွေ အနိယတေ ဌပေတွာ တိံသ နိဿဂ္ဂိယေ ပါစိတ္တိယေ ဌပေတွာ ဒွေနဝုတိပါစိတ္တိယေ ဌပေတွာ အဝသေသာနိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနီ’တိ. ဧကစ္စေ ထေရာ ဧဝမာဟံသု ‘စတ္တာရိ ပါရာဇိကာနိ ဌပေတွာ တေရသ သံဃာဒိသေသေ ဌပေတွာ ဒွေ အနိယတေ ဌပေတွာ တိံသ နိဿဂ္ဂိယေ ပါစိတ္တိယေ ဌပေတွာ ဒွေနဝုတိပါစိတ္တိယေ ဌပေတွာ စတ္တာရော ပါဋိဒေသနီယေ ဌပေတွာ အဝသေသာနိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနီ’’’တိ.

ယံ ပန နာဂသေနတ္ထေရေန မိလိန္ဒရညာ ပုဋ္ဌေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ကဋံ၊ မဟာရာဇ၊ ခုဒ္ဒကံ သိက္ခာပဒံ၊ ဒုဗ္ဘာသိတံ အနုခုဒ္ဒက’’န္တိ (မိ. ပ. ၄.၂.၁)၊ တတ္ထ အန္တိမကောဋ္ဌာသမေဝ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. တံ ဝါဒပထောပစ္ဆေဒနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

သံဝတ္တနမရိယာဒပရိစ္ဆေဒဝစနန္တိ သံဝတ္တနဿ မရိယာဒါ အဝဓိ သံဝတ္တနမရိယာဒါ၊ တာယ နိယမဝသေန ယော ပရိစ္ဆေဒေါ၊ တဿ ဝစနံ သံဝတ္တနမရိယာဒပရိစ္ဆေဒဝစနံ. ဣဒါနိ တံ မရိယာဒံ ဝိဝရိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဒ္ဒိသန္တီတိ အာစရိယာ အတ္တနော ရုစိယာ ဥဒ္ဒိသန္တိ. ဥဒ္ဒိသာပေန္တီတိ အာစရိယံ ယာစိတွာ အန္တေဝါသိကာ ဥဒ္ဒိသာပေန္တိ. သဇ္ဈာယန္တီတိ ဓာရေန္တိ. ကုက္ကုစ္စဝိပ္ပဋိသာရောတိ ကုက္ကုစ္စသင်္ခါတော ဝိပ္ပဋိသာရော. ဝိဟေသာဝိစိကိစ္ဆာမနောဝိလေခါတိ ဝိဟေသာဝိစိကိစ္ဆာသင်္ခါတာ မနောဝိလေခါ. ဂရဟဏေတိ နိန္ဒနေ.

အနုပသမ္ပန္နဿ ဝိဝဏ္ဏနေတိ အနုပသမ္ပန္နဿ သန္တိကေ နိန္ဒတော တဿ တသ္မိံ ဝိမတိံ ဥပ္ပါဒေတုံ ဝိနယဝိဝဏ္ဏနေ.

ဝိလေခနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. မောဟနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

တသ္မိံ အနာစာရေတိ တသ္မိံ အနာစာရေ အာစိဏ္ဏေ. မောက္ခော နတ္ထီတိ တဿာ အာပတ္တိယာ မောက္ခော နတ္ထိ. တဿ တေတိ တဿ တဝ. အလာဘာတိ ယေ အညေသံ ပါတိမောက္ခေ ဥဒ္ဒိဿမာနေ သာဓုကံ အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိကရဏဿ အာနိသံသသညိတာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာ စ လာဘာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ တေ သဗ္ဗေ တုယှံ အလာဘာ ဧဝ ဟောန္တိ. ဒုလ္လဒ္ဓန္တိ ပုညဝိသေသေန လဒ္ဓမ္ပိ မနုဿတ္တံ ဒုလ္လဒ္ဓံ. သာဓုကန္တိ သုဋ္ဌု. အဋ္ဌိံ ကတွာတိ အတ္ထိကဘာဝံ ကတွာ၊ အတ္ထိကော ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဉတ္တိဒုတိယေန ကမ္မေနာတိ ‘‘သုဏာတု မေ၊ ဘန္တေ၊ သံဃော’’တိအာဒိနာ (ပါစိ. ၄၄၆) ပဒဘာဇနိယံ ဝုတ္တေန မောဟာရောပနကေန ဉတ္တိဒုတိယေန ကမ္မေန.

အဓမ္မကမ္မေတိ ဧတ္ထ မောဟာရောပနကမ္မံ အဓိပ္ပေတံ.

မောဟနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ပဟာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ပဟာရံ ဒဒေယျာတိ အန္တမသော ဥပ္ပလပတ္တံ ဥပါဒါယ ကာယကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓနိဿဂ္ဂိယာနံ အညတရေန ပဟာရံ ဒဒေယျ. ဧဝံ ပန ပဟာရေ ဒိန္နေ ဟတ္ထော ဝါ ဘိဇ္ဇတု၊ ပါဒေါ ဝါ သီသံ ဝါ၊ မရတု ဝါ၊ ပါစိတ္တိယမေဝ. တေနာဟ ‘‘ပဟရိတုကာမတာယာ’’တိအာဒိ.

အနုပသမ္ပန္နေတိ ဂဟဋ္ဌေ ဝါ ပဗ္ဗဇိတေ ဝါ ဣတ္ထိယာ ဝါ ပုရိသေ ဝါ အန္တမသော တိရစ္ဆာနဂတေပိ. သစေ ပန ရတ္တစိတ္တော ဣတ္ထိံ ပဟရတိ၊ သံဃာဒိသေသော. ကေနစိ ဝိဟေဌိယမာနဿာတိ မနုဿေန ဝါ တိရစ္ဆာနဂတေန ဝါ ဝိဟေဌိယမာနဿ. မောက္ခာဓိပ္ပါယဿာတိ တတော အတ္တနော မောက္ခံ ပတ္ထယမာနဿ. သစေပိ အန္တရာမဂ္ဂေ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၄၅၃) စောရံ ဝါ ပစ္စတ္ထိကံ ဝါ ဝိဟေဌေတုကာမံ ဒိသွာ ‘‘ဥပါသက၊ ဧတ္ထေဝ တိဋ္ဌ၊ မာ အာဂမိတ္ထာ’’တိ ဝတွာ ဝစနံ အနာဒိယိတွာ အာဂစ္ဆန္တံ ‘‘ဂစ္ဆ ရေ’’တိ မုဂ္ဂရေန ဝါ သတ္ထကေန ဝါ ပဟရိတွာ ယာတိ၊ သော စေ တေန ပဟာရေန မရတိ၊ အနာပတ္တိယေဝ. ဝါဠမိဂေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ပဟာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. တလသတ္တိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

တလသတ္တိကန္တိ တလမေဝ တလသတ္တိကံ. ‘‘ပေါထနသမတ္ထဋ္ဌေန သတ္တိက’’န္တိ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၄၅၆) ဧကေ. ဥစ္စာရေယျာတိ ဥက္ခိပေယျ. နပဟရိတုကာမတာယ ဒိန္နတ္တာ ဒုက္ကဋန္တိ ဧတ္ထ ပဟရိတုကာမတာယ ပဟရိတေ ပုရိမသိက္ခာပဒေန ပါစိတ္တိယံ. ဥစ္စာရေတုကာမတာယ ကေဝလံ ဥဂ္ဂိရဏမတ္တေ ကတေ ဣမိနာ ပါစိတ္တိယံ. ဣမိနာ ပန ဝိရဇ္ဈိတွာ ပဟာရော ဒိန္နော၊ တသ္မာ ဒုက္ကဋံ. ဧတ္ထ ပန ‘‘တိရစ္ဆာနဂတာဒီနံ အသုစိကရဏာဒီနိ ဒိသွာ ကုဇ္ဈိတွာပိ ဥဂ္ဂိရန္တဿ မောက္ခာဓိပ္ပါယောယေဝါ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၄၇၁) ဝဒန္တိ.

တလသတ္တိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. အမူလကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဆဋ္ဌသိက္ခာပဒံ ဥတ္တာနမေဝ.

အမူလကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. သဉ္စိစ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ကုက္ကုစ္စံ ဥပ္ပါဒေန္တဿာတိ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၄၆၈) သံသယံ ဇနေန္တဿ. ပရော ကုက္ကုစ္စံ ဥပ္ပါဒေတု ဝါ၊ မာ ဝါ၊ တံ အပ္ပမာဏံ. မညေတိ တက္ကယာမိ. အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘ဝိကာလေ မညေ တယာ ဘုတ္တံ၊ မဇ္ဇံ မညေ တယာ ပီတံ၊ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ရဟော မညေ တယာ နိသိန္န’’န္တိအာဒီနံ (ပါစိ. ၄၆၆) ဂဟဏံ. အနုပသမ္ပန္နေတိ သာမဏေရေ.

သဉ္စိစ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ဥပဿုတိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

သုယျတီတိ သုတိ၊ သဒ္ဒေါ၊ သုတိယာ သမီပံ ဥပဿုတီတိ အာဟ ‘‘သုတိသမီပ’’န္တိ၊ သဒ္ဒသမီပန္တိ အတ္ထော. ယတ္ထ ပန ဌိတေန သက္ကာ ဟောတိ သဒ္ဒံ သောတုံ၊ တတ္ထ တိဋ္ဌန္တော သဒ္ဒသမီပေ တိဋ္ဌတိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယတ္ထ ဌတွာ’’တိအာဒိ. အထ ဝါ ဥပေစ္စ သုယျတိ ဧတ္ထာတိ ဥပဿုတိ၊ ဌာနံ၊ ယံ ဌာနံ ဥပဂတေန သက္ကာ ဟောတိ ကထေန္တာနံ သဒ္ဒံ သောတုံ၊ တတ္ထာတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တုရိတဂမနေပီတိ ပစ္ဆတော ဂစ္ဆန္တဿ ပုရတော ဂစ္ဆန္တာနံ သဒ္ဒသဝနတ္ထံ သီဃဂမနေပိ. ဩဟီယမာနေပီတိ ပုရတော ဂစ္ဆန္တဿ ပစ္ဆတော ဂစ္ဆန္တာနံ ဝစနသဝနတ္ထံ ဩဟီယမာနေပိ.

ဝူပသမိဿာမီတိ ဥပသမံ ဂမိဿာမိ၊ ကလဟံ န ကရိဿာမိ. အတ္တာနံ ပရိမောစေဿာမီတိ မမ အကာရကဘာဝံ ကထေတွာ အတ္တာနံ ပရိမောစေဿာမိ. သိယာ ကိရိယန္တိ ကဒါစိ သောတုကာမတာယ ဂမနဝသေန သမုဋ္ဌာနတော သိယာ ကိရိယံ. သိယာ အကိရိယန္တိ ကဒါစိ ဌိတဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ မန္တယမာနာနံ အဇာနာပနဝသေန သမုဋ္ဌာနတော သိယာ အကိရိယံ.

ဥပဿုတိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ကမ္မပ္ပဋိဗာဟနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဓမ္မိကာနန္တိ ဓမ္မေန ဝိနယေန သတ္ထုသာသနေန ကတတ္တာ ဓမ္မော ဧတေသု အတ္ထီတိ ဓမ္မိကာနိ၊ တေသံ ဓမ္မိကာနံ. ကမ္မာနန္တိ စတုန္နံ သံဃကမ္မာနံ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဓမ္မေနာတိ ဘူတေန ဝတ္ထုနာ. ဝိနယေနာတိ စောဒနာယ စေဝ သာရဏာယ စ. သတ္ထုသာသနေနာတိ ဉတ္တိသမ္ပဒါယ စေဝ အနုဿဝနာသမ္ပဒါယ စ. သမဂ္ဂဿ သံဃဿာတိ သီမဋ္ဌကသံဃံ သောဓေတွာ ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒံ အာဟရိတွာ ကတ္တဗ္ဗတ္တာ ကာယေန စေဝ စိတ္တေန စ ဧကီဘူတဿ သံဃဿ. တံ တံ ဝတ္ထုန္တိ အဝဏ္ဏဘဏနာဒိံ တံ တံ ဝတ္ထု.

ဩသာရေန္တိ သံဃမဇ္ဈံ ဧတေနာတိ ဩသာရဏံ. နိဿာရေန္တိ သံဃမှာ ဧတေနာတိ နိဿာရဏံ. ဘဏ္ဍုကမ္မန္တိ မုဏ္ဍကရဏံ၊ ကေသစ္ဆေဒနာပုစ္ဆနန္တိ အတ္ထော. ကမ္မမေဝ လက္ခဏံ ကမ္မလက္ခဏံ. ဩသာရဏာဒယော ဝိယ ကမ္မဉ္စ ဟုတွာ အညဉ္စ နာမံ န လဘတိ၊ ကမ္မမေဝ ဟုတွာ လက္ခီယတီတိ ကမ္မလက္ခဏန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဩသာရဏံ နိဿာရဏ’’န္တိ (ပရိ. အဋ္ဌ. ၄၉၅-၄၉၆) စေတ္ထ ပဒသိလိဋ္ဌတာယေတံ ဝုတ္တံ. ပဌမံ ပန နိဿာရဏာ ဟောတိ၊ ပစ္ဆာ ဩသာရဏာတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ကဏ္ဋကသာမဏေရဿာ’’တိအာဒိ. ကဏ္ဋကသာမဏေရဿ နာသနာ ဝိယ နိဿာရဏာတိ ယထာ ကဏ္ဋကသာမဏေရဿ ဒဏ္ဍကမ္မနာသနာ နိဿာရဏာ၊ တထာ ဗုဒ္ဓဿ ဝါ ဓမ္မဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ အဝဏ္ဏံ ဘဏတော၊ အကပ္ပိယံ ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ ဒီပယတော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ အန္တဂ္ဂါဟိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတဿ အညဿာပိ သာမဏေရဿ –

‘‘သံဃံ၊ ဘန္တေ၊ ပုစ္ဆာမိ ‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော သာမဏေရော ဗုဒ္ဓဿ ဝါ ဓမ္မဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ အဝဏ္ဏဝါဒီ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော၊ ယံ အညေ သာမဏေရာ လဘန္တိ ဒိရတ္တတိရတ္တံ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သဟသေယျံ၊ တဿ အလာဘာယ နိဿာရဏာ ရုစ္စတိ သံဃဿာ’တိ. ဒုတိယမ္ပိ။ပေ။ တတိယမ္ပိ၊ ဘန္တေ၊ သံဃံ ပုစ္ဆာမိ ‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော သာမဏေရော။ပေ။ ရုစ္စတိ သံဃဿာ’တိ၊ စရ ပိရေ ဝိနဿာ’’တိ (ပရိ. အဋ္ဌ. ၄၉၅-၄၉၆) –

ကတ္တဗ္ဗနာသနာ နိဿာရဏာတိ အတ္ထော. တာဒိသံယေဝ သမ္မာဝတ္တန္တံ ဒိသွာ ပဝေသနာ ဩသာရဏာတိ တာဒိသံယေဝ အပရေန သမယေန ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ဗာလတာယ အညာဏတာယ အလက္ခိကတာယ ဧဝံ အကာသိံ၊ သွာဟံ သံဃံ ခမာပေမီ’’တိ ခမာပေန္တံ ဒိသွာ ယာဝတတိယံ ယာစာပေတွာ –

‘‘သံဃံ၊ ဘန္တေ၊ ပုစ္ဆာမိ ‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော သာမဏေရော ဗုဒ္ဓဿ ဝါ ဓမ္မဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ အဝဏ္ဏဝါဒီ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော၊ ယံ အညေ သာမဏေရာ လဘန္တိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဒိရတ္တတိရတ္တံ သဟသေယျံ၊ တဿ အလာဘာယ နိဿာရိတော၊ သွာယံ ဣဒါနိ သောရတော နိဝါတဝုတ္တိ လဇ္ဇိဓမ္မံ ဩက္ကန္တော ဟိရောတ္တပ္ပေ ပတိဋ္ဌိတော ကတဒဏ္ဍကမ္မော အစ္စယံ ဒေသေတိ၊ ဣမဿ သာမဏေရဿ ယထာ ပုရေ ကာယသမ္ဘောဂသာမဂ္ဂိဒါနံ ရုစ္စတိ သံဃဿာ’တိ. ဒုတိယမ္ပိ။ပေ။ တတိယမ္ပိ၊ ဘန္တေ၊ သံဃံ ပုစ္ဆာမိ။ပေ။ ရုစ္စတိ သံဃဿာ’’တိ (ပရိ. အဋ္ဌ. ၄၉၅-၄၉၆) –

ပဝေသနာ ဩသာရဏာတိ အတ္ထော.

ကေသစ္ဆေဒနာပုစ္ဆနန္တိ သီမာပရိယာပန္နေ ဘိက္ခူ သန္နိပါတာပေတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခံ တတ္ထ နေတွာ ‘‘သံဃံ၊ ဘန္တေ၊ ဣမဿ ဒါရကဿ ဘဏ္ဍုကမ္မံ အာပုစ္ဆာမီ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ သကိံ ဝါ ဝစနံ. ဣဓ စ ‘‘ဣမဿ ဒါရကဿ ဘဏ္ဍုကမ္မံ အာပုစ္ဆာမာ’’တိပိ ‘‘ဣမဿ သမဏကရဏံ အာပုစ္ဆာမာ’’တိပိ ‘‘ဣမဿ ပဗ္ဗာဇနံ အာပုစ္ဆာမာ’’တိပိ ‘‘အယံ သမဏော ဟောတုကာမော’’တိပိ ‘‘အယံ ပဗ္ဗဇိတုကာမော’’တိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ.

မုခရဿာတိ မုခေန ခရဿ. ယံ အဝန္ဒိယကမ္မံ အနုညာတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဦရုံ ဝိဝရိတွာ ဒဿနာဒိဝတ္ထူသူတိ –

‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဆဗ္ဗဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုနိယော ကဒ္ဒမောဒကေန ဩသိဉ္စန္တိ ‘အပ္ပေဝ နာမ အမှေသု သာရဇ္ဇေယျု’န္တိ၊ ကာယံ ဝိဝရိတွာ ဘိက္ခုနီနံ ဒဿေန္တိ၊ ဦရုံ ဝိဝရိတွာ ဘိက္ခုနီနံ ဒဿေန္တိ၊ အင်္ဂဇာတံ ဝိဝရိတွာ ဘိက္ခုနီနံ ဒဿေန္တိ၊ ဘိက္ခုနိယော ဩဘာသေန္တိ၊ ဘိက္ခုနီဟိ သဒ္ဓိံ သမ္ပယောဇေန္တိ ‘အပ္ပေဝ နာမ အမှေသု သာရဇ္ဇေယျု’’’န္တိ (စူဠဝ. ၄၁၁) –

ဣမေသု ဝတ္ထူသု.

အစ္ဆိန္နစီဝရကာဒီနန္တိ အစ္ဆိန္နစီဝရဇိဏ္ဏစီဝရနဋ္ဌစီဝရဂိလာနဗဟုဿုတသံဃဘာရနိတ္ထရကာဒီနံ. စီဝရာဒီနီတိ စီဝရဘေသဇ္ဇသေနာသနာဒီနိ. ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနီတိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနိ မူလတစပတ္တအင်္ကုရပုပ္ဖဖလာဒီနိ. အပနေတဗ္ဗာနိပိ ဝတ္ထူနီတိ အာဝါသကရဏာဒိအတ္ထံ ဟရိတဗ္ဗာနိပိ ဆာယူပဂဖလူပဂရုက္ခာဒီနိ. တထာရူပံ ဝါ ဓမ္မိကံ ကတိကံ ကရောန္တေဟီတိ စီဝရပိဏ္ဍပါတတ္ထာယ ဒိန္နတော အာဝါသဇဂ္ဂနာဒိကံ တာဒိသံ ဝါ အညမ္ပိ ဓမ္မိကံ ကတိကံ ကရောန္တေဟိ.

နေဝ သုတ္တံ အာဂစ္ဆတီတိ န မာတိကာ အာဂစ္ဆတိ. နော သုတ္တဝိဘင်္ဂေါတိ ဝိနယောပိ န ပဂုဏော. ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယာယ အတ္ထံ ပဋိဗာဟတီတိ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၂၃၃) ဗျဉ္ဇနမတ္တမေဝ ဂဟေတွာ အတ္ထံ ပဋိသေဓေတိ. ဇာတရူပရဇတခေတ္တဝတ္ထုပ္ပဋိဂ္ဂဟဏာဒီသု ဝိနယဓရေဟိ ဘိက္ခူဟိ အာပတ္တိယာ ကာရိယမာနေ ဒိသွာ ‘‘ကိံ ဣမေ အာပတ္တိယာ ကာရေထ၊ နနု ‘ဇာတရူပရဇတပ္ပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀၊ ၁၉၄) ဧဝံ သုတ္တေ ပဋိဝိရတိမတ္တမေဝ ဝုတ္တံ၊ နတ္ထိ ဧတ္ထ အာပတ္တီ’’တိ ဝဒတိ. အပရော ဓမ္မကထိကော သုတ္တဿ အာဂတတ္တာ ဩလမ္ဗေတွာ နိဝါသေန္တာနံ အာပတ္တိယာ အာရောပိယမာနာယ ‘‘ကိံ ဣမေသံ အာပတ္တိံ အာရောပေထ၊ နနု ‘ပရိမဏ္ဍလံ နိဝါသေဿာမီတိ သိက္ခာ ကရဏီယာ’တိ (ပါစိ. ၅၇၆) ဧဝံ သိက္ခာကရဏမတ္တမေဝ ဝုတ္တံ၊ နတ္ထိ ဧတ္ထ အာပတ္တီ’’တိ ဝဒတိ. ဥဗ္ဗာဟိက ဝိနိစ္ဆယေတိ သမထက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တဥဗ္ဗာဟိကဝိနိစ္ဆယေ ‘‘သီလဝါ ဟောတီ’’တိအာဒိကာယ ဟိ ဒသင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ သမန္နာဂတေ ဒွေ တယော ဘိက္ခူ ဥစ္စိနိတွာ ဝိနိစ္ဆယော ဥဗ္ဗာဟိကဝိနိစ္ဆယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ပဝါရဏပ္ပစ္စုက္ကဍ္ဎနာတိ ပဝါရဏာယ ဥက္ကဿနာ၊ ဥဒ္ဓံ ကဍ္ဎနာတိ အတ္ထော. တိဏဝတ္ထာရကသမထေ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဉတ္တိ စာတိ ‘‘သုဏာတု မေ၊ ဘန္တေ၊ သံဃော၊ အမှာကံ ဘဏ္ဍနဇာတာနံ။ပေ။ ဌပေတွာ ဂိဟိပ္ပဋိသံယုတ္တ’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၁၂-၂၁၃) ဧဝံ တိဏဝတ္ထာရကသမထေ ကတာ သဗ္ဗပဌမာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဉတ္တိ စ.

အလာဘာယ ပရိသက္ကနာဒိကေဟီတိ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ အလာဘတ္ထာယ ပယောဂကရဏာဒိကေဟိ. အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘အနတ္ထာယ ပရိသက္ကနံ၊ အနာဝါသာယ ပရိသက္ကနံ၊ အက္ကောသနပရိဘာသနံ၊ ဘိက္ခူ ဘိက္ခူဟိ ဘေဒနံ၊ ဗုဒ္ဓဿ အဝဏ္ဏဘဏနံ၊ ဓမ္မဿ အဝဏ္ဏဘဏနံ၊ သံဃဿ အဝဏ္ဏဘဏန’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၆၅) အဝသေသံ သတ္တင်္ဂံ သင်္ဂဏှာတိ. အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿာတိ အဋ္ဌဟိ စေဝ အင်္ဂေဟိ ဧကေကေနပိ အင်္ဂေန စ သမန္နာဂတဿ. အသမ္ဘောဂကရဏတ္ထန္တိ တေန ဒိန္နဿ ဒေယျဓမ္မဿ အပ္ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထံ. ပတ္တနိက္ကုဇ္ဇနဝသေနာတိ ကမ္မဝါစာယ ပတ္တနိက္ကုဇ္ဇနဝသေန၊ န အဓောမုခဋ္ဌပနဝသေန. ပတ္တုက္ကုဇ္ဇနဝသေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တဿေဝါတိ ယော ပတ္တနိက္ကုဇ္ဇနဝသေန ကတနိဿာရဏော၊ တဿေဝ ဥပါသကဿ. သမ္မာဝတ္တန္တဿာတိ ယေန သမန္နာဂတဿ ပတ္တုက္ကုဇ္ဇနံ၊ တေန သမန္နာဂတဿ. သာတိ ယထာဝုတ္တာ နိဿာရဏာ၊ ဩသာရဏာ စ.

သူစိယာဒိအပ္ပမတ္တကံ တံတဒတ္ထိကာနံ ဝိဿဇ္ဇေတိ ဒေတီတိ အပ္ပမတ္တကဝိဿဇ္ဇကော. သာဋိယဂ္ဂါဟာပကောတိ ဝဿိကသာဋိယဂ္ဂါဟာပကော. ကမ္မံ ကရောန္တေ အာရာမိကေ ပေသနတ္ထာယ ဒါတဗ္ဗာ သမ္မုတိ အာရာမိကပေသကသမ္မုတိ. ဧသ နယော သာမဏေရပေသကသမ္မုတီတိ ဧတ္ထာပိ.

တဇ္ဇနီယကမ္မာဒီနံ သတ္တန္နန္တိ တဇ္ဇနီယံ၊ နိယသံ၊ ပဗ္ဗာဇနီယံ၊ ပဋိသာရဏီယံ၊ တိဝိဓဉ္စ ဥက္ခေပနီယန္တိ တဇ္ဇနီယာဒီနံ သတ္တန္နံ. အဋ္ဌယာဝတတိယကာတိ ဘိက္ခူနံ ဝသေန စတ္တာရော၊ ဘိက္ခုနီနံ ဝသေန စတ္တာရောတိ အဋ္ဌ သံဃာဒိသေသာ.

ဉတ္တိကမ္မာဒိဝသေနာတိ ဉတ္တိကမ္မဉတ္တိဒုတိယကမ္မဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မဝသေန. ‘‘ကရိယမာနံ ဒဠှတရံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဧကစ္စေ ဝဒန္တိ. ဧဝံ ပန သတိ ကမ္မသင်္ကရော ဟောတိ၊ တသ္မာ န ကာတဗ္ဗန္တိ ပဋိက္ခိတ္တမေဝ. သစေ ပန အက္ခရပရိဟီနံ ဝါ ပဒပရိဟီနံ ဝါ ဒုရုတ္တပဒံ ဝါ ဟောတိ၊ တဿ သောဓနတ္ထံ ပုနပ္ပုနံ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣဒံ အကုပ္ပကမ္မဿ ဒဠှီကမ္မံ ဟောတိ၊ ကုပ္ပကမ္မေ ကမ္မံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. သကလက္ခဏေနေဝါတိ ဉတ္တိဉ္စ စတဿော စ ကမ္မဝါစာယော သာဝေတွာဝ. န သေသကမ္မဝသေနာတိ အပလောကနကမ္မာဒိနာ အဝသေသကမ္မဝသေန န ကာတဗ္ဗံ.

ကမ္မပ္ပဋိဗာဟနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ဆန္ဒံအဒတွာဂမနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

အာရောစိတံ ဝတ္ထု အဝိနိစ္ဆိတန္တိ အာရောစိတဝတ္ထု အာပတ္တိကဘာဝေန န ဝိနိစ္ဆိတံ. ဧတ္ထ စ စောဒကေန စ စုဒိတကေန စ အတ္တနော ကထာ ကထိတာ၊ အနုဝိဇ္ဇကော သမ္မတော၊ ဧတ္တာဝတာ ဝတ္ထုမေဝ အာရောစိတံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဆန္ဒံ အဒတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကမေယျာတိ ‘‘ကထံ ဣဒံ ကမ္မံ ကုပ္ပံ အဿ၊ ဝဂ္ဂံ အဿ၊ န ကရေယျာ’’တိ (ပါစိ. ၄၈၁) ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန ဆန္ဒံ အဒတွာ နိသိန္နာသနတော ဥဋ္ဌာယ ဂစ္ဆေယျ. တေနာဟ ‘‘ယော ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ. ကိရိယာကိရိယန္တိ ဧတ္ထ ဂမနံ ကိရိယံ၊ ဆန္ဒဿ အဒါနံ အကိရိယံ.

ဆန္ဒံအဒတွာဂမနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၁. ဒုဗ္ဗလသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ယထာသန္ထုတန္တိ ယထာမိတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ယော ယော’’တိ အာဒိ. တတ္ထ မိတ္တသန္ဒိဋ္ဌသမ္ဘတ္တဝသေနာတိ မိတ္တသန္ဒိဋ္ဌသမ္ဘတ္တာနံ ဝသေန. တတ္ထ မိတ္တာ မိတ္တာဝ. သန္ဒိဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ သင်္ဂမ္မ ဒိဋ္ဌမတ္တာ နာတိဒဠှမိတ္တာ. သမ္ဘတ္တာ သုဋ္ဌု ဘတ္တာ သိနေဟဝန္တော ဒဠှမိတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ပဉ္စ ဂရုဘဏ္ဍာနီတိ ရာသိဝသေန ပဉ္စ ဂရုဘဏ္ဍာနိ၊ သရူပဝသေန ပနေတာနိ ဗဟူနိ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ရာသိဝသေန ပဉ္စ ဂရုဘဏ္ဍာနိ ဝုတ္တာနီ’’တိ. အာရာမော (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၁၊ ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၂၂၇) နာမ ပုပ္ဖါရာမော ဝါ ဖလာရာမော ဝါ. အာရာမဝတ္ထု နာမ တေသံယေဝ အာရာမာနံ အတ္ထာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဌပိတောကာသော၊ တေသု ဝါ အာရာမေသု ဝိနဋ္ဌေသု တေသံ ပေါရာဏကဘူမိဘာဂေါ. ဝိဟာရော နာမ ယံ ကိဉ္စိ ပါသာဒါဒိသေနာသနံ. ဝိဟာရဝတ္ထု နာမ တဿ ပတိဋ္ဌာနောကာသော. မဉ္စော နာမ မသာရကော ဗုန္ဒိကာဗဒ္ဓေါ၊ ကုဠီရပါဒကော၊ အာဟစ္စပါဒကောတိ ဣမေသံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနံ စတုန္နံ မဉ္စာနံ အညတရော. ပီဌံ နာမ မသာရကာဒီနံယေဝ စတုန္နံ ပီဌာနံ အညတရံ. ဘိသိ နာမ ဥဏ္ဏဘိသိအာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ဘိသီနံ အညတရာ. ဗိဗ္ဗောဟနံ နာမ ရုက္ခတူလလတာတူလပေါဋကိတူလာနံ အညတရေန ပုဏ္ဏံ. လောဟကုမ္ဘီ နာမ ကာဠလောဟေန ဝါ တမ္ဗလောဟေန ဝါ ယေန ကေနစိ လောဟေန ကတာ ကုမ္ဘီ. လောဟဘာဏကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ ပန ဘာဏကန္တိ အရဉ္ဇရော ဝုစ္စတိ. ဝါရကောတိ ဃဋော. ကဋာဟံ ကဋာဟမေဝ. ဝါသိအာဒီသု၊ ဝလ္လိအာဒီသု စ ဒုဝိညေယျံ နာမ နတ္ထိ. ဧဝံ –

ဒွိသင်္ဂဟာနိ ဒွေ ဟောန္တိ၊ တတိယံ စတုသင်္ဂဟံ၊

စတုတ္ထံ နဝကောဋ္ဌာသံ၊ ပဉ္စမံ အဋ္ဌဘေဒနံ.

ဣတိ ပဉ္စဟိ ရာသီဟိ၊ ပဉ္စနိမ္မလလောစနော၊

ပဉ္စဝီသဝိဓံ နာထော၊ ဂရုဘဏ္ဍံ ပကာသယိ. (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၁၊ ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၂၂၇)၊

ဝိဿဇ္ဇေတုံ ဝါ ဝိဘဇိတုံ ဝါ န ဝဋ္ဋတီတိ မူလစ္ဆေဇ္ဇဝသေန ဝိဿဇ္ဇေတုံ ဝါ ဝိဘဇိတုံ ဝါ န ဝဋ္ဋန္တိ. ပရိဝတ္တနဝသေန ပန ဝိဿဇ္ဇန္တဿ၊ ဝိဘဇန္တဿ စ အနာပတ္တိ. တေနာဟ ‘‘ထာဝရေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ထာဝရေန ထာဝရန္တိ အာရာမအာရာမဝတ္ထုဝိဟာရဝိဟာရဝတ္ထုနာ အာရာမံ အာရာမဝတ္ထုံ ဝိဟာရံ ဝိဟာရဝတ္ထုံ. ဣတရေနာတိ အထာဝရေန၊ ပစ္ဆိမရာသိတ္တယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အကပ္ပိယေနာတိ သုဝဏ္ဏမယမဉ္စာဒိနာ စေဝ အကပ္ပိယဘိသိဗိဗ္ဗောဟနေဟိ စ. မဟဂ္ဃကပ္ပိယေနာတိ ဒန္တမယမဉ္စာဒိနာ စေဝ ပါဝါရာဒိနာ စ. ဣတရန္တိ အထာဝရံ. ကပ္ပိယပရိဝတ္တနေန ပရိဝတ္တေတုန္တိ ယထာ အကပ္ပိယံ န ဟောတိ၊ ဧဝံ ပရိဝတ္တေတုံ.

တတြာယံ ပရိဝတ္တနနယော (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၁၊ ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၂၂၈) – သံဃဿ နာဠိကေရာရာမော ဒူရေ ဟောတိ၊ ကပ္ပိယကာရကာဝ ဗဟုတရံ ခါဒန္တိ၊ ယမ္ပိ န ခါဒန္တိ၊ တတော သကဋဝေတနံ ဒတွာ အပ္ပမေဝ အာဟရန္တိ. အညေသံ ပန တဿာရာမဿ အဝိဒူရေ ဂါမဝါသီနံ မနုဿာနံ ဝိဟာရဿ သမီပေ အာရာမော ဟောတိ၊ တေ သံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ သကေန အာရာမေန တံ အာရာမံ ယာစန္တိ၊ သံဃေန ‘‘ရုစ္စတိ သံဃဿာ’’တိ အပလောကေတွာ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗော. သစေပိ ဘိက္ခူနံ ရုက္ခသဟဿံ ဟောတိ၊ မနုဿာနံ ပဉ္စသတာနိ၊ ‘‘တုမှာကံ အာရာမော ခုဒ္ဒကော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကိဉ္စာပိ အယံ ခုဒ္ဒကော၊ အထ ခေါ ဣတရတော ဗဟုတရံ အာယံ ဒေတိ. သစေပိ သမကမေဝ ဒေတိ၊ ဧဝမ္ပိ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ သက္ကာတိ ဂဟေတဗ္ဗမေဝ. သစေ ပန မနုဿာနံ ဗဟုတရာ ရုက္ခာ ဟောန္တိ၊ ‘‘နနု တုမှာကံ ဗဟုတရာ ရုက္ခာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သစေ ‘‘အတိရေကံ အမှာကံ ပုညံ ဟောတု၊ သံဃဿ ဒေမာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ ဇာနာပေတွာ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဘိက္ခူနံ ရုက္ခာ ဖလဓာရိနော၊ မနုဿာနံ ရုက္ခာ န တာဝ ဖလံ ဂဏှန္တိ. ကိဉ္စာပိ န ဂဏှန္တိ၊ န စိရေန ဂဏှိဿန္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေဝ. မနုဿာနံ ရုက္ခာ ဖလဓာရိနော၊ ဘိက္ခူနံ ရုက္ခာ န တာဝ ဖလံ ဂဏှန္တိ၊ ‘‘နနု တုမှာကံ ရုက္ခာ ဖလဓာရိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သစေ ‘‘ဂဏှထ၊ ဘန္တေ၊ အမှာကံ ပုညံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဒေန္တိ၊ ဇာနာပေတွာ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ အာရာမေန အာရာမော ပရိဝတ္တေတဗ္ဗော၊ ဧတေနေဝ နယေန အာရာမဝတ္ထုပိ ဝိဟာရောပိ ဝိဟာရဝတ္ထုပိ အာရာမေန ပရိဝတ္တေတဗ္ဗံ. အာရာမဝတ္ထုနာ စ မဟန္တေန ဝါ ခုဒ္ဒကေန ဝါ အာရာမံ အာရာမဝတ္ထုံ ဝိဟာရံ ဝိဟာရဝတ္ထုန္တိ.

ကထံ ဝိဟာရေန (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၁၊ ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၂၂၈) ဝိဟာရော ပရိဝတ္တေတဗ္ဗော? သံဃဿ အန္တောဂါမေ ဂေဟံ ဟောတိ၊ မနုဿာနံ ဝိဟာရမဇ္ဈေ ပါသာဒေါ၊ ဥဘောပိ အဂ္ဃေန သမကာ. သစေ မနုဿာ တေန ပါသာဒေန တံ ဂေဟံ ယာစန္တိ၊ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဘိက္ခူနံ စေ မဟဂ္ဃတရံ ဂေဟံ ဟောတိ၊ ‘‘မဟဂ္ဃတရံ အမှာကံ ဂေဟ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိဉ္စာပိ မဟဂ္ဃတရံ ပဗ္ဗဇိတာနံ အသာရုပ္ပံ၊ န သက္ကာ တတ္ထ ပဗ္ဗဇိတေဟိ ဝသိတုံ၊ ဣဒံ ပန သာရုပ္ပံ၊ ဂဏှထာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ ဧဝမ္ပိ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သစေ ပန မနုဿာနံ မဟဂ္ဃံ ဟောတိ ‘‘နနု တုမှာကံ ဂေဟံ မဟဂ္ဃ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘ဟောတု၊ ဘန္တေ၊ အမှာကံ ပုညံ ဘဝိဿတိ၊ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပန သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ ဝိဟာရေန ဝိဟာရော ပရိဝတ္တေတဗ္ဗော. ဧတေနေဝ နယေန ဝိဟာရဝတ္ထုပိ အာရာမောပိ အာရာမဝတ္ထုပိ ဝိဟာရေန ပရိဝတ္တေတဗ္ဗံ. ဝိဟာရဝတ္ထုနာ စ မဟဂ္ဃေန ဝါ အပ္ပဂ္ဃေန ဝါ ဝိဟာရံ ဝိဟာရဝတ္ထုံ အာရာမံ အာရာမဝတ္ထုံ. ဧဝံ တာဝ ထာဝရေန ထာဝရပရိဝတ္တနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဣတရေန ဣတရပရိဝတ္တနေ ပန မဉ္စပီဌံ မဟန္တံ ဝါ ဟောတု၊ ခုဒ္ဒကံ ဝါ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၁၊ ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၂၂၈)၊ အန္တမသော စတုရင်္ဂုလပါဒကံ ဂါမဒါရကေဟိ ပံသွာဂါရကေသု ကီဠန္တေဟိ ကတမ္ပိ သံဃဿ ဒိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ဂရုဘဏ္ဍံ ဟောတိ. သစေပိ ရာဇာ ဝါ ရာဇမဟာမတ္တာဒယော ဝါ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ မဉ္စသတံ ဝါ မဉ္စသဟဿံ ဝါ ဒေန္တိ၊ သဗ္ဗေ ကပ္ပိယမဉ္စာ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဝုဍ္ဎပ္ပဋိပါဋိယာ ‘‘သံဃိကပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ ဒါတဗ္ဗာ၊ န ပုဂ္ဂလိကပရိဘောဂေန ဒါတဗ္ဗာ. အတိရေကမဉ္စေ ဘဏ္ဍာဂါရာဒီသု ပညပေတွာ ပတ္တစီဝရံ နိက္ခိပိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ဗဟိသီမာယ ‘‘သံဃဿ ဒေမာ’’တိ ဒိန္နမဉ္စော သင်္ဃတ္ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနေ ဒါတဗ္ဗော. တတ္ထ စေ ဗဟူ မဉ္စာ ဟောန္တိ၊ မဉ္စေန ကမ္မံ နတ္ထိ. ယဿ ဝသနဋ္ဌာနေ ကမ္မံ အတ္ထိ၊ တတ္ထ ‘‘သံဃိကပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ ဒါတဗ္ဗော၊ န ပုဂ္ဂလိကဘောဂေန. မဟဂ္ဃေန သတဂ္ဃနကေန ဝါ သဟဿဂ္ဃနကေန ဝါ မဉ္စေန အညံ မဉ္စသတံ လဘတိ၊ ပရိဝတ္တေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. န ကေဝလံ မဉ္စေန မဉ္စောယေဝ၊ အာရာမအာရာမဝတ္ထုဝိဟာရဝိဟာရဝတ္ထုပီဌဘိသိဗိဗ္ဗောဟနာနိပိ ပရိဝတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧသေဝ နယော ပီဌဘိသိဗိဗ္ဗောဟနေသုပိ. ဝရသေနာသနာဒီနံ သံရက္ခဏတ္ထန္တိ သစေ ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဟောတိ၊ ဘိက္ခူ ပိဏ္ဍပါတေန န ယာပေန္တိ၊ ဧတ္ထ ရာဇရောဂစောရဘယာနိ၊ အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တာနံ ဝိဟာရာ ပလုဇ္ဇန္တိ၊ တာလနာဠိကေရာဒိကေ ဝိနာသေန္တိ၊ သေနာသနပစ္စယံ သန္ဓာယ ယာပေတုံ သက္ကာ ဟောတိ၊ ဧဝရူပေ ကာလေ ဝရသေနာသနာဒီနံ သံရက္ခဏတ္ထံ. လာမကာနိ ဝိဿဇ္ဇေတုန္တိ လာမကံ လာမကံ ဝိဿဇ္ဇေတုံ၊ လာမကကောဋိယာ ဝိဿဇ္ဇေတုန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝိဿဇ္ဇေတွာ တတော လဒ္ဓယာဂုဘတ္တစီဝရာဒီနိ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကာဠလောဟတမ္ဗလောဟကံသလောဟဝဋ္ဋလောဟာနန္တိ ဧတ္ထ ကံသလောဟံ၊ ဝဋ္ဋလောဟဉ္စ ကိတ္တိမလောဟံ. တီဏိ ဟိ ကိတ္တိမလောဟာနိ ကံသလောဟံ၊ ဝဋ္ဋလောဟံ၊ အာရကူဋန္တိ. တတ္ထ တိပုတမ္ဗေ မိဿေတွာ ကတံ ကံသလောဟံ၊ သီတတမ္ဗေ မိဿေတွာ ကတံ ဝဋ္ဋလောဟံ၊ ရသကတမ္ဗေ မိဿေတွာ ကတံ အာရကူဋံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကံသလောဟံ၊ ဝဋ္ဋလောဟဉ္စ ကိတ္တိမလောဟ’’န္တိ. တတော အတိရေကန္တိ တတော အတိရေကဂ္ဂဏှနကော.

သရကောတိ မဇ္ဈေ မကုဠံ ဒဿေတွာ မုခဝဋ္ဋိဝိတ္ထတံ ကတွာ ပိဋ္ဌိတော နာမေတွာ ကာတဗ္ဗံ ဧကံ ဘာဇနံ. ‘‘သရာဝ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ကဉ္စနကာဒီနံ ဂိဟိဥပကရဏာနံ ဂဟဏံ. တာနိ ဟိ ခုဒ္ဒကာနိပိ ဂရုဘဏ္ဍာနေဝ ဂိဟိဥပကရဏတ္တာတိ. ပိ-သဒ္ဒေန ပဂေဝ မဟန္တာနီတိ ဒဿေတိ. ဣမာနိ ပန ဘာဇနီယာနိ ဘိက္ခူပကရဏတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ယထာ စ ဧတာနိ၊ ဧဝံ ကုဏ္ဍိကာပိ ဘာဇနီယာ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ယထာ စ မတ္တိကာဘဏ္ဍေ၊ ဧဝံ လောဟဘဏ္ဍေပိ ကုဏ္ဍိကာ ဘာဇနီယကောဋ္ဌာသမေဝ ဘဇတီ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဒုဗ္ဗလသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ). သံဃိကပရိဘောဂေနာတိ အာဂန္တုကာနံ ဝုဍ္ဎတရာနံ ဒတွာ ပရိဘောဂေန. ဂိဟိဝိကဋာတိ ဂိဟီဟိ ဝိကတာ ပညတ္တာ၊ အတ္တနော ဝါ သန္တကကရဏေန ဝိရူပံ ကတာ. ပုဂ္ဂလိကပရိဘောဂေန န ဝဋ္ဋတီတိ အာဂန္တုကာနံ အဒတွာ အတ္တနော သန္တကံ ဝိယ ဂဟေတွာ ပရိဟရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ပိပ္ဖလိကောတိ ကတ္တရိ. အာရကဏ္ဋကံ သူစိဝေဓကံ. တာဠံ ယန္တံ. ကတ္တရယဋ္ဌိဝေဓကော ကတ္တရယဋ္ဌိဝလယံ. ယထာ တထာ ဃနကတံ လောဟန္တိ လောဟဝဋ္ဋိ လောဟဂုဠော လောဟပိဏ္ဍိ လောဟစက္ကလိကန္တိ ဧဝံ ဃနကတံ လောဟံ. ခီရပါသာဏမယာနီတိ မုဒုကခီရဝဏ္ဏပါသာဏမယာနိ.

ဂိဟိဝိကဋာနိပိ န ဝဋ္ဋန္တိ အနာမာသတ္တာ. ပိ-သဒ္ဒေန ပဂေဝ သံဃိကပရိဘောဂေန ဝါ ပုဂ္ဂလိကပရိဘောဂေန ဝါတိ ဒဿေတိ. သေနာသနပရိဘောဂေါ ပန သဗ္ဗကပ္ပိယော. တသ္မာ ဇာတရူပါဒိမယာ သဗ္ဗေပိ သေနာသနပရိက္ခာရာ အာမာသာ. တေနာဟ ‘‘သေနာသနပရိဘောဂေ ပနာ’’တိအာဒိ.

သေသာတိ တတော မဟတ္တရီ ဝါသိ. ယာ ပနာတိ ယာ ကုဒါရီ ပန. ကုဒါလော အန္တမသော စတုရင်္ဂုလမတ္တောပိ ဂရုဘဏ္ဍမေဝ. နိခါဒနံ စတုရဿမုခံ ဝါ ဟောတု၊ ဒေါဏိမုခံ ဝါ ဝင်္ကံ ဝါ ဥဇုကံ ဝါ၊ အန္တမသော သမ္မုဉ္ဇနိဒဏ္ဍကဝေဓနမ္ပိ ဒဏ္ဍဗန္ဓံ စေ၊ ဂရုဘဏ္ဍမေဝ. တေနာဟ ‘‘ကုဒါလော ဒဏ္ဍဗန္ဓနိခါဒနံ ဝါ အဂရုဘဏ္ဍံ နာမ နတ္ထီ’’တိ. သိပါဋိကာ နာမ ခုရကောသော. သိခရံ ပန ဒဏ္ဍဗန္ဓနိခါဒနံ အနုလောမေတီတိ အာဟ ‘‘သိခရမ္ပိ နိခါဒနေနေဝ သင်္ဂဟိတ’’န္တိ. သစေ တမ္ပိ ပန အဒဏ္ဍကံ ဖလမတ္တံ၊ ဘာဇနီယံ. ဥပက္ခရေတိ ဝါသိအာဒိဘဏ္ဍာနိ.

ပတ္တဗန္ဓကော နာမ ပတ္တဿ ဂဏ္ဌိကာဒိကာရကော. ‘‘ပဋိမာသုဝဏ္ဏာဒိပတ္တကာရကော’’တိပိ ဝဒန္တိ. တိပုစ္ဆေဒနကသတ္ထံ၊ သုဝဏ္ဏစ္ဆေဒနကသတ္ထံ၊ ကတပရိကမ္မစမ္မစ္ဆိန္ဒနကခုဒ္ဒကသတ္ထန္တိ ဣမာနိ စေတ္ထ တီဏိ ပိပ္ဖလိကံ အနုလောမေန္တီတိ အာဟ ‘‘အယံ ပန ဝိသေသော’’တိအာဒိ. ဣတရာနီတိ မဟာကတ္တရိအာဒီနိ.

အဍ္ဎဗာဟုပ္ပမာဏာတိ (သာရတ္ထ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၃.၃၂၁) ကပ္ပရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အံသကူဋပ္ပမာဏာ၊ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလပ္ပမာဏာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထဇာတကာတိ သံဃိကဘူမိယံ ဇာတာ. အာရက္ခသံဝိဓာနေန ရက္ခိတတ္တာ ရက္ခိတာ စ သာ မဉ္ဇူသာဒီသု ပက္ခိတ္တံ ဝိယ ယထာ တံ န နဿတိ၊ ဧဝံ ဂေါပနတော ဂေါပိတာ စာတိ ရက္ခိတဂေါပိတာ. တတ္ထဇာတကာပိ ပန အရက္ခိတာ ဂရုဘဏ္ဍမေဝ န ဟောတိ. ‘‘သံဃကမ္မေ စ စေတိယကမ္မေ စ ကတေ’’တိ ဣမိနာ သံဃသန္တကေန စေတိယသန္တကံ ရက္ခိတုံ၊ ပရိဝတ္တိတုဉ္စ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. သုတ္တံ ပနာတိ ဝဋ္ဋိတဉ္စေဝ အဝဋ္ဋိတဉ္စ သုတ္တံ.

အဋ္ဌင်္ဂုလသူစိဒဏ္ဍမတ္တောတိ အန္တမသော ဒီဃသော အဋ္ဌင်္ဂုလမတ္တော၊ ပရိဏာဟတော သီဟဠပဏ္ဏသူစိဒဏ္ဍမတ္တော. ဧတ္ထာတိ ဝေဠုဘဏ္ဍေ. ဒဍ္ဎံ ဂေဟံ ယေသံ တေတိ ဒဍ္ဎဂေဟာ. န ဝါရေတဗ္ဗာတိ ‘‘မာ ဂဏှိတွာ ဂစ္ဆထာ’’တိ န နိသေဓေတဗ္ဗာ. ဒေသန္တရဂတေန သမ္ပတ္တဝိဟာရေ သံဃိကာဝါသေ ဌပေတဗ္ဗာ.

အဝသေသဉ္စ ဆဒနတိဏန္တိ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇေဟိ အဝသေသံ ယံ ကိဉ္စိ ဆဒနတိဏံ. ယတ္ထ ပန တိဏံ နတ္ထိ၊ တတ္ထ ပဏ္ဏေဟိ ဆာဒေန္တိ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၁). တသ္မာ ပဏ္ဏမ္ပိ တိဏေနေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘ဆဒနတိဏသင်္ခေပဂတေသူ’’တိအာဒိ. အဋ္ဌင်္ဂုလပ္ပမာဏောပီတိ ဝိတ္ထာရတော အဋ္ဌင်္ဂုလပ္ပမာဏော. လိခိတပေါတ္ထကော ပန ဂရုဘဏ္ဍံ န ဟောတိ.

ဝေဠုမှိ ဝုတ္တပ္ပမာဏောတိ ‘‘အဋ္ဌင်္ဂုလသူစိဒဏ္ဍကမတ္တောပီ’’တိ ဝေဠုဘဏ္ဍေ ဝုတ္တပ္ပမာဏော. သံဃဿ ဒိန္နော ဝါတိ ဒါရုဒုလ္လဘဋ္ဌာနေ သံဃဿ ဒိန္နော ဝါ. ကုရုန္ဒိယံ ဝုတ္တက္ကမေန ဒါရုဘဏ္ဍဝိနိစ္ဆယံ ဝတွာ ဣဒါနိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တက္ကမေန ဝတ္တုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. အာသန္ဒိကာဒီနီတိ ဧတ္ထ အာသန္ဒိကောတိ စတုရဿပီဌံ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဥစ္စကမ္ပိ အာသန္ဒိက’’န္တိ ဝစနတော ဧကတောဘာဂေန ဒီဃပီဌမေဝ ဟိ အဋ္ဌင်္ဂုလပါဒကံ ဝဋ္ဋတိ. စတုရဿာသန္ဒိကော ပန ပမာဏာတိက္ကန္တောပိ ဝဋ္ဌတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘သတ္တင်္ဂေါ၊ ဘဒ္ဒပီဌကံ၊ ဧဠကပါဒကပီဌံ၊ အာမလကဝဋ္ဋကပီဌံ၊ ဖလကံ၊ ကောစ္ဆံ၊ ပလာလပီဌက’’န္တိ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၁) ဣမေ သင်္ဂဏှန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘အန္တမသော’’တိအာဒိ. ပဏ္ဏေဟိ ဝါတိ ကဒလိပဏ္ဏာဒီဟိ ဝါ. ဗျဂ္ဃစမ္မောနဒ္ဓမ္ပိ ဝါဠရူပပရိက္ခိတ္တံ ရတနပရိသိဗ္ဗိတံ ကောစ္ဆကံ ဂရုဘဏ္ဍမေဝ.

ဃဋ္ဋနဖလကံ နာမ ယတ္ထ ဌပေတွာ ရဇိတစီဝရံ ဟတ္ထေန ဃဋ္ဋေန္တိ. ဃဋ္ဋနမုဂ္ဂရော နာမ အနုဝါတာဒိဃဋ္ဋနကောတိ ဝဒန္တိ. ဒဏ္ဍမုဂ္ဂရော နာမ ယေန ရဇိတစီဝရံ ပေါထေန္တိ. အမ္ဗဏန္တိ ဖလကေဟိ ပေါက္ခရဏီ ဝိယ ကတံ ပါနီယဘာဇနံ. ရဇနဒေါဏီတိ ပက္ကရဇနံ အာကိရိတွာ ဌပနဘာဇနံ.

အကပ္ပိယစမ္မန္တိ သီဟာဒီနံ စမ္မံ. ‘‘ဘူမတ္ထရဏံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣဒံ အကပ္ပိယစမ္မံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ပစ္စတ္ထရဏဂတိက’’န္တိ ဣမိနာ မဉ္စပီဌေပိ အတ္ထရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. ပါဝါရာဒိပစ္စတ္ထရဏမ္ပိ ဂရုဘဏ္ဍန္တိ ဧကေ. နောတိ အပရေ. ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ကပ္ပိယစမ္မာနီတိ မိဂါဒီနံ စမ္မာနိ.

သဗ္ဗံ စက္ကယုတ္တယာနန္တိ ရထသကဋာဒိကံ သဗ္ဗစက္ကယုတ္တယာနံ. ဝိသင်္ခရိတစက္ကံ ပန ယာနံ ဘာဇနီယံ. အနုညာတဝါသိ နာမ ယာ သိပါဋိကာယ ပက္ခိပိတွာ ပရိဟရိတုံ သက္ကာတိ ဝုတ္တာ. မုဋ္ဌိပဏ္ဏန္တိ တာလပတ္တံ. တဉှိ မုဋ္ဌိနာ ဂဟေတွာ ပရိဟရန္တီတိ ‘‘မုဋ္ဌိပဏ္ဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. မုဋ္ဌိပဏ္ဏန္တိ ဆတ္တစ္ဆဒနပဏ္ဏမေဝါတိ ကေစိ. အရဏိသဟိတန္တိ အရဏိယုဂဠံ၊ ဥတ္တရာရဏီ၊ အဓရာရဏီတိ အရဏိဒွယန္တိ အတ္ထော.

ဖာတိကမ္မံ ကတွာတိ အန္တမသော တံအဂ္ဃနကဝါလိကာယပိ ထာဝရံ ဝဍ္ဎိကမ္မံ ကတွာ. ဖာတိကမ္မံ အကတွာ ဂဏှန္တေန တတ္ထေဝ ဝလဉ္ဇေတဗ္ဗော. ဂမနကာလေ သံဃိကေ အာဝါသေ ဌပေတွာ ဂန္တဗ္ဗံ. အသတိယာ ဂဟေတွာ ဂတေန ပဟိဏိတွာ ဒါတဗ္ဗော. ဒေသန္တရဂတေန သမ္ပတ္တဝိဟာရေ သံဃိကာဝါသေ ဌပေတဗ္ဗော. ဧတ္ထာတိ မတ္တိကာဘဏ္ဍေ. ကုဏ္ဍိကာတိ အယောကုဏ္ဍိကာ စေဝ တမ္ဗလောဟကုဏ္ဍိကာ စ. ဘာဇနီယကောဋ္ဌာသမေဝ ဘဇတီတိ ဘာဇနီယပက္ခမေဝ သေဝတိ၊ န တု ဂရုဘဏ္ဍန္တိ အတ္ထော. ကဉ္စနကော ပန ဂရုဘဏ္ဍမေဝါတိ အဓိပ္ပါယော. ဣတရန္တိ ဂရုဘဏ္ဍံ.

ဒုဗ္ဗလသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၂. ပရိဏာမနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဒွါဒသမေ န ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထိ.

ပရိဏာမနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သဟဓမ္မိကဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.