ပါစိတ္တိယကဏ္ဍံ

၁. မုသာဝါဒဝဂ္ဂေါ

၁. မုသာဝါဒသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေတိ ဧတ္ထ မုသာတိ အဘူတံ အတစ္ဆံ ဝတ္ထု၊ ဝါဒေါတိ တဿ ဘူတတော တစ္ဆတော ဝိညာပနံ၊ သမ္ပဇာနဿ မုသာဝါဒေါ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေါ၊ တသ္မိံ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေ’’တိအာဒိ. သော စ ပန မုသာဝါဒေါ ပုဗ္ဗဘာဂက္ခဏေ၊ တင်္ခဏေ စ ဝိဇာနန္တဿ ဟောတိ ‘‘ပုဗ္ဗေဝဿ ဟောတိ ‘မုသာ ဘဏိဿ’န္တိ၊ ဘဏန္တဿ ဟောတိ ‘မုသာ ဘဏာမီ’’’တိ (ပါစိ. ၄) ဝုတ္တတ္တာတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေပိ ဇာနိတွာ ဝစနက္ခဏေပိ ဇာနန္တဿာ’’တိ. ဧတဉှိ ဒွယံ အင်္ဂဘူတံ၊ ဣတရံ ပန ဟောတု ဝါ၊ မာ ဝါ၊ အကာရဏမေတံ. နနု စေတံ ဘဏနမေဝ ဉာယတီတိ အာဟ ‘‘ဘဏနဉ္စ နာမာ’’တိအာဒိ. အဘူတဿာတိ အတစ္ဆဿ.

ဟတ္ထကံ သကျပုတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဟတ္ထကောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. သကျာနံ ပုတ္တောတိ သကျပုတ္တော. ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ သကျကုလတော အသီတိ ပုရိသသဟဿာနိ ပဗ္ဗဇိံသု၊ တေသံ သော အညတရော. အဝဇာနိတွာ ပဋိဇာနနာဒိဝတ္ထုသ္မိန္တိ ဧတ္ထ အဝဇာနိတွာ ပဋိဇာနနံ နာမ တိတ္ထိယေဟိ သဒ္ဓိံ ကထေန္တော အတ္တနော ဝါဒေ ကဉ္စိ ဒေါသံ သလ္လက္ခေန္တော ‘‘နာယံ မမ ဝါဒေါ’’တိ အဝဇာနိတွာ ပုန ကထေန္တော ကထေန္တော နိဒ္ဒေါသတံ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘မမေဝ အယံ ဝါဒေါ’’တိ ပဋိဇာနာတိ. အာဒိသဒ္ဒေန ပဋိဇာနိတွာ အဝဇာနနံ၊ အညေနညံ ပဋိစရဏံ၊ သမ္ပဇာနမုသာဘာသနံ၊ သင်္ကေတံ ကတွာ ဝိသံဝါဒကရဏဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. ဣဒါနိ အာပတ္တိဘေဒဒဿနတ္ထံ ‘‘ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာရောစနတ္ထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

အနုပဓာရေတွာ သဟသာ ဘဏန္တဿာတိ အဝီမံသိတွာ ဝေဂေန ဒိဋ္ဌမ္ပိ ‘‘အဒိဋ္ဌံ မေ’’တိအာဒိနာ ဘဏန္တဿ. ‘‘အညံ ဘဏိဿာမီ’’တိ အညံ ဘဏန္တဿာတိ ယော မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ ပက္ခလန္တော ‘‘စီဝရ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘စီရ’’န္တိအာဒီနိ ဘဏတိ၊ အယံ ‘‘အညံ ဘဏိဿာမီ’’တိ အညံ ဘဏတိ နာမ. ယော ပန သာမဏေရေန ‘‘အပိ၊ ဘန္တေ၊ မယှံ ဥပဇ္ဈာယံ ပဿိတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တော ကေဠိံ ကုရုမာနော ‘‘တဝ ဥပဇ္ဈာယော ဒါရုသကဋံ ယောဇေတွာ ဂတော ဘဝိဿတီ’’တိ ဝါ သိင်္ဂါလသဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ကဿာယံ သဒ္ဒေါ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘မာတုယာ တေ ယာနေန ဂစ္ဆန္တိယာ ကဒ္ဒမေ လဂ္ဂစက္ကံ ဥဒ္ဓရန္တာနံ အယံ သဒ္ဒေါ’’တိ ဝါ ဧဝံ နေဝ ဒဝါ၊ န ရဝါ အညံ ဘဏတိ၊ သော အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိယေဝ. အညာ ပူရဏကထာ နာမ ဟောတိ – ဧကော ဂါမေ ထောကံ တေလံ လဘိတွာ ဝိဟာရံ အာဂတော သာမဏေရံ ဘဏတိ ‘‘တွံ အဇ္ဇ ကုဟိံ ဂတော၊ ဂါမော ဧကတေလော အဟောသီ’’တိ ဝါ၊ ပစ္ဆိကာယ ဌပိတံ ပူဝခဏ္ဍံ လဘိတွာ ‘‘အဇ္ဇ ဂါမေ ပစ္ဆိကာဟိ ပူဝေ စာရေသု’’န္တိ ဝါ၊ အယံ မုသာဝါဒေါဝ ဟောတိ. ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရတာတိ ဝိသံ ဝါဒေန္တိ ဧတေနာတိ ဝိသံဝါဒနံ၊ ဝဉ္စနာဓိပ္ပါယဝသပ္ပဝတ္တံ စိတ္တံ၊ တဿ ပုရေက္ခာရတာ ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရတာ၊ ဝိသံဝါဒနစိတ္တဿ ပုရတော ကရဏန္တိ အတ္ထော.

မုသာဝါဒသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဩမသဝါဒသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဩမသဝါဒေတိ ခုံသနဂရဟဏဝစနေ. ယသ္မာ ပန တံ နေဝ ကဏ္ဏသုခံ၊ န ဟဒယသုခံ၊ တသ္မာ တေန ကဏ္ဏဉ္စေဝ ဟဒယဉ္စ ဝိဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘ဩဝိဇ္ဈနဝစနေ’’တိ၊ ဇာတိအာဒီဟိ ဃဋေတွာ ဝစနေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဇာတိနာမာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဇာတိ နာမ ဗြာဟ္မဏာဒိ ဥက္ကဋ္ဌာ စေဝ စဏ္ဍာလာဒိ ဟီနာ စ ဇာတိ. နာမံ နာမ အဝကဏ္ဏကာဒိ ဟီနဉ္စေဝ ဗုဒ္ဓရက္ခိတာဒိ ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ နာမံ. ဂေါတ္တံ နာမ ကောသိယာဒိ ဟီနဉ္စေဝ ဂေါတမာဒိ ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ ဂေါတ္တံ. ကမ္မံ နာမ ပုပ္ဖဆဍ္ဍကာဒိ ဟီနဉ္စေဝ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိ ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ ကမ္မံ. သိပ္ပံ နာမ နဠကာရာဒိ ဟီနဉ္စေဝ မုဒ္ဒါဂဏနာဒိ ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ သိပ္ပံ. အာဗာဓော နာမ သဗ္ဗောပိ ရောဂေါ ဟီနောယေဝ. အထ ဝါ မဓုမေဟော ဥက္ကဋ္ဌော၊ သေသော ဟီနောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. လိင်္ဂံ နာမ အတိဒီဃာဒိ ဟီနဉ္စေဝ နာတိဒီဃာဒိ ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ လိင်္ဂံ. ကိလေသော နာမ ရာဂါဒိကော သဗ္ဗောပိ ကိလေသော. အာပတ္တိ နာမ သောတာပတ္တာဒိကာ ဥက္ကဋ္ဌာ စေဝ ပါရာဇိကာဒိ အနုက္ကဋ္ဌာ စ အာပတ္တိ. အက္ကောသော နာမ ‘‘ဩဋ္ဌောသီ’’တိအာဒိကော ဟီနော စေဝ ‘‘ပဏ္ဍိတောသီ’’တိအာဒိကော (ပါစိ. ၁၅) ဥက္ကဋ္ဌော စ အက္ကောသော.

ယထာ တထာတိ ပါဠိအာဂတာနာဂတပဒါနံ ယေန ကေနစိ အာကာရေန. ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ ဌပေတွာ ဘိက္ခုံ ဘိက္ခုနိအာဒယော သဗ္ဗေ သတ္တာ အနုပသမ္ပန္နဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ အာဟ ‘‘ဣဓ စာ’’တိအာဒိ. ဒဝကမျတာ နာမ ကေဠိဟသာဓိပ္ပါယတာ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဥပသမ္ပန္နာနုပသမ္ပန္နေသု စေဝ ပါဠိအာဂတာနာဂတပဒေသု စာတိ သဗ္ဗတ္ထ. အတ္ထဓမ္မအနုသာသနိပုရေက္ခာရာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘စဏ္ဍာလောသီ’’တိအာဒိကာယ ပါဠိယာ အတ္ထံ ဝဏ္ဏေန္တော အတ္ထပုရေက္ခာရော နာမ. ပါဠိံ ဝါစေန္တော ဓမ္မပုရေက္ခာရော နာမ. အနုသိဋ္ဌိယံ ဌတွာ ‘‘ဣဒါနိပိ စဏ္ဍာလောသိ၊ ပါပံ မာ အကာသိ. မာ တမောတမပရာယဏော အဟောသီ’’တိအာဒိနာ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၃၅) နယေန ကထေန္တော အနုသာသနိပုရေက္ခာရော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဩမသဝါဒသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ပေသုညသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဘိက္ခုပေသုညေတိ ပိသတီတိ ပိသုဏာ၊ ယာယ ဝါစာယ သမဂ္ဂေ သတ္တေ အဝယဝဘူတေ ဝဂ္ဂေ ဘိန္နေ ကရောတိ၊ သာ ဝါစာ ပိသုဏာ၊ ပိသုဏာ ဧဝ ပေသုညံ၊ တာယ ဝါစာယ သမန္နာဂတော ပိသုဏော၊ တဿ ကမ္မံ ပေသုညံ၊ ဘိက္ခုဿ ပေသုညံ ဘိက္ခုပေသုညံ၊ တသ္မိံ ဘိက္ခုပေသုညေ၊ ဘိက္ခုတော သုတွာ ဘိက္ခုနာ၊ ဘိက္ခုဿ ဝါ ဥပသံဟဋပေသုညေတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဇာတိအာဒီဟီ’’တိအာဒိ. တဉ္စ ခေါ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ ဥပသံဟရတီတိ အာဟ ‘‘ဘိက္ခုနော ပိယကမျတာယ ဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဘိက္ခုနော ပိယကမျတာယာတိ ယဿ တံ ဘာသတိ၊ တဿ ဘိက္ခုနော ‘‘ဧဝမဟံ ဧတဿ ပိယော ဘဝိဿာမီ’’တိ အတ္တနော ပိယဘာဝံ ပတ္ထယမာနတာယ. ဘေဒါဓိပ္ပါယေနာတိ ‘‘ဧဝမယံ တေန သဒ္ဓိံ ဘိဇ္ဇိဿတီ’’တိ ပရဿ ပရေန ဘေဒံ ဣစ္ဆန္တေန. အထ ဝါ ပိယသုညကရဏတော ပေသုညံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၃၆) နိရုတ္တိနယေန၊ ယာယ ဝါစာယ ယဿ တံ ဘာသတိ၊ တဿ ဟဒယေ အတ္တနော ပိယဘာဝံ၊ ပရဿ စ သုညဘာဝံ ကရောတိ၊ သာ ဝါစာ၊ ‘‘ဘိက္ခုဿ ပေသုညံ ဘိက္ခုပေသုည’’န္တိအာဒိနာ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘ဇာတိအာဒီဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန.

ပါဠိမုတ္တကအက္ကောသူပသံဟာရေတိ ‘‘စောရောသီ’’တိအာဒိနာ အက္ကောသဿ ဥပသံဟာရေ. ‘‘အနက္ကောသဝတ္ထုဘူတံ ပန ပေသုညကရံ တဿ ကိရိယံ၊ ဝစနံ ဝါ ပိယကမျတာယ ဥပသံဟရန္တဿ ကိဉ္စာပိ ဣမိနာ သိက္ခာပဒေန အာပတ္တိ န ဒိဿတိ၊ တထာပိ ဒုက္ကဋေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၃၆) ဝဒန္တိ. ပါပဂရဟိတာယ ဝဒန္တဿာတိ ဧကံ အက္ကောသန္တံ၊ ဧကဉ္စ ခမန္တံ ဒိသွာ ‘‘အဟော နိလ္လဇ္ဇော၊ ဤဒိသမ္ပိ နာမ ဘဝန္တံ ပုန ဝတ္တဗ္ဗံ မညိဿတီ’’တိ ဧဝံ ကေဝလံ ပါပဂရဟိတာယ ဘဏန္တဿ.

ပေသုညသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ပဒသော ဓမ္မံ ဝါစေယျာတိ ဧကတော ပဒံ ပဒံ ဓမ္မံ ဝါစေယျ၊ ကောဋ္ဌာသံ ကောဋ္ဌာသံ ဝါစေယျာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ န ကေဝလံ တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရုဠှဓမ္မံယေဝ ပဒသော ဝါစေန္တဿ အာပတ္တိ၊ တသ္မာ ‘‘သင်္ဂီတိတ္တယံ အနာရုဠှမ္ပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၄၅) သီလူပဒေသ ဓုတင်္ဂပဉှအာရမ္မဏကထာ ဗုဒ္ဓိကဒဏ္ဍကညာဏဝတ္ထုအသုဘကထာဒီနံ ဂဟဏံ. မေဏ္ဍကမိလိန္ဒပဉှေသု ထေရဿ သကပ္ပဋိဘာနေ အနာပတ္တိ. ယံ ရညော သညာပနတ္ထံ အာဟရိတွာ ဝုတ္တံ၊ တတ္ထ အာပတ္တိ. ဝဏ္ဏပိဋကအင်္ဂုလိမာလပိဋကရဋ္ဌပါလဂဇ္ဇိတအာဠဝကဂဇ္ဇိတဂူဠှမဂ္ဂဂူဠှဝေဿန္တရဂူဠှဝိနယဝေဒလ္လပိဋကာဒီနိ ပန အဗုဒ္ဓဝစနာနိယေဝ.

ယသ္မာ ပန တံ ပဒံ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ၊ တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဒါနုပဒအနွက္ခရာနုဗျဉ္ဇနေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပဒန္တိ ဧကော ဂါထာပါဒေါ အဓိပ္ပေတော. အနုပဒန္တိ ဒုတိယပါဒေါ. အနွက္ခရန္တိ ဧကေကံ အက္ခရံ. အနုဗျဉ္ဇနန္တိ ပုရိမဗျဉ္ဇနေန သဒိသံ ပစ္ဆာဗျဉ္ဇနံ. ယံ ကိဉ္စိ ဝါ ဧကံ အက္ခရံ အနွက္ခရံ. အက္ခရသမူဟော အနုဗျဉ္ဇနံ. အက္ခရာနုဗျဉ္ဇနသမူဟော ပဒံ. ပဌမံ ပဒံ ပဒမေဝ၊ ဒုတိယံ အနုပဒန္တိ ဧဝမေတ္ထ နာနာကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတေသု ပဒါဒီသု ယံ ကဉ္စိ ကောဋ္ဌာသံ ဘိက္ခုဉ္စ ဘိက္ခုနိဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသပုဂ္ဂလေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဘဏန္တဿ ပဒါဒိဂဏနာယ ပါစိတ္တိယန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

ဧတ္ထ ဂါထာဗန္ဓေသု (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၄၅) တာဝ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၊ ၂) ဧကမေကံ ပဒံ သာမဏေရေန သဒ္ဓိံ ဧကတော အာရဘိတွာ ဧကတောယေဝ နိဋ္ဌာပေန္တဿ ပဒဂဏနာယ ပါစိတ္တိယံ. ထေရေန ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တေ တံ ပဒံ အပါပုဏိတွာ ‘‘မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ’’တိ ဝစနကာလေ ပတ္တေန သာမဏေရေန ဧကတော ဘဏန္တဿ အနုပဒဂဏနာယ. ‘‘ရူပံ အနိစ္စ’’န္တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၃၅၃၊ ၃၅၆) ဝစနကာလေ တေန သဒ္ဓိံ ‘‘ရူ’’ ကာရမတ္တမေဝ ဝါစေန္တဿ အနွက္ခရဂဏနာယ. ဧသ နယော ဂါထာဗန္ဓေပိ. ‘‘ရူပံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနိစ္စံ၊ ဝေဒနာ အနိစ္စာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၅၃၊ ၃၅၆) ဣမံ သုတ္တံ ဝါစယမာနော ထေရေန ‘‘ရူပံ အနိစ္စ’’န္တိ ဝုစ္စမာနေ သာမဏေရော သီဃပညတာယ ‘‘ဝေဒနာ အနိစ္စာ’’တိ ဣမံ အနိစ္စပဒံ ထေရဿ ‘‘ရူပံ အနိစ္စ’’န္တိ ဧတေန အနိစ္စပဒေန သဒ္ဓိံ ဧကတော ဘဏန္တော ဝါစံ နိစ္ဆာရေတိ၊ ဧဝံ ဝါစေန္တဿ အနုဗျဉ္ဇနဂဏနာယ ပါစိတ္တိယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

တိကပါစိတ္တိယန္တိ အနုပသမ္ပန္နေ အနုပသမ္ပန္နသညိဝေမတိကဥပသမ္ပန္နသညီနံ ဝသေန တီဏိ ပါစိတ္တိယာနိ. အနုပသမ္ပန္နေန သဒ္ဓိံ ဧကတော ဥဒ္ဒေသဂ္ဂဟဏေ ဧကတော ဘဏန္တဿ အနာပတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧသ နယော ‘‘သဇ္ဈာယကရဏေ၊ တဿ သန္တိကေ ဥဒ္ဒေသဂ္ဂဟဏေ’’တိ ဧတ္ထာပိ. တတြာယံ ဝိနိစ္ဆယော – ဥပသမ္ပန္နော စ အနုပသမ္ပန္နော စ နိသီဒိတွာ ဥဒ္ဒိသာပေန္တိ. အာစရိယော ‘‘နိသိန္နာနံ ဘဏာမီ’’တိ တေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဝဒတိ၊ အာစရိယဿေဝ အာပတ္တိ. အနုပသမ္ပန္နေန သဒ္ဓိံ ဂဏှန္တဿ အနာပတ္တိ. ဒွေပိ ဌိတာ ဂဏှန္တိ၊ ဧသေဝ နယော. ဒဟရဘိက္ခု နိသိန္နော၊ သာမဏေရော ဌိတော၊ ‘‘နိသိန္နဿ ဘဏာမီ’’တိ ဘဏတော အနာပတ္တိ. သစေ ဒဟရော တိဋ္ဌတိ၊ ဣတရော နိသီဒတိ၊ ‘‘ဌိတဿ ဘဏာမီ’’တိ ဘဏတောပိ အနာပတ္တိ. သစေ ဗဟူနံ ဘိက္ခူနံ အန္တရေ ဧကော သာမဏေရော နိသိန္နော ဟောတိ၊ တသ္မိံ နိသိန္နေ ပဒသော ဓမ္မံ ဝါစေန္တဿ အစိတ္တကာ အာပတ္တိ. သစေ သာမဏေရော ဥပစာရံ မုဉ္စိတွာ ဌိတော ဝါ နိသိန္နော ဝါ ဟောတိ၊ ယေသံ ဝါစေတိ၊ တေသု အပရိယာပန္နတ္တာ ဧကေန ဒိသာဘာဂေန ပလာယနကဂန္ထံ နာမ ဂဏှာတီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ၊ တသ္မာ အနာပတ္တိ.

သဇ္ဈာယကရဏေတိ အနုပသမ္ပန္နေန သဒ္ဓိံ ဧကတော သဇ္ဈာယကရဏေ. တဿ သန္တိကေ ဥဒ္ဒေသဂ္ဂဟဏေတိ အနုပသမ္ပန္နဿ သန္တိကေ ဥဒ္ဒေသဂ္ဂဟဏေ. ယေဘုယျေန ပဂုဏဂန္ထံ ဘဏန္တဿာတိ သစေ ဧကဂါထာယ ဧကော ပါဒေါ နာဂစ္ဆတိ၊ အဝသေသာ အာဂစ္ဆန္တိ၊ အယံ ယေဘုယျေန ပဂုဏဂန္ထော နာမ. ဧတေန နယေန သုတ္တေပိ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ တံ ဘဏန္တဿ. ဩသာရေန္တဿ စာတိ ပရိသာမဇ္ဈေ သုတ္တံ ဥစ္စာရေန္တဿ စ.

ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. ပဌမသဟသေယျသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဣဓ ‘‘ဘိက္ခုံ ဌပေတွာ အဝသေသော အနုပသမ္ပန္နော နာမာ’’တိ (ပါစိ. ၅၂) ဝစနတော တိရစ္ဆာနဂတောပိ အနုပသမ္ပန္နောယေဝ၊ သော စ ခေါ န သဗ္ဗော၊ မေထုနဓမ္မာပတ္တိယာ ဝတ္ထုဘူတောဝါတိ အာဟ ‘‘အန္တမသော’’တိအာဒိ. တဿ စ ပရိစ္ဆေဒေါ မေထုနဓမ္မာပတ္တိယာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒိရတ္တတိရတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဒိရတ္တဝစနေန န ကောစိ ဝိသေသတ္ထော လဗ္ဘတိ၊ ကေဝလံ လောကဝေါဟာရဝသေန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာယ၊ မုခါရုဠှတာယ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒွိန္နံ ဝါ တိဏ္ဏံ ဝါ ရတ္တီနန္တိ ပန ဝစနတ္ထမတ္တဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ နိရန္တရတိရတ္တဒဿနတ္ထံ ဝါ ဒိရတ္တဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဟသေယျန္တိ ဧကတော သေယျံ. သေယျာတိ စ ကာယပ္ပသာရဏသင်္ခါတံ သယနမ္ပိ ဝုစ္စတိ ‘‘သယနံ သေယျာ’’တိ ကတွာ၊ ယသ္မိံ သေနာသနေ သယန္တိ၊ တမ္ပိ ‘‘သယန္တိ ဧတ္ထာတိ သေယျာ’’တိ ကတွာ. တဒုဘယမ္ပိ ဣဓ သာမညေန၊ ဧကသေသနယေန ဝါ ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗစ္ဆန္နပရိစ္ဆန္နေ’’တိအာဒိ.

တတ္ထ ယံ သေနာသနံ ဥပရိ ပဉ္စဟိ ဆဒနေဟိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၅၁)၊ အညေန ဝါ ကေနစိ အန္တမသော ဝတ္ထေနာပိ သဗ္ဗမေဝ ပရိစ္ဆန္နံ၊ ဘူမိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဆဒနံ အာဟစ္စ၊ အနာဟစ္စာပိ ဝါ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိယာယေန ဒိယဍ္ဎဟတ္ထုဗ္ဗေဓေန ပါကာရေန ဝါ အညေန ဝါ ကေနစိ အန္တမသော ဝတ္ထေနာပိ ပရိက္ခိတ္တံ၊ ဣဒံ သဗ္ဗစ္ဆန္နသဗ္ဗပရိစ္ဆန္နံ နာမ. ယဿ ပန ဥပရိ ဗဟုတရံ ဌာနံ ဆန္နံ၊ အပ္ပံ အစ္ဆန္နံ၊ သမန္တတော စ ဗဟုတရံ ပရိက္ခိတ္တံ၊ အပ္ပံ အပရိက္ခိတ္တံ၊ ဣဒံ ယေဘုယျေန ဆန္နံ ယေဘုယျေန ပရိစ္ဆန္နံ နာမ. တသ္မိံ သဗ္ဗစ္ဆန္နပရိစ္ဆန္နေ၊ ယေဘုယျေန ဆန္နပရိစ္ဆန္နေ ဝါ.

ဝိဒဟေယျာတိ ကရေယျ၊ တဉ္စ ခေါ အတ္ထတော သမ္ပာဒနန္တိ အာဟ ‘‘သမ္ပာဒေယျာ’’တိ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော ‘‘သေနာသနသင်္ခါတံ သေယျံ ပဝိသိတွာ ကာယပ္ပသာရဏသင်္ခါတံ သေယျံ ကပ္ပေယျ ဝိဒဟေယျ သမ္ပာဒေယျာ’’တိ. ဒိယဍ္ဎဟတ္ထုဗ္ဗေဓော ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန ဂဟေတဗ္ဗော. ဧကူပစာရောတိ ဝလဉ္ဇနဒွါရဿ ဧကတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သတဂဗ္ဘံ ဝါ စတုသာလံ ဧကူပစာရံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ဝါတိ ပုရိမပုရိမဒိဝသေ ယတ္ထ ဝုဋ္ဌံ၊ တသ္မိံယေဝ သေနာသနေ ဝါ. အညတ္ထ ဝါ တာဒိသေတိ ယထာဝုတ္တလက္ခဏေန သမန္နာဂတေ အညသ္မိံ ပုဗ္ဗေ အဝုဋ္ဌသေနာသနေ ဝါ. တေန ဝါတိ ယေန သဟ ပုရိမပုရိမဒိဝသေ ဝုဋ္ဌံ၊ တေန ဝါ. အညေန ဝါတိ ယေန သဟ ပုရိမပုရိမသ္မိံ ဒိဝသေ ဝုဋ္ဌံ၊ တတော အညေန ဝါ. သင်္ခေပေါတိ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာ. ယဒိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရော ကထံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဝိတ္ထာရော ပနာ’’တိအာဒိ.

ဥပဍ္ဎစ္ဆန္နပရိစ္ဆန္နာဒီသူတိ အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘သဗ္ဗစ္ဆန္နေ စူဠကပရိစ္ဆန္နေ ဒုက္ကဋံ၊ ယေဘုယျေန ဆန္နေ စူဠကပရိစ္ဆန္နေ ဒုက္ကဋံ၊ သဗ္ဗပရိစ္ဆန္နေ စူဠကစ္ဆန္နေ ဒုက္ကဋံ၊ ယေဘုယျေန ပရိစ္ဆန္နေ စူဠကစ္ဆန္နေ ဒုက္ကဋ’’န္တိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၅၃) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာနံ ဂဟဏံ. တတိယာယ ရတ္တိယာ ပုရာရုဏာ နိက္ခမိတွာ ပုန ဝသန္တဿာတိ တတိယာယ ရတ္တိယာ အရုဏတော ပုရေတရမေဝ နိက္ခမိတွာ အရုဏံ ဗဟိ ဥဋ္ဌာပေတွာ စတုတ္ထဒိဝသေ အတ္ထင်္ဂတေ သူရိယေ ပုန ဝသန္တဿ. သဗ္ဗစ္ဆန္နသဗ္ဗာပရိစ္ဆန္နာဒီသူတိ ဧတ္ထ ပန အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘သဗ္ဗပရိစ္ဆန္နေ သဗ္ဗအစ္ဆန္နေ၊ ယေဘုယျေန အစ္ဆန္နေ ယေဘုယျေန အပရိစ္ဆန္နေ’’တိ (ပါစိ. ၅၄) ပါဠိယံ အာဂတာနံ၊ ‘‘ဥပဍ္ဎစ္ဆန္နေ စူဠကပရိစ္ဆန္နေ အနာပတ္တိ၊ ဥပဍ္ဎပရိစ္ဆန္နေ စူဠကစ္ဆန္နေ အနာပတ္တိ၊ စူဠကစ္ဆန္နေ စူဠကပရိစ္ဆန္နေ အနာပတ္တီ’’တိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၅၃) အဋ္ဌကထာယံ အာဂတာနဉ္စ ဂဟဏံ.

ပဌမသဟသေယျသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. ဒုတိယသဟသေယျသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

မနုဿိတ္ထိယာတိ ဇီဝမာနကမနုဿိတ္ထိယာ. ‘‘မတိတ္ထီ ပန ကိဉ္စာပိ ပါရာဇိကဝတ္ထုဘူတာ၊ အနုပါဒိန္နပက္ခေ ပန ဌိတတ္တာ သဟသေယျာပတ္တိံ န ကရောတီ’’တိ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၅၅) ဝဒန္တိ. အဒိဿမာနရူပါဟိ ပန ယက္ခိပေတီဟိ၊ မေထုနဿ အဝတ္ထုဘူတာယ စ တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထိယာ အနာပတ္တိ. ပဌမဒိဝသေပီတိ ပဌမသ္မိံ ဝိယ သိက္ခာပဒေ န စတုတ္ထေယေဝ ဒိဝသေ၊ အထ ခေါ ဣဓ ပဌမဒိဝသေပီတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ဣဓ ဒိဝသပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. အင်္ဂေသု ပန ပါစိတ္တိယဝတ္ထုကသေနာသနံ၊ တတ္ထ မာတုဂါမေန သဟ နိပဇ္ဇနံ၊ သူရိယတ္ထင်္ဂမနန္တိ တီဏိ အင်္ဂါနီတိ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဒုတိယသဟသေယျသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. ဓမ္မဒေသနာသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဆပ္ပဉ္စဝါစာဟီတိ ဆဟိ ပဉ္စဟိ ဝါစာဟိ. ဝါစာပရိစ္ဆေဒေါ ပနေတ္ထ ကထံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တရိ ဆပ္ပဉ္စဝါစာဟီ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သုတ္တေ၊ အဋ္ဌကထာယဉ္စ. သစေ အဋ္ဌကထံ၊ ဓမ္မပဒံ၊ ဇာတကာဒိဝတ္ထုံ ဝါ ကထေတုကာမော ဟောတိ၊ ဆပ္ပဒမတ္တမေဝ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ပါဠိယာ သဒ္ဓိံ ကထေန္တေန ဧကံ ပဒံ ပါဠိတော၊ ပဉ္စ အဋ္ဌကထာတောတိ ဧဝံ ဆ ပဒါနိ အနတိက္ကမိတွာဝ ကထေတဗ္ဗော. ပုရိသေနာတိ မနုဿပုရိသေန. တေနာဟ ‘‘မနုဿဝိဂ္ဂဟံ ဂဟေတွာ ပနာ’’တိအာဒိ.

တိကပါစိတ္တိယန္တိ မာတုဂါမေ မာတုဂါမသညိဝေမတိကအမာတုဂါမသညီနံ ဝသေန တီဏိ ပါစိတ္တိယာနိ. အညဿ ဝါ မာတုဂါမဿာတိ ဧကဿ မာတုဂါမဿ ဒေသေတွာ နိသိန္နေ ပုန အာဂတဿ အညဿ မာတုဂါမဿ၊ ဧဝံ ပန ဧကာသနေ နိသိန္နေန မာတုဂါမသတဿာပိ ဒေသေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ဝိညုမနုဿိတ္ထိယာ’’တိ ဝစနတော အဝိညိတ္ထိယာပိ ဒေသယတော အနာပတ္တိ. ဣရိယာပထပရိဝတ္တာဘာဝေါတိ အတ္တနော ဝါ မာတုဂါမဿ ဝါ ဣရိယာပထပရိဝတ္တာဘာဝေါ. ကပ္ပိယကာရကဿာဘာဝေါတိ ဝိညုဿ ကပ္ပိယကာရကဿာဘာဝေါ၊ ဒုတိယာနိယတေ ဝုတ္တလက္ခဏဿ မနုဿဿ အဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိရိယာကိရိယန္တိ ဧတ္ထ ဥတ္တရိ ဆပ္ပဉ္စဝါစာဟိ ဓမ္မဒေသနာ ကိရိယာ၊ ကပ္ပိယကာရကဿ အဂ္ဂဟဏံ အကိရိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဓမ္မဒေသနာသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ဘူတာရောစနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

နိပ္ပရိယာယေနာတိ ‘‘ပဌမံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိ’’န္တိအာဒိနာ (ပါစိ. ၇၁) ဥဇုကမေဝ. ပရိယာယေန အာရောစိတန္တိ ‘‘ယော တေ ဝိဟာရေ ဝသိ၊ သော ဘိက္ခု ပဌမံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိ၊ သမာပဇ္ဇတိ၊ သမာပန္နော’’တိအာဒိနာ (ပါစိ. ၇၅) အညာပဒေသေန ဘဏိတံ. ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၇၇)၊ ပန အန္တရာ ဝါ အတိကဍ္ဎိယမာနေန ဥပသမ္ပန္နဿ ဘူတံ အာရောစေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနတိကဍ္ဎိယမာနေနာပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၇၇) တထာရူပေ ကာရဏေ သတိ အာရောစေတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. တေနေဝ အညတရေန ဒဟရဘိက္ခုနာ ဥပဝဒိတော အညတရော ထေရော ‘‘အာဝုသော၊ ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယ ဝါယာမံ မာ အကာသိ၊ ခီဏာသဝေါ တယာ ဥပဝဒိတော’’တိ အာဟ. ထေရေန စ ‘‘အတ္ထိ တေ၊ အာဝုသော၊ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပတိဋ္ဌာ’’တိ ပုဋ္ဌော ဒဟရဘိက္ခု ‘‘အာမ၊ ဘန္တေ၊ သောတာပန္နော အာဟ’’န္တိ အဝေါစ. ‘‘ကာရကော အယ’’န္တိ ဉတွာပိ ပဋိပတ္တိယာ အမောဃဘာဝဒဿနေန သမုတ္တေဇနာယ၊ သမ္ပဟံသနာယ စ အရိယာ အတ္တာနံ ပကာသေန္တိယေဝ. တေနာဟ ‘‘တထာရူပေ ကာရဏေ သတိ ဥပသမ္ပန္နဿ အာရောစယတော’’တိ. သုတပရိယတ္တိသီလဂုဏံ ပန အနုပသမ္ပန္နဿပိ အာရောစေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကသ္မာ န ဣဓ ဥမ္မတ္တကာဒယော ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. အာဒိသဒ္ဒေန ခိတ္တစိတ္တဝေဒနာဋ္ဋာနံ ဂဟဏံ. တသ္မိံ သတီတိ ဥမ္မတ္တကာဒိဘာဝေ သတိ. ဣဓ န ဂဟိတာတိ ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ ပဒဘာဇနိယံ န ဂဟိတာ. အစိတ္တကန္တိ ပဏ္ဏတ္တိဇာနနစိတ္တာဘာဝေန အစိတ္တကံ. ကုသလာဗျာကတစိတ္တေဟိ ဒွိစိတ္တ’’န္တိ ဣဒံ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန အရိယပုဂ္ဂလေယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ ပဏ္ဏတ္တိံ အဇာနန္တာ ဈာနလာဘိနော ပုထုဇ္ဇနာ ဝတ္ထုမှိ လောဘဝသေန အကုသလစိတ္တေနာပိ န အာရောစေန္တီတိ. ဒုက္ခဝေဒနာယ ဝါ အဘာဝတော ‘‘ဒွိဝေဒန’’န္တိ ဣမဿ အနုရူပံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဘူတာရောစနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ဒုဋ္ဌုလ္လာရောစနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဒွိန္နံ ‘အာပတ္တိက္ခန္ဓာနန္တိ ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသသင်္ခါတာနံ ဒွိန္နံ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ. အာယတိံ သံဝရတ္ထာယာတိ ‘‘ဧဝမေသ ပရေသု ဟိရောတ္တပ္ပေနာပိ အာယတိံ သံဝရံ အာပဇ္ဇိဿတီ’’တိ အာယတိံ သံဝရတ္ထာယ. အာပတ္တီနဉ္စ ကုလာနဉ္စ ပရိယန္တံ ကတွာ ဝါ အကတွာ ဝါတိ ‘‘ဧတ္တကာ အာပတ္တိယော အာရောစေတဗ္ဗာ၊ ဧတ္တကေသု ကုလေသု အာရောစေတဗ္ဗာ’’တိ ဧဝံ အာပတ္တီနဉ္စ ကုလာနဉ္စ ပရိယန္တံ ကတွာ ဝါ အကတွာ ဝါ.

အဒုဋ္ဌုလ္လာယာတိ ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသံ ဌပေတွာ အဝသေသပဉ္စာပတ္တိက္ခန္ဓသင်္ခါတာယ အဒုဋ္ဌုလ္လာယ အာပတ္တိယာ. အဝသေသေ ဆ အာပတ္တိက္ခန္ဓေတိ သံဃာဒိသေသဝဇ္ဇိတေ သေသေ ဆ အာပတ္တိက္ခန္ဓေ. ပုရိမပဉ္စသိက္ခာပဒဝီတိက္ကမသင်္ခါတံ ဒုဋ္ဌုလ္လန္တိ ပါဏာတိပါတဝေရမဏိအာဒိကဿ အာဒိတော ပဉ္စသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမသင်္ခါတံ ဒုဋ္ဌုလ္လံ. ဣတရံ အဒုဋ္ဌုလ္လံ ဝါ အဇ္ဈာစာရန္တိ တတော အညံ ဝိကာလဘောဇနာဒိကပဉ္စကံ၊ သုက္ကဝိသဋ္ဌိကာယသံသဂ္ဂဒုဋ္ဌုလ္လအတ္တကာမဉ္စေတိ အဒုဋ္ဌုလ္လံ ဝါ အဇ္ဈာစာရံ. ဝတ္ထုမတ္တန္တိ ‘‘အယံ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိံ အာပန္နော၊ ဒုဋ္ဌုလ္လံ၊ အတ္တကာမံ၊ ကာယသံသဂ္ဂံ အာပန္နော’’တိ ဧဝံ ဝတ္ထုမတ္တံ ဝါ အာရောစေန္တဿ. အာပတ္တိမတ္တန္တိ ‘‘အယံ ပါရာဇိကံ အာပန္နော၊ သံဃာဒိသေသံ၊ ထုလ္လစ္စယံ၊ ပါစိတ္တိယံ၊ ပါဋိဒေသနီယံ၊ ဒုက္ကဋံ၊ ဒုဗ္ဘာသိတံ အာပန္နော’’တိ ဧဝံ အာပတ္တိမတ္တံ ဝါ အာရောစေန္တဿ. ဝုတ္တလက္ခဏဿာတိ ‘‘ပါရာဇိကံ အနဇ္ဈာပန္နဿာ’’တိ ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဒုဋ္ဌုလ္လာရောစနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဧဝံ ဝုတ္တလက္ခဏဿ. သဝတ္ထုကောတိ ဝတ္ထုနာ သဟ ဃဋိတော.

ဒုဋ္ဌုလ္လာရောစနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ပထဝီခဏနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ပါသာဏသက္ခရကထလမရုမ္ဗဝါလုကာဒီသူတိ ဧတ္ထ မုဋ္ဌိပ္ပမာဏတော ဥပရိ ပါသာဏာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. မုဋ္ဌိပ္ပမာဏာ သက္ခရာ. ကထလာတိ ကပါလခဏ္ဍာနိ. မရုမ္ဗာတိ ကဋသက္ခရာ. ဝါလုကာ ဝါလိကာယေဝ. အညတရဿ တတိယဘာဂေါ ဟောတီတိ တတိယော ဘာဂေါ ဟောတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယတော ပံသုံ ဝါ မတ္တိကံ ဝါ အာဟရာပေတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ ကတေ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ပံသု ဝါ မတ္တိကာ ဝါ ဧကော ပါသာဏာဒီသု အညတရော ဟောတိ၊ အယံ မိဿကပထဝီ နာမာတိ. ဩဝဋ္ဌော နာမ ဒေဝေန ဩဝဋ္ဌော (ပါစိ. ၈၆). ဝုတ္တန္တိ ပဒဘာဇနိယံ၊ သီဟဠဋ္ဌကထာယမေဝ ဝါ ဝုတ္တံ. အဓိကတရပါသာဏာဒိမိဿာတိ အဓိကတရပါသာဏာဒီဟိ မိဿာ၊ အဒဍ္ဎာပိ ဝုတ္တပ္ပမာဏတော အဓိကတရပါသာဏာဒိမိဿာတိ အဓိပ္ပါယော. ဝါ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တဝိကပ္ပတ္ထော၊ တေန ဦနကစတုမာသောဝဋ္ဌပထဝိံ သင်္ဂဏှာတိ. သုဒ္ဓပါသာဏာဒိဘေဒါယာတိ သုဒ္ဓါ ပါသာဏာ ဧတ္ထာတိ သုဒ္ဓပါသာဏာ၊ သာ အာဒိ ယဿ ဘေဒဿ သော သုဒ္ဓပါသာဏာဒိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သုဒ္ဓသက္ခရာဒီနံ ဂဟဏံ. သုဒ္ဓပါသာဏာဒိဘေဒေါ ယဿာ သာ သုဒ္ဓပါသာဏာဒိဘေဒါ၊ တာယ သုဒ္ဓပါသာဏာဒိဘေဒါယ၊ သုဒ္ဓပါသာဏာဒိပ္ပကာရာယာတိ အတ္ထော.

သယံ ခဏတီတိ ဧတ္ထ ယော အန္တမသော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေနပိ ခဏတိ၊ ဥဒကမ္ပိ ဆဍ္ဍေန္တော ဘိန္ဒတိ၊ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေနပိ ဝိလိခတိ၊ ပတ္တမ္ပိ ပစန္တော ဒဟတိ၊ သော သဗ္ဗော ခဏတိယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ခဏနဘေဒနဝိလေခနပစနာဒီဟိ ဝိကောပေတီတိ. ပတ္တံ ပစန္တေန (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၈၇) ဟိ ပုဗ္ဗေ ပက္ကဋ္ဌာနေယေဝ ပစိတဗ္ဗော. အဒဍ္ဎာယ ပထဝိယာ အဂ္ဂိံ ဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ပတ္တပစနကပါလဿ ပန ဥပရိ အဂ္ဂိံ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဒါရူနံ ဥပရိ ဌပေတိ၊ သော အဂ္ဂိ တာနိ ဒဟန္တော ဂန္တွာ ပထဝိံ ဒဟတိ၊ န ဝဋ္ဋတိ. ဣဋ္ဌကပါသာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တတြာပိ ဟိ ဣဋ္ဌကာဒီနံယေဝ ဥပရိ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကသ္မာ? တေသံ အနုပါဒါနတ္တာ. န ဟိ တာနိ အဂ္ဂိဿ ဥပါဒါနသင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. သုက္ခခါဏုရုက္ခာဒီသုပိ အဂ္ဂိံ ဒါတုံ န ဝဋ္ဋတိ. သစေ ပန ‘‘ပထဝိံ အပတ္တမေဝ နိဗ္ဗာပေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဒေတိ၊ ဝဋ္ဋတိ. ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာပေတုံ န သက္ကောတိ၊ အဝိသယတ္တာ အနာပတ္တိ. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘ခဏနဘေဒနဝိလိခနပစနာဒီဟီ’’တိ ဝုတ္တေနေဝ နယေန. နိယမေတွာတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ. ဣတရောတိ အာဏာပကော.

‘‘ပေါက္ခရဏိံ ခဏာ’’တိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၈၆) ဝဒတိ၊ ဝဋ္ဋတိ. ခတာယေဝ ပေါက္ခရဏီ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ အယံ ကပ္ပိယဝေါဟာရော. ဧသ နယော ‘‘ဝါပိံ၊ တဠာကံ၊ အာဝါဋံ ခဏာ’’တိအာဒီသုပိ. ‘‘ဣမံ ဩကာသံ ခဏ၊ ဣမသ္မိံ ဩကာသေ ပေါက္ခရဏိံ ခဏာ’’တိ ပန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ကန္ဒံ ခဏ မူလံ ခဏာ’’တိ အနိယမေတွာ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ဣမံ ဝလ္လိံ ခဏ၊ ဣမသ္မိံ ဩကာသေ ကန္ဒံ ဝါ မူလံ ဝါ ခဏာ’’တိ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ. တေနာဟ ‘‘ဩကာသံ အနိယမေတွာ။ပေ။ ဘဏန္တဿာ’’တိ. အာတပေန သုက္ခကဒ္ဒမော စ ဖလတိ၊ တတြ ယော ဟေဋ္ဌာ ပထဝိယာ အသမ္ဗဒ္ဓေါ၊ တမေဝ အပနေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧသ နယော ဂေါကဏ္ဋကေပိ. တေနာဟ ‘‘အာတပေန။ပေ။ အသမ္ဗဒ္ဓ’’န္တိ. တတ္ထ ဂေါကဏ္ဋကော (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၈၆) နာမ ဂါဝီနံ ခုရစ္ဆိန္နကဒ္ဒမော ဝုစ္စတိ. သစေ ပန ဟေဋ္ဌိမတလေန ဘူမိသမ္ဗန္ဓော၊ ဝိကောပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိတနဒိတဋန္တိ ဘိဇ္ဇိတွာ နဒိသာမန္တာ ပတိတံ ဩမကစာတုမာသံ ဩဝဋ္ဌံ နဒိတဋံ. သစေ ပန ဘိဇ္ဇိတွာ ဥဒကေယေဝ ပကတိ၊ ဒေဝေ အတိရေကစာတုမာသံ ဩဝဋ္ဌေပိ ဥဒကေယေဝ ဥဒကဿ ပတိတတ္တာ ဝဋ္ဋတိ. မဟန္တမ္ပိ နင်္ဂလစ္ဆိန္နမတ္တိကာပိဏ္ဍန္တိ မဟန္တမ္ပိ ကသိတဋ္ဌာနေ ဟေဋ္ဌာ ပထဝိယာ အသမ္ဗဒ္ဓံ နင်္ဂလစ္ဆိန္နမတ္တိကာပိဏ္ဍံ. ဧဝမာဒိသဒ္ဒေန ကူဋာသိဉ္စနယောဂ္ဂတနုကကဒ္ဒမာဒီနံ ဂဟဏံ. အသဉ္စိစ္စ ရုက္ခာဒိပဝဋ္ဋနေန ဘိန္ဒန္တဿာတိ ပါသာဏရုက္ခာဒီနိ ဝါ ပဝဋ္ဋေန္တဿ၊ ကတ္တရဒဏ္ဍေန ဝါ အာဟစ္စ အာဟစ္စ ဂစ္ဆန္တဿ ပထဝီ ဘိဇ္ဇတိ၊ သာ ‘‘တေန ဘိန္ဒိဿာမီ’’တိ ဧဝံ သဉ္စိစ္စ အဘိန္နတ္တာ အသဉ္စိစ္စ ဘိန္နာ နာမ ဟောတိ၊ ဣတိ အသဉ္စိစ္စ ရုက္ခာဒိပ္ပဝဋ္ဋနေန ဘိန္ဒန္တဿ အနာပတ္တိ. အသတိယာ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကာဒီဟိ ဝိလိခန္တဿာတိ ယော အညဝိဟိတော ကေနစိ သဒ္ဓိံ ကိဉ္စိ ကထေန္တော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ဝါ ကတ္တရယဋ္ဌိယာ ဝါ ပထဝိံ ဝိလိခန္တော တိဋ္ဌတိ၊ တဿ ဧဝံ အသတိယာ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကာဒီဟိ ဝိလိခန္တဿ အနာပတ္တိ.

ပထဝီခဏနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

မုသာဝါဒဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

၂. ဘူတဂါမဝဂ္ဂေါ

၁. ဘူတဂါမသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

‘‘ဘဝန္တီ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၉၀) ဣမိနာ ဝိရုဠှမူလေ နီလဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ ဝဍ္ဎမာနကေ တရုဏဂစ္ဆေ ဒဿေတိ. ‘‘အဟေသု’’န္တိ ဣမိနာ ပန ဝဍ္ဎိတွာ ဌိတေ မဟန္တေ ရုက္ခဂစ္ဆာဒိကေ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဇာယန္တီ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဘဝန္တီ’’တိ ဣမဿ ဝိဝရဏံ ‘‘ဇာယန္တိ ဝဍ္ဎန္တီ’’တိ၊ ‘‘အဟေသု’’န္တိ ဣမဿ ‘‘ဇာတာ ဝဍ္ဎိတာ’’တိ. ဂါမောတိ သမူဟော. ပတိဋ္ဌိတဟရိတတိဏရုက္ခာဒီနန္တိ ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌိတဿ ဟရိတတိဏဿ စေဝ ဟရိတရုက္ခာဒီနဉ္စ. အာဒိသဒ္ဒေန ဩသဓိဂစ္ဆလတာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. နိမိတ္တတ္ထေ စ ဘုမ္မံ. ယော အတ္ထော သမ္ပဇ္ဇတိ၊ တမာဟ ‘‘ဘူတဂါမပါတဗျတာယာ’’တိအာဒိနာ.

နနု စ ရုက္ခာဒယော စိတ္တရဟိတတာယ န ဇီဝါ၊ စိတ္တရဟိတတာ စ ပရိဖန္ဒာဘာဝတော၊ ဆိန္နေပိ ဝိရုဟနတော၊ ဝိသဒိသဇာတိကဘာဝတော၊ စတုယောနိယံ အပရိယာပန္နတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ဝုဍ္ဎိ ပန ပဝါဠသိလာလဝဏာနမ္ပိ ဝိဇ္ဇတီတိ န တေသံ ဇီဝဘာဝေ ကာရဏံ၊ ဝိသယဂ္ဂဟဏဉ္စ နေသံ ပရိကပ္ပနာမတ္တံ သုပနံ ဝိယ စိဉ္စာဒီနံ၊ တထာ ဒေါဟဠာဒယော၊ အထ ကသ္မာ ဘူတဂါမဿ ပါတဗျတာယ ပါစိတ္တိယံ ဣစ္ဆိတန္တိ? သမဏအသာရုပ္ပတော၊ တန္နိဿိတသတ္တာနုရက္ခဏတော စ. တေနေဝါဟ ‘‘ဇီဝသညိနော ဟိ မောဃပုရိသာ မနုဿာ ရုက္ခသ္မိ’’န္တိအာဒိ (ပါစိ. ၈၉). သာသပဗီဇကသေဝါလမ္ပီတိ သာသပဗီဇကသင်္ခါတံ သေဝါလမ္ပိ၊ သာသပသေဝါလံ၊ ဗီဇကသေဝါလမ္ပီတိ အတ္ထော. တတ္ထ သာသပသေဝါလော နာမ သာသပမတ္တော ခုဒ္ဒကသေဝါလော. ဗီဇကသေဝါလော နာမ ဥပရိ ခုဒ္ဒကပတ္တော ဟေဋ္ဌာ ခုဒ္ဒကမူလော သေဝါလော.

မူလဗီဇခန္ဓဗီဇဖဠုဗီဇအဂ္ဂဗီဇဗီဇဗီဇာနန္တိ ဧတ္ထ မူလမေဝ ဗီဇံ မူလဗီဇံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. တတ္ထ မူလဗီဇံ ဟလိဒ္ဒိအာဒိကံ. ခန္ဓဗီဇံ အဿတ္ထာဒိကံ. ဖဠုဗီဇံ ဥစ္ဆုအာဒိကံ. အဂ္ဂဗီဇံ ဟိရိဝေရာဒိကံ. ဗီဇံဗီဇံ ပုဗ္ဗဏ္ဏာဒိကံ. ဘာဇနဂတန္တိ သရာဝါဒိဘာဇနဂတံ. နိက္ခန္တံ မူလမတ္တံ ဧတသ္မာတိ နိက္ခန္တမူလမတ္တံ. မတ္တ သဒ္ဒေန စေတ္ထ ပဏ္ဏဿ နိက္ခမနံ ပဋိက္ခိပတိ. ဧသ နယော နိက္ခန္တအင်္ကုရမတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ. သစေ ပန မူလဉ္စ ပဏ္ဏဉ္စ နိဂ္ဂတံ၊ ဘူတဂါမသင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝိဒတ္ထိမတ္တာ ပတ္တဝဋ္ဋိ နိဂ္ဂစ္ဆတီတိ ဝိဒတ္ထိမတ္တာ အနီလဝဏ္ဏာ ပတ္တဝဋ္ဋိ နိက္ခမတိ. တေနာဟ ‘‘နိက္ခန္တေ’’တိအာဒိ. ဟရိတော န ဟောတီတိ နီလဝဏ္ဏော န ဟောတိ. မုဂ္ဂါဒီနံ ပန ပဏ္ဏေသု ဥဋ္ဌိတေသု၊ ဝီဟိအာဒီနံ ဝါ အင်္ကုရေ ဟရိတေ ဘူတဂါမသင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ဧသ နယော အမ္ဗဋ္ဌိအာဒီသု.

ဘူတဂါမဗီဇဂါမေတိ ဧတ္ထ ဘူတဂါမတော ဝိယောဇိတံ ဝိရုဟနသမတ္ထမေဝ မူလဗီဇာဒိကံ ဗီဇဂါမော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥဘယတ္ထာတိ ဘူတဂါမဗီဇဂါမေသု. အတထာသညိဿာတိ အဘူတဂါမာဗီဇဂါမသညိဿ. ကော ပန ဝါဒေါ အဘူတဂါမာဗီဇဂါမေသု အဘူတဂါမာဗီဇဂါမသညိဿ. အသဉ္စိစ္စာတိ ပါသာဏရုက္ခာဒီနိ ဝါ ပဝဋ္ဋေန္တဿ၊ သာခံ ဝါ ကဍ္ဎန္တဿ၊ ကတ္တရဒဏ္ဍေန ဝါ ဘူမိံ ပဟရိတွာ ဂစ္ဆန္တဿ တိဏာနိ ကုပ္ပန္တိ. တာနိ တေန ‘‘ဝိကောပေဿာမီ’’တိ ဧဝံ သဉ္စိစ္စ အဝိကောပိတတ္တာ အသဉ္စိစ္စ ဝိကောပိတာနိ နာမ ဟောန္တိ. ဣတိ အသဉ္စိစ္စ ဝိကောပေန္တဿ အနာပတ္တိ.

အသတိယာတိ အညဝိဟိတော ကေနစိ သဒ္ဓိံ ကိဉ္စိ ကထေန္တော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ဝါ ဟတ္ထေန ဝါ တိဏံ ဝါ လတံ ဝါ ဝိကောပေန္တော တိဋ္ဌတိ၊ ဧဝံ အသတိယာ ဝိကောပေန္တဿ အနာပတ္တိ.

အဇာနိတွာတိ ဧတ္ထ အဗ္ဘန္တရေ ‘‘ဗီဇဂါမော’’တိ ဝါ ‘‘ဘူတဂါမော’’တိ ဝါ န ဇာနာတိ၊ ‘‘ဝိကောပေမီ’’တိ ပန ဇာနာတိ. ဧဝံ တိဏေ ဝါ ပလာလပုဉ္ဇေ ဝါ ခဏိတ္တိံ ဝါ ကုဒါလံ ဝါ သင်္ဂေါပနတ္ထာယ ဌပေတိ၊ ဍယှမာနဟတ္ထော ဝါ အဂ္ဂိံ ပါတေတိ. တတြ စေ တိဏာနိ ဆိဇ္ဇန္တိ ဝါ ဍယှန္တိ ဝါ၊ ဧဝံ အဇာနိတွာ ဝိကောပေန္တဿ အနာပတ္တိ.

ယေန ကေနစိ အဂ္ဂိနာတိ ကဋ္ဌဂ္ဂိဂေါမယဂ္ဂိအာဒီသု ယေန ကေနစိ အဂ္ဂိနာ၊ အန္တမသော လောဟခဏ္ဍေနပိ အာဒိတ္တေန. ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ ဝတွာဝါတိ ယာယ ကာယစိ ဘာသာယ ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ ဝတွာဝ. ဧဝ-သဒ္ဒေန ပဌမံ အဂ္ဂိနာ ဖုသိတွာ ပစ္ဆာ ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဒဿေတိ. ‘‘ပဌမံ အဂ္ဂိံ နိက္ခိပိတွာ တံ အနုဒ္ဓရိတွာဝ ‘ကပ္ပိယ’န္တိ ဝုတ္တေ ပန ဝဋ္ဋတီ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၉၃) ဝဒန္တိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တထေဝါတိ ‘ကပ္ပိယ’န္တိ ဝတွာဝ. အဿမဟိံသသူကရမိဂဂေါရူပါနံ ပန ခုရာ အတိခိဏာ၊ တသ္မာ တေဟိ န ကာတဗ္ဗံ၊ ကတမ္ပိ အကတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဌပေတွာ ဂေါမဟိံသာဒီနံ ခုရေ’’တိ. ဟတ္ထိနခါ ပန ခုရာ န ဟောန္တိ၊ တသ္မာ တေဟိ ဝဋ္ဋတိ. တိရစ္ဆာနာနန္တိ သီဟဗျဂ္ဃဒီပိမက္ကဋာနံ၊ သကုန္တာနဉ္စ. တေသဉှိ နခါ တိခိဏာ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ တေဟိ ကာတဗ္ဗံ. ‘‘အန္တမသော ဆိန္ဒိတွာ အာဟဋေနပီ’’တိ ဣမိနာ ယေဟိ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ တေဟိ တတ္ထဇာတကေဟိ ကာတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ‘‘သတ္ထေ ဝုတ္တနယေနေဝါ’’တိ ဣမိနာ ဆေဒံ ဝါ ဝေဓံ ဝါ ဒဿေန္တေန ‘‘ကပ္ပိယန္တိ ဝတွာဝါ’’တိ ဝုတ္တမတိဒိသတိ. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ‘‘ကပ္ပိယန္တိ ဝတွာဝ ကာတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ ကပ္ပိယံ ကရောန္တေန ကတ္တဗ္ဗာကာရမေဝ ဒဿိတံ၊ တထာပိ ဘိက္ခုနာ ‘‘ကပ္ပိယံ ကရောဟီ’’တိ ဝုတ္တေယေဝ အနုပသမ္ပန္နေန ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ ဝတွာ အဂ္ဂိပရိဇိတာဒိ ကာတဗ္ဗန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. အဝစနံ ပန ‘‘ပုနပိ ကပ္ပိယံ ကရောဟီတိ ကာရေတွာဝ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ ပဌမမေဝ ဝုတ္တတ္တာ.

ဧကသ္မိံ။ပေ။ ကပ္ပိယေ ကတေ သဗ္ဗံ ကတံ ဟောတီတိ ဧကံယေဝ ‘‘ကပ္ပိယံ ကရောမီ’’တိ အဓိပ္ပါယေနပိ ကပ္ပိယေ ကတေ ဧကာဗဒ္ဓတ္တာ သဗ္ဗံ ကတံ ဟောတိ. ဒါရုကံ ဝိဇ္ဈတီတိ ဇာနိတွာ ဝါ အဇာနိတွာ ဝါ ဝိဇ္ဈတိ ဝါ ဝိဇ္ဈာပေတိ ဝါ၊ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ဘတ္တသိတ္ထေ ဝိဇ္ဈတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တံ ဝိဇ္ဈတိ၊ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝလ္လိအာဒီနံ ဘာဇနဂတိကတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ဘိန္ဒာပေတွာ ကပ္ပိယံ ကာရေတဗ္ဗန္တိ ဗီဇတော မုတ္တဿ ကဋာဟဿ ဘာဇနဂတိကတ္တာ ဝုတ္တံ. အဗီဇန္တိ အင်္ကုရဇနနသမတ္ထဗီဇရဟိတတရုဏမ္ဗဖလာဒိ. တေနာဟ ‘‘ယံ ပန ဖလံ တရုဏံ ဟောတိ၊ အဗီဇ’’န္တိ. နိဗ္ဗတ္တဗီဇံ နာမ ဗီဇံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဝိသုံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ သက္ကုဏေယျံ အမ္ဗပနသာဒိဖလံ. တေနာဟ ‘‘ဗီဇံ အပနေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ. တတ္ထ ကပ္ပိယကရဏကိစ္စံ နတ္ထိ၊ သယမေဝ ကပ္ပိယာနီတိ အဓိပ္ပါယော.

ဘူတဂါမသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. အညဝါဒကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ယမတ္ထန္တိ ‘‘တွံ ကိရ ဒုက္ကဋာပတ္တိံ အာပန္နော’’တိအာဒိကံ ယံ ကိဉ္စိ အတ္ထံ. တတော အညန္တိ ပုစ္ဆိတတ္ထတော အညမတ္ထံ. အညေနညံ ပဋိစရဏဿာတိ ဝိနယဓရေန ယံ ဝစနံ ဒေါသပုစ္ဆနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ တတော အညေန ဝစနေန ပဋိစ္ဆာဒနဿ. ပဋိစ္ဆာဒနတ္ထောပိ ဟိ စရသဒ္ဒေါ ဟောတိ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ. ဝုတ္တန္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ.

သာဝသေသံ အာပတ္တိံ အာပန္နောတိ ဧတ္ထ ဌပေတွာ ပါရာဇိကံ သေသာ သာဝသေသာပတ္တိ နာမ၊ တံ အာပန္နော. အနုယုဉ္ဇိယမာနောတိ ‘‘ကိံ၊ အာဝုသော၊ ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပန္နောသီ’’တိ ပုစ္ဆိယမာနော. အညေန ဝစနေနာတိ ‘‘ကော အာပန္နော? ကိံ အာပန္နော? ကိသ္မိံ အာပန္နော? ကထံ အာပန္နော? ကံ ဘဏထ? ကိံ ဘဏထာ’’တိ အညေန ဝစနေန. အညန္တိ ‘‘ကိံ တွံ ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပန္နောသီ’’တိအာဒိကံ အနုယုဉ္ဇကဝစနံ. တထာ တထာ ဝိက္ခိပတီတိ တေန တေန ပကာရေန ဝိက္ခိပတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? သော (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၉၄) ကိဉ္စိ ဝီတိက္ကမံ ဒိသွာ ‘‘အာဝုသော၊ အာပတ္တိံ အာပန္နောသီ’’တိ သံဃမဇ္ဈေ အာပတ္တိယာ အနုယုဉ္ဇိယမာနော ‘‘ကော အာပန္နော’’တိ ဝဒတိ. တတော ‘‘တွ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ ကိံ အာပန္နော’’တိ ဝဒတိ. အထ ‘‘ပါစိတ္တိယံ ဝါ ဒုက္ကဋံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ ကိသ္မိံ အာပန္နော’’တိ ဝဒတိ. တတော ‘‘အမုကသ္မိံ နာမ ဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ ကထံ အာပန္နော၊ ကိံ ကရောန္တော အာပန္နောမှီ’’တိ ပုစ္ဆတိ. အထ ‘‘ဣဒံ နာမ ကရောန္တော အာပန္နော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကံ ဘဏထာ’’တိ ဝဒတိ. တတော ‘‘တံ ဘဏာမာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိံ ဘဏထာ’’တိ ဧဝမနေကေဟိ ပကာရေဟိ ဝိက္ခိပတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ယော ပန ဘိက္ခု သာဝသေသံ အာပတ္တိံ အာပန္နော၊ တံ န ကထေတုကာမော တုဏှီဘာဝေန ဝိဟေသေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိဟေသေတီတိ စိရနိသဇ္ဇာစိရဘာသနေဟိ ပိဋ္ဌိအာဂိလာယနတာလုသောသာဒိဝသေန သံဃံ ဝိဟေသေတိ၊ ပရိဿမံ တေသံ ကရောတီတိ အတ္ထော. ပရိဿမော ဟိ ဝိဟေသာ နာမ. အညဝါဒကကမ္မန္တိ အညဝါဒကဿ ဘိက္ခုနော အညဝါဒကာရောပနတ္ထံ ကာတဗ္ဗံ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မံ. ဝိဟေသကကမ္မန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တသ္မိံ သံဃေန ကတေတိ တသ္မိံ အညဝါဒကကမ္မေ စ ဝိဟေသကကမ္မေ စ သံဃေန ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာယ ကတေ. တထာ ကရောန္တာနန္တိ တံ ပကာရံ ကရောန္တာနံ၊ အညဝါဒကဉ္စ ဝိဟေသကဉ္စ ကရောန္တာနန္တိ အတ္ထော.

‘‘ဝိဟေသကေတိ အယမေတ္ထ အနုပညတ္တီ’’တိ အဝစနဉ္စေတ္ထ ‘‘အာပတ္တိကရာ စ ဟောတိ အညဝါဒကသိက္ခာပဒါဒီသု ဝိယာ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တတ္တာယေဝ ပညာယတီတိ ကတွာ. ဧသ နယော ဥပရိ သိက္ခာပဒေသု. ဓမ္မကမ္မေ တိကပါစိတ္တိယန္တိ ဓမ္မကမ္မေ ဓမ္မကမ္မသညိဝေမတိကအဓမ္မကမ္မသညီနံ ဝသေန တီဏိ ပါစိတ္တိယာနိ. အဓမ္မကမ္မေ တိကဒုက္ကဋန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အနာရောပိတေတိ ကမ္မဝါစာယ အနာရောပိတေ၊ အပ္ပတိဋ္ဌာပိတေတိ အတ္ထော. ဂေလညေနာတိ ယေန ကထေတုံ န သက္ကောတိ၊ မုခေ တာဒိသေန ဗျာဓိနာ. သံဃဿ ဘဏ္ဍနာဒီနိ ဘဝိဿန္တီတိ သံဃမဇ္ဈေ ကထိတေ တပ္ပစ္စယာ သံဃဿ ဘဏ္ဍနံ ဝါ ကလဟော ဝါ ဝိဂ္ဂဟော ဝါ ဝိဝါဒေါ ဝါ သံဃဘေဒေါ ဝါ သင်္ဃရာဇိ ဝါ ဘဝိဿန္တီတိ ဣမိနာ ဝါ အဓိပ္ပါယေန န ကထေန္တဿ. ဧတ္ထ စ အဓမ္မေနာတိ အဘူတေန ဝတ္ထုနာ.

‘‘သမုဋ္ဌာနာဒီနိ အဒိန္နာဒါနသဒိသာနီ’’တိ အဝိသေသံ အတိဒိသိတွာ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သိယာ ကိရိယံ အညေနညံ ပဋိစရန္တဿ. သိယာ အကိရိယံ တုဏှီဘာဝေန ဝိဟေသေန္တဿ.

အညဝါဒကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဥဇ္ဈာပနကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ယေန ဝစနေနာတိ ‘‘ဆန္ဒာယ ဣတ္ထန္နာမော ဣဒံ နာမ ကရောတီ’’တိအာဒိကေန ယေန ဝစနေန. တေနာဟ ‘‘ဆန္ဒာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဆန္ဒာယာတိ ဆန္ဒေန ပက္ခပါတေန. ‘‘အက္ခရာယ ဝါစေတီ’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၄၆) ဝိယ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ဧသ. ဣဒံ နာမ ကရောတီတိ အတ္တနော သန္ဒိဋ္ဌသမ္ဘတ္တာနံ ပဏီတံ သေနာသနံ ဝါ ပညပေတိ၊ ဘတ္တာဒိကံ ဝါတိ အဓိပ္ပါယော. သေနာသနပညာပကာဒိဘေဒန္တိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန ဘတ္တုဒ္ဒေသကယာဂုဘာဇကဖလဘာဇကာဒီနံ ဂဟဏံ. အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ ဈေ-သဒ္ဒေါ ဩလောကနတ္ထောပိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဝညာယ ဩလောကာပေန္တီ’’တိ. စိန္တနတ္ထောယေဝ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘လာမကတော ဝါ စိန္တာပေန္တီ’’တိ. တထေဝ ဝဒန္တာတိ ‘‘ဆန္ဒာယ ဣတ္ထန္နာမော ဣဒံ နာမ ကရောတီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တာ. ဝုတ္တန္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ. ‘‘ခိယျနကေ’’တိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၀၅) အယမေတ္ထ အနုပညတ္တိ.

အသမ္မတဿာတိ သံဃေန ကမ္မဝါစာယ အသမ္မတဿ. ကေဝလံ ‘‘တဝေသော ဘာရော’’တိ သံဃေန အာရောပိတဘာရဿ၊ ဘိက္ခူနံ ဝါ ဖာသုဝိဟာရတ္ထာယ သယမေဝ ဘာရံ ဝဟန္တဿ၊ ယတြ ဝါ ဒွေ တယော ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တိ၊ တတြ တာဒိသံ ကမ္မံ ကရောန္တဿာတိ အဓိပ္ပါယော. ယဿ ကဿစီတိ ဥပသမ္ပန္နဿ ဝါ အနုပသမ္ပန္နဿ ဝါ ယဿ ကဿစိ. အနုပသမ္ပန္နဿ ပန သမ္မတဿ ဝါ အသမ္မတဿ ဝါတိ ဧတ္ထ ပန (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၀၆) ကိဉ္စာပိ အနုပသမ္ပန္နဿ တေရသ သမ္မတိယော ဒါတုံ န ဝဋ္ဋန္တိ၊ တထာပိ ယော ဥပသမ္ပန္နကာလေ လဒ္ဓသမ္မုတိကော ပစ္ဆာ အနုပသမ္ပန္နဘာဝေ ဌိတော၊ တံ သန္ဓာယ ‘‘သမ္မတဿ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဿ ပန ဗျတ္တဿ သာမဏေရဿ ကေဝလံ သံဃေန ဝါ သမ္မတေန ဝါ ဘိက္ခုနာ ‘‘တွံ ဣဒံ ကမ္မံ ကရောဟီ’’တိ ဘာရော ကတော၊ တံ သန္ဓာယ ‘‘အသမ္မတဿ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ဥဇ္ဈာပနဉ္စ ခိယျနဉ္စ မုသာဝါဒဝသေန ပဝတ္တံ၊ တသ္မာ အာဒိကမ္မိကဿ ဣမိနာဝ အနာပတ္တိ၊ မုသာဝါဒေန ပန အာပတ္တိယေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ဥဇ္ဈာပနကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ပဌမသေနာသနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

မဉ္စံ ဝါတိ မသာရကော၊ ဗုန္ဒိကာဗဒ္ဓေါ၊ ကုဠီရပါဒကော၊ အာဟစ္စပါဒကောတိ ဣမေသု စတူသု ယံ ကဉ္စိ မဉ္စံ ဝါ. ပီဌံ ဝါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဘိသိံ ဝါတိ ဥဏ္ဏဘိသိ၊ စောဠဘိသိ၊ ဝါကဘိသိ၊ တိဏဘိသိ၊ ပဏ္ဏဘိသီတိ ဣမာသု ပဉ္စသု ဘိသီသု ယံ ကဉ္စိ ဘိသိံ ဝါ. တေနာဟ ‘‘မဉ္စာဒီသူ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘မဉ္စသင်္ခေပေနာ’’တိ ဣမိနာ ပီဌသင်္ခေပံ ပဋိက္ခိပတိ. ကပ္ပိယစမ္မေနာတိ မိဂါဇေဠကစမ္မေန. ဧတ္ထ ပန မိဂစမ္မေ ဧဏိမိဂေါ၊ ဝါတမိဂေါ၊ ပသဒမိဂေါ၊ ကုရုင်္ဂမိဂေါ၊ မိဂမာတုကော၊ ရောဟိတမိဂေါတိ ဧတေသံယေဝ စမ္မာနိ ဝဋ္ဋန္တိ၊ အညေသံ ပန –

မက္ကဋော ကာဠသီဟော စ၊ သရဘော ကဒလီမိဂေါ၊

ယေ စ ဝါဠမိဂါ ကေစိ၊ တေသံ စမ္မံ န ဝဋ္ဋတီတိ. (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၂၅၉)၊

တတ္ထ ဝါဠမိဂါတိ သီဟဗျဂ္ဃအစ္ဆတရစ္ဆာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတေယေဝ၊ ယေသံ ပန စမ္မံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ၊ တေ ဌပေတွာ အဝသေသာ အန္တမသော ဂေါမဟိံသသသဗိဠာရာဒယောပိ သဗ္ဗေ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘ဝါဠမိဂါ’’တွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတေသဉှိ သဗ္ဗေသံ စမ္မံ န ဝဋ္ဋတိ. တာလီသပတ္တန္တိ သုဒ္ဓံ တမာလပတ္တံ၊ အညေန မိဿံ ပန ဝဋ္ဋတိ. တိဏဝါကစောဠေသု အကပ္ပိယံ နာမ နတ္ထိ. ကိံ ပနေတ္ထ ဗိဗ္ဗောဟနေ ဝိယ နိသီဒိတုဉ္စ နိပဇ္ဇိတုဉ္စ န ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. န ကေဝလဉ္စေဒမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပမာဏပရိစ္ဆေဒေါပိ စေတ္ထ နတ္ထီ’’တိ၊ ‘‘ဧတ္တကမေဝ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဘိသိယာ ပမာဏနိယမောပိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. မဉ္စဘိသိပီဌဘိသိဘူမတ္ထရဏဘိသိစင်္ကမနဘိသိပါဒပုဉ္ဆနဘိသီတိ ဧတာသံ ပန အနုရူပတော သလ္လက္ခေတွာ အတ္တနော ရုစိဝသေန ပမာဏံ ကာတဗ္ဗံ. အန္တော သံဝေလ္လိတွာ ဗဒ္ဓန္တိ ယထာ ဝေမဇ္ဈံ သံခိတ္တံ ဟောတိ၊ ဧဝံ မဇ္ဈေ သုဋ္ဌု ဝေဌေတွာ ဗဒ္ဓံ.

ယေ အဋ္ဌ မာသာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အဝဿိကသင်္ကေတာ’’တိ ဧတဿေဝ ဝိဝရဏံ ‘‘ဝဿာနမာသာတိ ဧဝံ အပညာတာ’’တိ၊ အပ္ပတိတာ အပ္ပသိဒ္ဓါတိ အတ္ထော. ‘‘အသညိတာ’’တိပိ ပါဌော၊ တတ္ထ အဝိညာတာတိ အတ္ထော. အဋ္ဌ မာသာတိ စတ္တာရော ဟေမန္တိကာ၊ စတ္တာရော ဂိမှိကာ မာသာတိ အဋ္ဌ မာသာ. ဩဝဿကမဏ္ဍပေတိ သာခါမဏ္ဍပပဒရမဏ္ဍပါနံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဩဝဿကေ မဏ္ဍပေ. ယတ္ထာတိ ယေသု ဇနပဒေသု. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု ဇနပဒေသု. ကာကာဒီနံ နိဗဒ္ဓဝါသရုက္ခမူလေတိ ယတ္ထ ဓုဝနိဝါသေန ကာကာ ဝါ ကုလာလာ ဝါ အညေ ဝါ သကုန္တာ ကုလာဝကေ ကတွာ ဝသန္တိ၊ တာဒိသဿ ကာကာဒီနံ နိဗဒ္ဓဝါသဿ ယဿ ကဿစိ ရုက္ခဿ ဟေဋ္ဌာ. ယတ္ထ ပန ဂေါစရပ္ပသုတာ သကုန္တာ ဝိဿမိတွာ ဂစ္ဆန္တိ၊ တဿ ရုက္ခဿ မူလေ နိက္ခိပိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ကဒါစိပီ’’တိ ဣမိနာ န ကေဝလံ ဝဿိကသင်္ကေတေယေဝါတိ ဒဿေတိ. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ပဒေသေ. ယဒါတိ ယသ္မိံ ကာလေ.

သောတိ ယဿတ္ထာယ သန္ထတော၊ သော. ပကတိသန္ထတေတိ ပကတိယာဝ သန္ထတေ၊ ယံ နေဝတ္တနာ သန္ထတံ၊ န ပရေန သန္ထရာပိတံ၊ တသ္မိန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လဇ္ဇီ ဟောတီတိ လဇ္ဇနသီလော ဟောတိ၊ ပရိက္ခာရဝိနာသနေ ဘီတောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အတ္တနော ပလိဗောဓံ ဝိယ မညတီ’’တိ၊ ဣမိနာ အလဇ္ဇိံ အာပုစ္ဆိတွာ ဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. နိရပေက္ခောတိ ‘‘အာဂန္တွာ ဥဒ္ဓရိဿာမီ’’တိ အပေက္ခာရဟိတော၊ ဣမိနာ သာပေက္ခော စေ ဂစ္ဆတိ၊ အနာပတ္တီတိ ဒဿေတိ. တေနေဝ ဟိ အနာပတ္တိဝါရေ ‘‘ဩတာပေန္တော ဂစ္ဆတီ’’တိ (ပါစိ. ၁၁၃) ဝုတ္တံ. အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တောတိ တံ မဂ္ဂံ အတိက္ကမိတွာ အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တော. လေဍ္ဍုပါတူပစာရတော ဗဟိ ဌိတတ္တာ ‘‘ပါဒုဒ္ဓါရေန ကာရေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ၊ အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တဿ ပဌမပါဒုဒ္ဓါရေ ဒုက္ကဋံ၊ ဒုတိယပါဒုဒ္ဓါရေ ပါစိတ္တိယန္တိ အတ္ထော.

တိကပါစိတ္တိယံ သံဃိကေ သံဃိကသညိဝေမတိကပုဂ္ဂလိကသညီနံ ဝသေန. ဣမိနာဝ နယေန တိကဒုက္ကဋမ္ပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စိမိလိကာဒီနံ အတ္ထော ဒုတိယသိက္ခာပဒေ ဒဿိတောဝ. ပါဒပုဉ္ဆနီ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၂) နာမ ရဇ္ဇုကေဟိ ဝါ ပိလောတိကာဟိ ဝါ ပါဒပုဉ္ဆနတ္ထံ ကတာ. ဖလကပီဌံ နာမ ဖလကမယံ ပီဌံ. န ကေဝလံ စိမိလိကာဒီနိယေဝ အဇ္ဈောကာသေ ဌပေတွာ ဂစ္ဆန္တဿ ဒုက္ကဋန္တိ အာဟ ‘‘ယံ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ. ယံ ကိဉ္စိ ဒါရုဘဏ္ဍံ၊ ယံ ကိဉ္စိ မတ္တိကာဘဏ္ဍန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အန္တမသော ပတ္တာဓာရကမ္ပီ’’တိ ဣမိနာ တာလဝဏ္ဋဗီဇနိပတ္တပါနီယဥဠဥင်္ကပါနီယသင်္ခါဒီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

အရညေ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၀) ပဏ္ဏကုဋီသု ဝသန္တာနံ သီလသမ္ပဒါယ ပသန္နစိတ္တာ မနုဿာ မဉ္စပီဌာဒီနိ ဒေန္တိ ‘‘သံဃိကပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ၊ တတ္ထ ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘အာရညကေန ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အသတိ အနောဝဿကေတိ ပဗ္ဘာရာဒိအနောဝဿကဋ္ဌာနေ အသတိ. ဣဒဉ္စ လက္ခဏဝစနံ ‘‘သဘာဂါနံ အဘာဝေ’’တိ စ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ. အာရညကေန ဟိ ဘိက္ခုနာ တတ္ထ ဝသိတွာ အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တေန သာမန္တဝိဟာရေ ဘိက္ခူနံ ပေသေတွာ ဂန္တဗ္ဗံ. သဘာဂါနံ အဘာဝေ အနောဝဿကေ နိက္ခိပိတွာ ဂန္တဗ္ဗံ. အနောဝဿကေ အသတိ ရုက္ခေ လဂ္ဂေတွာ ဂန္တဗ္ဗံ.

န ကေဝလံ ဣဒံယေဝ ကတွာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘ယထာ ဝါ’’တိအာဒိ. ယထာ ဝါ ဥပစိကာဟိ န ခဇ္ဇတီတိ ယထာ ဌပိတေ ဥပစိကာဟိ သေနာသနံ န ခဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ တထာ ပါသာဏာနံ ဥပရိ ဌပနံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – စတူသု (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၆) ပါသာဏေသု မဉ္စံ ဌပေတွာ မဉ္စေ အဝသေသမဉ္စပီဌာနိ အာရောပေတွာ ဥပရိ ဘိသိအာဒိကံ ရာသိံ ကတွာ ဒါရုဘဏ္ဍံ မတ္တိကာဘဏ္ဍံ ပဋိသာမေတွာ ဂမိကဝတ္တံ ပူရေတွာ ဂန္တဗ္ဗန္တိ.

အဗ္ဘောကာသိကေနာပိ ‘‘အဟံ ဥက္ကဋ္ဌအဗ္ဘောကာသိကော’’တိ စီဝရကုဋိမ္ပိ အကတွာ အသမယေ အဇ္ဈောကာသေ ပညပေတွာ နိသီဒိတုံ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝါ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဗ္ဘောကာသိကေနာ’’တိအာဒိ. သစေ ပန စတုဂ္ဂုဏေနပိ စီဝရေန ကတကုဋိ အတေမေန္တံ ရက္ခိတုံ နေဝ သက္ကောတိ၊ သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာဒီနိ ဘဝန္တိ၊ ဘိက္ခုနော ကာယာနုဂတိကတ္တာ ဝဋ္ဋတိ. ရုက္ခမူလိကဿာပိ ဧသေဝ နယော.

ယသ္မိံ ဝိဿာသဂ္ဂါဟော ရုဟတိ၊ တဿ သန္တကံ အတ္တနော ပုဂ္ဂလိကမိဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိဿာသိကပုဂ္ဂလိကေ’’တိ. ယသ္မိံ ပန ဝိဿာသော န ရုဟတိ၊ တဿ သန္တကေ ဒုက္ကဋမေဝ. အမနုဿောတိ ယက္ခော ဝါ ပေတော ဝါ. ပလိဗုဒ္ဓံ ဟောတီတိ ဥပဒ္ဒုတံ ဟောတိ.

ပဌမသေနာသနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. ဒုတိယသေနာသနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ယံ ကိဉ္စိ စမ္မန္တိ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ယံ ကိဉ္စိ စမ္မံ. နနု ‘‘န၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာစမ္မာနိ ဓာရေတဗ္ဗာနိ သီဟစမ္မံ ဗျဂ္ဃစမ္မံ ဒီပိစမ္မံ၊ ယော ဓာရေယျ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၅၅) ခန္ဓကေ သီဟစမ္မာဒီနံ ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ အာဟ ‘‘သီဟစမ္မာဒီနဉှီ’’တိအာဒိ. ပရိဟရဏေယေဝ ပဋိက္ခေပေါတိ အတ္တနော သန္တကံ ကတွာ တံ တံ ဝိဟာရံ ဟရိတွာ မဉ္စပီဌာဒီသု အတ္ထရိတွာ ပရိဘောဂေယေဝ ပဋိက္ခေပေါ၊ သေနာသနသန္တကံ ကတွာ ဘူမတ္ထရဏဝသေန ပန ပရိဘောဂေ နေဝတ္ထိ ဒေါသော. တေနာဟ ‘‘သေနာသနပရိဘောဂေ ပန အကပ္ပိယစမ္မံ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ပါဝါရေန္တိ သဉ္ဆာဒေန္တိ သရီရံ ဧတေနာတိ ပါဝါရော. ကောဇဝေါတိ ဥဒ္ဒလောမိဧကန္တလောမိအာဒိကောဇဝတ္ထရဏံ. သေသန္တိ ဘိသိ နိသီဒနံ တိဏသန္ထာရော ပဏ္ဏသန္ထာရောတိ အဝသိဋ္ဌံ သေနာသနံ. တတ္ထ ဘိသီတိ မဉ္စကဘိသိ ဝါ ပီဌကဘိသိ ဝါ. နိသီဒနန္တိ သဒသံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တိဏသန္ထာရောတိ ယေသံ ကေသဉ္စိ တိဏာနံ သန္ထာရော. ဧသ နယော ပဏ္ဏသန္ထာရေ. ဧတ္ထ စ ဘိသိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္တာ ပါကဋာ. နိသီဒနံ နိသီဒနသိက္ခာပဒေနေဝ (ပါစိ. ၅၃၁ အာဒယော) ပါကဋံ. တိဏသန္ထာရပဏ္ဏသန္ထာရာနိ ပန လောကပသိဒ္ဓါနိယေဝ. တေနေဝါဟ ‘‘ပါကဋမေဝါ’’တိ.

နေဝ ဥဒ္ဓရေယျ၊ န ဥဒ္ဓရာပေယျာတိ အတ္တနာ ဝါ ဥဒ္ဓရိတွာ ပတိရူပေ ဌာနေ န ဌပေယျ၊ ပရေန ဝါ တထာ န ကာရေယျ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဌပိတ’’န္တိအာဒိ. တံ ဌပေန္တေန စ ‘‘စတူသု ပါသာဏေသူ’’တိအာဒိနာ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၆) ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ အန္တောဂေဟေ အနောဝဿကေ နိက္ခိပိတဗ္ဗံ. သစေ ပန သေနာသနံ ဩဝဿတိ၊ ဆဒနတ္ထဉ္စ တိဏံ ဝါ ဣဋ္ဌကာ ဝါ အာနီတာ ဟောန္တိ. သစေ ဥဿဟတိ၊ ဆာဒေတဗ္ဗံ. နော စေ သက္ကောတိ၊ ယော ဩကာသော အနောဝဿကော၊ တတ္ထ နိက္ခိပိတဗ္ဗံ. သစေ သဗ္ဗမ္ပိ ဩဝဿတိ၊ ဥဿဟန္တေန အန္တောဂါမေ ဥပါသကာနံ ဃရေ ဌပေတဗ္ဗံ. သစေ တေပိ ‘‘သံဃိကံ နာမ၊ ဘန္တေ၊ ဘာရိယံ၊ အဂ္ဂိဒါဟာဒီနံ ဘာယာမာ’’တိ န သမ္ပဋိစ္ဆန္တိ၊ အဇ္ဈောကာသေ ပါသာဏာနံ ဥပရိ မဉ္စံ ဌပေတွာ သေသံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ နိက္ခိပိတွာ တိဏေဟိ စ ပဏ္ဏေဟိ စ ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗံ. ယဉှိ တတ္ထ အင်္ဂမတ္တမ္ပိ အဝသိဿတိ၊ တံ အညေသံ တတ္ထ အာဂတာနံ ဘိက္ခူနံ ဥပကာရံ ဘဝိဿတီတိ. ဥပစာရန္တိ သဗ္ဗပစ္ဆိမသေနာသနတော ဒွေ လေဍ္ဍုပါတာ.

အယမေတ္ထ အာပုစ္ဆိတဗ္ဗာနာပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိနိစ္ဆယော – (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၈) ယာ တာဝ ဘူမိယံ ဒီဃသာလာ ဝါ ပဏ္ဏသာလာ ဝါ ဟောတိ၊ ယံ ဝါ ရုက္ခတ္ထမ္ဘေသု ကတဂေဟံ ဥပစိကာနံ ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနံ ဟောတိ၊ တတော ပက္ကမန္တေန အာပုစ္ဆိတွာဝ ပက္ကမိတဗ္ဗံ. တသ္မိဉှိ ကတိပယာနိ ဒိဝသာနိ အဇဂ္ဂိယမာနေ ဝမ္မိကာဝ သန္တိဋ္ဌန္တိ. ယံ ပန ပါသာဏပိဋ္ဌိယံ ဝါ ပါသာဏတ္ထမ္ဘေသု ဝါ ကတသေနာသနံ သိလုစ္စယလေဏံ ဝါ သုဓာလိတ္တသေနာသနံ ဝါ၊ ယတ္ထ ဥပစိကာသင်္ကာ နတ္ထိ၊ တတော ပက္ကမန္တဿ အာပုစ္ဆိတွာပိ အနာပုစ္ဆိတွာပိ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. တေနာဟ ‘‘ယတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ. သစေ တာဒိသေပိ သေနာသနေ ဧကေန ပဿေန ဥပစိကာ အာရောဟန္တိ၊ အာပုစ္ဆိတွာဝ ဂန္တဗ္ဗံ. အာပုစ္ဆနံ ပန ဝတ္တန္တိ အာပုစ္ဆနံ ဂမိကဝတ္တံ. ဣဒဉ္စ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ န ပန ဝတ္တဘေဒဒုက္ကဋန္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၁၁၈) ဒဿနတ္ထံ. ကေစိ ပန ‘‘ဒုက္ကဋန္တိ ဒဿနတ္ထ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုဇ္ဇတိ ဝတ္တက္ခန္ဓကဋ္ဌကထာယ ‘‘ယံ ပါသာဏပိဋ္ဌိယံ ဝါ ပါသာဏတ္ထမ္ဘေသု ဝါ ကတသေနာသနံ၊ ယတ္ထ ဥပစိကာနာရောဟန္တိ၊ တံ အနာပုစ္ဆန္တဿာပိ အနာပတ္တီ’’တိ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၆၀) ဝုတ္တတ္တာ. အာပုစ္ဆန္တေန ပန ဘိက္ခုမှိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၆) သတိ ဘိက္ခု အာပုစ္ဆိတဗ္ဗော၊ တသ္မိံ အသတိ သာမဏေရော၊ တသ္မိံ အသတိ အာရာမိကော၊ တသ္မိမ္ပိ အသတိ ယေန ဝိဟာရော ကာရာပိတော၊ သော ဝိဟာရသာမိကော၊ တဿ ဝါ ကုလေ ယော ကောစိ အာပုစ္ဆိတဗ္ဗော.

‘‘ဥပစာရေ’’တိ ဧတဿေဝ ဝိဝရဏံ ‘‘ဗဟိ အာသန္နေ’’တိ၊ ဝိဟာရဿ ဗဟိ အာသန္နဋ္ဌာနေတိ အတ္ထော. ဥပဋ္ဌာနသာလာယ ဝါတိ ဘောဇနသာလာယံ ဝါ. ဒုက္ကဋမေဝါတိ ဝုတ္တပ္ပကာရဉှိ ဒသဝိဓံ သေယျံ အန္တောဂဗ္ဘာဒိမှိ ဂုတ္တဋ္ဌာနေ ပညပေတွာ ဂစ္ဆန္တဿ ယသ္မာ သေယျာပိ သေနာသနမ္ပိ ဥပစိကာဟိ ပလုဇ္ဇတိ၊ ဝမ္မိကရာသိယေဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ပါစိတ္တိယံ ဝုတ္တံ. ဗဟိ ပန ဥပဋ္ဌာနသာလာဒီသု ပညပေတွာ ဂစ္ဆန္တဿ သေယျာမတ္တမေဝ နဿေယျ ဌာနဿ အဂုတ္တတာယ၊ န သေနာသနံ၊ တသ္မာ ဧတ္ထ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ. မဉ္စပီဌံ ပန ယသ္မာ န သက္ကာ သဟသာ ဥပစိကာဟိ ခါယိတုံ၊ တသ္မာ တံ ဝိဟာရေပိ သန္ထရိတွာ ဂစ္ဆန္တဿ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ. ဝိဟာရူပစာရေ ပန တံ ဝိဟာရစာရိကံ အာဟိဏ္ဍန္တာ ဒိသွာဝ ပဋိသာမေန္တိ.

ဥဒ္ဓရဏာနိ ကတွာတိ ဧတ္ထ ဥဒ္ဓရိတွာ ဂစ္ဆန္တေန မဉ္စပီဌကဝါနံ သဗ္ဗံ အပနေတွာ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၈) သံဟရိတွာ စီဝရဝံသေ လဂ္ဂေတွာ ဂန္တဗ္ဗံ. ပစ္ဆာ အာဂန္တွာ ဝသနကဘိက္ခုနာပိ ပုန မဉ္စပီဌံ ဝါ ပညပေတွာ သယိတွာ ဂစ္ဆန္တေန တထေဝ ကာတဗ္ဗံ. အန္တောကုဋ္ဋတော သေယျံ ဗဟိကုဋ္ဋေ ပညပေတွာ ဝသန္တေန ဂမနကာလေ ပုန ဂဟိတဋ္ဌာနေယေဝ ပဋိသာမေတဗ္ဗံ. ဥပရိပါသာဒတော ဩရောပေတွာ ဟေဋ္ဌာပါသာဒေ ဝသန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော. ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု မဉ္စပီဌံ ပညပေတွာပိ ဂမနကာလေ ပုန ဂဟိတဋ္ဌာနေယေဝ ဌပေတဗ္ဗံ. ဥဒ္ဓရာပေတွာ ဂမနေပိ ဧသေဝ နယော. အာပုစ္ဆိတွာ ဂစ္ဆန္တေန ပန ‘‘ဘိက္ခုမှိ သတိ ဘိက္ခု အာပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၆) ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အာပုစ္ဆိတွာ ဂန္တဗ္ဗံ.

ဒုတိယသေနာသနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. အနုပခဇ္ဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

‘‘ဇာန’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘အနုဋ္ဌာပနီယော ‘အယ’န္တိ ဇာနန္တော’’တိ အယံ ဝိသေသော ကုတော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘တေနေဝဿာ’’တိအာဒိ. နနု ပဒဘာဇနေပိ ဝုဍ္ဎဘာဝါဒိဇာနနမေဝ ဝုတ္တံ၊ န တု အနုဋ္ဌာပနီယဘာဝန္တိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝုဍ္ဎော ဟီ’’တိအာဒိ. ဗဟူပကာရတန္တိ ‘‘ဘဏ္ဍာဂါရိကတ္တာဒိဗဟုဥပကာရဘာဝံ’’. န ကေဝလံ ဣဒမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဂုဏဝိသိဋ္ဌတဉ္စာ’’တိအာဒိ၊ တေန ဗဟူပကာရတ္တေပိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌတ္တာဘာဝေ၊ ဂုဏဝိသိဋ္ဌတ္တေပိ ဗဟူပကာရတ္တာဘာဝေ ဒါတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဗဟူပကာရတံ၊ ဓမ္မကထိကာဒီနံ ဂုဏဝိသိဋ္ဌတဉ္စ သလ္လက္ခေတွာ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၁၁၉-၁၂၁) ကေစိ. ဓုဝဝါသတ္ထာယာတိ နိစ္စဝါသတ္ထာယ. သမ္မန္နိတွာတိ အပလောကနေန ကမ္မေန သမ္မန္နိတွာ. ကာမဉ္စေတ္ထ ဂိလာနဿာပိ သံဃောယေဝ အနုစ္ဆဝိကံ သေနာသနံ ဒေတိ၊ ဂိလာနော ပန အပလောကေတွာ သံဃေန အဒိန္နသေနာသနောပိ န ပီဠေတဗ္ဗော အနုကမ္ပိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ဝိသုံ ဝုတ္တော.

သမန္တာ ဒိယဍ္ဎော ဟတ္ထောတိ မဇ္ဈေ ပညတ္တံ မဉ္စပီဌံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧကပဿေန စေ ပဟောနကဒိသာ ဒိဿတိ၊ တတော ဂဟေတဗ္ဗံ. ပါဒဓောဝနပါသာဏတောတိ ဒွါရေ နိက္ခိတ္တပါဒဓောဝနပါသာဏတော. နိသီဒန္တဿ ဝါ နိပဇ္ဇန္တဿ ဝါ ပါစိတ္တိယန္တိ ဧတ္ထ နိသီဒနမတ္တေန၊ နိပဇ္ဇနမတ္တေနေဝ ဝါ ပါစိတ္တိယံ. ပုနပ္ပုနံ ကရောန္တဿာတိ ဥဋ္ဌာယုဋ္ဌာယ နိသီဒတော ဝါ နိပဇ္ဇတော ဝါ.

သံဃိကေ သံဃိကသညိဝေမတိကပုဂ္ဂလိကသညီနံ ဝသေန တိကပါစိတ္တိယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တိကဒုက္ကဋံ ပန ပုဂ္ဂလိကေ သံဃိကသညိဝေမတိကအညပုဂ္ဂလိကသညီနံ ဝသေန. ဝိဟာရဿ ဥပစာရေတိ တဿ ဗဟိ အာသန္နပ္ပဒေသေ.

အနုပခဇ္ဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. နိက္ကဍ္ဎနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

အနေကကောဋ္ဌကာနီတိ အနေကဒွါရကောဋ္ဌကာနိ. ‘‘နိက္ခမာတိ ဝစနံ သုတွာ အတ္တနော ရုစိယာ စေ နိက္ခမတိ၊ အနာပတ္တီ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၁၂၆) ဝဒန္တိ.

တဿ ပရိက္ခာရနိက္ကဍ္ဎနေတိ တဿ သန္တကံ ယံ ကိဉ္စိ ပတ္တစီဝရပရိဿာဝနဓမ္မကရဏမဉ္စပီဌဘိသိဗိဗ္ဗောဟနာဒိဘေဒံ အန္တမသော ရဇနဆလ္လိပိ အတ္ထိ၊ တဿ ပရိက္ခာရဿ နိက္ကဍ္ဎနေ. တဉ္စာတိ ဒုက္ကဋံ ပရာမသတိ. နိက္ကဍ္ဎာပနေပိ ဧသေဝ နယော. ဂါဠှံ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတေသု ပန ဧကာဝ အာပတ္တိ.

ဘဏ္ဍနကာရကကလဟကာရကမေဝ သကလသံဃာရာမတော နိက္ကဍ္ဎိတုံ လဘတိ. သော ဟိ ပက္ခံ လဘိတွာ သံဃမ္ပိ ဘိန္ဒေယျ. အလဇ္ဇိအာဒယော ပန အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနတောယေဝ နိက္ကဍ္ဎိတဗ္ဗာ. သကလသံဃာရာမတော နိက္ကဍ္ဎိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. တေနာဟ ‘‘သကလသံဃာရာမတောပီ’’တိအာဒိ.

နိက္ကဍ္ဎနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ဝေဟာသကုဋိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဥပရိဝေဟာသကုဋိယာတိ ဥပရိမတလေ အသန္ထတပဒရာယ ကုဋိယာ. တေနာဟ ‘‘ဥပရိ အစ္ဆန္နတလာယာ’’တိအာဒိ. ယာ ဟိ ကာစိ ဥပရိ အစ္ဆန္နတလာ ဒွိဘူမိကကုဋိကာ ဝါ တိဘူမိကာဒိကုဋိကာ ဝါ၊ သာ ‘‘ဝေဟာသကုဋီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣဒဉှိ ဝေဟာသကုဋိလက္ခဏံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ပဒဘာဇနေ ‘‘မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ အသီသဃဋ္ဋာ’’တိ (ပါစိ. ၁၃၁) ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပဒဘာဇနေ ပနာ’’တိအာဒိ. ဣဓ အဓိပ္ပေတံ ကုဋိံ ဒဿေတုန္တိ ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ အဓိပ္ပေတံ ဝေဟာသကုဋိံ ဒဿေတုံ. မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿာတိ ပမာဏမဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ. သဗ္ဗဟေဋ္ဌိမာဟိ တုလာဟိ သီသံ န ဃဋ္ဋေတီတိ အသီသဃဋ္ဋာ. အင်္ဂေ ဝိဇ္ဈိတွာတိ အဋနိယော ဝိဇ္ဈိတွာ. ပဝေသိတပါဒကန္တိ ပဝေသိတပါဒသိခံ. တသ္မာတိ ‘‘ဘူမတ္ထေ ဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ကာရဏဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. ယသ္မာ အာဟစ္စပါဒကာဒီသု ယထာဝုတ္တော အတ္ထော ဟောတိ၊ တသ္မာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

သဟသာတိ အဘိဘဝိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ. အဝေဟာသကုဋိကာယာတိ ဘူမိယံ ကတပဏ္ဏသာလာဒီသု၊ တတ္ထ အနာပတ္တိ. န ဟိ သက္ကာ တတ္ထ ပရဿ ပီဠာ ကာတုံ. သီသဃဋ္ဋာယာတိ ယာ သီသံ ဃဋ္ဋာ ဟောတိ၊ တတ္ထာပိ အနာပတ္တိ. န ဟိ သက္ကာ တတ္ထ ဟေဋ္ဌာပါသာဒေ အနောဏတေန ဝိစရိတုံ၊ တသ္မာ အသဉ္စရဏဋ္ဌာနတ္တာ ပရပီဠာ န ဘဝိဿတိ. ဥပရိတလံ ဝါ ပဒရသဉ္စိတန္တိ ဥပရိမတလံ ဒါရုဖလကေဟိ ဃနသန္ထတံ. ကိဉ္စိ ဂဏှာတိ ဝါတိ ဥပရိ နာဂဒန္တကာဒီသု လဂ္ဂိတံ စီဝရာဒိံ ယံ ကိဉ္စိ ဂဏှာတိ ဝါ. လဂ္ဂတိ ဝါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပဋိပက္ခဘူတာ အာဏိ ပဋာဏိ. ယဿာ ဒိန္နာယ နိသီဒန္တေပိ ပါဒါ န နိပတန္တိ၊ ဧဝံဘူတာ အာဏိ မဉ္စပီဌာနံ ပါဒသိခါသု ဒိန္နာ ဟောတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပါဒသီသာန’’န္တိအာဒိ.

ဝေဟာသကုဋိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. မဟလ္လကဝိဟာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ပိဋ္ဌသင်္ဃာဋဿာတိ ဒွါရဗန္ဓဿ. သာမန္တာ အဍ္ဎတေယျဟတ္ထော ပဒေသောတိ ယဿ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၃၅) ဝေမဇ္ဈေ ဒွါရံ ဟောတိ၊ ဥပရိဘာဂေ စ ဥစ္စာ ဘိတ္တိ၊ တဿ တီသု ဒိသာသု သာမန္တာ အဍ္ဎတေယျဟတ္ထော ပဒေသော. ခုဒ္ဒကဿ ပန ဝိဟာရဿ ဒွီသု ဒိသာသု. တတြာပိ ယံ ဘိတ္တိံ ဝိဝရိယမာနံ ကဝါဋံ အာဟနတိ၊ သာ အပရိပုဏ္ဏူပစာရာပိ ဟောတိ. သစေ ပန ဒွါရဿ အဓောဘာဂေပိ လေပေါကာသော အတ္ထိ၊ တမ္ပိ လိမ္ပိတုံ ဝဋ္ဋတိ. အဂ္ဂဠဋ္ဌပနာယာတိ ဧတ္ထ အဂ္ဂဠသဒ္ဒေန တံသမ္ဗန္ဓတော ဒွါရဖလကသဟိတံ ဒွါရဗန္ဓနံ အဓိပ္ပေတံ. တေနာဟ ‘‘သကဝါဋကဿာ’’တိအာဒိ. ‘‘နိစ္စလဘာဝတ္ထာယာ’’တိ ဣမိနာ တဉ္စ ခေါ ဌပနံ ဣဓ နိစ္စလဘာဝေနာတိ ဒဿေတိ. ကော ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယောတိ အာဟ ‘‘ကဝါဋဉှီ’’တိအာဒိ. ကမ္ပတီတိ စလတိ. ယာဝ ဒွါရကောသာ အဂ္ဂဠဋ္ဌပနာယ ပုနပ္ပုနံ လိမ္ပိတဗ္ဗော ဝါ လေပါပေတဗ္ဗော ဝါတိ အဂ္ဂဠဋ္ဌပနတ္ထာယ ယာဝ ဒွါရကောသာ ပုနပ္ပုနံ အတ္တနာ လိမ္ပိတဗ္ဗော ဝါ၊ ပရေဟိ လေပါပေတဗ္ဗော ဝါတိ အတ္ထော.

နနု စာယမတ္ထော နေဝ မာတိကာယံ၊ န ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တော၊ အထ ကုတော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. ကိဉ္စာပီတိ ယဒိပိ. အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယန္တိ သိက္ခာပဒဿ နိဒါနေ. အဓိကာရတောတိ အနုဝတ္တနတော. အာလောကံ သန္ဓေတိ ပိဓေတီတိ အာလောကသန္ဓိ. တေနာဟ ‘‘အာလောကသန္ဓီတိ ဝါတပါနကဝါဋကာ ဝုစ္စန္တီ’’တိ. တတ္ထ ဝါတပါနကဝါဋကာတိ ဝါတပါနဖလကာ. အနုညာတပ္ပဒေသတော ပန အညတ္ထ ပုနပ္ပုနံ ဝိလိမ္ပိတုံ ဝါ ဝိလိမ္ပာပေတုံ ဝါ န ဝဋ္ဋတိ. ‘‘မတ္တိကာယ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ ပုန စတုတ္ထလေပေ ဒိန္နေ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၁၃၅) ကေစိ. ‘‘ပုနပ္ပုနံ လေပဒါနဿ ဝုတ္တပ္ပမာဏတော အညတ္ထ ပဋိက္ခိတ္တမတ္တံ ဌပေတွာ ပါစိတ္တိယဿ အဝုတ္တတ္တာ ဒုက္ကဋ’’န္တိ အပရေ.

အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ သံဝိဓာတဗ္ဗံ. အပ္ပဟရိတေတိ ဧတ္ထ အပ္ပသဒ္ဒေါ ‘‘အပ္ပိစ္ဆော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၅၂၊ ၃၃၆၊ သံ. နိ. ၂.၁၄၈) ဝိယ အဘာဝတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အဟရိတေ’’တိ. သာလိဝီဟိအာဒိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၃၀) ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ‘‘ပုရက္ခတံ သဿဖလ’’န္တိ ကတွာ၊ တဗ္ဗိပရိယာယတော မုဂ္ဂမာသာဒိ အပရဏ္ဏံ. ဝုတ္တန္တိ ဝပိတံ. ‘‘တသ္မိံ ဌတွာ အဓိဋ္ဌဟန္တော ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဣမိနာ ယသ္မိံ ပဒေသေ သမန္တာ ဝုတ္တပ္ပမာဏေ ပရိစ္ဆေဒေ ပုဗ္ဗဏ္ဏာဒီနိ န သန္တိ၊ တတ္ထ ဝိဟာရော ကာရေတဗ္ဗော. ယတ္ထ ပန သန္တိ၊ တတ္ထ ကာရာပေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. တထေဝါတိ မုခဝဋ္ဋိအန္တေန. တသ္မိံ ဌာတဗ္ဗံ ပတန္တဿ ဝိဟာရဿ အပတနောကာသတ္တာ၊ တဿ ဘိက္ခုနော ဥပရိ န ပတေယျာတိ အဓိပ္ပါယော. ယထာပရိစ္ဆိန္နဿ ပန ဩကာသဿ အဗ္ဘန္တရံ ဝိဟာရဿ ပတန္တဿ ဩကာသော ဟောတီတိ အပ္ပဟရိတေပိ တသ္မိံ ဌတွာ အဓိဋ္ဌာတုံ န လဘတိ. တေနာဟ ‘‘တဿ အန္တော အဟရိတေပိ ဌာတုံ န လဘတီ’’တိ.

တတော စေ ဥတ္တရီတိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝါ ပရိယာယာနံ ဝါ ဥပရိ စတုတ္ထေ မဂ္ဂေ ဝါ ပရိယာယေ ဝါတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေန ဆာဒိယမာနေ’’တိအာဒိ. တတ္ထ မဂ္ဂေန ဆာဒိယမာနေတိ အပရိက္ခိပိတွာ ဥဇုကမေဝ ဆာဒိယမာနေ. ပရိယာယေနာတိ ပရိက္ခေပေန. တတ္ထ မဂ္ဂေန ဆာဒနံ ဣဋ္ဌကသိလာသုဓာဟိ လဗ္ဘတိ၊ ပရိယာယေန ဆာဒနံ တိဏပဏ္ဏေဟီတိ အာဟ ‘‘ဣဋ္ဌကသိလာသုဓာဟီ’’တိအာဒိ. တသ္မာ ယထာ ဣစ္ဆတိ၊ တထာ ဒွေ မဂ္ဂေ ဝါ ဒွေ ပရိယာယေ ဝါ အဓိဋ္ဌဟိတွာ တတိယံ မဂ္ဂံ ဝါ ပရိယာယံ ဝါ ‘‘ဧဝံ ဆာဒေဟီ’’တိ အာဏာပေတွာ ပက္ကမိတဗ္ဗံ. သစေ န ပက္ကမတိ၊ တုဏှီဘာဝေန ဌာတဗ္ဗံ. သဗ္ဗမ္ပိ စေတံ ဆဒနံ ဆဒနူပရိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥပရူပရိဆန္နော ဟိ ဝိဟာရော စိရံ အနောဝဿကော ဟောတီတိ မညမာနာ ဧဝံ ဆာဒေန္တိ. တိဏမုဋ္ဌိဂဏနာယာတိ တိဏကရဠဂဏနာယ.

တိကပါစိတ္တိယန္တိ အတိရေကဒွတ္တိပရိယာယေ အတိရေကသညိဝေမတိကဦနကသညီနံ ဝသေန တီဏိ ပါစိတ္တိယာနိ. သေတဝဏ္ဏာဒိကရဏေတိ သေတဝဏ္ဏကာဠဝဏ္ဏဂေရုကပရိကမ္မမာလာကမ္မလတာကမ္မမကရဒန္တကပဉ္စပဋိကာနံ ကရဏေ. လေဏဂုဟာတိဏကုဋိကာဒီသူတိ ဧတ္ထ လေဏန္တိ ဒွါရဗဒ္ဓံ. ဂုဟာတိ ကေဝလာ ပဗ္ဗတဂုဟာ. တိဏကုဋိကာ ပါကဋာ ဧဝ.

မဟလ္လကဝိဟာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. သပ္ပါဏကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဧကသ္မိံ ဃဋေ ဧကာဝ အာပတ္တီတိ ဧကသ္မိံ ဥဒကဃဋေ ဧကာဝ အာပတ္တိ. ဧသ နယော သဗ္ဗဘာဇနေသု. ဝိစ္ဆိန္ဒန္တဿာတိ ဓာရံ ဝိစ္ဆိန္ဒန္တဿ. ဧကေကံ ပက္ခိပန္တဿာတိ ဧကေကံ တိဏံ ဝါ ပဏ္ဏံ ဝါ မတ္တိကံ ဝါ အညံ ဝါ ကဋ္ဌဂေါမယာဒိံ ပက္ခိပန္တဿ. ပရိယာဒါနန္တိ ခယံ.

‘‘ပဒီပေ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၁၄၀) ပတိတွာ ပဋင်္ဂါဒိပါဏကာ မရိဿန္တီ’’တိ ဇာနန္တဿာပိ ကုသလစိတ္တေန ပဒီပုဇ္ဇလနံ ဝိယ ‘‘သိဉ္စနေန ပါဏကာ မရိဿန္တီ’’တိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဇာနန္တဿာပိ ‘‘ဣဒံ ဇလံ သိဉ္စာမီ’’တိ သိဉ္စန္တဿ ဝဓကစိတ္တံ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိနာ ဝဓကစေတနာယာ’’တိအာဒိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇ’’န္တိ ဣဒမ္ပိ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. တိစိတ္တန္တိ ကုသလာကုသလာဗျာကတဝသေန တိစိတ္တံ. တထာ ဟိ ပဏ္ဏတ္တိံ မဒ္ဒိတွာ သိဉ္စန္တဿ ဝါ သိဉ္စာပေန္တဿ ဝါ အကုသလစိတ္တေန ဟောတိ၊ ‘‘အာသနံ ဓောဝိဿာမီ’’တိ စိတ္တေန ဓောဝနတ္ထံ သိဉ္စန္တဿ ဝါ သိဉ္စာပေန္တဿ ဝါ ကုသလစိတ္တေန ဟောတိ၊ ပဏ္ဏတ္တိံ အဇာနတာ အရဟတာ သိဉ္စနာဒိကရဏေ အဗျာကတစိတ္တေန ဟောတီတိ ကုသလာကုသလာဗျာကတစိတ္တဝသေန တိစိတ္တံ ဟောတိ.

သပ္ပါဏကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဘူတဂါမဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

၃. ဩဝါဒဝဂ္ဂေါ

၁. ဩဝါဒသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတဿာတိ ‘‘သီလဝါ ဟောတီ’’တိအာဒီဟိ (ပါစိ. ၁၄၇) အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿ. အနုညာတာတိ ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ နိဒါနေ အနုညာတာ. ‘‘ဝဿသတူပသမ္ပန္နာယာ’’တိအာဒိ ဝက္ခမာနအဋ္ဌဂရုဓမ္မဒဿနံ. တတ္ထ သာမီစိကမ္မန္တိ မဂ္ဂသမ္ပဒါနဗီဇနပါနီယာပုစ္ဆနာဒိကံ အနုစ္ဆဝိကံ ဝတ္တံ. အာဒိသဒ္ဒေန –

‘‘န ဘိက္ခုနိယာ အဘိက္ခုကေ အာဝါသေ ဝဿံ ဝသိတဗ္ဗံ၊ အနွဒ္ဓမာသံ ဘိက္ခုနိယာ ဘိက္ခုသင်္ဃတော ဒွေ ဓမ္မာ ပစ္စာသီသိတဗ္ဗာ ဥပေါသထပုစ္ဆကဉ္စ ဩဝါဒူပသင်္ကမနဉ္စ၊ ဝဿံဝုဋ္ဌာယ ဘိက္ခုနိယာ ဥဘတောသံဃေ တီဟိ ဌာနေဟိ ပဝါရေတဗ္ဗံ ဒိဋ္ဌေန ဝါ သုတေန ဝါ ပရိသင်္ကာယ ဝါ၊ ဂရုဓမ္မံ အဇ္ဈာပန္နာယ ဘိက္ခုနိယာ ဥဘတောသံဃေ ပက္ခမာနတ္တံ စရိတဗ္ဗံ၊ ဒွေ ဝဿာနိ ဆသု ဓမ္မေသု သိက္ခိတသိက္ခာယ သိက္ခမာနာယ ဥဘတောသံဃေ ဥပသမ္ပဒါ ပရိယေသိတဗ္ဗာ၊ န ဘိက္ခုနိယာ ကေနစိ ပရိယာယေန ဘိက္ခု အက္ကောသိတဗ္ဗော ပရိဘာသိတဗ္ဗော၊ အဇ္ဇတဂ္ဂေ ဩဝဋော ဘိက္ခုနီနံ ဘိက္ခူသု ဝစနပထော၊ အနောဝဋော ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခုနီသု ဝစနပထော’’တိ (စူဠဝ. ၄၀၃၊ အ. နိ. ၈.၅၁) –

ဣမေ သတ္တ ဓမ္မေ သင်္ဂဏှာတိ. ဂရုဓမ္မေတိ ဂရုကေ ဓမ္မေ. တေ ဟိ ဂါရဝံ ကတွာ ဘိက္ခုနီဟိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဂရုဓမ္မာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

အညေန ဝါ ဓမ္မေနာတိ ဌပေတွာ အဋ္ဌ ဂရုဓမ္မေ အညေန ယေန ကေနစိ ဓမ္မေန. ဘိက္ခုနီသု ဥပသမ္ပန္နမတ္တံ ဝါ ဩဝဒတောတိ ဘိက္ခုနီသု ဥပသမ္ပန္နမတ္တံ ဂရုဓမ္မေန ဩဝဒတော ဝါ. ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ဥပသမ္ပန္နာယ ယထာဝတ္ထုကမေဝ. ‘‘အဓမ္မကမ္မေ’’တိအာဒီသု ဘိက္ခုနောဝါဒသမ္မုတိကမ္မံ ‘‘ကမ္မ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သမ္မတဿာပီ’’တိအာဒိ. ဝဂ္ဂေ ဘိက္ခုနိသံဃေ ဩဝဒတော တိကပါစိတ္တိယန္တိ ဝဂ္ဂေ ဘိက္ခုနိသံဃေ ဩဝဒတော ဝဂ္ဂသညိဝေမတိကသမဂ္ဂသညီနံ ဝသေန တီဏိ ပါစိတ္တိယာနိ. တထာ ဝေမတိကဿ စာတိ အဓမ္မကမ္မေ ဝေမတိကဿ စ ဝဂ္ဂေ ဘိက္ခုနိသံဃေ ဩဝဒတော တိကပါစိတ္တိယန္တိ အတ္ထော. ဧသ နယော ဓမ္မကမ္မသညိနော စာတိ ဧတ္ထာပိ. ယထာ စ ဝဂ္ဂေ ဘိက္ခုနိသံဃေ ဩဝဒတော နဝ ပါစိတ္တိယာနိ၊ ဧဝံ အဓမ္မကမ္မေ အဓမ္မကမ္မသညိနော သမဂ္ဂေ ဘိက္ခုနိသံဃေ ဩဝဒတော တသ္မိံ သံဃေ ဝဂ္ဂသညိဝေမတိကသမဂ္ဂသညီနံ ဝသေန တိကပါစိတ္တိယံ၊ တထာ ဝေမတိကဿ စ ဓမ္မကမ္မသညိနော စာတိ နဝ ပါစိတ္တိယာနိ. တေနာဟ ‘‘သမဂ္ဂေပိ ဘိက္ခုနိသံဃေ နဝါ’’တိအာဒိ. ဓမ္မကမ္မေ ပန အဓမ္မကမ္မသညိနော ဝဂ္ဂံ ဘိက္ခုနိသံဃံ ဩဝဒတော တိကဒုက္ကဋံ၊ တထာ ဝေမတိကဿ၊ ဓမ္မကမ္မသညိနော စာတိ နဝ ဒုက္ကဋာနိ. သမဂ္ဂံ ပန ဘိက္ခုနိသံဃံ ဩဝဒတော အဋ္ဌာတိ သတ္တရသ ဒုက္ကဋာနိ. တေနာဟ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိ. အညံ ဓမ္မန္တိ အညံ သုတ္တန္တံ ဝါ အဘိဓမ္မံ ဝါ. ‘‘သမဂ္ဂါမှာယျာ’’တိ ဝစနေန ဟိ ဩဝါဒံ ပစ္စာသီသန္တိ. တသ္မာ ဌပေတွာ ဩဝါဒံ အညံ ဓမ္မံ ဘဏန္တဿ ဒုက္ကဋံ. ဩဝါဒဉ္စ အနိယျာတေတွာတိ ‘‘ဧသော ဘဂိနိ ဩဝါဒေါ’’တိ အဝတွာ. ပရိပုစ္ဆံ ဒေတီတိ တဿာယေဝ ပဂုဏာယ ဂရုဓမ္မပါဠိယာ အတ္ထံ ဘဏတိ. ဩသာရေဟီတိ ဥစ္စာရေဟိ၊ ကထေဟီတိ အတ္ထော. ဩသာရေတီတိ အဋ္ဌဂရုဓမ္မပါဠိံ ဝဒတိ. ပဉှံ ပုဋ္ဌောတိ ဂရုဓမ္မနိဿိတံ ဝါ ခန္ဓာဒိနိဿိတံ ဝါ ပဉှံ ဘိက္ခုနိယာ ပုဋ္ဌော.

ဩဝါဒသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. အတ္ထင်္ဂတသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဧကတောဥပသမ္ပန္နန္တိ ဘိက္ခုနိသံဃေ ဥပသမ္ပန္နမတ္တံ. ဣတော ပရမ္ပိ စ ယတ္ထ ယတ္ထ ‘‘ဧကတောဥပသမ္ပန္န’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ သဗ္ဗတ္ထ အယမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

အတ္ထင်္ဂတသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဘိက္ခုနုပဿယသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

သံဝါသာယာတိ ဥပေါသထာဒိအတ္ထံ. ဣတရန္တိ ဥဘတောသံဃေ ဥပသမ္ပန္နံ.

ဘိက္ခုနုပဿယသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. အာမိသသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အာမသိတဗ္ဗတော အာမိသံ၊ စီဝရာဒိ၊ အာမိသမေဝ ဟေတု အာမိသဟေတု. တေနာဟ ‘‘စီဝရာဒီနံ အညတရဟေတူ’’တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယသက္ကာရဂရုကာရမာနနဝန္ဒနပူဇနာနံ ဂဟဏံ. အဝဏ္ဏကာမတာယာတိ အယသကာမတာယေဝ.

ဓမ္မကမ္မေတိအာဒီသု ဘိက္ခုနောဝါဒသမ္မုတိကမ္မံ ‘‘ကမ္မ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ တိကပါစိတ္တိယန္တိ ဓမ္မကမ္မေ ဓမ္မကမ္မသညိဝေမတိကအဓမ္မကမ္မသညီနံ ဝသေန တီဏိ ပါစိတ္တိယာနိ. တထေဝ အဓမ္မကမ္မေ တိကဒုက္ကဋံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အသမ္မတန္တိ သမ္မတေန ဝါ သံဃေန ဝါ ဘာရံ ကတွာ ဌပိတံ ဥပသမ္ပန္နံ. နနု ဩဝါဒသမ္မုတိ ဥပသမ္ပန္နဿေဝ ဒီယတိ၊ န သာမဏေရဿာတိ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. သမ္မတေန ဝါ သံဃေန ဝါ ဌပိတော ပန ဗဟုဿုတော သာမဏေရော ‘‘အသမ္မတော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပကတိယာ စီဝရာဒိဟေတု ဩဝဒန္တံ ပန ဧဝံ ဘဏန္တဿာတိ ပကတိယာ စီဝရာဒိဟေတု ဩဝဒန္တံ ‘‘ဧသ စီဝရာဒိဟေတု ဩဝဒတီ’’တိ သညာယ ဧဝံ ဘဏန္တဿ. ‘‘န စီဝရာဒိဟေတု ဩဝဒတီ’’တိ သညာယ ပန ဧဝံ ဘဏန္တဿ ဒုက္ကဋံ. အနာမိသန္တရတာတိ အာမိသစိတ္တာဘာဝေါ၊ ‘‘အာမိသဟေတု ဩဝဒိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တအဇ္ဈာသယာဘာဝေါတိ အတ္ထော. စိတ္တပရိယာယော ဟေတ္ထ အန္တရသဒ္ဒေါ ‘‘ယဿန္တရတော န သန္တိ ကောပါ’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၂၀) ဝိယ.

အာမိသသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. စီဝရဒါနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ပဉ္စမသိက္ခာပဒံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

စီဝရဒါနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. စီဝရသိဗ္ဗနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

သူစိံ ပဝေသေတွာ ပဝေသေတွာ နီဟရဏေတိ အာရာပထေ အာရာပထေ ပါစိတ္တိယံ. ‘‘သိဗ္ဗိဿာမီ’’တိ ပန ဝိစာရေန္တဿ၊ ဆိန္ဒန္တဿာပိ ဒုက္ကဋံ. သတက္ခတ္တုမ္ပိ ဝိဇ္ဈိတွာ သကိံ နီဟရန္တဿာတိ သကလသူစိံ အနီဟရန္တော ဒီဃသုတ္တပ္ပဝေသနတ္ထံ သတက္ခတ္တုမ္ပိ ဝိဇ္ဈိတွာ သကိံ နီဟရန္တဿ. ‘‘သိဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တောတိ သကိံ ‘‘စီဝရံ သိဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တော. နိဋ္ဌာပေတီတိ သဗ္ဗံ သူစိကမ္မံ ပရိယောသာပေတိ. တဿ အာရာပထေ အာရာပထေ ပါစိတ္တိယန္တိ အာဏတ္တဿ သူစိံ ပဝေသေတွာ ပဝေသေတွာ နီဟရဏေ ဧကမေကံ ပါစိတ္တိယံ.

ဥဒါယိတ္ထေရန္တိ လာဠုဒါယိတ္ထေရံ. ဝုတ္တလက္ခဏံ သိဗ္ဗနံ ဝါ သိဗ္ဗာပနံ ဝါတိ ‘‘သူစိံ ပဝေသေတွာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တလက္ခဏံ သိဗ္ဗနံ ဝါ သိဗ္ဗာပနံ ဝါ.

စီဝရသိဗ္ဗနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. သံဝိဓာနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

သံဝိဒဟိတွာတိ ‘‘ဧဟိ၊ အသုကဂါမံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဝါ ‘‘သွေ အဟံ ဂစ္ဆာမိ၊ တွမ္ပိ အာဂစ္ဆေယျာသီ’’တိ ဝါ ဝတွာ. တဉ္စ ခေါ သံဝိဒဟနံ အတ္ထတော သင်္ကေတကမ္မန္တိ အာဟ ‘‘ဂမနကာလေ သင်္ကေတံ ကတွာတိ အတ္ထော’’တိ. အကပ္ပိယဘူမိယံ သံဝိဒဟန္တဿာတိ အန္တောဂါမေ၊ ဘိက္ခုနိဥပဿယဒွါရေ၊ ရထိကာယ၊ အညေသု ဝါ စတုက္ကသိင်္ဃာဋကဟတ္ထိသာလာဒီသု ဌတွာ သံဝိဒဟန္တဿ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထ ဌပေတွာ’’တိအာဒိ. အာသန္နဿာပီတိ အစ္စာသန္နဿာပိ၊ ရတနမတ္တန္တရဿာပီတိ အဓိပ္ပါယော. အညဿ ဂါမဿာတိ ယတော နိက္ခမတိ၊ တတော အညဿ ဂါမဿ. တံ ဩက္ကမန္တဿာတိ တံ အန္တရဂါမဿ ဥပစာရံ ဩက္ကမန္တဿ. သစေ ဒူရံ ဂန္တုကာမော ဟောတိ၊ ဂါမူပစာရဂဏနာယ ဩက္ကမန္တေ ဩက္ကမန္တေ ပုရိမနယေနေဝ အာပတ္တိ. တေနာဟ ‘‘ဣတိ ဂါမူပစာရောက္ကမနဂဏနာယ ပါစိတ္တိယာနီ’’တိ. တဿ တဿ ပန ဂါမဿ အတိက္ကမနေ အနာပတ္တိ. ဂါမေ အသတီတိ အဒ္ဓယောဇနဗ္ဘန္တရေ ဂါမေ အသတိ. တသ္မိံ ပန ဂါမေ သတိ ဂါမန္တရဂဏနာယေဝ ပါစိတ္တိယာနိ. အဒ္ဓယောဇနဂဏနာယ ပါစိတ္တိယန္တိ အဒ္ဓယောဇနေ အဒ္ဓယောဇနေ ပါစိတ္တိယံ၊ ဧကမေကံ အဒ္ဓယောဇနံ အတိက္ကမန္တဿ ‘‘ဣဒါနိ အတိက္ကမိဿာမီ’’တိ ပဌမပါဒေ ဒုက္ကဋံ၊ ဒုတိယပါဒေ ပါစိတ္တိယန္တိ အတ္ထော. ဣမသ္မိဉှိ နယေ အတိက္ကမနေ အာပတ္တိ၊ ဩက္ကမနေ အနာပတ္တိ.

ဝိသင်္ကေတေနာတိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၈၅) ဧတ္ထ ‘‘ပုရေဘတ္တံ ဂမိဿာမာ’’တိ ဝတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ဂစ္ဆန္တိ၊ ‘‘အဇ္ဇ ဝါ ဂမိဿာမာ’’တိ သွေ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧဝံ ကာလဝိသင်္ကေတေယေဝ အနာပတ္တိ. ဒွါရဝိသင်္ကေတေ၊ ပန မဂ္ဂဝိသင်္ကေတေ၊ ဝါ သတိပိ အာပတ္တိယေဝ. အာပဒါသူတိ ရဋ္ဌဘေဒေ စက္ကသမာရုဠှာ ဇာနပဒါ ပရိယာယန္တိ၊ ဧဝရူပါသု အာပဒါသု အနာပတ္တိ. စက္ကသမာရုဠှာတိ စ ဣရိယာပထစက္ကံ ဝါ သကဋစက္ကံ ဝါ သမာရုဠှာတိ အတ္ထော. မာတုဂါမသိက္ခာပဒေနာတိ (ပါစိ. ၄၁၃ အာဒယော) သပ္ပါဏကဝဂ္ဂေ သတ္တမသိက္ခာပဒေန.

သံဝိဓာနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. နာဝါဘိရုဟနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ကီဠာပုရေက္ခာရောတိ လောကဿာဒမိတ္တသန္ထဝဝသေန ကီဠာပုရေက္ခာရော. တထေဝါတိ ကီဠာဝသေနေဝ. အဂါမကတီရပဿေနာတိ အဒ္ဓယောဇနဗ္ဘန္တရေ ဂါမာနံ အဘာဝတော အဂါမကတီရပဿေန. ပါဠိယံ ‘‘ဥဒ္ဓံဂါမိနိံ ဝါ အဓောဂါမိနိံ ဝါ’’တိ (ပါစိ. ၁၈၆) ဝစနတော ပန ဝါပိသမုဒ္ဒါဒီသု ကီဠာပုရေက္ခာရတာယပိ ဂစ္ဆန္တဿ အနာပတ္တိ. တေနာဟ ‘‘သမုဒ္ဒေ ပန ယထာသုခံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဝိသင်္ကေတေနာတိ ဣဓာပိ ကာလဝိသင်္ကေတေနေဝ အနာပတ္တိ၊ တိတ္ထဝိသင်္ကေတေန၊ ပန နာဝါဝိသင်္ကေတေန ဝါ ဂစ္ဆန္တဿ အာပတ္တိယေဝ.

သေသန္တိ သဒ္ဓိံ သမုဋ္ဌာနာဒီဟိ အဝသေသံ၊ ကေစိ ပန ‘‘ကီဠာပုရေက္ခာရော ‘သံဝိဒဟိတွာ’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၁၈၈) ဝစနတော ဣမံ သိက္ခာပဒံ အကုသလစိတ္တံ လောကဝဇ္ဇံ၊ တသ္မာ သေသံ နာမ ဌပေတွာ ‘ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇံ တိစိတ္တ’န္တိ ဣဒံ ဒွယံ အဝသေသ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ကီဠာပုရေက္ခာရတာယ ဟိ အဘိရုဟိတွာပိ ဂါမန္တရောက္ကမနေ၊ အဒ္ဓယောဇနာတိက္ကမေ ဝါ သံဝေဂံ ပဋိလဘိတွာ အရဟတ္တံ ဝါ သစ္ဆိကရေယျ၊ နိဒ္ဒံ ဝါ ဩက္ကမေယျ၊ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိ ကရောန္တော ဂစ္ဆေယျ၊ ကုတော စဿ အကုသလစိတ္တသမင်္ဂိတာ၊ ယေနိဒံ သိက္ခာပဒံ အကုသလစိတ္တံ၊ လောကဝဇ္ဇဉ္စ သိယာတိ.

နာဝါဘိရုဟနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ပရိပါစိတသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ပရိပါစိတန္တိ ပရိပါကမာပါဒိတံ၊ ယထာ လဘတိ၊ တထာ ကတွာ ဌပိတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘နေဝ တဿာ’’တိအာဒိ တဿာတိ ယော ပရိဘုဉ္ဇေယျ၊ တဿ ဘိက္ခုနော. ဘိက္ခုဿ ဂုဏံ ပကာသေတွာတိ ‘‘အယျော ဘာဏကော၊ အယျော ဗဟုဿုတော’’တိအာဒိနာ (ပါစိ. ၁၉၅) ဂုဏံ ပကာသေတွာ. ပိဏ္ဍပါတန္တိ ပဉ္စန္နံ ဘောဇနာနံ အညတရံ. ကမ္မသာဓနောယံ သမာရမ္ဘသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘သမာရဒ္ဓ’’န္တိ. ပဋိယာဒိတဿာတိ သမ္ပာဒိတဿ. ယသ္မာ ဉာတကပ္ပဝါရိတေဟိ ဘိက္ခုဿ အတ္ထာယ အသမာရဒ္ဓေါပိ ပိဏ္ဍပါတော အတ္ထတော သမာရဒ္ဓေါဝ ဟောတိ ယထာသုခံ ဟရာပေတဗ္ဗတော၊ တသ္မာ ‘‘ဉာတကပ္ပဝါရိတာနံ ဝါ သန္တက’’န္တိ ဝုတ္တံ.