စူဠသီလဝဏ္ဏနာ

၇. နိဝတ္တော အမူလကတ္တာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗတာဘာဝတော. အနုဝတ္တတိယေဝ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗတာယ အဓိကတဘာဝတော. အနုသန္ဓိံ ဒဿေဿတိ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ. ဩရန္တိ ဝါ အပရဘာဂေါ ‘‘ဩရတော ဘောဂံ၊ ဩရံ ပါရ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. အထ ဝါ ဟေဋ္ဌာအတ္ထော ဩရ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဩရံ အာဂမနာယ ယေ ပစ္စယာ၊ တေ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. သီလဉှိ သမာဓိပညာယော အပေက္ခိတွာ အပရဘာဂေါ၊ ဟေဋ္ဌာဘူတဉ္စ ဟောတီတိ. သီလမတ္တကန္တိ ဧတ္ထ မတ္တ-သဒ္ဒေါ အပ္ပကတ္ထော ဝါ ‘‘ဘေသဇ္ဇမတ္တာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၇) ဝိယ. ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော ဝါ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ဓမ္မာ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၆)၊ မနောမတ္တာ ဓာတု မနောဓာတူ’’တိ စ အာဒီသု ဝိယ. ‘‘အပ္ပမတ္တကံ၊ ဩရမတ္တက’’န္တိ ပဒဒွယေန သာမညတော ဝုတ္တောယေဝ ဟိ အတ္ထော သီလမတ္တကန္တိ ဝိသေသဝသေန ဝုတ္တော. အထ ဝါ သီလေနပိ တဒေကဒေသဿေဝ သင်္ဂဟဏတ္ထံ အပ္ပကတ္ထဝါစကော၊ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ‘‘သီလမတ္တက’’န္တိ ဧတ္ထ မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရပစ္စယသန္နိဿိတသီလာနိ ဣဓ ဒေသနံ အနာရုဠှာနိ. န ဟိ တာနိ ပါတိမောက္ခအာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလာနိ ဝိယ သဗ္ဗပုထုဇ္ဇနေသု ပါကဋာနီတိ. ‘‘ဥဿာဟံ ကတွာ’’တိ ဧတေန ‘‘ဝဒမာနော’’တိ ဧတ္ထ သတ္တိအတ္ထံ မာန-သဒ္ဒံ ဒဿေတိ.

အလင်္ကရဏံ ဝိဘူသနံ အလင်္ကာရော၊ ကုဏ္ဍလာဒိပသာဓနံ ဝါ. ဦနဋ္ဌာနပူရဏံ မဏ္ဍနံ. မဏ္ဍနေတိ မဏ္ဍနဟေတု. အထ ဝါ မဏ္ဍတီတိ မဏ္ဍနော၊ မဏ္ဍနဇာတိကော ပုရိသော. ဗဟုဝစနတ္ထေ စ ဣဒံ ဧကဝစနံ၊ မဏ္ဍနသီလေသူတိ အတ္ထော. ပရိပူရကာရီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော၊ ပကာရတ္ထော ဝါ၊ တေန သကလမ္ပိ သီလထောမန သုတ္တံ ဒဿေတိ. စန္ဒနန္တိ စန္ဒနသဟစရဏတော စန္ဒနဂန္ဓော၊ တထာ တဂရာဒီသုပိ. သတဉ္စ ဂန္ဓောတိ ဧတ္ထ ဂန္ဓော ဝိယာတိ ဂန္ဓောတိ ဝုတ္တော သီလနိဗန္ဓနော ထုတိဃောသော. သီလဉှိ ကိတ္တိယာ နိမိတ္တံ. ယထာဟ ‘‘သီလဝတော သီလသမ္ပန္နဿ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၀၊ အ. နိ. ၅.၂၁၃၊ မဟာဝ. ၂၈၅). ပဝါယတီတိ ပကာသတိ. ဂန္ဓာဝ ဂန္ဓဇာတာ.

‘‘အပ္ပကံ ဗဟုက’’န္တိ ဣဒံ ပါရာပါရံ ဝိယ အညမညံ ဥပနိဓာယ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဥပရိဂုဏေ ဥပနိဓာယာ’’တိ. သီလဉှီတိ ဧတ္ထ ဟိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော၊ တေန ဣဒံ ဒဿေတိ ‘‘ယသ္မာ သီလံ ကိဉ္စာပိ ပတိဋ္ဌာဘာဝေန သမာဓိဿ ဗဟုကာရံ၊ ပဘာဝါဒိဂုဏဝိသေသေ ပနဿ ဥပနိဓာယ ကလမ္ပိ န ဥပေတိ၊ တထာ သမာဓိ စ ပညာယာ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ ‘‘ကထ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ သမာဓိဿ အာနုဘာဝံ ဝိတ္ထာရတော ဝိဘာဝေတိ. ‘‘အဘိ။ပေ။ မူလေ’’တိ ဣဒံ ယမကပါဋိဟာရိယဿ သုပါကဋဘာဝဒဿနတ္ထံ၊ အညေဟိ ဗောဓိမူလဉာတိသမာဂမာဒီသု ကတပါဋိဟာရိယေဟိ ဝိသေသနတ္ထဉ္စ ဝုတ္တံ. ယမကပါဋိဟာရိယကရဏတ္ထာယ ဟိ ဘဂဝတော စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ တဒနုစ္ဆဝိကံ ဌာနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ ရတနမဏ္ဍပါဒိ သက္ကဿ ဒေဝရညော အာဏာယ ဝိဿကမ္မုနာ နိမ္မိတန္တိ ဝဒန္တိ၊ ဘဂဝတာဝ နိမ္မိတန္တိ အပရေ. ‘‘ယော ကောစိ ဧဝရူပံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ သမတ္ထော အတ္ထိ စေ၊ အာဂစ္ဆတူ’’တိ စောဒနာသဒိသတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တာဒါနပရိဒီပန’’န္တိ. တတ္ထ အတ္တာဒါနံ အနုယောဂေါ၊ တိတ္ထိယာနံ တထာ ကာတုံ အသမတ္ထတ္တာ၊ ‘‘ကရိဿာမာ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဥဋ္ဌိတတ္တာ တိတ္ထိယပရိမဒ္ဒနံ.

ဥပရိမကာယတောတိအာဒိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၆).

တတ္ထာယံ ပါဠိသေသော –

‘‘ဟေဋ္ဌိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ ဥပရိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ. ပုရတ္ထိမကာယတော အဂ္ဂိ၊ ပစ္ဆိမကာယတော ဥဒကံ. ပစ္ဆိမကာယတော အဂ္ဂိ၊ ပုရတ္ထိမကာယတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏအက္ခိတော အဂ္ဂိ၊ ဝါမအက္ခိတော ဥဒကံ. ဝါမအက္ခိတော အဂ္ဂိ၊ ဒက္ခိဏအက္ခိတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတတော အဂ္ဂိ၊ ဝါမကဏ္ဏသောတတော ဥဒကံ. ဝါမကဏ္ဏသောတတော အဂ္ဂိ၊ ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏနာသိကာသောတတော အဂ္ဂိ၊ ဝါမနာသိကာသောတတော ဥဒကံ. ဝါမနာသိကာသောတတော အဂ္ဂိ၊ ဒက္ခိဏနာသိကာသောတတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏအံသကူဋတော အဂ္ဂိ၊ ဝါမအံသကူဋတော ဥဒကံ. ဝါမအံသကူဋတော အဂ္ဂိ၊ ဒက္ခိဏအံသကူဋတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏဟတ္ထတော အဂ္ဂိ၊ ဝါမဟတ္ထတော ဥဒကံ. ဝါမဟတ္ထတော အဂ္ဂိ၊ ဒက္ခိဏဟတ္ထတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏပဿတော အဂ္ဂိ၊ ဝါမပဿတော ဥဒကံ. ဝါမပဿတော အဂ္ဂိ၊ ဒက္ခိဏပဿတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏပါဒတော အဂ္ဂိ၊ ဝါမပါဒတော ဥဒကံ. ဝါမပါဒတော အဂ္ဂိ၊ ဒက္ခိဏပါဒတော ဥဒကံ. အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟိ အဂ္ဂိ၊ အင်္ဂုလန္တရိကာဟိ ဥဒကံ. အင်္ဂုလန္တရိကာဟိ အဂ္ဂိ၊ အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟိ ဥဒကံ. ဧကေကလောမတော အဂ္ဂိ၊ ဧကေကလောမတော ဥဒကံ. လောမကူပတော လောမကူပတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ လောမကူပတော လောမကူပတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၆).

အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဧကေကလောမကူပတော’’တိ အာဂတံ.

‘‘ဆန္နံ ဝဏ္ဏာနန္တိ အာဒိနယပ္ပဝတ္တ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ နီလာနံ ပီတကာနံ လောဟိတကာနံ ဩဒါတာနံ မဉ္ဇိဋ္ဌာနံ ပဘဿရာနန္တိ အယံ ပါဠိသေသော. ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိယော’’တိ ဣဒံ တာသံ ယေဘုယျတာယ ဝုတ္တံ. ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘သတ္ထာ တိဋ္ဌတိ၊ နိမ္မိတော စင်္ကမတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါ သေယျံ ဝါ ကပ္ပေတီ’’တိအာဒိနာ စတူသု ဣရိယာပထေသု ဧကေကမူလကာ သတ္ထုဝသေန စတ္တာရော၊ နိမ္မိတဝသေန စတ္တာရောတိ သဗ္ဗေဝ အဋ္ဌ ဝါရေ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

မဓုပါယာသန္တိ မဓုသိတ္တံ ပါယာသံ. အတ္တာ မိတ္တော မဇ္ဈတ္တော ဝေရီတိ စတူသု သီမသမ္ဘေဒဝသေန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ. ‘‘စတုရင်္ဂသမန္နာဂတ’’န္တိ ဣဒံ ပန ‘‘ဝီရိယာဓိဋ္ဌာန’’န္တိ ဧတေနာပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စာ’’တိအာဒိပါဠိ (မ. နိ. ၂.၁၈၄၊ သံ. နိ. ၂.၂၂၊ အ. နိ. ၂.၅၊ အ. နိ. ၈.၁၃၊ မဟာနိ. ၁၉၆) ဝသေန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၅၇၊ သံ. နိ. ၂.၄) ဇရာမရဏမုခေန ပစ္စယာကာရေ ဉာဏံ ဩတာရေတွာ. အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏ’’န္တိ ပဒံ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမံ ကတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တမ္ပိ ဟိ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏမေဝါတိ ဝဒန္တိ. ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟဿမုခေန မဟာဝဇိရဉာဏဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေန္တော ဝိပဿနံဝဍ္ဎေတွာ. ဒွတ္တိံသဒေါဏဂဏှနပ္ပမာဏံ ကုဏ္ဍံ ကောလမ္ဗော. ဒရိဘာဂေါ ကန္ဒရော. စက္ကဝါဠပါဒေသု မဟာသမုဒ္ဒေါ စက္ကဝါဠမဟာသမုဒ္ဒေါ.

‘‘ဒုဝေ ပုထုဇ္ဇနာ’’တိအာဒိ ပုထုဇ္ဇနေ လဗ္ဘမာနဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ န မူလပရိယာယဝဏ္ဏနာဒီသု ဝိယ ပုထုဇ္ဇနဝိသေသနိဒ္ဓါရဏတ္ထံ. သဗ္ဗောပိ ဟိ ပုထုဇ္ဇနော ဘဂဝတော ဥပရိ ဂုဏေ ဝိဘာဝေတုံ န သက္ကောတိ၊ တိဋ္ဌတု ပုထုဇ္ဇနော၊ သာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓါနမ္ပိ အဝိသယာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သောတာပန္နာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈). ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. အတ္ထပရိပုစ္ဆနံ ပရိပုစ္ဆာ. အဋ္ဌကထာဝသေန အတ္ထဿ သဝနံ သဝနံ. ဗျဉ္ဇနတ္ထာနံ သုနိက္ခေပသုဒဿနေန ဓမ္မဿ ပရိဟရဏံ ဓာရဏံ. ဧဝံ သုတဓာတပရိစိတာနံ မနသာနုပေက္ခနံ ပစ္စဝေက္ခဏံ. ဗဟူနံ နာနပ္ပကာရာနံ ကိလေသာနံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ စ အဝိဟတတ္တာ တာ ဇနေန္တိ၊ တာဟိ ဝါ ဇနိတာတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဝိဃာတမေဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဝဒတိ. ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခုလ္လောကိကာတိ ဧတ္ထ ပုထူ ဇနာ သတ္ထုပဋိညာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာတိ ဝစနတ္ထော. ပုထု။ပေ။ အဝုဋ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ ဇနေတဗ္ဗာ၊ ဇာယန္တိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဇနာ၊ ဂတိယော. ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ဣတော ပရေ ဇာယန္တိ ဧတေဟီတိ ဇနာ၊ အဘိသင်္ခါရာဒယော. တေ ဧတေသံ ပုထူ ဝိဇ္ဇန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဘိသင်္ခရဏာဒိ အတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကာမရာဂဘဝရာဂဒိဋ္ဌိအဝိဇ္ဇာ ဩဃာ. ရာဂဂ္ဂိအာဒယော သန္တာပါ. တေယေဝ၊ သဗ္ဗေပိ ဝါ ကိလေသာ ပရိဠာဟာ. ပုထု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ရတ္တာတိ ဧတ္ထ ဇာယတီတိ ဇနော၊ ရာဂေါ ဂေဓောတိ ဧဝံ အာဒိကော. ပုထု ဇနော ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထူသု ဝါ ဇနာ ဇာတာ ရတ္တာတိ ဧဝံ ရာဂါဒိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပလိဗုဒ္ဓါတိ သမ္ဗုဒ္ဓါ၊ ဥပဒ္ဒုတာ ဝါ. ‘‘ပုထူနံ ဂဏနပထမတီတာန’’န္တိအာဒိနာ ပုထူ ဇနာ ပုထုဇ္ဇနာတိ ဒဿေတိ.

ယေဟိ ဂုဏဝိသေသေဟိ နိမိတ္တဘူတေဟိ ဘဂဝတိ တထာဂတ-သဒ္ဒေါ ပဝတ္တော၊ တံဒဿနတ္ထံ ‘‘အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတော’’တိအာဒိမာဟ. ဂုဏနေမိတ္တကာနေဝ ဟိ ဘဂဝတော သဗ္ဗာနိ နာမာနိ. ယထာဟ –

‘‘အသင်္ချေယျာနိ နာမာနိ၊ သဂုဏေန မဟေသိနော၊

ဂုဏေန နာမမုဒ္ဓေယျံ၊ အပိ နာမသဟဿတော’’တိ. (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၁၃၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၃၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၇၆)၊

တထာ အာဂတောတိ ဧတ္ထ အာကာရနိယမနဝသေန ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ. သာမညဇောတနာယ ဝိသေသာဝဋ္ဌာနတော ပဋိပဒါဂမနတ္ထော အာဂတ-သဒ္ဒေါ၊ န ဉာဏဂမနတ္ထော ‘‘တထလက္ခဏံ အာဂတော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၂၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၇၈၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၇၀၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၈၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၃၇၊ ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၁.၃၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၃၈၊ မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၁၄) ဝိယ၊ နာပိ ကာယဂမနာဒိအတ္ထော ‘‘အာဂတော ခေါ မဟာသမဏော၊ မာဂဓာနံ ဂိရိဗ္ဗဇ’’န္တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၆၂) ဝိယ. တတ္ထ ယဒါကာရနိယမနဝသေန ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ၊ တံ ကရုဏာပဓာနတ္တာ မဟာကရုဏာမုခေန ပုရိမဗုဒ္ဓါနံ အာဂမနပဋိပဒံ ဥဒါဟရဏဝသေန သာမညတော ဒဿေန္တော ယံတံသဒ္ဒါနံ ဧကန္တသမ္ဗန္ဓဘာဝတော ‘‘ယထာ သဗ္ဗလောက။ပေ။ အာဂတာ’’တိ အာဟ. တံ ပန ပဋိပဒံ မဟာပဒါနသုတ္တာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၄) သမ္ဗဟုလနိဒ္ဒေသေန သုပါကဋာနံ အာသန္နာနဉ္စ ဝိပဿီအာဒီနံ ဆန္နံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ဝသေန နိဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဝိပဿီ ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယေန အဘိနီဟာရေနာတိ မနုဿတ္တလိင်္ဂသမ္ပတ္တိဟေတုသတ္ထာရဒဿနပဗ္ဗဇ္ဇာအဘိညာဒိဂုဏသမ္ပတ္တိအဓိကာရဆန္ဒာနံ ဝသေန အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေန ကာယပ္ပဏိဓာနမဟာပဏိဓာနေန. သဗ္ဗေသဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ ကာယပ္ပဏိဓာနံ ဣမိနာဝ အဘိနီဟာရေန သမိဇ္ဈတီတိ. ဧဝံ မဟာဘိနီဟာရဝသေန ‘‘တထာဂတော’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပါရမီပူရဏဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဝိပဿီ ဘဂဝါ။ပေ။ ကဿပေါ ဘဂဝါ ဒါနပါရမိံ ပူရေတွာ’’တိအာဒိမာဟ.

ဧတ္ထ စ သုတ္တန္တိကာနံ မဟာဗောဓိယာနပဋိပဒါယ ကောသလ္လဇနနတ္ထံ ပါရမီသု အယံ ဝိတ္ထာရကထာ – ကာ ပနေတာ ပါရမိယော? ကေနဋ္ဌေန ပါရမိယော? ကတိဝိဓာ စေတာ? ကော တာသံ ကမော? ကာနိ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနိ? ကော ပစ္စယော? ကော သံကိလေသော? ကိံ ဝေါဒါနံ? ကော ပဋိပက္ခော? ကာ ပဋိပတ္တိ? ကော ဝိဘာဂေါ? ကော သင်္ဂဟော? ကော သမ္ပာဒနူပါယော? ကိတ္တကေန ကာလေန သမ္ပာဒနံ? ကော အာနိသံသော? ကိံ စေတာသံ ဖလန္တိ?

တတြိဒံ ဝိဿဇ္ဇနံ – ကာ ပနေတာ ပါရမိယောတိ. တဏှာမာနာဒီဟိ အနုပဟတာ ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတာ ဒါနာဒယော ဂုဏာ ပါရမိယော.

ကေနဋ္ဌေန ပါရမိယောတိ ဒါနသီလာဒိဂုဏဝိသေသယောဂေန သတ္တုတ္တမတာယ ပရမာ မဟာသတ္တာ ဗောဓိသတ္တာ၊ တေသံ ဘာဝေါ၊ ကမ္မံ ဝါ ပါရမီ၊ ဒါနာဒိကိရိယာ. အထ ဝါ ပရတီတိ ပရမော၊ ဒါနာဒိဂုဏာနံ ပူရကော ပါလကော စ ဗောဓိသတ္တော. ပရမဿ အယံ၊ ပရမဿ ဝါ ဘာဝေါ၊ ကမ္မံ ဝါ ပါရမီ၊ ဒါနာဒိကိရိယာဝ. အထ ဝါ ပရံ သတ္တံ အတ္တနိ မဝတိ ဗန္ဓတိ ဂုဏဝိသေသယောဂေန၊ ပရံ ဝါ အဓိကတရံ မဇ္ဇတိ သုဇ္ဈတိ သံကိလေသမလတော၊ ပရံ ဝါ သေဋ္ဌံ နိဗ္ဗာနံ ဝိသေသေန မယတိ ဂစ္ဆတိ၊ ပရံ ဝါ လောကံ ပမာဏဘူတေန ဉာဏဝိသေသေန ဣဓလောကံ ဝိယ မုနာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ၊ ပရံ ဝါ အတိဝိယ သီလာဒိဂုဏဂဏံ အတ္တနော သန္တာနေ မိနောတိ ပက္ခိပတိ၊ ပရံ ဝါ အတ္တဘူတတော ဓမ္မကာယတော အညံ၊ ပဋိပက္ခံ ဝါ တဒနတ္ထကရံ ကိလေသစောရဂဏံ မိနာတိ ဟိံသတီတိ ပရမော၊ မဟာသတ္တော. ‘‘ပရမဿ အယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပါရေ ဝါ နိဗ္ဗာနေ မဇ္ဇတိ သုဇ္ဈတိ သတ္တေ စ သောဓေတိ၊ တတ္ထ ဝါ သတ္တေ မဝတိ ဗန္ဓတိ ယောဇေတိ၊ တံ ဝါ မယတိ ဂစ္ဆတိ ဂမေတိ စ၊ မုနာတိ ဝါ တံ ယာထာဝတော၊ တတ္ထ ဝါ သတ္တေ မိနောတိ ပက္ခိပတိ၊ ကိလေသာရိံ ဝါ သတ္တာနံ တတ္ထ မိနာတိ ဟိံသတီတိ ပါရမီ၊ မဟာပုရိသော. တဿ ဘာဝေါ၊ ကမ္မံ ဝါ ပါရမိတာ၊ ဒါနာဒိကိရိယာဝ. ဣမိနာ နယေန ပါရမီနံ သဒ္ဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကတိဝိဓာတိ သင်္ခေပတော ဒသဝိဓာ၊ တာ ပန ပါဠိယံ သရူပတော အာဂတာယေဝ. ယထာဟ –

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ၊ ပဌမံ ဒါနပါရမိ’’န္တိအာဒိ (ဗု. ဝံ. ၁၁၆).

ယထာ စာဟ –

‘‘ကတိ နု ခေါ ဘန္တေ ဗုဒ္ဓကာရကာ ဓမ္မာ? ဒသ ခေါ သာရိပုတ္တ ဗုဒ္ဓကာရကာ ဓမ္မာ. ကတမေ ဒသ? ဒါနံ ခေါ သာရိပုတ္တ ဗုဒ္ဓကာရကော ဓမ္မော၊ သီလံ နေက္ခမ္မံ ပညာ ဝီရိယံ ခန္တိ သစ္စမဓိဋ္ဌာနံ မေတ္တာ ဥပေက္ခာ ဗုဒ္ဓကာရကော ဓမ္မော၊ ဣမေ ခေါ သာရိပုတ္တ ဒသ ဗုဒ္ဓကာရကာ ဓမ္မာတိ. ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ၊ ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော အထာပရံ ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ –

‘ဒါနံ သီလဉ္စ နေက္ခမ္မံ၊ ပညာ ဝီရိယေန ပဉ္စမံ၊

ခန္တိ သစ္စံ အဓိဋ္ဌာနံ၊ မေတ္တုပေက္ခာတိ တေ ဒသာ’တိ’’.

ကေစိ ပန ‘‘ဆဗ္ဗိဓာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ ဧတာသံ သင်္ဂဟဝသေန ဝုတ္တံ. သော ပန သင်္ဂဟော ပရတော အာဝိဘဝိဿတိ.

ကော တာသံ ကမောတိ ဧတ္ထ ကမော နာမ ဒေသနာက္ကမော၊ သော စ ပဌမသမာဒါနဟေတုကော၊ သမာဒါနံ ပဝိစယဟေတုကံ၊ ဣတိ ယထာ အာဒိမှိ ပဝိစိတာ သမာဒိန္နာ စ၊ တထာ ဒေသိတာ. တတ္ထ စ ဒါနံ သီလဿ ဗဟူပကာရံ သုကရဉ္စာတိ တံ အာဒိမှိ ဝုတ္တံ. ဒါနံ သီလပရိဂ္ဂဟိတံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသန္တိ ဒါနာနန္တရံ သီလံ ဝုတ္တံ. သီလံ နေက္ခမ္မပရိဂ္ဂဟိတံ၊ နေက္ခမ္မံ ပညာပရိဂ္ဂဟိတံ၊ ပညာ ဝီရိယပရိဂ္ဂဟိတာ၊ ဝီရိယံ ခန္တိပရိဂ္ဂဟိတံ၊ ခန္တိ သစ္စပရိဂ္ဂဟိတာ၊ သစ္စံ အဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတံ၊ အဓိဋ္ဌာနံ မေတ္တာပရိဂ္ဂဟိတံ၊ မေတ္တာ ဥပေက္ခာပရိဂ္ဂဟိတာ မဟပ္ဖလာ ဟောတိ မဟာနိသံသာတိ မေတ္တာနန္တရံ ဥပေက္ခာ ဝုတ္တာ. ဥပေက္ခာ ပန ကရုဏာပရိဂ္ဂဟိတာ၊ ကရုဏာ စ ဥပေက္ခာပရိဂ္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ ပန မဟာကာရုဏိကာ ဗောဓိသတ္တာ သတ္တေသု ဥပေက္ခကာ ဟောန္တီတိ? ဥပေက္ခိတဗ္ဗယုတ္တေသု ကဉ္စိ ကာလံ ဥပေက္ခကာ ဟောန္တိ၊ န ပန သဗ္ဗတ္ထ၊ သဗ္ဗဒါ စာတိ ကေစိ. အပရေ ပန န သတ္တေသု ဥပေက္ခကာ၊ သတ္တကတေသု ပန ဝိပ္ပကာရေသု ဥပေက္ခကာ ဟောန္တီတိ.

အပရော နယော – ပစုရဇနေသုပိ ပဝတ္တိယာ သဗ္ဗသတ္တသာဓာရဏတ္တာ၊ အပ္ပဖလတ္တာ၊ သုကရတ္တာ စ အာဒိမှိ ဒါနံ ဝုတ္တံ. သီလေနဒါယကပဋိဂ္ဂါဟကသုဒ္ဓိတော၊ ပရာနုဂ္ဂဟံ ဝတွာ ပရပီဠာနိဝတ္တိဝစနတော၊ ကိရိယဓမ္မံ ဝတွာ အကိရိယဓမ္မဝစနတော၊ ဘောဂသမ္ပတ္တိဟေတုံ ဝတွာ ဘဝသမ္ပတ္တိဟေတုဝစနတော စ ဒါနဿ အနန္တရံ သီလံ ဝုတ္တံ. နေက္ခမ္မေန သီလသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိတော၊ ကာယဝစီသုစရိတံ ဝတွာ မနောသုစရိတဝစနတော၊ ဝိသုဒ္ဓသီလဿ သုခေနေဝ ဈာနသမိဇ္ဈနတော၊ ကမ္မာပရာဓပ္ပဟာနေန ပယောဂသုဒ္ဓိံ ဝတွာ ကိလေသာပရာဓပ္ပဟာနေန အာသယသုဒ္ဓိဝစနတော၊ ဝီတိက္ကမပ္ပဟာနေန စိတ္တဿ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနဝစနတော စ သီလဿ အနန္တရံ နေက္ခမ္မံ ဝုတ္တံ. ပညာယ နေက္ခမ္မဿ သိဒ္ဓိပရိသုဒ္ဓိတော၊ ဈာနာဘာဝေ ပညာဘာဝဝစနတော. သမာဓိပဒဋ္ဌာနာ ဟိ ပညာ၊ ပညာပစ္စုပဋ္ဌာနော စ သမာဓိ. သမထနိမိတ္တံ ဝတွာ ဥပေက္ခာနိမိတ္တဝစနတော၊ ပရဟိတဇ္ဈာနေန ပရဟိတကရဏူပါယကောသလ္လဝစနတော စ နေက္ခမ္မဿ အနန္တရံ ပညာ ဝုတ္တာ. ဝီရိယာရမ္ဘေန ပညာကိစ္စသိဒ္ဓိတော၊ သတ္တသုညတာဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ ဝတွာ သတ္တဟိတာယ အာရမ္ဘဿ အစ္ဆရိယတာဝစနတော၊ ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ ဝတွာ ပဂ္ဂဟနိမိတ္တဝစနတော၊ နိသမ္မကာရိတံ ဝတွာ ဥဋ္ဌာနဝစနတော စ. နိသမ္မကာရိနော ဟိ ဥဋ္ဌာနံ ဖလဝိသေသမာဝဟတီတိ ပညာယ အနန္တရံ ဝီရိယံ ဝုတ္တံ.

ဝီရိယေန တိတိက္ခာသိဒ္ဓိတော. ဝီရိယဝါ ဟိ အာရဒ္ဓဝီရိယတ္တာ သတ္တသင်္ခါရေဟိ ဥပနီတံ ဒုက္ခံ အဘိဘုယျ ဝိဟရတိ ဝီရိယဿ တိတိက္ခာလင်္ကာရဘာဝတော. ဝီရိယဝတော ဟိ တိတိက္ခာ သောဘတိ. ပဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဝတွာ သမထနိမိတ္တဝစနတော၊ အစ္စာရမ္ဘေန ဥဒ္ဓစ္စဒေါသပ္ပဟာနဝစနတော. ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ဟိ ဥဒ္ဓစ္စဒေါသော ပဟီယတိ. ဝီရိယဝတော သာတစ္စကရဏဝစနတော. ခန္တိဗဟုလော ဟိ အနုဒ္ဓတော သာတစ္စကာရီ ဟောတိ. အပ္ပမာဒဝတော ပရဟိတကိရိယာရမ္ဘေ ပစ္စုပကာရတဏှာဘာဝဝစနတော. ယာထာဝတော ဓမ္မနိဇ္ဈာနေ ဟိ သတိ တဏှာ န ဟောတိ. ပရဟိတာရမ္ဘေ ပရမေပိ ပရကတဒုက္ခသဟနဘာဝဝစနတော စ ဝီရိယဿ အနန္တရံ ခန္တိ ဝုတ္တာ. သစ္စေန ခန္တိယာ စိရာဓိဋ္ဌာနတော၊ အပကာရိနော အပကာရခန္တိံ ဝတွာ တဒုပကာရကရဏေ အဝိသံဝါဒဝစနတော၊ ခန္တိယာ အပဝါဒဝါစာဝိကမ္ပနေန ဘူတဝါဒိတာယ အဝိဇဟနဝစနတော၊ သတ္တသုညတာဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ ဝတွာ တဒုပဗြူဟိတဉာဏသစ္စဝစနတော စ ခန္တိယာ အနန္တရံ သစ္စံ ဝုတ္တံ. အဓိဋ္ဌာနေန သစ္စသိဒ္ဓိတော. အစလာဓိဋ္ဌာနဿ ဟိ ဝိရတိ သိဇ္ဈတိ. အဝိသံဝါဒိတံ ဝတွာ တတ္ထ အစလဘာဝဝစနတော. သစ္စသန္ဓော ဟိ ဒါနာဒီသု ပဋိညာနုရူပံ နိစ္စလောဝ ပဝတ္တတိ. ဉာဏသစ္စံ ဝတွာ သမ္ဘာရေသု ပဝတ္တိနိဋ္ဌာပနဝစနတော. ယထာဘူတဉာဏဝါ ဟိ ဗောဓိသမ္ဘာရေသု အဓိတိဋ္ဌတိ၊ တေ စ နိဋ္ဌာပေတိ ပဋိပက္ခေဟိ အကမ္ပိယဘာဝတောတိ သစ္စဿ အနန္တရံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ. မေတ္တာယ ပရဟိတကရဏသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနသိဒ္ဓိတော၊ အဓိဋ္ဌာနံ ဝတွာ ဟိတူပသံဟာရဝစနတော. ဗောဓိသမ္ဘာရေ ဟိ အဓိတိဋ္ဌမာနော မေတ္တာဝိဟာရီ ဟောတိ. အစလာဓိဋ္ဌာနဿ သမာဒါနာဝိကောပနတော၊ သမာဒါနသမ္ဘဝတော စ အဓိဋ္ဌာနဿ အနန္တရံ မေတ္တာ ဝုတ္တာ. ဥပေက္ခာယ မေတ္တာဝိသုဒ္ဓိတော၊ သတ္တေသု ဟိတူပသံဟာရံ ဝတွာ တဒပရာဓေသု ဥဒါသီနတာဝစနတော၊ မေတ္တာဘာဝနံ ဝတွာ တန္နိဿန္ဒဘာဝနာဝစနတော၊ ‘‘ဟိတကာမသတ္တေပိ ဥပေက္ခကော’’တိ အစ္ဆရိယဂုဏဘာဝဝစနတော စ မေတ္တာယ အနန္တရံ ဥပေက္ခာ ဝုတ္တာတိ ဧဝမေတာသံ ကမော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကာနိ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနီတိ? ဧတ္ထ အဝိသေသေန တာဝ သဗ္ဗာပိ ပါရမိယော ပရာနုဂ္ဂဟလက္ခဏာ၊ ပရေသံ ဥပကာရကရဏရသာ၊ အဝိကမ္ပနရသာ ဝါ၊ ဟိတေသိတာပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ ဗုဒ္ဓတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနာ ဝါ၊ မဟာကရုဏာပဒဋ္ဌာနာ၊ ကရုဏူပါယကောသလ္လပဒဋ္ဌာနာ ဝါ.

ဝိသေသေန ပန ယသ္မာ ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတာ အတ္တုပကရဏပရိစ္စာဂစေတနာ ဒါနပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတံ ကာယဝစီသုစရိတံ အတ္ထတော အကတ္တဗ္ဗဝိရတိ၊ ကတ္တဗ္ဗကရဏစေတနာဒယော စ သီလပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတော အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗင်္ဂမော ကာမဘဝေဟိ နိက္ခမနစိတ္တုပ္ပါဒေါ နေက္ခမ္မပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတော ဓမ္မာနံ သာမညဝိသေသလက္ခဏာဝဗောဓော ပညာပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတော ကာယစိတ္တေဟိ ပရဟိတာရမ္ဘော ဝီရိယပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတံ သတ္တသင်္ခါရာပရာဓသဟနံ အဒေါသပ္ပဓာနော တဒါကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပါဒေါ ခန္တိပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတံ ဝိရတိစေတနာဒိဘေဒံ အဝိသံဝါဒနံ သစ္စပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတံ အစလသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနံ တဒါကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပါဒေါ အဓိဋ္ဌာနပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတော လောကဿ ဟိတူပသံဟာရော အတ္ထတော အဗျာပါဒေါ မေတ္တာပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတာ အနုနယပဋိဃဝိဒ္ဓံသိနီ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု သတ္တသင်္ခါရေသု သမပ္ပဝတ္တိ ဥပေက္ခာပါရမိတာ.

တသ္မာ ပရိစ္စာဂလက္ခဏံ ဒါနံ၊ ဒေယျဓမ္မေ လောဘဝိဒ္ဓံသနရသံ၊ အနာသတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဘဝဝိဘဝသမ္ပတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနံ ဝါ၊ ပရိစ္စဇိတဗ္ဗဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနံ. သီလနလက္ခဏံ သီလံ၊ သမာဓာနလက္ခဏံ၊ ပတိဋ္ဌာနလက္ခဏဉ္စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒုဿီလျဝိဒ္ဓံသနရသံ၊ အနဝဇ္ဇရသံ ဝါ၊ သောစေယျပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဟိရောတ္တပ္ပပဒဋ္ဌာနံ. ကာမတော ဘဝတော စ နိက္ခမနလက္ခဏံ နေက္ခမ္မံ၊ တဒါဒီနဝဝိဘာဝနရသံ၊ တတော ဧဝ ဝိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ သံဝေဂပဒဋ္ဌာနံ. ယထာသဘာဝပဋိဝေဓလက္ခဏာ ပညာ၊ အက္ခလိတပဋိဝေဓလက္ခဏာ ဝါ ကုသလိဿာသခိတ္တဥသုပဋိဝေဓော ဝိယ၊ ဝိသယောဘာသနရသာ ပဒီပေါ ဝိယ၊ အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနာ အရညဂတသုဒေသကော ဝိယ၊ သမာဓိပဒဋ္ဌာနာ၊ စတုသစ္စပဒဋ္ဌာနာ ဝါ. ဥဿာဟလက္ခဏံ ဝီရိယံ၊ ဥပတ္ထမ္ဘနရသံ၊ အသံသီဒနပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထု (အ. နိ. ၈.၈၀) ပဒဋ္ဌာနံ၊ သံဝေဂပဒဋ္ဌာနံ ဝါ. ခမနလက္ခဏာ ခန္တိ၊ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌသဟနရသာ၊ အဓိဝါသနပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ အဝိရောဓပစ္စုပဋ္ဌာနာ ဝါ၊ ယထာဘူတဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. အဝိသံဝါဒနလက္ခဏံ သစ္စံ၊ ယာထာဝဝိဘာဝနရသံ [ယထာသဘာဝဝိဘာဝနရသံ (စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာယ)]၊ သာဓုတာပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ သောရစ္စပဒဋ္ဌာနံ. ဗောဓိသမ္ဘာရေသု အဓိဋ္ဌာနလက္ခဏံ အဓိဋ္ဌာနံ၊ တေသံ ပဋိပက္ခာဘိဘဝနရသံ၊ တတ္ထ အစလတာပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဗောဓိသမ္ဘာရပဒဋ္ဌာနံ. ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ မေတ္တာ၊ ဟိတူပသံဟာရရသာ၊ အာဃာတဝိနယနရသာ ဝါ၊ သောမ္မဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. မဇ္ဈတ္တာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ ဥပေက္ခာ၊ သမဘာဝဒဿနရသာ၊ ပဋိဃာနုနယဝူပသမပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏပဒဋ္ဌာနာ. ဧတ္ထ စ ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတတာ ဒါနာဒီနံ ပရိစ္စာဂါဒိလက္ခဏဿ ဝိသေသနဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗာ၊ ယတော တာနိ ပါရမီသင်္ချံ လဘန္တီတိ.

ကော ပစ္စယောတိ အဘိနီဟာရော ပစ္စယော. ယော ဟိ အယံ ‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တီ’’တိအာဒိ (ဗု. ဝံ. ၂.၅၉) အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနသမ္ပာဒိတော ‘‘တိဏ္ဏော တာရေယျံ၊ မုတ္တော မောစေယျံ၊ ဗုဒ္ဓေါ ဗောဓေယျံ၊ သုဒ္ဓေါ သောဓေယျံ၊ ဒန္တော ဒမေယျံ၊ သန္တော သမေယျံ၊ အဿတ္ထော အဿာသေယျံ၊ ပရိနိဗ္ဗုတော ပရိနိဗ္ဗာပေယျ’’န္တိအာဒိနာ (စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာယ) ပဝတ္တော အဘိနီဟာရော၊ သော အဝိသေသေန သဗ္ဗပါရမီနံ ပစ္စယော. တပ္ပဝတ္တိယာ ဟိ ဥဒ္ဓံ ပါရမီနံ ပဝိစယုပဋ္ဌာနသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနနိပ္ဖတ္တိယော မဟာပုရိသာနံ သမ္ဘဝန္တိ.

ယထာ စ အဘိနီဟာရော၊ ဧဝံ မဟာကရုဏာ၊ ဥပါယကောသလ္လဉ္စ. တတ္ထ ဥပါယကောသလ္လံ နာမ ဒါနာဒီနံ ဗောဓိသမ္ဘာရဘာဝဿ နိမိတ္တဘူတာ ပညာ၊ ယာဟိ ကရုဏူပါယကောသလ္လတာဟိ မဟာပုရိသာနံ အတ္တသုခနိရပေက္ခတာ၊ နိရန္တရံ ပရဟိတကရဏပသုတတာ၊ သုဒုက္ကရေဟိပိ မဟာဗောဓိသတ္တစရိတေဟိ ဝိသာဒါဘာဝေါ၊ ပသာဒသမ္ဗုဒ္ဓိဒဿနသဝနာနုဿရဏာဝတ္ထာသုပိ သတ္တာနံ ဟိတသုခပဋိလာဘဟေတုဘာဝေါ စ သမ္ပဇ္ဇတိ. တထာ ဟိ ပညာယ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ၊ ကရုဏာယ ဗုဒ္ဓကမ္မသိဒ္ဓိ. ပညာယ သယံ တရတိ၊ ကရုဏာယ ပရေ တာရေတိ. ပညာယ ပရဒုက္ခံ ပရိဇာနာတိ၊ ကရုဏာယ ပရဒုက္ခပဋိကာရံ အာရဘတိ. ပညာယ စ ဒုက္ခေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ၊ ကရုဏာယ ဒုက္ခံ သမ္ပဋိစ္ဆတိ. တထာ ပညာယ ပရိနိဗ္ဗာနာဘိမုခေါ ဟောတိ၊ ကရုဏာယ တံ န ပါပုဏာတိ. တထာ ကရုဏာယ သံသာရာဘိမုခေါ ဟောတိ၊ ပညာယ တတြ နာဘိရမတိ. ပညာယ စ သဗ္ဗတ္ထ ဝိရဇ္ဇတိ၊ ကရုဏာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗေသံ အနုဂ္ဂဟာယ ပဝတ္တော၊ ကရုဏာယ သဗ္ဗေပိ အနုကမ္ပတိ၊ ပညာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗတ္ထ ဝိရတ္တစိတ္တော. ပညာယ စ အဟံကာရမမံကာရာဘာဝေါ၊ ကရုဏာယ အာလသိယဒီနတာဘာဝေါ. တထာ ပညာကရုဏာဟိ ယထာက္ကမံ အတ္တပရနာထတာ၊ ဓီရဝီရဘာဝေါ၊ အနတ္တန္တပအပရန္တပတာ၊ အတ္တဟိတပရဟိတနိပ္ဖတ္တိ၊ နိဗ္ဘယာဘိံသနကဘာဝေါ၊ ဓမ္မာဓိပတိလောကာဓိပတိတာ၊ ကတညုပုဗ္ဗကာရိဘာဝေါ၊ မောဟတဏှာဝိဂမော၊ ဝိဇ္ဇာစရဏသိဒ္ဓိ၊ ဗလဝေသာရဇ္ဇနိပ္ဖတ္တီတိ သဗ္ဗဿာပိ ပါရမိတာဖလဿ ဝိသေသေန ဥပါယဘာဝတော ပညာကရုဏာ ပါရမီနံ ပစ္စယော. ဣဒဉ္စ ဒွယံ ပါရမီနံ ဝိယ ပဏိဓာနဿာပိ ပစ္စယော.

တထာ ဥဿာဟဥမ္မင်္ဂအဝတ္ထာနဟိတစရိယာ စ ပါရမီနံ ပစ္စယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ယာ ဗုဒ္ဓဘာဝဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတာယ ‘‘ဗုဒ္ဓဘူမိယော’’တိ ပဝုစ္စန္တိ. ယထာဟ –

‘‘ကတိ ပန ဘန္တေ ဗုဒ္ဓဘူမိယော? စတဿော ခေါ သာရိပုတ္တ ဗုဒ္ဓဘူမိယော. ကတမာ စတဿော? ဥဿာဟော စ ဟောတိ ဝီရိယံ၊ ဥမင်္ဂေါ စ ဟောတိ ပညာဘာဝနာ၊ အဝတ္ထာနဉ္စ ဟောတိ အဓိဋ္ဌာနံ၊ မေတ္တာဘာဝနာ စ ဟောတိ ဟိတစရိယာ. ဣမာ ခေါ သာရိပုတ္တ စတဿော ဗုဒ္ဓဘူမိယော’’တိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာယမ္ပိ).

တထာ နေက္ခမ္မပဝိဝေကအလောဘာဒေါသာမောဟနိဿရဏပ္ပဘေဒါ ဆ အဇ္ဈာသယာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ ကာမေ ဒေါသဒဿာဝိနော၊ ပဝိဝေက။ပေ။ သင်္ဂဏိကာယ၊ အလောဘ။ပေ။ လောဘေ၊ အဒေါသ။ပေ။ ဒေါသေ၊ အမောဟ။ပေ။ မောဟေ၊ နိဿရဏဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ သဗ္ဗဘဝေသု ဒေါသဒဿာဝိနော’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၉ ဝါကျခန္ဓေပိ).

တသ္မာ ဧတေ ဗောဓိသတ္တာနံ ဆ အဇ္ဈာသယာ ဒါနာဒီနံ ပစ္စယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ဟိ လောဘာဒီသု အာဒီနဝဒဿနေန၊ အလောဘာဒိအဓိကဘာဝေန စ ဝိနာ ဒါနာဒိပါရမိယော သမ္ဘဝန္တိ. အလောဘာဒီနဉှိ အဓိကဘာဝေန ပရိစ္စာဂါဒိနိန္နစိတ္တတာ အလောဘဇ္ဈာသယာဒိတာတိ. ယထာ စေတေ၊ ဧဝံ ဒါနဇ္ဈာသယတာဒယောပိ. ယထာဟ –

‘‘ကတိ ပန ဘန္တေ ဗောဓာယ စရန္တာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ အဇ္ဈာသယာ? ဒသ ခေါ သာရိပုတ္တ ဗောဓာယ စရန္တာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ အဇ္ဈာသယာ. ကတမေ ဒသ? ဒါနဇ္ဈာသယာ သာရိပုတ္တ ဗောဓိသတ္တာ မစ္ဆေရေ ဒေါသဒဿာဝိနော၊ သီလ။ပေ။ ဥပေက္ခဇ္ဈာသယာ သာရိပုတ္တ ဗောဓိသတ္တာ သုခဒုက္ခေသု ဒေါသဒဿာဝိနော’’တိ.

ဧတေသု ဟိ မစ္ဆေရအသံဝရကာမဝိစိကိစ္ဆာကောသဇ္ဇအက္ခန္တိဝိသံဝါဒအနဓိဋ္ဌာနဗျာပါဒ- သုခဒုက္ခသင်္ခါတေသု အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဒါနာဒိနိန္နစိတ္တတာသင်္ခါတာ ဒါနဇ္ဈာသယတာဒယော ဒါနာဒိပါရမီနံ နိဗ္ဗတ္တိယာ ကာရဏန္တိ. တထာ အပရိစ္စာဂပရိစ္စာဂါဒီသု ယထာက္ကမံ အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏာ ဒါနာဒိပါရမီနံ ပစ္စယော.

တတ္ထာယံ ပစ္စဝေက္ခဏာဝိဓိ – ခေတ္တဝတ္ထုဟိရညသုဝဏ္ဏဂေါမဟိံသဒါသိဒါသပုတ္တဒါရာဒိပရိဂ္ဂဟဗျာသတ္တစိတ္တာနံ သတ္တာနံ ခေတ္တာဒီနံ ဝတ္ထုကာမဘာဝေန ဗဟုပတ္ထနီယဘာဝတော၊ ရာဇစောရာဒိသာဓာရဏဘာဝတော၊ ဝိဝါဒါဓိဋ္ဌာနတော၊ သပတ္တကရဏတော၊ နိဿာရတော၊ ပဋိလာဘပရိပါလနေသု ပရဝိဟေဌနဟေတုတော၊ ဝိနာသနိမိတ္တဉ္စ သောကာဒိအနေကဝိဟိတဗျသနာဝဟတော၊ တဒါသတ္တိနိဒါနဉ္စ မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တာနံ အပါယူပပတ္တိသမ္ဘဝတောတိ ဧဝံ ဝိဝိဓဝိပုလာနတ္ထာဝဟာ ဧတေ အတ္ထာ နာမ၊ တေသံ ပရိစ္စာဂေါယေဝေကော သောတ္ထိဘာဝေါတိ ပရိစ္စာဂေ အပ္ပမာဒေါ ကရဏီယော.

အပိစ ‘‘ယာစကော ယာစမာနော အတ္တနော ဂုယှဿ အာစိက္ခနတော မယှံ ဝိဿာသိကော’’တိ စ ‘‘ပဟာယ ဂမနီယံ အတ္တနော သန္တကံ ဂဟေတွာ ပရလောကံ ယာဟီတိ မယှံ ဥပဒေသကော’’တိ စ ‘‘အာဒိတ္တေ ဝိယ အဂါရေ မရဏဂ္ဂိနာ အာဒိတ္တေ လောကေ တတော မယှံ သန္တကဿ အပဝါဟကသဟာယော’’တိ စ ‘‘အပဝါဟိတဿ စဿ နိဇ္ဈာယနိက္ခေပဋ္ဌာနဘူတော’’တိ စ ‘‘ဒါနသင်္ခါတေ ကလျာဏကမ္မသ္မိံ သဟာယဘာဝတော၊ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ အဂ္ဂဘူတာယ ပရမဒုလ္လဘာယ ဗုဒ္ဓဘူမိယာ သမ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော စ ပရမော ကလျာဏမိတ္တော’’တိ စ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ.

တထာ ‘‘ဥဠာရေ ကမ္မနိ အနေနာဟံ သမ္ဘာဝိတော၊ တသ္မာ သာ သမ္ဘာဝနာ အဝိတထာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ စ ‘‘ဧကန္တဘေဒိတာယ ဇီဝိတဿ အယာစိတေနပိ မယာ ဒါတဗ္ဗံ၊ ပဂေဝ ယာစိတေနာ’’တိ စ ‘‘ဥဠာရဇ္ဈာသယေဟိ ဂဝေသိတွာပိ ဒါတဗ္ဗော၊ သယမေဝါဂတော မမ ပုညေနာ’’တိ စ ‘‘ယာစကဿ ဒါနာပဒေသေန မယှမေဝါယမနုဂ္ဂဟော’’တိ စ ‘‘အဟံ ဝိယ အယံ သဗ္ဗောပိ လောကော မယာ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အသတိ ယာစကေ ကထံ မယှံ ဒါနပါရမီ ပူရေယျာ’’တိ စ ‘‘ယာစကာနမေဝတ္ထာယ မယာ သဗ္ဗော ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အယာစိတွာ မမ သန္တကံ ယာစကာ သယမေဝ ကဒါ ဂဏှေယျု’’န္တိ စ ‘‘ကထမဟံ ယာစကာနံ ပိယော စဿံ မနာပေါ’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါ တေ မယှံ ပိယာ စဿု မနာပါ’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါဟံ ဒဒမာနော၊ ဒတွာပိ စ အတ္တမနော အဿံ ပမုဒိတော ပီတိသောမနဿဇာတော’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါ မေ ယာစကာ ဘဝေယျုံ၊ ဥဠာရော စ ဒါနဇ္ဈာသယော’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါဟမယာစိတောယေဝ ယာစကာနံ ဟဒယမညာယ ဒဒေယျ’’န္တိ စ ‘‘သတိ ဓနေ ယာစကေ စ အပရိစ္စာဂေါ မဟတီ မယှံ ဝဉ္စနာ’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါဟံ အတ္တနော အင်္ဂါနိ ဇီဝိတံ ဝါပိ ယာစကာနံ ပရိစ္စဇေယျ’’န္တိ စ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ.

အပိစ ‘‘အတ္ထော နာမာယံ နိရပေက္ခံ ဒါယကံ အနုဂစ္ဆတိ ယထာ တံ နိရပေက္ခံ ခေပကံ ကိဋကော’’တိ အတ္ထေ နိရပေက္ခတာယ စိတ္တံ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗံ. ယာစမာနော ပန ယဒိ ပိယပုဂ္ဂလော ဟောတိ၊ ‘‘ပိယော မံ ယာစတီ’’တိ သောမနဿံ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗံ. အထ ဥဒါသီနပုဂ္ဂလော ဟောတိ၊ ‘‘အယံ မံ ယာစမာနော အဒ္ဓါ ဣမိနာ ပရိစ္စာဂေန မိတ္တော ဟောတီ’’တိ သောမနဿံ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗံ. ဒဒန္တောပိ ဟိ ယာစကာနံ ပိယော ဟောတီတိ. အထ ပန ဝေရီပုဂ္ဂလော ယာစတိ၊ ‘‘ပစ္စတ္ထိကော မံ ယာစတိ၊ အယံ မံ ယာစမာနော အဒ္ဓါ ဣမိနာ ပရိစ္စာဂေန ဝေရီပိ ပိယော မိတ္တော ဟောတီ’’တိ ဝိသေသတော သောမနဿံ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ပိယပုဂ္ဂလေ ဝိယ မဇ္ဈတ္တဝေရီပုဂ္ဂလေသုပိ မေတ္တာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကရုဏံ ဥပဋ္ဌပေတွာဝ ဒါတဗ္ဗံ.

သစေ ပနဿ စိရကာလပရိဘာဝိတတ္တာ လောဘဿ ဒေယျဓမ္မဝိသယာ လောဘဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ၊ တေန ဗောဓိသတ္တပဋိညေန ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘နနု တယာ သပ္ပုရိသ သမ္ဗောဓာယ အဘိနီဟာရံ ကရောန္တေန သဗ္ဗသတ္တာနံ ဥပကာရတ္ထာယ အယံ ကာယော နိဿဋ္ဌော၊ တပ္ပရိစ္စာဂမယဉ္စ ပုညံ၊ တတ္ထ နာမ တေ ဗာဟိရေပိ ဝတ္ထုသ္မိံ အတိသင်္ဂပ္ပဝတ္တိ ဟတ္ထိသိနာနသဒိသီ ဟောတိ၊ တသ္မာ တယာ န ကတ္ထစိ သင်္ဂေါ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗော. သေယျထာပိ နာမ မဟတော ဘေသဇ္ဇရုက္ခဿ တိဋ္ဌတော မူလံ မူလတ္ထိကာ ဟရန္တိ၊ ပပဋိကံ၊ တစံ၊ ခန္ဓံ၊ ဝိဋပံ၊ သာရံ၊ သာခံ၊ ပလာသံ၊ ပုပ္ဖံ၊ ဖလံ ဖလတ္ထိကာ ဟရန္တိ၊ န တဿ ရုက္ခဿ ‘မယှံ သန္တကံ ဧတေ ဟရန္တီ’’တိ ဝိတက္ကသမုဒါစာရော ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ သဗ္ဗလောကဟိတာယ ဥဿုက္ကမာပဇ္ဇန္တေန မယာ မဟာဒုက္ခေ အကတညုကေ နိစ္စာသုစိမှိ ကာယေ ပရေသံ ဥပကာရာယ ဝိနိယုဇ္ဇမာနေ အဏုမတ္တောပိ မိစ္ဆာဝိတက္ကော န ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗော၊ ကော ဝါ ဧတ္ထ ဝိသေသော အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု မဟာဘူတေသု ဧကန္တဘေဒနဝိကိရဏဝိဒ္ဓံသနဓမ္မေသု၊ ကေဝလံ ပန သမ္မောဟဝိဇမ္ဘိတမေတံ၊ ယဒိဒံ ‘ဧတံ မမ၊ ဧသောဟမသ္မိ၊ ဧသော မေ အတ္တာ’တိ အဘိနိဝေသော. တသ္မာ ဗာဟိရေသု ဝိယ အဇ္ဈတ္တိကေသုပိ ကရစရဏနယနာဒီသု၊ မံသာဒီသု စ အနပေက္ခေန ဟုတွာ ‘တံတဒတ္ထိကာ ဟရန္တူ’တိ နိဿဋ္ဌစိတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခတော စဿ ဗောဓာယ ပဟိတတ္တဿ ကာယဇီဝိတေသု နိရပေက္ခဿ အပ္ပကသိရေနေဝ ကာယဝစီမနောကမ္မာနိ သုဝိသုဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ. သော ဝိသုဒ္ဓကာယဝစီမနောကမ္မန္တော ဝိသုဒ္ဓါဇီဝေါ ဉာယပဋိပတ္တိယံ ဌိတော၊ အာယာပါယုပါယကောသလ္လသမန္နာဂမေန ဘိယျောသော မတ္တာယ ဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂေန၊ အဘယဒါနသဒ္ဓမ္မဒါနေဟိ စ သဗ္ဗသတ္တေ အနုဂ္ဂဏှိတုံ သမတ္ထော ဟောတီတိ. အယံ တာဝ ဒါနပါရမိယံ ပစ္စဝေက္ခဏာနယော.

သီလပါရမိယံ ပန ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ – ဣဒဉှိ သီလံ နာမ ဂင်္ဂေါဒကာဒီဟိ ဝိသောဓေတုံ အသက္ကုဏေယျဿ ဒေါသမလဿ ဝိက္ခာလနဇလံ၊ ဟရိစန္ဒနာဒီဟိ ဝိနေတုံ အသက္ကုဏေယျရာဂါဒိပရိဠာဟဝိနယနံ၊ ဟာရမကုဋကုဏ္ဍလာဒီဟိ ပစုရဇနာလင်္ကာရေဟိ အသာဓာရဏော သာဓူနံ အလင်္ကာရဝိသေသော၊ သဗ္ဗဒိသာဝါယနတော အကိတ္တိမော၊ သဗ္ဗကာလာနုရူပေါ စ သုရဘိဂန္ဓော၊ ခတ္တိယမဟာသာလာဒီဟိ ဒေဝတာဟိ စ ဝန္ဒနီယာဒိဘာဝါဝဟနတော ပရမော ဝသီကရဏမန္တော၊ စာတုမဟာရာဇိကာဒိ ဒေဝလောကာရောဟနသောပါနပန္တိ၊ ဈာနာဘိညာနံ အဓိဂမုပါယော၊ နိဗ္ဗာနမဟာနဂရဿ သမ္ပာပကမဂ္ဂေါ၊ သာဝကဗောဓိပစ္စေကဗောဓိသမ္မာသမ္ဗောဓီနံ ပတိဋ္ဌာနဘူမိ၊ ယံ ယံ ဝါ ပနိစ္ဆိတံ ပတ္ထိတံ၊ တဿ တဿ သမိဇ္ဈနူပါယဘာဝတော စိန္တာမဏိကပ္ပရုက္ခာဒိကေ စ အတိသေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဣဇ္ဈတိ ဘိက္ခဝေ သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ’’တိ (အ. နိ. ၈.၃၅). အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘အာကင်္ခေယျ စေ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယော စ အဿံ မနာပေါ စ ဂရု စ ဘာဝနီယော စာတိ၊ သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၆၁)၊ တထာ ‘‘အဝိပ္ပဋိသာရတ္ထာနိ ခေါ အာနန္ဒ ကုသလာနိ သီလာနီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၊ ၁၁.၁)၊ ‘‘ပဉ္စိမေ ဂဟပတယော အာနိသံသာ သီလဝတော သီလသမ္ပဒါယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၀၊ ဥဒါ. ၇၆၊ မဟာဝ. ၁၈၅) သုတ္တာနဉ္စ ဝသေန သီလဿ ဂုဏာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ၊ တထာ အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တာဒီနံ (အ. နိ. ၇.၇၂) ဝသေန သီလဝိရဟေ အာဒီနဝါ.

ပီတိသောမနဿနိမိတ္တတော၊ အတ္တာနုဝါဒပရာနုဝါဒဒဏ္ဍဒုဂ္ဂတိဘယာဘာဝတော၊ ဝိညူဟိ ပါသံသဘာဝတော၊ အဝိပ္ပဋိသာရဟေတုတော၊ သောတ္ထိဋ္ဌာနတော၊ အဘိဇနသာပတေယျာဓိပတေယျာယုရူပဋ္ဌာနဗန္ဓုမိတ္တသမ္ပတ္တီနံ အတိသယနတော စ သီလံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ. သီလဝတော ဟိ အတ္တနော သီလသမ္ပဒါဟေတု မဟန္တံ ပီတိသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ‘‘ကတံ ဝတ မယာ ကုသလံ၊ ကတံ ကလျာဏံ၊ ကတံ ဘီရုတ္တာဏ’’န္တိ. တထာ သီလဝတော အတ္တာ န ဥပဝဒတိ၊ န ပရေ ဝိညူ၊ ဒဏ္ဍဒုဂ္ဂတိဘယာနံ သမ္ဘဝေါယေဝ နတ္ထိ၊ ‘‘သီလဝါ ပုရိသပုဂ္ဂလော ကလျာဏဓမ္မော’’တိ ဝိညူနံ ပါသံသော ဟောတိ. တထာ သီလဝတော ယွာယံ ‘‘ကတံ ဝတ မယာ ပါပံ၊ ကတံ လုဒ္ဒံ၊ ကတံ ကိဗ္ဗိသ’’န္တိ ဒုဿီလဿ ဝိပ္ပဋိသာရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သော န ဟောတိ. သီလဉ္စ နာမေတံ အပ္ပမာဒါဓိဋ္ဌာနတော၊ ဘောဂဗျသနာဒိပရိဟာရမုခေန မဟတော အတ္ထဿ သာဓနတော၊ မင်္ဂလဘာဝတော စ ပရမံ သောတ္ထိဋ္ဌာနံ၊ နိဟီနဇစ္စောပိ သီလဝါ ခတ္တိယမဟာသာလာဒီနံ ပူဇနီယော ဟောတီတိ ကုလသမ္ပတ္တိံ အတိသေတိ သီလသမ္ပဒါ၊ ‘‘တံ ကိံ မညသိ မဟာရာဇ၊ ဣဓ တေ အဿ ပုရိသော ဒါသော ကမ္မကရော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၈၃) ဝစနဉ္စေတ္ထ သာဓကံ. စောရာဒီဟိ အသာဓာရဏတော၊ ပရလောကာနုဂမနတော၊ မဟပ္ဖလဘာဝတော၊ သမထာဒိဂုဏာဓိဋ္ဌာနတော စ ဗာဟိရဓနံ အတိသေတိ သီလံ၊ ပရမဿ စိတ္တိဿရိယဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ခတ္တိယာဒီနံ ဣဿရိယံ အတိသေတိ သီလံ. သီလနိမိတ္တဉှိ တံတံသတ္တနိကာယေသု သတ္တာနံ ဣဿရိယံ ဝဿသတဒီဃပ္ပမာဏတော ဇီဝိတတော ဧကာဟမ္ပိ သီလဝတော ဇီဝိတဿ ဝိသိဋ္ဌတာဝစနတော၊ သတိ စ ဇီဝိတေ သိက္ခာနိက္ခေပဿ မရဏတာဝစနတော သီလံ ဇီဝိတတော ဝိသိဋ္ဌတရံ. ဝေရီနမ္ပိ မနုညဘာဝါဝဟနတော၊ ဇရာရောဂဝိပတ္တီဟိ အနဘိဘဝနီယတော စ ရူပသမ္ပတ္တိံ အတိသေတိ သီလံ. ပါသာဒဟမ္မိယာဒိဋ္ဌာနဝိသေသေ၊ ရာဇယုဝရာဇသေနာပတိအာဒိဋ္ဌာနဝိသေသေ စ အတိသေတိ သီလံ သုခဝိသေသာဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. သဘာဝသိနိဒ္ဓေ သန္တိကာဝစရေပိ ဗန္ဓုဇနေ မိတ္တဇနေ စ အတိသေတိ ဧကန္တဟိတသမ္ပာဒနတော၊ ပရလောကာနုဂမနတော စ. ‘‘န တံ မာတာ ပိတာ ကယိရာ’’တိအာဒိ (ဓ. ပ. ၄၃) ဝစနဉ္စေတ္ထ သာဓကံ. တထာ ဟတ္ထိအဿရထာဒိဘေဒေဟိ၊ မန္တာဂဒသောတ္ထာနပ္ပယောဂေဟိ စ ဒုရာရက္ခံ အတ္တာနံ အာရက္ခဘာဝေန သီလမေဝ ဝိသိဋ္ဌတရံ အတ္တာဓီနတော၊ အပရာဓီနတော၊ မဟာဝိသယတော စ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိ’’န္တိအာဒိ (ဇာ. ၁.၉.၁၀၂). ဧဝမနေကဂုဏသမန္နာဂတံ သီလန္တိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ အပရိပုဏ္ဏာ စေဝ သီလသမ္ပဒါ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ အပရိသုဒ္ဓါ စ ပါရိသုဒ္ဓိံ.

သစေ ပနဿ ဒီဃရတ္တံ ပရိစယေန သီလပဋိပက္ခာ ဓမ္မာ ဒေါသာဒယော အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ၊ တေန ဗောဓိသတ္တပဋိညေန ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘နနု တယာ သမ္ဗောဓာယ ပဏိဓာနံ ကတံ၊ သီလဝိကလေန စ န သက္ကာ လောကိယာပိ သမ္ပတ္တိယော ပါပုဏိတုံ၊ ပဂေဝ လောကုတ္တရာ၊ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ ပန အဂ္ဂဘူတာယ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ အဓိဋ္ဌာနဘူတေန သီလေန ပရမုက္ကံသဂတေန ဘဝိတဗ္ဗံ. တသ္မာ ‘ကိကီဝ အဏ္ဍ’န္တိအာဒိနာ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၉၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇) ဝုတ္တနယေန သမ္မာ သီလံ ပရိရက္ခန္တေန သုဋ္ဌု တယာ ပေသလေန ဘဝိတဗ္ဗံ. အပိ စ တယာ ဓမ္မဒေသနာယ ယာနတ္တယေ သတ္တာနံ အဝတာရဏပရိပါစနာနိ ကာတဗ္ဗာနိ၊ သီလဝိကလဿ စ ဝစနံ န ပစ္စေတဗ္ဗံ ဟောတိ အသပ္ပါယာဟာရဝိစာရဿ ဝိယ ဝေဇ္ဇဿ တိကိစ္ဆနံ၊ တသ္မာ ကထာဟံ သဒ္ဓေယျော ဟုတွာ သတ္တာနံ အဝတာရဏပရိပါစနာနိ ကရေယျ’’န္တိ သဘာဝပရိသုဒ္ဓသီလေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ကိဉ္စ ‘‘ဈာနာဒိဂုဏဝိသေသယောဂေန မေ သတ္တာနံ ဥပကာရကရဏသမတ္ထတာ၊ ပညာပါရမီအာဒိပရိပူရဏဉ္စ၊ ဈာနာဒယော စ ဂုဏာ သီလပါရိသုဒ္ဓိံ ဝိနာ န သမ္ဘဝန္တီ’’တိ သမ္မဒေဝ သီလံ ပရိသောဓေတဗ္ဗံ.

တထာ ‘‘သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ရဇောပထော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၉၁၊ မ. နိ. ၁.၂၉၁၊ သံ. နိ. ၂.၁၅၄၊ မ. နိ. ၂.၁၀) ဃရာဝါသေ ‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃၄၊ ပါစိ. ၄၁၇၊ မဟာနိ. ၃၊ ၆၊)၊ ‘‘မာတာပိ ပုတ္တေန ဝိဝဒတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၆၈၊ ၁၇၈) စ ကာမေသု ‘‘သေယျထာပိ ပုရိသော ဣဏံ အာဒါယ ကမ္မန္တေ ပယောဇေယျာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၈) ကာမစ္ဆန္ဒာဒီသု အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ‘‘အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁.၉၁၊ သံ. နိ. ၁.၁၅၄) ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီသု အာနိသံသပဋိသင်္ခါဝသေန နေက္ခမ္မပါရမိယံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဒုက္ခက္ခန္ဓ (မ. နိ. ၁.၁၆၃) ဝီမံသသုတ္တာဒိ (မ. နိ. ၁.၄၈၇) ဝသေန ဒုက္ခက္ခန္ဓအာသိဝိသောပမသုတ္တာဒိဝသေန (စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာယံ) ဝေဒိတဗ္ဗော.

တထာ ‘‘ပညာယ ဝိနာ ဒါနာဒယော ဓမ္မာ န ဝိသုဇ္ဈန္တိ၊ ယထာသကံ ဗျာပါရသမတ္ထာ စ န ဟောန္တီ’’တိ ပညာဂုဏာ မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ယထေဝ ဟိ ဇီဝိတေန ဝိနာ သရီရယန္တံ န သောဘတိ၊ န စ အတ္တနော ကိရိယာသု ပဋိပတ္တိသမတ္ထံ ဟောတိ၊ ယထာ စ စက္ခာဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဝိညာဏေန ဝိနာ ယထာသကံ ဝိသယေသု ကိစ္စံ ကာတုံ နပ္ပဟောန္တိ၊ ဧဝံ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ပညာယ ဝိနာ သကိစ္စပဋိပတ္တိယံ အသမတ္ထာနီတိ ပရိစ္စာဂါဒိပဋိပတ္တိယံ ပညာ ပဓာနကာရဏံ. ဥမ္မီလိတပညာစက္ခုကာ ဟိ မဟာသတ္တာ အတ္တနော အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိပိ ဒတွာ အနတ္တုက္ကံသကာ၊ အပရဝမ္ဘကာ စ ဟောန္တိ၊ ဘေသဇ္ဇရုက္ခာ ဝိယ ဝိကပ္ပရဟိတာ ကာလတ္တယေပိ သောမနဿဇာတာ. ပညာဝသေန ဥပါယကောသလ္လယောဂတော ပရိစ္စာဂေါ ပရဟိတပ္ပဝတ္တိယာ ဒါနပါရမိဘာဝံ ဥပေတိ. အတ္တတ္ထဉှိ ဒါနံ ဝုဍ္ဎိသဒိသံ ဟောတိ.

တထာ ပညာယ အဘာဝေန တဏှာဒိသံကိလေသာဝိယောဂတော သီလဿ ဝိသုဒ္ဓိယေဝ န သမ္ဘဝတိ၊ ကုတော သဗ္ဗညုဂုဏာဓိဋ္ဌာနဘာဝေါ. ပညဝါ ဧဝ စ ဃရာဝါသေ ကာမဂုဏေသု သံသာရေ စ အာဒီနဝံ၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဈာနသမာပတ္တိယံ နိဗ္ဗာနေ စ အာနိသံသံ သုဋ္ဌု သလ္လက္ခေန္တော ပဗ္ဗဇိတွာ ဈာနသမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ နိဗ္ဗာနနိန္နော၊ ပရေ စ တတ္ထ ပတိဋ္ဌပေတီတိ.

ဝီရိယဉ္စ ပညာရဟိတံ ယဒိစ္ဆိတမတ္ထံ န သာဓေတိ ဒုရာရမ္ဘဘာဝတော. ဝရမေဝ ဟိ အနာရမ္ဘော ဒုရာရမ္ဘတော၊ ပညာသဟိတေန ပန ဝီရိယေန န ကိဉ္စိ ဒုရဓိဂမံ ဥပါယပဋိပတ္တိတော. တထာ ပညဝါ ဧဝ ပရာပကာရာဒိအဓိဝါသကဇာတိယော ဟောတိ၊ န ဒုပ္ပညော. ပညာဝိရဟိတဿ စ ပရေဟိ ဥပနီတာ အပကာရာ ခန္တိယာ ပဋိပက္ခမေဝ အနုဗြူဟေန္တိ၊ ပညဝတော ပန တေ ခန္တိသမ္ပတ္တိယာ ပရိဗြူဟနဝသေန အဿာ ထိရဘာဝါယ သံဝတ္တန္တိ. ပညဝါ ဧဝ တီဏိ သစ္စာနိ တေသံ ကာရဏာနိ ပဋိပက္ခေ စ ယထာဘူတံ ဇာနိတွာ ပရေသံ အဝိသံဝါဒကော ဟောတိ. တထာ ပညာဗလေန အတ္တာနံ ဥပတ္ထမ္ဘေတွာ ဓိတိသမ္ပဒါယ သဗ္ဗပါရမီသု အစလသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနော ဟောတိ၊ ပညဝါ ဧဝ စ ပိယမဇ္ဈတ္တဝေရီဝိဘာဂံ အကတွာ သဗ္ဗတ္ထ ဟိတူပသံဟာရကုသလော ဟောတိ. တထာ ပညာဝသေန လာဘာဒိလောကဓမ္မသန္နိပါတေ နိဗ္ဗိကာရတာယ မဇ္ဈတ္တော ဟောတိ. ဧဝံ သဗ္ဗာသံ ပါရမီနံ ပညာဝ ပါရိသုဒ္ဓိဟေတူတိ ပညာဂုဏာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

အပိစ ပညာယ ဝိနာ န ဒဿနသမ္ပတ္တိ၊ အန္တရေန စ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒံ န သီလသမ္ပဒါ၊ သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါရဟိတဿ န သမာဓိသမ္ပဒါ၊ အသမာဟိတေန စ န သက္ကာ အတ္တဟိတမတ္တမ္ပိ သာဓေတုံ၊ ပဂေဝ ဥက္ကံသဂတံ ပရဟိတန္တိ ပရဟိတာယ ပဋိပန္နေန ‘‘နနု တယာ သက္ကစ္စံ ပညာပါရိသုဒ္ဓိယံ အာယောဂေါ ကရဏီယော’’တိ ဗောဓိသတ္တေန အတ္တာ ဩဝဒိတဗ္ဗော. ပညာနုဘာဝေန ဟိ မဟာသတ္တော စတုရဓိဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌိတော စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၁၀၊ ၃၁၃၊ အ. နိ. ၁၀.၃၂) လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တော သတ္တေ နိယျာနိကမဂ္ဂေ အဝတာရေတိ၊ ဣန္ဒြိယာနိ စ နေသံ ပရိပါစေတိ. တထာ ပညာဗလေန ခန္ဓာယတနာဒီသု ပဝိစယဗဟုလော ပဝတ္တိနိဝတ္တိယော ယာထာဝတော ပရိဇာနန္တော ဒါနာဒယော ဂုဏေ ဝိသေသနိဗ္ဗေဓဘာဂိယဘာဝံ နယန္တော ဗောဓိသတ္တသိက္ခာယ ပရိပူရကာရီ ဟောတီတိ ဧဝမာဒိနာ အနေကာကာရဝေါကာရေ ပညာဂုဏေ ဝဝတ္ထပေတွာ ပညာပါရမီ အနုဗြူဟေတဗ္ဗာ.

တထာ ဒိဿမာနပါရာနိပိ လောကိယာနိ ကမ္မာနိ နိဟီနဝီရိယေန ပါပုဏိတုံ အသက္ကုဏေယျာနိ၊ အဂဏိတခေဒေန ပန အာရဒ္ဓဝီရိယေန ဒုရဓိဂမံ နာမ နတ္ထိ. နိဟီနဝီရိယော ဟိ ‘‘သံသာရမဟောဃတော သဗ္ဗသတ္တေ သန္တာရေဿာမီ’’တိ အာရဘိတုမေဝ န သက္ကုဏောတိ. မဇ္ဈိမော အာရဘိတွာ အန္တရာဝေါသာနမာပဇ္ဇတိ. ဥက္ကဋ္ဌဝီရိယော ပန အတ္တသုခနိရပေက္ခော အာရမ္ဘပါရံ အဓိဂစ္ဆတီတိ ဝီရိယသမ္ပတ္တိ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ. အပိစ ‘‘ယဿ အတ္တနောယေဝ သံသာရပင်္ကတော သမုဒ္ဓရဏတ္ထမာရမ္ဘော၊ တဿာပိ ဝီရိယဿ သိထိလဘာဝေန မနောရထာနံ မတ္ထကပ္ပတ္တိ န သက္ကာ သမ္ဘာဝေတုံ၊ ပဂေဝ သဒေဝကဿ လောကဿ သမုဒ္ဓရဏတ္ထံ ကတာဘိနီဟာရေနာ’’တိ စ ‘‘ရာဂါဒီနံ ဒေါသဂဏာနံ မတ္တမဟာဂဇာနံ ဝိယ ဒုန္နိဝါရယဘာဝတော၊ တန္နိဒါနာနဉ္စ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဥက္ခိတ္တာသိကဝဓကသဒိသဘာဝတော၊ တန္နိမိတ္တာနဉ္စ ဒုဂ္ဂတီနံ သဗ္ဗဒါ ဝိဝဋမုခဘာဝတော၊ တတ္ထ နိယောဇကာနဉ္စ ပါပမိတ္တာနံ သဒါ သန္နိဟိတဘာဝတော၊ တဒေါဝါဒကာရိတာယ စ ဗာလဿ ပုထုဇ္ဇနဘာဝဿ သတိ သမ္ဘဝေ ယုတ္တံ သယမေဝ သံသာရဒုက္ခတော နိဿရိတု’’န္တိ စ ‘‘မိစ္ဆာဝိတက္ကာ ဝီရိယာနုဘာဝေန ဒူရီ ဘဝန္တီ’’တိ စ ‘‘ယဒိ ပန သမ္ဗောဓိ အတ္တာဓီနေန ဝီရိယေန သက္ကာ သမဓိဂန္တုံ၊ ကိမေတ္ထ ဒုက္ကရ’’န္တိ စ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဝီရိယဿ ဂုဏာပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

တထာ ‘‘ခန္တိ နာမာယံ နိရဝသေသဂုဏပဋိပက္ခဿ ကောဓဿ ဝိဓမနတော ဂုဏသမ္ပာဒနေ သာဓူနမပ္ပဋိဟတမာယုဓံ၊ ပရာဘိဘဝနေ သမတ္ထာနံ အလင်္ကာရော၊ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဗလသမ္ပဒါ၊ ကောဓဂ္ဂိဝိနယနီ ဥဒကဓာရာ၊ ကလျာဏဿ ကိတ္တိသဒ္ဒဿ သဉ္ဇာတိဒေသော၊ ပါပပုဂ္ဂလာနံ ဝစီဝိသဝူပသမကရော မန္တာဂဒေါ၊ သံဝရေ ဌိတာနံ ပရမာ ဓီရပကတိ၊ ဂမ္ဘီရာသယတာယ သာဂရော၊ ဒေါသမဟာသာဂရဿ ဝေလာ၊ အပါယဒွါရဿ ပိဓာနကဝါဋံ၊ ဒေဝဗြဟ္မလောကာနံ အာရောဟဏသောပါနံ၊ သဗ္ဗဂုဏာနံ အဓိဝါသနဘူမိ၊ ဥတ္တမာ ကာယဝစီမနောဝိသုဒ္ဓီ’’တိ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. အပိ စ ‘‘ဧတေ သတ္တာ ခန္တိသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော ဣဓ စေဝ တပန္တိ၊ ပရလောကေ စ တပနီယဓမ္မာနုယောဂတော’’တိ စ ‘‘ယဒိပိ ပရာပကာရနိမိတ္တံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ ပန ဒုက္ခဿ ခေတ္တဘူတော အတ္တဘာဝေါ၊ ဗီဇဘူတဉ္စ ကမ္မံ မယာဝ အဘိသင်္ခတ’’န္တိ စ ‘‘တဿ ဒုက္ခဿ အာဏဏျကာရဏမေတ’’န္တိ စ ‘‘အပကာရကေ အသတိ ကထံ မယှံ ခန္တိသမ္ပဒါ သမ္ဘဝတီ’’တိ စ ‘‘ယဒိပါယံ ဧတရဟိ အပကာရကော၊ အယံ နာမ ပုဗ္ဗေ အနေန မယှံ ဥပကာရော ကတော’’တိ စ ‘‘အပကာရော ဧဝ ဝါ ခန္တိနိမိတ္တတာယ ဥပကာရော’’တိ စ ‘‘သဗ္ဗေပိမေ သတ္တာ မယှံ ပုတ္တသဒိသာ၊ ပုတ္တကတာပရာဓေသု စ ကော ကုဇ္ဈိဿတီ’’တိ စ ‘‘ယေန ကောဓဘူတာဝေသေန အယံ မယှံ အပရဇ္ဈတိ၊ သော ကောဓဘူတာဝေသော မယာ ဝိနေတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘ယေန အပကာရေန ဣဒံ မယှံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပန္နံ၊ တဿ အဟမ္ပိ နိမိတ္တ’’န္တိ စ ‘‘ယေဟိ ဓမ္မေဟိ အပရာဓော ကတော၊ ယတ္ထ စ ကတော၊ သဗ္ဗေပိ တေ တသ္မိံယေဝ ခဏေ နိရုဒ္ဓါ၊ ကဿိဒါနိ ကေန ကောဓော ကာတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အနတ္တတာယ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ကော ကဿ အပရဇ္ဈတီ’’တိ စ ပစ္စဝေက္ခန္တေန ခန္တိသမ္ပဒါ ဗြူဟေတဗ္ဗာ.

ယဒိ ပနဿ ဒီဃရတ္တံ ပရိစယေန ပရာပကာရနိမိတ္တကော ကောဓော စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌေယျ၊ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘ခန္တိ နာမေသာ ပရာပကာရဿ ပဋိပက္ခပဋိပတ္တီနံ ပစ္စုပကာရကာရဏ’’န္တိ စ ‘‘အပကာရော စ မယှံ ဒုက္ခုပ္ပါဒနေန ဒုက္ခုပနိသာယ သဒ္ဓါယ၊ သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာယ စ ပစ္စယော’’တိ စ ‘‘ဣန္ဒြိယပကတိရေသာ၊ ယဒိဒံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိသယသမာယောဂေါ၊ တတ္ထ အနိဋ္ဌဝိသယသမာယောဂေါ မယှံ န သိယာတိ တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ’’တိ စ ‘‘ကောဓဝသိကော သတ္တော ကောဓေန ဥမ္မတ္တော ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော၊ တတ္ထ ကိံ ပစ္စပကာရေနာ’’တိ စ ‘‘သဗ္ဗေ ပိမေ သတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဩရသပုတ္တာ ဝိယ ပရိပါလိတာ၊ တသ္မာ န တတ္ထ မယာ စိတ္တကောပေါပိ ကာတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အပရာဓကေ စ သတိ ဂုဏေ ဂုဏဝတိ မယာ န ကောပေါ ကာတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အသတိ ဂုဏေ ဝိသေသေန ကရုဏာယိတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘ကောပေန စ မယှံ ဂုဏယသာ နိဟီယန္တီ’’တိ စ ‘‘ကုဇ္ဈနေန မယှံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏဒုက္ခသေယျာဒယော သပတ္တကန္တာ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိ စ ‘‘ကောဓော စ နာမာယံ သဗ္ဗာဟိတကာရကော သဗ္ဗဟိတဝိနာသကော ဗလဝါ ပစ္စတ္ထိကော’’တိ စ ‘‘သတိ စ ခန္တိယာ န ကောစိ ပစ္စတ္ထိကော’’တိ စ ‘‘အပရာဓကေန အပရာဓနိမိတ္တံ ယံ အာယတိံ လဒ္ဓဗ္ဗံ ဒုက္ခံ၊ သတိ စ ခန္တိယာ မယှံ တဒဘာဝေါ’’တိ စ ‘‘စိန္တနေန ကုဇ္ဈန္တေန စ မယာ ပစ္စတ္ထိကောယေဝ အနုဝတ္တိတော ဟောတီ’’တိ စ ‘‘ကောဓေ စ မယာ ခန္တိယာ အဘိဘူတေ တဿ ဒါသဘူတော ပစ္စတ္ထိကော သမ္မဒေဝ အဘိဘူတော ဟောတီ’’တိ စ ‘‘ကောဓနိမိတ္တံ ခန္တိဂုဏပရိစ္စာဂေါ မယှံ န ယုတ္တော’’တိ စ ‘‘သတိ စ ကောဓေ ဂုဏဝိရောဓိနိ (ဂုဏဝိရောဓပစ္စနီဓမ္မေ စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာယံ) ကိံ မေ သီလာဒိဓမ္မာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆေယျုံ၊ အသတိ စ တေသု ကထာဟံ သတ္တာနံ ဥပကာရဗဟုလော ပဋိညာနုရူပံ ဥတ္တမံ သမ္ပတ္တိံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ စ ‘‘ခန္တိယာ စ သတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝတော သမာဟိတဿ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တတော နိဗ္ဗာနဉ္စ အသင်္ခတာမတသန္တပဏီတာဒိဘာဝတော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ ‘ဗုဒ္ဓဓမ္မာ စ အစိန္တေယျာပရိမေယျပဘာဝါ’တိ’’၊ တတော စ ‘‘အနုလောမိယံ ခန္တိယံ ဌိတော ‘ကေဝလာ ဣမေ စ အတ္တတ္တနိယဘာဝရဟိတာ ဓမ္မမတ္တာ ယထာသကံ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဝယန္တိ၊ န ကုတောစိ အာဂစ္ဆန္တိ၊ န ကုဟိဉ္စိ ဂစ္ဆန္တိ၊ န စ ကတ္ထစိ ပတိဋ္ဌိတာ၊ န စေတ္ထ ကောစိ ကဿစိ ဗျာပါရော’တိ အဟံကာရမမံကာရာနဓိဋ္ဌာနတာ နိဇ္ဈာနံ ခမတိ၊ ယေန ဗောဓိသတ္တော ဗောဓိယာ နိယတော အနာဝတ္တိဓမ္မော ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ခန္တိပါရမိယံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တထာ ‘‘သစ္စေန ဝိနာ သီလာဒီနံ အသမ္ဘဝတော၊ ပဋိညာနုရူပံ ပဋိပတ္တိယာ အဘာဝတော စ သစ္စဓမ္မာတိက္ကမေ စ သဗ္ဗပါပဓမ္မာနံ သမောသရဏတော၊ အသစ္စသန္ဓဿ အပ္ပစ္စယိကဘာဝတော၊ အာယတိဉ္စ အနာဒေယျဝစနတာဝဟနတော၊ သမ္ပန္နသစ္စဿ စ သဗ္ဗဂုဏာဓိဋ္ဌာနဘာဝတော၊ သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန သဗ္ဗဗောဓိသမ္ဘာရာနံ ပါရိသုဒ္ဓိပါရိပူရိသမနွာယတော၊ သဘာဝဓမ္မာဝိသံဝါဒနေန သဗ္ဗဗောဓိသမ္ဘာရကိစ္စကရဏတော၊ ဗောဓိသတ္တပဋိပတ္တိယာ စ ပရိနိပ္ဖတ္တိတော’’တိအာဒိနာ သစ္စပါရမိယာ သမ္ပတ္တိယော ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

တထာ ‘‘ဒါနာဒီသု ဒဠှသမာဒါနံ၊ တမ္ပဋိပက္ခသန္နိပါတေ စ နေသံ အစလာဝတ္ထာနံ၊ တတ္ထ စ ထိရဘာဝံ ဝိနာ န ဒါနာဒိသမ္ဘာရာ သမ္ဗောဓိနိမိတ္တာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိအာဒိနာ အဓိဋ္ဌာနေ ဂုဏာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

တထာ ‘‘အတ္တဟိတမတ္တေ အဝတိဋ္ဌန္တေနာပိ သတ္တေသု ဟိတစိတ္တတံ ဝိနာ န သက္ကာ ဣဓလောကပရလောကသမ္ပတ္တိယော ပါပုဏိတုံ၊ ပဂေဝ သဗ္ဗသတ္တေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိယံ ပတိဋ္ဌာပေတုကာမေနာ’’တိ စ ‘‘ပစ္ဆာ သဗ္ဗသတ္တာနံ လောကုတ္တရသမ္ပတ္တိံ အာကင်္ခန္တေန ဣဒါနိ လောကိယသမ္ပတ္တိံ အာကင်္ခါ ယုတ္တရူပါ’’တိ စ ‘‘ဣဒါနိ အာသယမတ္တေန ပရေသံ ဟိတသုခူပသံဟာရံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော ကဒါ ပယောဂေန တံ သာဓေဿာမီ’’တိ စ ‘‘ဣဒါနိ မယာ ဟိတသုခူပသံဟာရေန သံဝဒ္ဓိတာ ပစ္ဆာ ဓမ္မသံဝိဘာဂသဟာယာ မယှံ ဘဝိဿန္တီ’’တိ စ ‘‘ဧတေဟိ ဝိနာ န မယှံ ဗောဓိသမ္ဘာရာ သမ္ဘဝန္တိ၊ တသ္မာ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏဝိဘူတိနိပ္ဖတ္တိကာရဏတ္တာ မယှံ ဧတေ ပရမံ ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရံ ကုသလာယတနံ ဥတ္တမံ ဂါရဝဋ္ဌာန’’န္တိ စ ‘‘သဝိသေသံ သတ္တေသု သဗ္ဗေသု ဟိတဇ္ဈာသယတာ ပစ္စုပဋ္ဌပေတဗ္ဗာ၊ ကိဉ္စ ကရုဏာဓိဋ္ဌာနတောပိ သဗ္ဗသတ္တေသု မေတ္တာ အနုဗြူဟေတဗ္ဗာ. ဝိမရိယာဒီကတေန ဟိ စေတသာ သတ္တေသု ဟိတသုခူပသံဟာရနိရတဿ တေသံ အဟိတဒုက္ခာပနယနကာမတာ ဗလဝတီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒဠှမူလာ၊ ကရုဏာ စ သဗ္ဗေသံ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မာနမာဒိ စရဏံ ပတိဋ္ဌာ မူလံ မုခံ ပမုခ’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ မေတ္တာယ ဂုဏာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

တထာ ‘‘ဥပေက္ခာယ အဘာဝေ သတ္တေဟိ ကတာ ဝိပ္ပကာရာ စိတ္တဿ ဝိကာရံ ဥပ္ပါဒေယျုံ၊ သတိ စ စိတ္တဝိကာရေ ဒါနာဒိသမ္ဘာရာနံ သမ္ဘဝေါယေဝ နတ္ထီ’’တိ စ ‘‘မေတ္တာသိနေဟေန သိနေဟိတေ စိတ္တေ ဥပေက္ခာယ ဝိနာ သမ္ဘာရာနံ ပါရိသုဒ္ဓိ န ဟောတီ’’တိ စ ‘‘အနုပေက္ခကော သမ္ဘာရေသု ပုညသမ္ဘာရံ တဗ္ဗိပါကဉ္စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပရိဏာမေတုံ န သက္ကောတီ’’တိ စ ‘‘ဥပေက္ခာယ အဘာဝေ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကေသု ဝိဘာဂံ အကတွာ ပရိစ္စဇိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ စ ‘‘ဥပေက္ခာရဟိတေန ဇီဝိတပရိက္ခာရာနံ ဇီဝိတဿ စ အန္တရာယံ အမနသိကရိတွာ သံဝရဝိသောဓနံ ကာတုံ န သက္ကာ’’တိ စ ‘‘ဥပေက္ခာဝသေန အရတိရတိသဟဿေဝ နေက္ခမ္မဗလသိဒ္ဓိတော၊ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခနဝသေနေဝ သဗ္ဗသမ္ဘာရကိစ္စနိပ္ဖတ္တိတော၊ အစ္စာရဒ္ဓဿ ဝီရိယဿ အနုပေက္ခနေ ပဓာနကိစ္စာကရဏတော၊ ဥပေက္ခတောယေဝ တိတိက္ခာနိဇ္ဈာနသမ္ဘဝတော၊ ဥပေက္ခာဝသေန သတ္တသင်္ခါရာနံ အဝိသံဝါဒနတော၊ လောကဓမ္မာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနေန သမာဒိန္နဓမ္မေသု အစလာဓိဋ္ဌာနသိဒ္ဓိတော၊ ပရာပကာရာဒီသု အနာဘောဂဝသေနေဝ မေတ္တာဝိဟာရနိပ္ဖတ္တိတောတိ သဗ္ဗဗောဓိသမ္ဘာရာနံ သမာဒါနာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိနိပ္ဖတ္တိယော ဥပေက္ခာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧဝံ အာဒိနာ နယေန ဥပေက္ခာပါရမီ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ. ဧဝံ အပရိစ္စာဂပရိစ္စာဂါဒီသု ယထာက္ကမံ အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏာ ဒါနာဒိပါရမီနံ ပစ္စယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တထာ သပရိက္ခာရာ ပဉ္စဒသ စရဏဓမ္မာ ပဉ္စ စ အဘိညာယော. တတ္ထ စရဏဓမ္မာ နာမ သီလသံဝရော၊ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ၊ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ၊ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ၊ သတ္တ သဒ္ဓမ္မာ၊ စတ္တာရိ ဈာနာနိ စ. တေသု သီလာဒီနံ စတုန္နံ တေရသပိ ဓုတဓမ္မာ၊ အပ္ပိစ္ဆတာဒယော စ ပရိက္ခာရော. သဒ္ဓမ္မေသု သဒ္ဓါယ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃသီလစာဂဒေဝတူပသမာနုဿတိ- လူခပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနသိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလသေဝနပသာဒနီယ- ဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏတဒဓိမုတ္တတာ ပရိက္ခာရော၊ ဟိရောတ္တပ္ပါနံ အကုသလာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏအပါယာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏကုသလဓမ္မုပတ္ထမ္ဘန- ဘာဝပစ္စဝေက္ခဏဟိရောတ္တပ္ပ ရဟိတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နပုဂ္ဂလသေဝနတဒဓိမုတ္တတာ၊ ဗာဟုသစ္စဿ ပုဗ္ဗယောဂပရိပုစ္ဆကဘာဝသဒ္ဓမ္မာဘိယောဂအနဝဇ္ဇဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာဒိ- ပရိစယပရိပက္ကိန္ဒြိယတာကိလေသဒူရီဘာဝအပ္ပဿုတပရိဝဇ္ဇနဗဟုဿုတသေဝနတဒဓိမုတ္တတာ၊ ဝီရိယဿ အပါယဘယပစ္စဝေက္ခဏဂမနဝီထိပစ္စဝေက္ခဏဓမ္မမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏ- ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနအာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလ- သေဝနသမ္မပ္ပဓာနပစ္စဝေက္ခဏတဒဓိမုတ္တတာ၊ သတိယာ သတိသမ္ပဇညမုဋ္ဌဿတိပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနဥပဋ္ဌိတဿတိပုဂ္ဂလသေဝနတဒဓိမုတ္တတာ၊ ပညာယ ပရိပုစ္ဆကဘာဝဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနဒုပ္ပည- ပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စ- ဝေက္ခဏတဒဓိမုတ္တတာ၊ စတုန္နံ ဈာနာနံ သီလာဒိစတုက္ကံ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ၊ အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝကရဏဉ္စ ပရိက္ခာရော. တတ္ထ သီလာဒီဟိ ပယောဂသုဒ္ဓိယာ သတ္တာနံ အဘယဒါနေ၊ အာသယသုဒ္ဓိယာ အာမိသဒါနေ၊ ဥဘယသုဒ္ဓိယာ စ ဓမ္မဒါနေ သမတ္ထော ဟောတီတိအာဒိနာ စရဏာဒီနံ ဒါနာဒိသမ္ဘာရာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ယထာရဟံ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗော၊ အတိဝိတ္ထာရဘယေန န နိဒ္ဓါရယိမှ. ဧဝံ သမ္ပတ္တိစက္ကာဒယောပိ ဒါနာဒီနံ ပစ္စယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ကော သံကိလေသောတိ အဝိသေသေန တဏှာဒီဟိ ပရာမဋ္ဌဘာဝေါ ပါရမီနံ သံကိလေသော၊ ဝိသေသေန ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဝိကပ္ပါ ဒါနပါရမိယာ သံကိလေသော၊ သတ္တကာလဝိကပ္ပါ သီလပါရမိယာ၊ ကာမဘဝတဒုပသမေသု အဘိရတိအနဘိရတိဝိကပ္ပါ နေက္ခမ္မပါရမိယာ၊ ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဝိကပ္ပါ ပညာပါရမိယာ၊ လီနုဒ္ဓစ္စဝိကပ္ပါ ဝီရိယပါရမိယာ၊ အတ္တပရဝိကပ္ပါ ခန္တိပါရမိယာ၊ အဒိဋ္ဌာဒီသု ဒိဋ္ဌာဒိဝိကပ္ပါ သစ္စပါရမိယာ၊ ဗောဓိသမ္ဘာရတဗ္ဗိပက္ခေသု ဒေါသဂုဏဝိကပ္ပါ အဓိဋ္ဌာနပါရမိယာ၊ ဟိတာဟိတဝိကပ္ပါ မေတ္တာပါရမိယာ၊ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိကပ္ပါ ဥပေက္ခာပါရမိယာ သံကိလေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကိံ ဝေါဒါနန္တိ တဏှာဒီဟိ အနုပဃာတော၊ ယထာဝုတ္တဝိကပ္ပဝိရဟော စ ဧတာသံ ဝေါဒါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနုပဟတာ ဟိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိကောဓူပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယမာယာသာဌေယျထမ္ဘသာရမ္ဘ- မဒပမာဒါဒီဟိ ကိလေသေဟိ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဝိကပ္ပါဒိရဟိတာ စ ဒါနာဒိပါရမိယော ပရိသုဒ္ဓါ ပဘဿရာ ဘဝန္တီတိ.

ကော ပဋိပက္ခောတိ အဝိသေသေန သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ဧတာသံ ပဋိပက္ခော၊ ဝိသေသေန ပန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာ မစ္ဆေရာဒယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပိစ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဒါနဖလေသု အလောဘာဒေါသာမောဟဂုဏယောဂတော လောဘဒေါသမောဟပဋိပက္ခံ ဒါနံ၊ ကာယာဒိဒေါသဝင်္ကာပဂမနတော လောဘာဒိပဋိပက္ခံ သီလံ၊ ကာမသုခပရူပဃာတအတ္တကိလမထပရိဝဇ္ဇနတော ဒေါသတ္တယပဋိပက္ခံ နေက္ခမ္မံ၊ လောဘာဒီနံ အန္ဓီကရဏတော၊ ဉာဏဿ စ အနန္ဓီကရဏတော လောဘာဒိပဋိပက္ခာ ပညာ၊ အလီနာနုဒ္ဓတဉာယာရမ္ဘဝသေန လောဘာဒိပဋိပက္ခံ ဝီရိယံ၊ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌသုညတာနံ ခမနတော လောဘာဒိပဋိပက္ခာ ခန္တိ၊ သတိပိ ပရေသံ ဥပကာရေ အပကာရေ စ ယထာဘူတပ္ပဝတ္တိယာ လောဘာဒိပဋိပက္ခံ သစ္စံ၊ လောကဓမ္မေ အဘိဘုယျ ယထာသမာဒိန္နေသု သမ္ဘာရေသု အစလနတော လောဘာဒိပဋိပက္ခံ အဓိဋ္ဌာနံ၊ နီဝရဏဝိဝေကတော လောဘာဒိပဋိပက္ခာ မေတ္တာ၊ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အနုနယပဋိဃဝိဒ္ဓံသနတော၊ သမပ္ပဝတ္တိတော စ လောဘာဒိပဋိပက္ခာ ဥပေက္ခာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ကာ ပဋိပတ္တီတိ သုခူပကရဏသရီရဇီဝိတပရိစ္စာဂေန ဘယာပနူဒနေန ဓမ္မောပဒေသေန စ ဗဟုဓာ သတ္တာနံ အနုဂ္ဂဟကရဏံ ဒါနေ ပဋိပတ္တိ. တတ္ထာယံ ဝိတ္ထာရနယော – ‘‘ဣမိနာဟံ ဒါနေန သတ္တာနံ အာယုဝဏ္ဏသုခဗလပဋိဘာနာဒိသမ္ပတ္တိံ ရမဏီယံ အဂ္ဂဖလသမ္ပတ္တိံ နိပ္ဖါဒေယျ’’န္တိ အန္နဒါနံ ဒေတိ၊ တထာ သတ္တာနံ ကမ္မကိလေသပိပါသဝူပသမာယ ပါနံ ဒေတိ၊ တထာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏတာယ၊ ဟိရောတ္တပ္ပါလင်္ကာရဿ စ နိပ္ဖတ္တိယာ ဝတ္ထာနိ ဒေတိ၊ တထာ ဣဒ္ဓိဝိဓဿ စေဝ နိဗ္ဗာနသုခဿ စ နိပ္ဖတ္တိယာ ယာနံ ဒေတိ၊ တထာ သီလဂန္ဓနိပ္ဖတ္တိယာ ဂန္ဓံ၊ ဗုဒ္ဓဂုဏသောဘာနိပ္ဖတ္တိယာ မာလာဝိလေပနံ၊ ဗောဓိမဏ္ဍာသနနိပ္ဖတ္တိယာ အာသနံ၊ တထာဂတသေယျာနိပ္ဖတ္တိယာ သေယျံ၊ သရဏဘာဝနိပ္ဖတ္တိယာ အာဝသထံ၊ ပဉ္စစက္ခုပဋိလာဘာယ ပဒီပေယျံ ဒေတိ. ဗျာမပ္ပဘာနိပ္ဖတ္တိယာ ရူပဒါနံ၊ ဗြဟ္မဿရနိပ္ဖတ္တိယာ သဒ္ဒဒါနံ၊ သဗ္ဗလောကဿ ပိယဘာဝါယ ရသဒါနံ၊ ဗုဒ္ဓသုခုမာလဘာဝါယ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဒါနံ၊ အဇရာမရဏဘာဝါယ ဘေသဇ္ဇဒါနံ၊ ကိလေသဒါသဗျဝိမောစနတ္ထံ ဒါသာနံ ဘုဇိဿတာဒါနံ၊ သဒ္ဓမ္မာဘိရတိယာ အနဝဇ္ဇခိဍ္ဍာရတိဟေတုဒါနံ၊ သဗ္ဗေပိ သတ္တေ အရိယာယ ဇာတိယာ အတ္တနော ပုတ္တဘာဝူပနယနာယ ပုတ္တဒါနံ၊ သကလဿ လောကဿ ပတိဘာဝူပဂမနာယ ဒါရဒါနံ၊ သုဘလက္ခဏသမ္ပတ္တိယာ သုဝဏ္ဏမဏိမုတ္တာပဝါဠာဒိဒါနံ၊ အနုဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ နာနာဝိဓဝိဘူသနဒါနံ၊ သဒ္ဓမ္မကောသာဓိဂမာယ ဝိတ္တကောသဒါနံ၊ ဓမ္မရာဇဘာဝါယ ရဇ္ဇဒါနံ၊ ဈာနာဒိသမ္ပတ္တိယာ အာရာမုယျာနာဒိဝနဒါနံ၊ စက္ကင်္ကိတေဟိ ပါဒေဟိ ဗောဓိမဏ္ဍူပသင်္ကမနာယ စရဏဒါနံ၊ စတုရောဃနိတ္ထရဏာယ သတ္တာနံ သဒ္ဓမ္မဟတ္ထဒါနတ္ထံ ဟတ္ထဒါနံ၊ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိပဋိလာဘာယ ကဏ္ဏနာသာဒိဒါနံ၊ သမန္တစက္ခုပဋိလာဘာယ စက္ခုဒါနံ၊ ‘‘ဒဿနသဝနာနုဿရဏပါရိစရိယာဒီသု သဗ္ဗကာလံ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဟိတသုခါဝဟော၊ သဗ္ဗလောကေန စ ဥပဇီဝိတဗ္ဗော မေ ကာယော ဘဝေယျာ’’တိ မံသလောဟိတာဒိဒါနံ၊ ‘‘သဗ္ဗလောကုတ္တမော ဘဝေယျ’’န္တိ ဥတ္တမင်္ဂဒါနံ ဒေတိ.

ဧဝံ ဒဒန္တော စ န အနေသနာယ ဒေတိ၊ န ပရောပဃာတေန၊ န ဘယေန၊ န လဇ္ဇာယ၊ န ဒက္ခိဏေယျရောသနေန၊ န ပဏီတေ သတိ လူခံ၊ န အတ္တုက္ကံသနေန၊ န ပရဝမ္ဘနေန၊ န ဖလာဘိကင်္ခါယ၊ န ယာစကဇိဂုစ္ဆာယ၊ န အစိတ္တီကာရေန ဒေတိ၊ အထ ခေါ သက္ကစ္စံ ဒေတိ၊ သဟတ္ထေန ဒေတိ၊ ကာလေန ဒေတိ၊ စိတ္တိံ ကတွာ ဒေတိ၊ အဝိဘာဂေန ဒေတိ၊ တီသု ကာလေသု သောမနဿိတော ဒေတိ. တတောယေဝ ဒတွာ န ပစ္ဆာနုတာပီ ဟောတိ၊ န ပဋိဂ္ဂါဟကဝသေန မာနာဝမာနံ ကရောတိ၊ ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ပိယသမုဒါစာရော ဟောတိ ဝဒညူ ယာစယောဂေါ သပရိဝါရဒါယီ. တဉ္စ ဒါနသမ္ပတ္တိံ သကလလောကဟိတသုခါယ ပရိဏာမေတိ၊ အတ္တနော စ အကုပ္ပါယ ဝိမုတ္တိယာ၊ အပရိက္ခယဿ ဆန္ဒဿ၊ အပရိက္ခယဿ ဝီရိယဿ၊ အပရိက္ခယဿ သမာဓာနဿ၊ အပရိက္ခယဿ ဉာဏဿ၊ အပရိက္ခယာယ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပရိဏာမေတိ. ဣမဉ္စ ဒါနပါရမိံ ပဋိပဇ္ဇန္တေန မဟာသတ္တေန ဇီဝိတေ၊ ဘောဂေသု စ အနိစ္စသညာ ပစ္စုပဋ္ဌပေတဗ္ဗာ၊ သတ္တေသု စ မဟာကရုဏာ. ဧဝဉှိ ဘောဂေ ဂဟေတဗ္ဗသာရံ ဂဏှန္တော အာဒိတ္တသ္မာ ဝိယ အဂါရသ္မာ သဗ္ဗံ သာပတေယျံ၊ အတ္တာနဉ္စ ဗဟိ နီဟရန္တော န ကိဉ္စိ သေသေတိ၊ နိရဝသေသတော နိဿဇ္ဇတိယေဝ. အယံ တာဝ ဒါနပါရမိယာ ပဋိပတ္တိက္ကမော.

သီလပါရမိယာ ပန ယသ္မာ သဗ္ဗညုသီလာလင်္ကာရေဟိ သတ္တေ အလင်္ကရိတုကာမေန အတ္တနောယေဝ တာဝ သီလံ ဝိသောဓေတဗ္ဗံ၊ တသ္မာ သတ္တေသု တထာ ဒယာပန္နစိတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ ယထာ သုပိနန္တေနပိ န အာဃာတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ပရူပကာရနိရတတာယ ပရသန္တကော အလဂဒ္ဒေါ ဝိယ န ပရာမသိတဗ္ဗော. အဗြဟ္မစရိယတောပိ အာရာစာရီ၊ သတ္တဝိဓမေထုန သံယောဂဝိရတော၊ ပဂေဝ ပရဒါရဂမနတော. သစ္စံ ဟိတံ ပိယံ ပရိမိတမေဝ စ ကာလေန ဓမ္မိံ ကထံ ဘာသိတာ ဟောတိ၊ အနဘိဇ္ဈာလု အဗျာပန္နော အဝိပရီတဒဿနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓေါ နိဝိဋ္ဌပေမော. ဣတိ စတုရာပါယဝဋ္ဋဒုက္ခပထေဟိ အကုသလကမ္မပထေဟိ၊ အကုသလဓမ္မေဟိ စ ဩရမိတွာ သဂ္ဂမောက္ခပထေသု ကုသလကမ္မပထေသု ပတိဋ္ဌိတဿ သုဒ္ဓါသယပယောဂတာယ ယထာဘိပတ္ထိတာ သတ္တာနံ ဟိတသုခူပသဉှိတာ မနောရထာ သီဃံ အဘိနိပ္ဖဇ္ဇန္တိ.

တတ္ထ ဟိံသာနိဝတ္တိယာ သဗ္ဗသတ္တာနံ အဘယဒါနံ ဒေတိ၊ အပ္ပကသိရေနေဝ မေတ္တာဘာဝနံ သမ္ပာဒေတိ၊ ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသေ အဓိဂစ္ဆတိ၊ အပ္ပါဗာဓော ဟောတိ အပ္ပါတင်္ကော ဒီဃာယုကော သုခဗဟုလော၊ လက္ခဏဝိသေသေ ပါပုဏာတိ၊ ဒေါသဝါသနဉ္စ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. တထာ အဒိန္နာဒါနနိဝတ္တိယာ စောရာဒိအသာဓာရဏေ ဥဠာရေ ဘောဂေ အဓိဂစ္ဆတိ၊ အနာသင်္ကနီယော ပိယော မနာပေါ ဝိဿသနီယော၊ ဝိဘဝသမ္ပတ္တီသု အလဂ္ဂစိတ္တော ပရိစ္စာဂသီလော၊ လောဘဝါသနဉ္စ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. အဗြဟ္မစရိယနိဝတ္တိယာ အလောဘော ဟောတိ သန္တကာယစိတ္တော၊ သတ္တာနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ အပရိသင်္ကနီယော၊ ကလျာဏော စဿ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ၊ အလဂ္ဂစိတ္တော ဟောတိ မာတုဂါမေသု အလုဒ္ဓါသယော၊ နေက္ခမ္မဗဟုလော၊ လက္ခဏဝိသေသေ အဓိဂစ္ဆတိ၊ လောဘဝါသနဉ္စ သမုစ္ဆိန္ဒတိ.

မုသာဝါဒနိဝတ္တိယာ သတ္တာနံ ပမာဏဘူတော ဟောတိ ပစ္စယိကော ထေတော အာဒေယျဝစနော ဒေဝတာနံ ပိယော မနာပေါ သုရဘိဂန္ဓမုခေါ အာရက္ခိယကာယဝစီသမာစာရော၊ လက္ခဏဝိသေသေ စ အဓိဂစ္ဆတိ၊ ကိလေသဝါသနဉ္စ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. ပေသုညနိဝတ္တိယာ ပရူပက္ကမေဟိ အဘေဇ္ဇကာယော ဟောတိ အဘေဇ္ဇပရိဝါရော၊ သဒ္ဓမ္မေ စ အဘိဇ္ဇနကသဒ္ဓေါ၊ ဒဠှမိတ္တော ဘဝန္တရပရိစိတာနမ္ပိ သတ္တာနံ ဧကန္တပိယော၊ အသံကိလေသဗဟုလော. ဖရုသဝါစာနိဝတ္တိယာ သတ္တာနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ သုခသီလော မဓုရဝစနော သမ္ဘာဝနီယော၊ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတော စဿ သရော (မ. နိ. ၂.၃၈၇) နိဗ္ဗတ္တတိ. သမ္ဖပ္ပလာပနိဝတ္တိယာ စ သတ္တာနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ ဂရုဘာဝနီယော စ အာဒေယျဝစနော စ ပရိမိတာလာပေါ၊ မဟေသက္ခော စ ဟောတိ မဟာနုဘာဝေါ၊ ဌာနုပ္ပတ္တိကေန ပဋိဘာနေန ပဉှာနံ ဗျာကရဏကုသလော၊ ဗုဒ္ဓဘူမိယဉ္စ ဧကာယ ဧဝ ဝါစာယ အနေကဘာသာနံ သတ္တာနံ အနေကေသံ ပဉှာနံ ဗျာကရဏသမတ္ထော ဟောတိ.

အနဘိဇ္ဈာလုတာယ ဣစ္ဆိတလာဘီ ဟောတိ၊ ဥဠာရေသု စ ဘောဂေသု ရုစိံ ပဋိလဘတိ၊ ခတ္တိယမဟာသာလာဒီနံ သမ္မတော ဟောတိ၊ ပစ္စတ္ထိကေဟိ အနဘိဘဝနီယော၊ ဣန္ဒြိယဝေကလ္လံ န ပါပုဏာတိ၊ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော စ ဟောတိ. အဗျာပါဒေန ပိယဒဿနော ဟောတိ သတ္တာနံ သမ္ဘာဝနီယော၊ ပရဟိတာဘိနန္ဒိတာယ စ သတ္တေ အပ္ပကသိရေနေဝ ပသာဒေတိ၊ အလူခသဘာဝေါ စ ဟောတိ မေတ္တာဝိဟာရီ၊ မဟေသက္ခော စ ဟောတိ မဟာနုဘာဝေါ. မိစ္ဆာဒဿနာဘာဝေန ကလျာဏေ သဟာယေ ပဋိလဘတိ၊ သီသစ္ဆေဒမ္ပိ ပါပုဏန္တော ပါပကမ္မံ န ကရောတိ၊ ကမ္မဿကတာဒဿနတော အကောတူဟလမင်္ဂလိကော စ ဟောတိ၊ သဒ္ဓမ္မေ စဿ သဒ္ဓါ ပတိဋ္ဌိတာ ဟောတိ မူလဇာတာ၊ သဒ္ဒဟတိ စ တထာဂတာနံ ဗောဓိံ၊ သမယန္တရေသု နာဘိရမတိ ဥက္ကာရဋ္ဌာနေ ဝိယ ရာဇဟံသော၊ လက္ခဏတ္တယပရိဇာနနကုသလော ဟောတိ၊ အန္တေ စ အနာဝရဏဉာဏလာဘီ၊ ယာဝ ဗောဓိံ န ပါပုဏာတိ၊ တာဝ တသ္မိံ တသ္မိံ သတ္တနိကာယေ ဥက္ကဋ္ဌုက္ကဋ္ဌော စ ဟောတိ၊ ဥဠာရုဠာရသမ္ပတ္တိယော ပါပုဏာတိ.

‘‘ဣတိ ဟိဒံ သီလံ နာမ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ အဓိဋ္ဌာနံ၊ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ပဘဝဘူမိ၊ သဗ္ဗဗုဒ္ဓကရဓမ္မာနမာဒိ စရဏံ မုခံ ပမုခ’’န္တိ ဗဟုမာနံ ဥပ္ပါဒေတွာ ကာယဝစီသံယမေ၊ ဣန္ဒြိယဒမနေ၊ အာဇီဝသမ္ပဒါယ၊ ပစ္စယပရိဘောဂေ စ သတိသမ္ပဇညဗလေန အပ္ပမတ္တေန လာဘသက္ကာရသိလောကံ မိတ္တမုခပစ္စတ္ထိကံ ဝိယ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ကိကီဝ အဏ္ဍ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၉၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇) ဝုတ္တနယေန သက္ကစ္စံ သီလံ သမ္ပာဒေတဗ္ဗံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၆) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. တဉ္စ ပနေတံ သီလံ န အတ္တနော ဒုဂ္ဂတိပရိကိလေသဝိမုတ္တိယာ၊ သုဂတိယမ္ပိ၊ န ရဇ္ဇသမ္ပတ္တိယာ၊ နစက္ကဝတ္တိ-နဒေဝ-နသက္က-နမာရ-နဗြဟ္မသမ္ပတ္တိယာ၊ နာပိ အတ္တနော တေဝိဇ္ဇတာဒိဟေတု၊ န ပစ္စေကဗောဓိယာ၊ အထ ခေါ သဗ္ဗညုဘာဝေန သဗ္ဗသတ္တာနံ အနုတ္တရသီလာလင်္ကာရသမ္ပာဒနတ္ထမေဝါတိ ပရိဏာမေတဗ္ဗံ.

တထာ သကလသံကိလေသနိဝါသဋ္ဌာနတာယ၊ ပုတ္တဒါရာဒီဟိ မဟာသမ္ဗာဓတာယ၊ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိနာနာဝိဓကမ္မန္တာဓိဋ္ဌာနဗျာကုလတာယ စ ဃရာဝါသဿ နေက္ခမ္မသုခါဒီနံ အနောကာသတံ၊ ကာမာနဉ္စ ‘‘သတ္ထဓာရာလဂ္ဂမဓုဗိန္ဒု ဝိယ စ အဝလေယှမာနာ ပရိတ္တဿာဒါ ဝိပုလာနတ္ထာနုဗန္ဓာ’’တိ စ ‘‘ဝိဇ္ဇုလတောဘာသေန ဂဟေတဗ္ဗံ နစ္စံ ဝိယ ပရိတ္တကာလောပလဗ္ဘာ၊ ဥမ္မတ္တကာလင်္ကာရော ဝိယ ဝိပရီတသညာယ အနုဘဝိတဗ္ဗာ၊ ကရီသာဝစ္ဆာဒနသုခံ ဝိယ ပဋိကာရဘူတာ၊ ဥဒကတေမိတင်္ဂုလိယာ ဥဿာဝကောဒကပါနံ ဝိယ အတိတ္တိကရာ၊ ဆာတဇ္ဈတ္တဘောဇနံ ဝိယ သာဗာဓာ၊ ဗလိသာမိသံ ဝိယ ဗျသနသန္နိပါတကာရဏာ၊ အဂ္ဂိသန္တာပေါ ဝိယ ကာလတ္တယေပိ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ၊ မက္ကဋာလေပေါ ဝိယ ဗန္ဓနိမိတ္တာ ဃာတကာဝစ္ဆာဒနကိမိလယော ဝိယ အနတ္ထစ္ဆာဒနာ၊ သပတ္တဂါမဝါသော ဝိယ ဘယဋ္ဌာနဘူတာ၊ ပစ္စတ္ထိကပေါသကော ဝိယ ကိလေသမာရာဒီနံ အာမိသဘူတာ၊ ဆဏသမ္ပတ္တိယော ဝိယ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ၊ ကောဋရဂ္ဂိ ဝိယ အန္တောဒါဟကာ၊ ပုရာဏကူပါဝလမ္ဗဗီရဏမဓုပိဏ္ဍံ ဝိယ အနေကာဒီနဝါ၊ လောဏူဒကပါနံ ဝိယ ပိပါသဟေတုဘူတာ၊ သုရာမေရယံ ဝိယ နီစဇနသေဝိတာ၊ အပ္ပဿာဒတာယ အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ’’တိအာဒိနာ စ နယေန အာဒီနဝံ သလ္လက္ခေတွာ တဗ္ဗိပရိယာယေန နေက္ခမ္မေ အာနိသံသံ ပဿန္တေန နေက္ခမ္မပဝိဝေကဥပသမသုခါဒီသု နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တေန နေက္ခမ္မပါရမီ ပူရေတဗ္ဗာ.

တထာ ယသ္မာ ပညာ အာလောကော ဝိယ အန္ဓကာရေန၊ မောဟေန သဟ န ဝတ္တတိ၊ တသ္မာ မောဟကာရဏာနိ တာဝ ဗောဓိသတ္တေန ပရိဝဇ္ဇိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထိမာနိ မောဟကာရဏာနိ – အရတိ တန္ဒီ ဝိဇမ္ဘိတာ အာလသိယံ ဂဏသင်္ဂဏိကာရာမတာ နိဒ္ဒါသီလတာ အနိစ္ဆယသီလတာ ဉာဏသ္မိံ အကုတူဟလတာ မိစ္ဆာဓိမာနော အပရိပုစ္ဆကတာ ကာယဿ န သမ္မာပရိဟာရော အသမာဟိတစိတ္တတာ ဒုပ္ပညာနံ ပုဂ္ဂလာနံ သေဝနာ ပညဝန္တာနံ အပယိရုပါသနာ အတ္တပရိဘဝေါ မိစ္ဆာဝိကပ္ပေါ ဝိပရီတာဘိနိဝေသော ကာယဒဠှီဗဟုလတာ အသံဝေဂသီလတာ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ. သင်္ခေပတော ယေ ဝါ ပန ဓမ္မေ အာသေဝတော အနုပ္ပန္နာ ပညာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥပ္ပန္နာ ပရိဟာယတိ၊ ဣတိ ဣမာနိ သမ္မောဟကာရဏာနိ ပရိဝဇ္ဇန္တေန ဗာဟုသစ္စေ ဈာနာဒီသု စ ယောဂေါ ကရဏီယော.

တတ္ထာယံ ဗာဟုသစ္စဿ ဝိသယဝိဘာဂေါ – ပဉ္စ ခန္ဓာ ဒွါဒသာယတနာနိ၊ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗာဝီသတိန္ဒြိယာနိ ဒွါဒသပဒိကော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ၊ တထာ သတိပဋ္ဌာနာဒယော ကုသလာဒိဓမ္မပ္ပကာရဘေဒါ စ. ယာနိ စ လောကေ အနဝဇ္ဇာနိ ဝိဇ္ဇဋ္ဌာနာနိ၊ ယေ စ သတ္တာနံ ဟိတသုခဝိဓာနယောဂျာ ဗျာကရဏဝိသေသာ. ဣတိ ဧဝံ ပကာရံ သကလမေဝ သုတဝိသယံ ဥပါယကောသလ္လပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ပညာယ သတိဝီရိယုပတ္ထမ္ဘကာရဏာယ သာဓုကံ ဥဂ္ဂဟဏသဝနဓာရဏပရိစယပရိပုစ္ဆာဟိ ဩဂါဟေတွာ တတ္ထ စ ပရေသံ ပတိဋ္ဌပနေန သုတမယာ ပညာ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗာ၊ တထာ ခန္ဓာဒီနံ သဘာဝဓမ္မာနံ အာကာရပရိဝိတက္ကနမုခေန တေ နိဇ္ဈာနံ ခမာပေန္တေန စိန္တာမယာ၊ ခန္ဓာဒီနံယေဝ ပန သလက္ခဏသာမညလက္ခဏပရိဂ္ဂဟဝသေန လောကိယံ ပရိညံ နိဗ္ဗတ္တေန္တေန ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာပညာ သမ္ပာဒေတဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ ‘‘နာမရူပမတ္တမိဒံ ယထာရဟံ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ နိရုဇ္ဈတိ စ၊ န ဧတ္ထ ကောစိ ကတ္တာ ဝါ ကာရေတာ ဝါ၊ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စံ၊ ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခံ၊ အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန အနတ္တာ’’တိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေ ဓမ္မေ နိဗ္ဗိသေသံ ပရိဇာနန္တော တတ္ထ အာသင်္ဂံ ပဇဟိတွာ၊ ပရေ စ တတ္ထ တံ ဇဟာပေတွာ ကေဝလံ ကရုဏာဝသေနေဝ ယာဝ န ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဟတ္ထတလံ အာဂစ္ဆန္တိ၊ တာဝ ယာနတ္တယေ သတ္တေ အဝတာရဏပရိပါစနေဟိ ပတိဋ္ဌာပေန္တော၊ ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တိယော စ ဝသီဘာဝံ ပါပေန္တော ပညာယ အတိဝိယ မတ္ထကံ ပါပုဏာတီတိ.

တထာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ကတာဘိနီဟာရေန မဟာသတ္တေန ‘‘ကော နု အဇ္ဇ ပုညဉာဏသမ္ဘာရော ဥပစိတော၊ ကိဉ္စ မယာ ကတံ ပရဟိတ’’န္တိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပစ္စဝေက္ခန္တေန သတ္တဟိတတ္ထံ ဥဿာဟော ကရဏီယော၊ သဗ္ဗေသမ္ပိ သတ္တာနံ ဥပကာရာယ အတ္တနော ကာယံ ဇီဝိတဉ္စ ဩဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗေပိ သတ္တာ အနောဓိသော မေတ္တာယ ကရုဏာယ စ ဖရိတဗ္ဗာ၊ ယာ ကာစိ သတ္တာနံ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိ၊ သဗ္ဗာ သာ အတ္တနိ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ၊ သဗ္ဗေသဉ္စ သတ္တာနံ ပုညံ အဗ္ဘနုမောဒိတဗ္ဗံ၊ ဗုဒ္ဓမဟန္တတာ အဘိဏှံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ၊ ယဉ္စ ကိဉ္စိ ကမ္မံ ကရောတိ ကာယေန ဝါစာယ ဝါ၊ တံ သဗ္ဗံ ဗောဓိနိန္နစိတ္တပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကာတဗ္ဗံ. ဣမိနာ ဟိ ဥပါယေန ဗောဓိသတ္တာနံ အပရိမေယျော ပုညဘာဂေါ ဥပစီယတိ. အပိစ သတ္တာနံ ပရိဘောဂတ္ထံ ပရိပါလနတ္ထဉ္စ အတ္တနော သရီရံ ဇီဝိတဉ္စ ပရိစ္စဇိတွာ ခုပ္ပိပါသာသီတုဏှဝါတာတပါဒိဒုက္ခပဋိကာရော ပရိယေသိတဗ္ဗော. ယဉ္စ ယထာဝုတ္တဒုက္ခပဋိကာရဇံ သုခံ အတ္တနာ ပဋိလဘတိ၊ တထာ ရမဏီယေသု အာရာမုယျာနပါသာဒတလာဒီသု၊ အရညာယတနေသု စ ကာယစိတ္တသန္တာပါဘာဝေန အဘိနိဗ္ဗုတတ္တာ သုခံ ဝိန္ဒတိ၊ ယဉ္စ သုဏာတိ ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗောဓိသတ္တာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဘူတံ ဈာနသမာပတ္တိသုခံ၊ တံ သဗ္ဗံ သတ္တေသု အနောဓိသော ဥပသံဟရတိ. အယံ တာဝ အသမာဟိတဘူမိယံ နယော.

သမာဟိတော ပန အတ္တနာ ယထာနုဘူတံ ဝိသေသာဓိဂမနိဗ္ဗတ္တံ ပီတိပဿဒ္ဓိသုခံ သဗ္ဗသတ္တေသု အဓိမုစ္စတိ၊ တထာ မဟတိ သံသာရဒုက္ခေ၊ တန္နိမိတ္တဘူတေ စ ကိလေသာဘိသင်္ခါရဒုက္ခေ နိမုဂ္ဂံ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ တတ္ထပိ ဆေဒနဘေဒနဖာလနပိသနဂ္ဂိသန္တာပါဒိဇနိတာ ဒုက္ခာ တိဗ္ဗာ ခရာ ကဋုကာ ဝေဒနာ နိရန္တရံ စိရကာလံ ဝေဒိယန္တေ နာရကေ၊ အညမညံ ကုဇ္ဈနသန္တာပနဝိဟေဌနဟိံသနပရာဓီနတာဒီဟိ ဒုက္ခံ အနုဘဝန္တေ တိရစ္ဆာနေ၊ ဇောတိမာလာ’ကုလသရီရေ ဥဒ္ဓဗာဟုဝိရဝန္တေ ဥက္ကာမုခေ ခုပ္ပိပါသာဒီဟိ ဍယှမာနေ စ ဝန္တခေဠာဒိအာဟာရေ စ မဟာဒုက္ခံ ဝေဒယမာနေ ပေတေ စ ပရိယေဋ္ဌိမူလကံ မဟန္တံ အနယဗျသနံ ပါပုဏန္တေ ဟတ္ထစ္ဆေဒါဒိကာရဏယောဂေန ဒုဗ္ဗဏ္ဏဒုဒ္ဒသိကဒလိဒ္ဒတာဒိဘာဝေန ခုပ္ပိပါသာဒိယောဂေန ဗလဝန္တေဟိ အဘိဘဝနီယတော၊ ပရေသံ ဝဟနတော၊ ပရာဓီနတော စ နာရကေ ပေတေ တိရစ္ဆာနေ စ အတိသယန္တေ အပါယဒုက္ခနိဗ္ဗိသေသံ ဒုက္ခံ အနုဘဝန္တေ မနုဿေ စ တထာ ဝိသယဝိသပရိဘောဂဝိက္ခိတ္တစိတ္တတာယ ရာဂါဒိပရိယုဋ္ဌာနေန ဍယှမာနေ ဝါယုဝေဂသမုဋ္ဌိတဇာလာသမိဒ္ဓသုက္ခကဋ္ဌသန္နိပါတေ အဂ္ဂိက္ခန္ဓေ ဝိယ အနုပသန္တပရိဠာဟဝုတ္တိကေ အနိဟတပရာဓီနေ ကာမာဝစရဒေဝေ စ မဟတာ ဝါယာမေန ဝိဒူရမာကာသံ ဝိဂါဟိတသကုန္တာ ဝိယ၊ ဗလဝန္တေဟိ ခိတ္တသရာ ဝိယ စ ‘‘သတိပိ စိရပ္ပဝတ္တိယံ အနစ္စန္တိကတာယ ပါတပရိယောသာနာ အနတိက္ကန္တဇာတိဇရာမရဏာ ဧဝါ’’တိ ရူပါဝစရာရူပါဝစရဒေဝေ စ ပဿန္တေန မေတ္တာယ ကရုဏာယ စ အနောဓိသော သတ္တာ ဖရိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ စ ဗောဓိသမ္ဘာရေ နိရန္တရံ ဥပစိနန္တေန ဥဿာဟော ပဝတ္တေတဗ္ဗော.

အပိစ ‘‘အစိန္တေယျာပရိမိတဝိပုလောဠာရဝိမလနိရုပမနိရုပက္ကိလေသဂုဏနိစယနိဒါနဘူတဿ ဗုဒ္ဓဘာဝဿ ဥဿက္ကိတွာ သမ္ပဟံသနယောဂျံ ဝီရိယံ နာမ အစိန္တေယျာနုဘာဝမေဝ. ယံ န ပစုရဇနာ သောတုမ္ပိ သက္ကုဏန္တိ၊ ပဂေဝ ပဋိပဇ္ဇိတုံ. တထာ ဟိ တိဝိဓာ အဘိနီဟာရစိတ္တုပ္ပတ္တိ၊ စတဿော ဗုဒ္ဓဘူမိယော၊ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၁၀၊ ၃၁၃၊ အ. နိ. ၄.၃၂)၊ ကရုဏောကာသတာ၊ ဗုဒ္ဓဓမ္မေသု နိဇ္ဈာနက္ခန္တိ၊ သဗ္ဗဓမ္မေသု နိရုပလေပေါ၊ သဗ္ဗသတ္တေသု ပုတ္တသညာ၊ သံသာရဒုက္ခေဟိ အပရိခေဒေါ၊ သဗ္ဗဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂေါ၊ တေန စ နိရတိမာနတာ၊ အဓိသီလသိက္ခာဒိအဓိဋ္ဌာနံ၊ တတ္ထ စ အစလတာ၊ ကုသလကိရိယာသု ပီတိပါမောဇ္ဇံ၊ ဝိဝေကနိန္နစိတ္တတာ၊ ဈာနာနုယောဂေါ၊ အနဝဇ္ဇသုတေန အတိတ္တိ၊ ယထာသုတဿ ဓမ္မဿ ပရေသံ ဟိတဇ္ဈာသယေန ဒေသနာ၊ သတ္တာနံ ဉာယေ နိဝေသနံ၊ အာရမ္ဘဒဠှတာ၊ ဓီရဝီရဘာဝေါ၊ ပရာပဝါဒပရာပကာရေသု ဝိကာရာဘာဝေါ၊ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ၊ သမာပတ္တီသု ဝသီဘာဝေါ၊ အဘိညာသု ဗလပ္ပတ္တိ၊ လက္ခဏတ္တယာဝဗောဓော၊ သတိပဋ္ဌာနာဒီသု အဘိယောဂေန လောကုတ္တရမဂ္ဂသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ၊ နဝလောကုတ္တရာဝက္ကန္တီ’’တိ ဧဝမာဒိကာ သဗ္ဗာ ဗောဓိသမ္ဘာရပဋိပတ္တိ ဝီရိယာနုဘာဝေနေဝ သမိဇ္ဈတီတိ အဘိနီဟာရတော ယာဝ မဟာဗောဓိ အနောဿဇ္ဇန္တေန သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ ဝီရိယံ သမ္ပာဒေတဗ္ဗံ. သမ္ပဇ္ဇမာနေ စ ဝီရိယေ ခန္တိအာဒယော ဒါနာဒယော စ သဗ္ဗေပိ ဗောဓိသမ္ဘာရာ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ သမ္ပန္နာ ဧဝ ဟောန္တီတိ. ခန္တိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန ပဋိပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဣတိ သတ္တာနံ သုခူပကရဏပရိစ္စာဂေန ဗဟုဓာ အနုဂ္ဂဟကရဏံ ဒါနေန ပဋိပတ္တိ၊ သီလေန တေသံ ဇီဝိတသာပတေယျဒါရရက္ခအဘေဒပိယဟိတဝစနာဝိဟိံသာဒိကရဏာနိ၊ နေက္ခမ္မေန နေသံ အာမိသပဋိဂ္ဂဟဏဓမ္မဒါနာဒိနာ အနေကဓာ ဟိတစရိယာ၊ ပညာယ တေသံ ဟိတကရဏူပါယကောသလ္လံ၊ ဝီရိယေန တတ္ထ ဥဿာဟာရမ္ဘအသံဟီရာနိ၊ ခန္တိယာ တဒပရာဓသဟနံ၊ သစ္စေန တေသံ အဝဉ္စနတဒုပကာရကိရိယာသမာဒါနာဝိသံဝါဒနာဒိ၊ အဓိဋ္ဌာနေန တဒုပကာရကရဏေ အနတ္ထသမ္ပာတေပိ အစလနံ၊ မေတ္တာယ တေသံ ဟိတသုခါနုစိန္တနံ၊ ဥပေက္ခာယ တေသံ ဥပကာရာပကာရေသု ဝိကာရာနာပတ္တီတိ ဧဝံ အပရိမာဏေ သတ္တေ အာရဗ္ဘ အနုကမ္ပိတသဗ္ဗသတ္တဿ ဗောဓိသတ္တဿ ပုထုဇ္ဇနေဟိ အသာဓာရဏော အပရိမာဏော ပုညဉာဏသမ္ဘာရူပစယော ဧတ္ထ ပဋိပတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော စေတာသံ ပစ္စယော ဝုတ္တော၊ တဿ စ သက္ကစ္စံ သမ္ပာဒနံ.

ကော ဝိဘာဂေါတိ ဒသ ပါရမိယော၊ ဒသ ဥပပါရမိယော၊ ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတ္တိံသ ပါရမိယော. တတ္ထ ကတာဘိနီဟာရဿ ဗောဓိသတ္တဿ ပရဟိတကရဏာဘိနိန္နအာသယပ္ပယောဂဿ ကဏှဓမ္မဝေါကိဏ္ဏာ သုက္ကဓမ္မာ ပါရမိယော၊ တေဟိ အဝေါကိဏ္ဏာ သုက္ကာ ဓမ္မာ ဥပပါရမိယော၊ အကဏှာ အသုက္ကာ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ ကေစိ. သမုဒါဂမနကာလေသု ပူရိယမာနာ ပါရမိယော၊ ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ပုဏ္ဏာ ဥပပါရမိယော၊ ဗုဒ္ဓဘူမိယံ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏာ ပရမတ္ထပါရမိယော. ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ဝါ ပရဟိတကရဏတော ပါရမိယော၊ အတ္တဟိတကရဏတော ဥပပါရမိယော၊ ဗုဒ္ဓဘူမိယံ ဗလဝေသာရဇ္ဇသမဓိဂမေန ဥဘယဟိတပရိပူရဏတော ပရမတ္ထပါရမိယောတိ ဧဝံ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေသု ပဏိဓာနာရမ္ဘပရိနိဋ္ဌာနေသု တေသံ ဝိဘာဂေါတိ အပရေ. ဒေါသုပသမကရုဏာပကတိကာနံ ဘဝသုခဝိမုတ္တိသုခပရမသုခပ္ပတ္တာနံ ပုညူပစယဘေဒတော တဗ္ဗိဘာဂေါတိ အညေ.

လဇ္ဇာသတိမာနာပဿယာနံ လောကုတ္တရဓမ္မာဓိပတီနံ သီလသမာဓိပညာဂရုကာနံ တာရိတတရိတတာရယိတူနံ အနုဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ပါရမီ၊ ဥပပါရမီ၊ ပရမတ္ထပါရမီတိ ဗောဓိတ္တယပ္ပတ္တိတော ယထာဝုတ္တဝိဘာဂေါတိ ကေစိ. စိတ္တပဏိဓိတော ယာဝ ဝစီပဏိဓိ၊ တာဝ ပဝတ္တာ သမ္ဘာရာ ပါရမိယော၊ ဝစီပဏိဓိတော ယာဝ ကာယပဏိဓိ၊ တာဝ ပဝတ္တာ ဥပပါရမိယော၊ ကာယပဏိဓိတော ပဘုတိ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ အပရေ. အညေ ပန ‘‘ပရပုညာနုမောဒနဝသေန ပဝတ္တာ သမ္ဘာရာ ပါရမိယော၊ ပရေသံ ကာရာပနဝသေန ပဝတ္တာ ဥပပါရမိယော၊ သယံ ကရဏဝသေန ပဝတ္တာ ပရမတ္ထပါရမိယော’’တိ ဝဒန္တိ. တထာ ဘဝသုခါဝဟော ပုညဉာဏသမ္ဘာရော ပါရမီ၊ အတ္တနော နိဗ္ဗာနသုခါဝဟော ဥပပါရမီ၊ ပရေသံ တဒုဘယသုခါဝဟော ပရမတ္ထပါရမီတိ ဧကေ.

ပုတ္တဒါရဓနာဒိဥပကရဏပရိစ္စာဂေါ ပန ဒါနပါရမီ၊ အတ္တနော အင်္ဂပရိစ္စာဂေါ ဒါနဥပပါရမီ၊ အတ္တနော ဇီဝိတပရိစ္စာဂေါ ဒါနပရမတ္ထပါရမီ. တထာ ပုတ္တဒါရာဒိကဿ တိဝိဓဿပိ ဟေတု အဝီတိက္ကမနဝသေန တိဿော သီလပါရမိယော၊ တေသု ဧဝ တိဝိဓေသု ဝတ္ထူသု အာလယံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ နိက္ခမနဝသေန တိဿော နေက္ခမ္မပါရမိယော၊ ဥပကရဏင်္ဂဇီဝိတတဏှံ သမူဟနိတွာ သတ္တာနံ ဟိတာဟိတဝိနိစ္ဆယကရဏဝသေန တိဿော ပညာပါရမိယော၊ ယထာဝုတ္တဘေဒါနံ ပရိစ္စာဂါဒီနံ ဝါယမနဝသေန တိဿော ဝီရိယပါရမိယော၊ ဥပကရဏင်္ဂဇီဝိတန္တရာယကရာနံ ခမနဝသေန တိဿော ခန္တိပါရမိယော၊ ဥပကရဏင်္ဂဇီဝိတဟေတု သစ္စာပရိစ္စာဂဝသေန တိဿော သစ္စပါရမိယော၊ ဒါနာဒိပါရမိယော အကုပ္ပါဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ သမိဇ္ဈန္တီတိ ဥပကရဏာဒိဝိနာသေပိ အစလာဓိဋ္ဌာနဝသေန တိဿော အဓိဋ္ဌာနပါရမိယော၊ ဥပကရဏာဒိဥပဃာတကေသုပိ သတ္တေသု မေတ္တာယ အဝိဇဟနဝသေန တိဿော မေတ္တာပါရမိယော၊ ယထာဝုတ္တဝတ္ထုတ္တယဿ ဥပကာရာပကာရေသု သတ္တသင်္ခါရေသု မဇ္ဈတ္တတာပဋိလာဘဝသေန တိဿော ဥပေက္ခာပါရမိယောတိ ဧဝမာဒိနာ ဧတာသံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကော သင်္ဂဟောတိ ဧတ္ထ ပန ယထာ ဧတာ ဝိဘာဂတော တိံသဝိဓာပိ ဒါနပါရမီအာဒိဘာဝတော ဒသဝိဓာ၊ ဧဝံ ဒါနသီလခန္တိဝီရိယဈာနပညာသဘာဝေန ဆဗ္ဗိဓာ. ဧတာသု ဟိ နေက္ခမ္မပါရမီ သီလပါရမိယာ သင်္ဂဟိတာ တဿာ ပဗ္ဗဇ္ဇာဘာဝေ၊ နီဝရဏဝိဝေကဘာဝေ ပန ဈာနပါရမိယာ၊ ကုသလဓမ္မဘာဝေ ဆဟိပိ သင်္ဂဟိတာ. သစ္စပါရမီ သီလပါရမိယာ ဧကဒေသောယေဝ ဝစီသစ္စဝိရတိသစ္စပက္ခေ၊ ဉာဏသစ္စပက္ခေ ပန ပညာပါရမိယာ သင်္ဂဟိတာ. မေတ္တာပါရမီ ဈာနပါရမိယာ ဧဝ၊ ဥပေက္ခာပါရမီ ဈာနပညာပါရမီဟိ၊ အဓိဋ္ဌာနပါရမီ သဗ္ဗာဟိပိ သင်္ဂဟိတာတိ.

ဧတေသဉ္စ ဒါနာဒီနံ ဆန္နံ ဂုဏာနံ အညမညံ သမ္ဗန္ဓာနံ ပဉ္စဒသယုဂဠာဒီနိ ပဉ္စဒသယုဂဠာဒိသာဓကာနိ ဟောန္တိ – သေယျထိဒံ? ဒါနသီလယုဂဠေန ပရဟိတာဟိတာနံ ကရဏာကရဏယုဂဠသိဒ္ဓိ၊ ဒါနခန္တိယုဂဠေန အလောဘာဒေါသယုဂဠသိဒ္ဓိ၊ ဒါနဝီရိယယုဂဠေန စာဂသုတယုဂဠသိဒ္ဓိ၊ ဒါနဈာနယုဂဠေန ကာမဒေါသပ္ပဟာနယုဂဠသိဒ္ဓိ၊ ဒါနပညာယုဂဠေန အရိယယာနဓုရယုဂဠသိဒ္ဓိ၊ သီလခန္တိဒွယေန ပယောဂါသယသုဒ္ဓိဒွယသိဒ္ဓိ၊ သီလဝီရိယဒွယေန ဘာဝနာဒွယသိဒ္ဓိ၊ သီလဈာနဒွယေန ဒုဿီလျပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနဒွယသိဒ္ဓိ၊ သီလပညာဒွယေန ဒါနဒွယသိဒ္ဓိ၊ ခန္တိဝီရိယယုဂဠေန ခမာတေဇဒွယသိဒ္ဓိ၊ ခန္တိဈာနယုဂဠေန ဝိရောဓာနုရောဓပ္ပဟာနယုဂဠသိဒ္ဓိ၊ ခန္တိပညာယုဂဠေန သုညတာခန္တိပဋိဝေဓဒုကသိဒ္ဓိ၊ ဝီရိယဈာနဒုကေန ပဂ္ဂါဟာဝိက္ခေပဒုကသိဒ္ဓိ၊ ဝီရိယပညာဒုကေန သရဏဒုကသိဒ္ဓိ၊ ဈာနပညာဒုကေန ယာနဒုကသိဒ္ဓိ. ဒါနသီလခန္တိတ္တိကေန လောဘဒေါသမောဟပ္ပဟာနတ္တိကသိဒ္ဓိ၊ ဒါနသီလဝီရိယတ္တိကေန ဘောဂဇီဝိတကာယသာရာဒါနတ္တိကသိဒ္ဓိ၊ ဒါနသီလဈာနတ္တိကေန ပုညကိရိယဝတ္ထုတ္တိကသိဒ္ဓိ၊ ဒါနသီလပညာတိကေန အာမိသာဘယဓမ္မဒါနတ္တိကသိဒ္ဓီတိ ဧဝံ ဣတရေဟိပိ တိကေဟိ စတုက္ကာဒီဟိ စ ယထာသမ္ဘဝံ တိကာနိ စတုက္ကာဒီနိ စ ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

ဧဝံ ဆဗ္ဗိဓာနမ္ပိ ပန ဣမာသံ ပါရမီနံ စတူဟိ အဓိဋ္ဌာနေဟိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဗ္ဗပါရမီနံ သမူဟသင်္ဂဟတော ဟိ စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ. သေယျထိဒံ – သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ၊ ပညာဓိဋ္ဌာနန္တိ. တတ္ထ အဓိတိဋ္ဌတိ ဧတေန၊ ဧတ္ထ ဝါ အဓိတိဋ္ဌတိ၊ အဓိဋ္ဌာနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ အဓိဋ္ဌာနံ. သစ္စဉ္စ တံ အဓိဋ္ဌာနဉ္စ၊ သစ္စဿ ဝါ အဓိဋ္ဌာနံ၊ သစ္စံ အဓိဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ ဝါ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. တတ္ထ အဝိသေသတော တာဝ လောကုတ္တရဂုဏေ ကတာဘိနီဟာရဿ အနုကမ္ပိတသဗ္ဗသတ္တဿ မဟာသတ္တဿ ပရိညာနုရူပံ သဗ္ဗပါရမိပရိဂ္ဂဟတော သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ၊ တေသံ ပဋိပက္ခပရိစ္စာဂတော စာဂါဓိဋ္ဌာနံ၊ သဗ္ဗပါရမိတာဂုဏေဟိ ဥပသမတော ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ၊ တေဟိယေဝ ပရဟိတောပါယကောသလ္လတော ပညာဓိဋ္ဌာနံ. ဝိသေသတော ပန ‘‘အတ္ထိကဇနံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒဿာမီ’’တိ ပဋိဇာနတော၊ ပဋိညံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒါနတော၊ ဒါနံ အဝိသံဝါဒေတွာ အနုမောဒနတော၊ မစ္ဆရိယာဒိပဋိပက္ခပရိစ္စာဂတော၊ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဒါနဒေယျဓမ္မက္ခယေသု လောဘဒေါသမောဟဘယဝူပသမတော၊ ယထာရဟံ ယထာကာလံ ယထာဝိဓာနဉ္စ ဒါနတော၊ ပညုတ္တရတော စ ကုသလဓမ္မာနံ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနံ ဒါနံ. တထာ သံဝရသမာဒါနဿ အဝီတိက္ကမတော၊ ဒုဿီလျပရိစ္စာဂတော၊ ဒုစ္စရိတဝူပသမတော၊ ပညုတ္တရတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနံ သီလံ. ယထာပဋိညံ ခမနတော၊ ပရာပရာဓဝိကပ္ပပရိစ္စာဂတော၊ ကောဓပရိယုဋ္ဌာနဝူပသမတော၊ ပညုတ္တရတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာ ခန္တိ. ပဋိညာနုရူပံ ပရဟိတကရဏတော၊ ဝိသာဒပရိစ္စာဂတော၊ အကုသလဓမ္မာနံ ဝူပသမတော၊ ပညုတ္တရတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနံ ဝီရိယံ. ပဋိညာနုရူပံ လောကဟိတာနုစိန္တနတော၊ နီဝရဏပရိစ္စာဂတော၊ စိတ္တဝူပသမတော၊ ပညုတ္တရတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနံ ဈာနံ. ယထာပဋိညံ ပရဟိတူပါယကောသလ္လတော၊ အနုပါယကိရိယာပရိစ္စာဂတော၊ မောဟဇပရိဠာဟဝူပသမတော၊ သဗ္ဗညုတာပဋိလာဘတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာ ပညာ.

တတ္ထ ဉေယျပဋိညာနုဝိဓာနေဟိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ၊ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမပရိစ္စာဂေဟိ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ၊ ဒေါသဒုက္ခဝူပသမေဟိ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ၊ အနုဗောဓပဋိဝေဓေဟိ ပညာဓိဋ္ဌာနံ. တိဝိဓသစ္စပရိဂ္ဂဟိတံ ဒေါသတ္တယဝိရောဓိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ၊ တိဝိဓစာဂပရိဂ္ဂဟိတံ ဒေါသတ္တယဝိရောဓိ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ၊ တိဝိဓဝူပသမပရိဂ္ဂဟိတံ ဒေါသတ္တယဝိရောဓိ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ၊ တိဝိဓဉာဏပရိဂ္ဂဟိတံ ဒေါသတ္တယဝိရောဓိ ပညာဓိဋ္ဌာနံ. သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတာနိ စာဂူပသမပညာဓိဋ္ဌာနာနိ အဝိသံဝါဒနတော၊ ပဋိညာနုဝိဓာနတော စ. စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတာနိ သစ္စူပသမပညာဓိဋ္ဌာနာနိ ပဋိပက္ခပရိစ္စာဂတော၊ သဗ္ဗပရိစ္စာဂဖလတ္တာ စ. ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတာနိ သစ္စစာဂပညာဓိဋ္ဌာနာနိ ကိလေသပရိဠာဟူပသမတော၊ ကာမူပသမတော၊ ကာမပရိဠာဟူပသမတော စ. ပညာဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတာနိ သစ္စစာဂူပသမာဓိဋ္ဌာနာနိ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမတော၊ ဉာဏာနုပရိဝတ္တနတော စာတိ ဧဝံ သဗ္ဗာပိ ပါရမိယော သစ္စပ္ပဘာဝိတာ စာဂပရိဗျဉ္ဇိတာ ဥပသမောပဗြူဟိတာ ပညာပရိသုဒ္ဓါ. သစ္စဉှိ ဧတာသံ ဇနကဟေတု၊ စာဂေါ ပရိဂ္ဂါဟကဟေတု၊ ဥပသမော ပရိဝုဍ္ဎိဟေတု၊ ပညာ ပါရိသုဒ္ဓိဟေတု. တထာ အာဒိမှိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စပဋိညတ္တာ၊ မဇ္ဈေ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ကတပဏိဓာနဿ ပရဟိတာယ အတ္တပရိစ္စာဂတော၊ အန္တေ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ သဗ္ဗူပသမပရိယောသာနတ္တာ၊ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေသု ပညာဓိဋ္ဌာနံ တသ္မိံ သတိ သမ္ဘဝတော၊ အသတိ အဘာဝတော၊ ယထာပဋိညဉ္စ ဘာဝတော.

တတ္ထ မဟာပုရိသာ အတ္တဟိတပရဟိတကရေဟိ ဂရုပိယဘာဝကရေဟိ သစ္စစာဂါဓိဋ္ဌာနေဟိ ဂိဟိဘူတာ အာမိသဒါနေန ပရေ အနုဂ္ဂဏှန္တိ. တထာ အတ္တဟိတပရဟိတကရေဟိ ဂရုပိယဘာဝကရေဟိ ဥပသမပညာဓိဋ္ဌာနေဟိ စ ပဗ္ဗဇိတဘူတာ ဓမ္မဒါနေန ပရေ အနုဂ္ဂဏှန္တိ.

တတ္ထ အန္တိမဘဝေ ဗောဓိသတ္တဿ စတုရဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ. ပရိပုဏ္ဏစတုရဓိဋ္ဌာနဿ ဟိ စရိမကဘဝူပပတ္တီတိ ဧကေ. တတြ ဟိ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိဌိတိအဘိနိက္ခမနေသု ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သတော သမ္ပဇာနော သစ္စာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိယာ သမ္ပတိဇာတော ဥတ္တရာဘိမုခေါ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂန္တွာ သဗ္ဗာ ဒိသာ ဩလောကေတွာ သစ္စာနုပရိဝတ္တိနာ ဝစသာ ‘‘အဂ္ဂေါဟမသ္မိ လောကဿ၊ ဇေဋ္ဌော။ပေ။ သေဋ္ဌောဟမသ္မိ လောကဿာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၁၊ မ. နိ. ၃.၂၀၇) တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒိ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဇိဏ္ဏာတုရမတပဗ္ဗဇိတဒဿာဝိနော စတုဓမ္မပဒေသကောဝိဒဿ ယောဗ္ဗနာရောဂျဇီဝိတသမ္ပတ္တိမဒါနံ ဥပသမော၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန မဟတော ဉာတိပရိဝဋ္ဋဿ ဟတ္ထဂတဿ စ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇဿ အနပေက္ခပရိစ္စာဂေါတိ.

ဒုတိယေ ဌာနေ အဘိသမ္ဗောဓိယံ စတုရဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ ကေစိ. တတ္ထ ဟိ ယထာပဋိညံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဘိသမယော၊ တတော ဟိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ. စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သဗ္ဗကိလေသောပက္ကိလေသပရိစ္စာဂေါ၊ တတော ဟိ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ. ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ပရမူပသမသမ္ပတ္တိ၊ တတော ဟိ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ. ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘော၊ တတော ဟိ ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ၊ တံ အသိဒ္ဓံ အဘိသမ္ဗောဓိယာပိ ပရမတ္ထဘာဝတော.

တတိယေ ဌာနေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၃၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) စတုရဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ အညေ. တတ္ထ ဟိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ ဒွါဒသဟိ အာကာရေဟိ အရိယသစ္စဒေသနာယ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သဒ္ဓမ္မမဟာယာဂကရဏေန စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ. ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သယံ ဥပသန္တဿ ပရေသံ ဥပသမနေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ ဝိနေယျာနံ အာသယာဒိပရိဇာနနေန ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ၊ တဒပိ အသိဒ္ဓံ အပရိယောသိတတ္တာ ဗုဒ္ဓကိစ္စဿ.

စတုတ္ထေ ဌာနေ ပရိနိဗ္ဗာနေ စတုရဓိဋ္ဌာနပရိပုဏ္ဏန္တိ အပရေ. တတြ ဟိ ပရိနိဗ္ဗုတတ္တာ ပရမတ္ထသစ္စသမ္ပတ္တိယာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ၊ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေန စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ၊ သဗ္ဗသင်္ခါရူပသမေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ၊ ပညာပယောဇနပရိနိဋ္ဌာနေန ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏန္တိ.

တတြ မဟာပုရိသဿ ဝိသေသေန မေတ္တာခေတ္တေ အဘိဇာတိယံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏမဘိဗျတ္တံ၊ ဝိသေသေန ကရုဏာခေတ္တေ အဘိသမ္ဗောဓိယံ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏမဘိဗျတ္တံ၊ ဝိသေသေန မုဒိတာခေတ္တေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၃၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏမဘိဗျတ္တံ၊ ဝိသေသေန ဥပေက္ခာခေတ္တေ ပရိနိဗ္ဗာနေ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏမဘိဗျတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

တတြပိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သံဝါသေန သီလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သံဝေါဟာရေန သောစေယျံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ အာပဒါသု ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သာကစ္ဆာယ ပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သီလာဇီဝစိတ္တဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဒေါသာ အဂတိံ န ဂစ္ဆတိ အဝိသံဝါဒနတော၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန လောဘာ အဂတိံ န ဂစ္ဆတိ အနဘိသင်္ဂတော၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဘယာ အဂတိံ န ဂစ္ဆတိ အနပရာဓတော၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန မောဟာ အဂတိံ န ဂစ္ဆတိ ယထာဘူတာဝဗောဓတော.

တထာ ပဌမေန အဒုဋ္ဌော အဓိဝါသေတိ၊ ဒုတိယေန အလုဒ္ဓေါ ပဋိသေဝတိ၊ တတိယေန အဘီတော ပရိဝဇ္ဇေတိ၊ စတုတ္ထေန အသမ္မူဠှော ဝိနောဒေတိ. ပဌမေန နေက္ခမ္မသုခပ္ပတ္တိ၊ ဣတရေဟိ ပဝိဝေကဥပသမသမ္ဗောဓိသုခပ္ပတ္တိယော ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ ဝိဝေကဇပီတိသုခသမာဓိဇပီတိသုခအပ္ပီတိဇကာယသုခသတိပါရိသုဒ္ဓိဇဥပေက္ခာသုခပ္ပတ္တိယော ဧတေဟိ စတူဟိ ယထာက္ကမံ ဟောန္တီတိ. ဧဝမနေကဂုဏာနုဗန္ဓေဟိ စတူဟိ အဓိဋ္ဌာနေဟိ သဗ္ဗပါရမိသမူဟသင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ စတူဟိ အဓိဋ္ဌာနေဟိ သဗ္ဗပါရမိသင်္ဂဟော၊ ဧဝံ ကရုဏာပညာဟိပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗောပိ ဟိ ဗောဓိသမ္ဘာရော ကရုဏာပညာဟိ သင်္ဂဟိတော. ကရုဏာပညာပရိဂ္ဂဟိတာ ဟိ ဒါနာဒိဂုဏာ မဟာဗောဓိသမ္ဘာရာ ဘဝန္တိ ဗုဒ္ဓတ္တသိဒ္ဓိပရိယောသာနာတိ ဧဝမေတာသံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကော သမ္ပာဒနူပါယောတိ သကလဿာပိ ပုညာဒိသမ္ဘာရဿ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ၊ ဥဒ္ဒိဿ အနဝသေသသမ္ဘရဏံ အဝေကလ္လကာရိတာယောဂေန၊ တတ္ထ စ သက္ကစ္စကာရိတာ အာဒရဗဟုမာနယောဂေန၊ သာတစ္စကာရိတာ နိရန္တရပယောဂေန၊ စိရကာလာဒိယောဂေါ စ အန္တရာ အဝေါသာနာပဇ္ဇနေနာတိ စတုရင်္ဂယောဂေါ ဧတာသံ သမ္ပာဒနူပါယော. အပိစ သမာသတော ကတာဘိနီဟာရဿ အတ္တနိ သိနေဟဿ ပရိယာဒါနံ၊ ပရေသု စ သိနေဟဿ ပရိဝဍ္ဎနံ ဧတာသံ သမ္ပာဒနူပါယော. သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမာယ ဟိ ကတမဟာပဏိဓာနဿ မဟာသတ္တဿ ယာထာဝတော ပရိဇာနနေန သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အနုပလိတ္တဿ အတ္တနိ သိနေဟော ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ၊ မဟာကရုဏာသမာယောဂဝသေန ပန ပိယေ ပုတ္တေ ဝိယ သဗ္ဗသတ္တေ သမ္ပဿမာနဿ တေသု မေတ္တာသိနေဟော ပရိဝဍ္ဎတိ. တတော စ တံတဒါဝတ္ထာနုရူပမတ္တပရသန္တာနေသု လောဘဒေါသမောဟဝိဂမေန ဝိဒူရီကတမစ္ဆရိယာဒိဗောဓိသမ္ဘာရပဋိပက္ခော မဟာပုရိသော ဒါနပိယဝစနအတ္ထစရိယာသမာနတ္တတာသင်္ခါတေဟိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၁၀၊ အ. နိ. ၄.၃၂) စတုရဓိဋ္ဌာနာနုဂတေဟိ အစ္စန္တံ ဇနဿ သင်္ဂဟကရဏဝသေန ဥပရိ ယာနတ္တယေ အဝတာရဏံ ပရိပါစနဉ္စ ကရောတိ. မဟာသတ္တာနဉှိ မဟာပညာ မဟာကရုဏာ စ ဒါနေန အလင်္ကတာ၊ ဒါနံ ပိယဝစနေန၊ ပိယဝစနံ အတ္ထစရိယာယ၊ အတ္ထစရိယာ သမာနတ္တတာယ အလင်္ကတာ သင်္ဂဟိတာ စ. သဗ္ဗဘူတတ္တဘူတဿ ဟိ ဗောဓိသတ္တဿ သဗ္ဗတ္ထ သမာနသုခဒုက္ခတာယ သမာနတ္တတာသိဒ္ဓိ. ဗုဒ္ဓဘူတော ပန တေဟေဝ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ စတုရဓိဋ္ဌာနပရိပူရိတာဘိဗုဒ္ဓေဟိ ဇနဿ အစ္စန္တိကသင်္ဂဟကရဏေန အဘိဝိနယနံ ကရောတိ. ဒါနဉှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ စာဂါဓိဋ္ဌာနေန ပရိပူရိတာဘိဗုဒ္ဓံ၊ ပိယဝစနံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန၊ အတ္ထစရိယာ ပညာဓိဋ္ဌာနေန၊ သမာနတ္တတာ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနေန ပရိပူရိတာဘိဗုဒ္ဓါ. တထာဂတာနဉှိ သဗ္ဗသာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ သမာနတ္တတာ ပရိနိဗ္ဗာနေ. တတြ ဟိ တေသံ အဝိသေသတော ဧကီဘာဝေါ. တေနေဝါဟ ‘‘နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ နာနတ္တ’’န္တိ.

ဟောန္တိ စေတ္ထ –

‘‘သစ္စော စာဂီ ဥပသန္တော၊ ပညဝါ အနုကမ္ပကော၊

သမ္ဘတသဗ္ဗသမ္ဘာရော၊ ကံ နာမတ္ထံ န သာဓယေ.

မဟာကာရုဏိကော သတ္ထာ၊ ဟိတေသီ စ ဥပေက္ခကော၊

နိရပေက္ခော စ သဗ္ဗတ္ထ၊ အဟော အစ္ဆရိယော ဇိနော.

ဝိရတ္တော သဗ္ဗဓမ္မေသု၊ သတ္တေသု စ ဥပေက္ခကော၊

သဒါ သတ္တဟိတေ ယုတ္တော၊ အဟော အစ္ဆရိယော ဇိနော.

သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗသတ္တာနံ၊ ဟိတာယ စ သုခါယ စ၊

ဥယျုတ္တော အကိလာသူ စ၊ အဟော အစ္ဆရိယော ဇိနော’’တိ. (စရိယာ. အဋ္ဌ. ၃၂၀ ပကိဏ္ဏကကထာ)၊

ကိတ္တကေန ကာလေန သမ္ပာဒနန္တိ ဟေဋ္ဌိမေန တာဝ ပရိစ္ဆေဒေန စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ၊ မဇ္ဈိမေန အဋ္ဌာသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ၊ ဥပရိမေန သောဠသာသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ၊ ဧတေ စ ဘေဒါ ယထာက္ကမံ ပညာဓိကသဒ္ဓါဓိကဝီရိယာဓိကဝသေန ဉာတဗ္ဗာ. ပညာဓိကာနဉှိ သဒ္ဓါ မန္ဒာ ဟောတိ၊ ပညာ တိက္ခာ. သဒ္ဓါဓိကာနံ ပညာ မဇ္ဈိမာ ဟောတိ၊ ဝီရိယာဓိကာနံ ပညာ မန္ဒာ. ပညာနုဘာဝေန စ သမ္မာသမ္ဗောဓိ အဘိဂန္တဗ္ဗာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. အဝိသေသေန ပန ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာနံ ဓမ္မာနံ တိက္ခမဇ္ဈိမမုဒုဘာဝေန တယောပေတေ ဘေဒါ ယုတ္တာတိ ဝဒန္တိ. တိဝိဓာ ဟိ ဗောဓိသတ္တာ အဘိနီဟာရက္ခဏေ ဘဝန္တိ ဥဂ္ဃဋိတညူဝိပဉ္စိတညူနေယျဘေဒေန. တေသု ဥဂ္ဃဋိတညူ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သမ္မုခါ စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ သုဏန္တော တတိယပဒေ အပရိယောသိတေယေဝ ဆအဘိညာဟိ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သမတ္ထုပနိဿယော ဟောတိ၊ ဒုတိယော သတ္ထု သမ္မုခါ စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ သုဏန္တော အပရိယောသိတေယေဝ စတုတ္ထပဒေ ဆဟိ အဘိညာဟိ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သမတ္ထုပနိဿယော ဟောတိ၊ ဣတရော ဘဂဝတော သမ္မုခါ စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ သုတွာ ပရိယောသိတာယ ဂါထာယ ဆဟိ အဘိညာဟိ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သမတ္ထုပနိဿယော ဘဝတိ. တယောပေတေ ဝိနာ ကာလဘေဒေန ကတာဘိနီဟာရလဒ္ဓဗျာကရဏာ ပါရမိယော ပူရေန္တာ ယထာက္ကမံ ယထာဝုတ္တဘေဒေန ကာလေန သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပါပုဏန္တိ. တေသု တေသု ပန ကာလဘေဒေသု အပရိပုဏ္ဏေသု တေ တေ မဟာသတ္တာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဝေဿန္တရဒါနသဒိသံ ဒါနံ ဒေန္တာပိ တဒနုရူပေ သီလာဒိသဗ္ဗပါရမိဓမ္မေ အာစိနန္တာပိ အန္တရာ ဗုဒ္ဓါ ဘဝိဿန္တီတိ အကာရဏမေတံ. ကသ္မာ? ဉာဏဿ အပရိပစ္စနတော. ပရိစ္ဆိန္နကာလနိပ္ဖါဒိတံ ဝိယ ဟိ သဿံ ပရိစ္ဆိန္နကာလေ ပရိနိပ္ဖါဒိတာ သမ္မာသမ္ဗောဓိ. တဒန္တရာ ပန သဗ္ဗုဿာဟေန ဝါယမန္တေနာပိ န သက္ကာ ပါပုဏိတုန္တိ ပါရမိပါရိပူရီ ယထာဝုတ္တကာလဝိသေသံ ဝိနာ န သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ကော အာနိသံသောတိ ယေ တေ ကတာဘိနီဟာရာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ –

‘‘ဧဝံ သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နာ၊ ဗောဓိယာ နိယတာ နရာ၊

သံသရံ ဒီဃမဒ္ဓါနံ၊ ကပ္ပကောဋိသတေဟိပိ၊

အဝီစိမှိ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တထာ လောကန္တရေသု စာ’’တိ. အာဒိနာ (အဘိ. အဋ္ဌ. ၁.နိဒါနကထာ၊ အပ. အဋ္ဌ. ၁.ဒူရေနိဒါနကထာ၊ ဇာ. အဋ္ဌ. ၁.ဒူရေနိဒါနကထာ၊ ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၂၇.ဒူရေနိဒါနကထာ၊ စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာ) –

အဋ္ဌာရသ အဘဗ္ဗဋ္ဌာနာနုပဂမနပ္ပကာရာ အာနိသံသာ သံဝဏ္ဏိတာ. ယေ စ ‘‘သတော သမ္ပဇာနော အာနန္ဒ ဗောဓိသတ္တော တုသိတာကာယာ စဝိတွာ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၁၉၉) သောဠသ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဓမ္မပ္ပကာရာ၊ ယေ စ ‘‘သီတံ ဗျပဂတံ ဟောတိ၊ ဥဏှဉ္စ ဥပသမ္မတီ’’တိအာဒိနာ (ဗု. ဝံ. ၈၃)၊ ‘‘ဇာယမာနေ ခေါ သာရိပုတ္တ ဗောဓိသတ္တေ အယံ ဒသသဟဿိလောကဓာတု သင်္ကမ္ပတိ သမ္ပကမ္ပတိ သမ္ပဝေဓတီ’’တိအာဒိနာ စ ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တပ္ပကာရာ၊ ယေ ဝါ ပနညေပိ ‘‘ဗောဓိသတ္တာနံ အဓိပ္ပါယသမိဇ္ဈနံ ကမ္မာဒီသု ဝသီဘာဝေါ’’တိ ဧဝမာဒယော တတ္ထ တတ္ထ ဇာတကဗုဒ္ဓဝံသာဒီသု ဒဿိတပ္ပကာရာ အာနိသံသာ၊ တေ သဗ္ဗေပိ ဧတာသံ အာနိသံသာ၊ တထာ ယထာနိဒဿိတဘေဒါ အလောဘာဒေါသာဒိဂုဏယုဂဠာဒယော စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ကိံ ဖလန္တိ သမာသတော တာဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေါ ဧတာသံ ဖလံ၊ ဝိတ္ထာရတော ပန ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏ- (ဒီ. နိ. ၂.၂၄ အာဒယော၊ ၃.၁၆၈ အာဒယော၊ မ. နိ. ၂.၃၈၅) အသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာဒိအနေကဂုဏဂဏသမုဇ္ဇလရူပကာယသမ္ပတ္တိအဓိဋ္ဌာနာ ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇဆအသာဓာရဏဉာဏအဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မ- (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅၊ မူလဋီ. ၂.သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ) -ပဘုတိအနေကသတသဟဿဂုဏသမုဒယောပသောဘိနီ ဓမ္မကာယသိရီ၊ ယာဝတာ ပန ဗုဒ္ဓဂုဏာ ယေ အနေကေဟိပိ ကပ္ပေဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာပိ ဝါစာယ ပရိယောသာပေတုံ န သက္ကာ၊ ဣဒံ ဧတာသံ ဖလန္တိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဗုဒ္ဓဝံသစရိယာပိဋကဇာတကမဟာပဒါနသုတ္တာဒီနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

ယထာဝုတ္တာယ ပဋိပဒါယ ယထာဝုတ္တဝိဘာဂါနံ ပါရမီနံ ပူရိတဘာဝံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ’’တိ. သတိပိ မဟာပရိစ္စာဂါနံ ဒါနပါရမိဘာဝေ ပရိစ္စာဂဝိသေသဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စေဝ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ ‘‘ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ’’တိ ဝိသုံ ဂဟဏံ၊ တတောယေဝ စ အင်္ဂပရိစ္စာဂတော ဝိသုံ နယနပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏံ၊ ပရိဂ္ဂဟပရိစ္စာဂဘာဝသာမညေပိ ဓနရဇ္ဇပရိစ္စာဂတော ပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏဉ္စ ကတံ. ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တသင်္ခါတာယ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ သဒ္ဓိံ အဘိညာသမာပတ္တိနိပ္ဖါဒနံ ပုဗ္ဗယောဂေါ. ဒါနာဒီသုယေဝ သာတိသယပဋိပတ္တိနိပ္ဖါဒနံ ပုဗ္ဗစရိယာ၊ ယာ စရိယာပိဋကသင်္ဂဟိတာ. အဘိနီဟာရော ပုဗ္ဗယောဂေါ၊ ဒါနာဒိပဋိပတ္တိ၊ ကာယဝိဝေကဝသေန ဧကစရိယာ ဝါ ပုဗ္ဗစရိယာတိ ကေစိ. ဒါနာဒီနဉ္စေဝ အပ္ပိစ္ဆတာဒီနဉ္စ သံသာရနိဗ္ဗာနေသု အာဒီနဝါနိသံသာဒီနဉ္စ ဝိဘာဝနဝသေန သတ္တာနံ ဗောဓိတ္တယေ ပတိဋ္ဌာပနပရိပါစနဝသေန ပဝတ္တာ ကထာ ဓမ္မက္ခာနံ. ဉာတီနံ အတ္ထစရိယာ ဉာတတ္ထစရိယာ၊ သာပိ ကရုဏာယနဝသေနေဝ. အာဒိ-သဒ္ဒေန လောကတ္ထစရိယာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. ကမ္မဿကတာဉာဏဝသေန၊ အနဝဇ္ဇကမ္မာယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနပရိစယဝသေန၊ ခန္ဓာယတနာဒိပရိစယဝသေန၊ လက္ခဏတ္တယတီရဏဝသေန စ ဉာဏစာရော ဗုဒ္ဓိစရိယာ၊ သာ ပန အတ္ထတော ပညာပါရမီယေဝ၊ ဉာဏသမ္ဘာရဒဿနတ္ထံ ဝိသုံ ဂဟဏံ. ကောဋိန္တိ ပရိယန္တော၊ ဥက္ကံသောတိ အတ္ထော. စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေတွာ ဗြူဟေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ဘာဝေတွာတိ ဥပ္ပါဒေတွာ. ဗြူဟေတွာတိ ဝဍ္ဎေတွာ. သတိပဋ္ဌာနာဒိဂ္ဂဟဏေန အာဂမနပဋိပဒံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေတိ၊ ဝိပဿနာသဟဂတာ ဧဝ ဝါ သတိပဋ္ဌာနာဒယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စ ‘‘ယေန အဘိနီဟာရေနာ’’တိအာဒိနာ အာဂမနပဋိပဒါယ အာဒိံ ဒဿေတိ၊ ‘‘ဒါနပါရမီ’’တိအာဒိနာ မဇ္ဈံ၊ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ’’တိအာဒိနာ ပရိယောသာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သမ္ပတိဇာတောတိ ဟတ္ထတော မုစ္စိတွာ မုဟုတ္တဇာတော၊ န မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တမတ္တော. နိက္ခန္တမတ္တဉှိ မဟာသတ္တံ ပဌမံ ဗြဟ္မာနော သုဝဏ္ဏဇာလေန ပဋိဂ္ဂဏှိံသု၊ တေသံ ဟတ္ထတော စတ္တာရော မဟာရာဇာနော အဇိနပ္ပဝေဏိယာ၊ တေသံ ဟတ္ထတော မနုဿာ ဒုကူလစုမ္ဗဋကေန ပဋိဂ္ဂဏှိံသု၊ မနုဿာနံ ဟတ္ထတော မုဉ္စိတွာ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတောတိ ယထာဟ ဘဂဝါ မဟာပဒါနဒေသနာယံ. သေတမှိ ဆတ္တေတိ ဒိဗ္ဗသေတစ္ဆတ္တေ. အနုဟီရမာနေတိ ဓာရိယမာနေ. ဧတ္ထ စ ဆတ္တဂ္ဂဟဏေနေဝ ခဂ္ဂါဒီနိ ပဉ္စ ကကုဓဘဏ္ဍာနိပိ (ဇာ. ၂.၁၉.၇၂) ဝုတ္တာနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခဂ္ဂတာလဝဏ္ဋမောရဟတ္ထကဝါဠဗီဇနီဥဏှီသပဋ္ဋာပိ ဟိ ဆတ္တေန သဟ တဒါ ဥပဋ္ဌိတာ အဟေသုံ. ဆတ္တာဒီနိယေဝ စ တဒါ ပညာယိံသု၊ န ဆတ္တာဒိဂါဟကာ. သဗ္ဗာ စ ဒိသာတိ ဒသပိ ဒိသာ. နယိဒံ သဗ္ဗဒိသာဝိလောကနံ သတ္တပဒဝီတိဟာရုတ္တရကာလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မဟာသတ္တော ဟိ မနုဿာနံ ဟတ္ထတော မုစ္စိတွာ ပုရတ္ထိမဒိသံ ဩလောကေသိ၊ တတ္ထ ဒေဝမနုဿာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇယမာနာ ‘‘မဟာပုရိသ ဣဓ တုမှေဟိ သဒိသောပိ နတ္ထိ၊ ကုတော ဥတ္တရိတရော’’တိ အာဟံသု. ဧဝံ စတဿော ဒိသာ၊ စတဿော အနုဒိသာ၊ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥပရီတိ သဗ္ဗာ ဒိသာ အနုဝိလောကေတွာ သဗ္ဗတ္ထ အတ္တနာ သဒိသံ အဒိသွာ ‘‘အယံ ဥတ္တရာ ဒိသာ’’တိ တတ္ထ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန အဂမာသိ. အာသဘိန္တိ ဥတ္တမံ. အဂ္ဂေါတိ သဗ္ဗပဌမော. ဇေဋ္ဌော သေဋ္ဌောတိ စ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အယမန္တိမာ ဇာတိ၊ နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ပတ္တဗ္ဗံ အရဟတ္တံ ဗျာကာသိ.

‘‘အနေကေသံ ဝိသေသာဓိဂမာနံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘာဝေနာ’’တိ သင်္ခိတ္တေန ဝုတ္တမတ္ထံ ‘‘ယဉှီ’’တိအာဒိနာ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတိ. တတ္ထ ဧတ္ထာတိ –

‘‘အနေကသာခဉ္စ သဟဿမဏ္ဍလံ၊

ဆတ္တံ မရူ ဓာရယုမန္တလိက္ခေ၊

သုဝဏ္ဏဒဏ္ဍာ ဝီတိပတန္တိ စာမရာ၊

န ဒိဿရေ စာမရဆတ္တဂါဟကာ’’တိ. (သု. နိ. ၆၉၃)၊

ဣမိဿာ ဂါထာယ. သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတစာရတာယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘဿာ’’တိ. ‘‘တထာ အယံ ဘဂဝါပိ ဂတော။ပေ။ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘာဝေနာ’’တိ ဧတေန အဘိဇာတိယံ ဓမ္မတာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနဝိသေသာ သဗ္ဗဗောဓိသတ္တာနံ သာဓာရဏာတိ ဒဿေတိ. ပါရမိတာနိဿန္ဒာ ဟိ တေတိ.

ဝိက္ကမီတိ အဂမာသိ. မရူတိ ဒေဝါ. သမာတိ ဝိလောကနသမတာယ သမာ သဒိသိယော. မဟာပုရိသော ဟိ ယထာ ဧကံ ဒိသံ ဝိလောကေသိ၊ ဧဝံ သေသာ ဒိသာပိ၊ န ကတ္ထစိ ဝိလောကနေ ဝိဗန္ဓော တဿ အဟောသီတိ. သမာတိ ဝါ ဝိလောကေတုံ ယုတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ တဒါ ဗောဓိသတ္တဿ ဝိရူပဗီဘစ္ဆဝိသမရူပါနိ ဝိလောကေတုံ အယုတ္တာနိ ဒိသာသု ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ.

‘‘ဧဝံ တထာဂတော’’တိ ကာယဂမနဋ္ဌေန ဂတ-သဒ္ဒေန တထာဂတ-သဒ္ဒံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒါနိ ဉာဏဂမနဋ္ဌေန တံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နေက္ခမ္မေနာတိ အလောဘပ္ပဓာနေန ကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေန. ကုသလာ ဟိ ဓမ္မာ ဣဓ နေက္ခမ္မံ၊ န ပဗ္ဗဇ္ဇာဒယော၊ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနေနာ’’တိ စ ဝဒန္တိ. ပဟာယာတိ ပဇဟိတွာ. ဂတော အဓိဂတော၊ ပဋိပန္နော ဥတ္တရိဝိသေသန္တိ အတ္ထော. ပဟာယာတိ ဝါ ပဟာနဟေတု၊ ပဟာနလက္ခဏံ ဝါ. ဟေတုလက္ခဏတ္ထော ဟိ အယံ ပဟာယ-သဒ္ဒေါ. ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပ္ပဟာနဟေတုကံ ဂတော’’တိ ဟေတ္ထ ဝုတ္တံ ဂမနံ အဝဗောဓော၊ ပဋိပတ္တိ ဧဝ ဝါ. ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပ္ပဟာနေန စ တံ လက္ခီယတိ. ဧသ နယော ‘‘ပဒါလေတွာ’’တိအာဒီသုပိ. အဗျာပါဒေနာတိ မေတ္တာယ. အာလောကသညာယာတိ ဝိဘူတံ ကတွာ မနသိကရဏေန ဥပဋ္ဌိတအာလောကသဉ္ဇာနနေန. အဝိက္ခေပေနာတိ သမာဓိနာ. ဓမ္မဝဝတ္ထာနေနာတိ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ ယာထာဝဝိနိစ္ဆယေန၊ ‘‘သပ္ပစ္စယနာမရူပဝဝတ္ထာနေနာ’’တိပိ ဝဒန္တိ.

ဧဝံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနီဝရဏပ္ပဟာနေန ‘‘အဘိဇ္ဈံ လောကေ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၀၈) ဝုတ္တာယ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဘဂဝတော တထာဂတဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဟ ဥပါယေန အဋ္ဌဟိ သမာပတ္တီဟိ၊ အဋ္ဌာရသဟိ စ မဟာဝိပဿနာဟိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဉာဏေနာ’’တိအာဒိမာဟ. နာမရူပပရိဂ္ဂဟကင်္ခါဝိတရဏာနဉှိ ဝိဗန္ဓဘူတဿ မောဟဿ ဒူရီကရဏေန ဉာတပရိညာယံ ဌိတဿ အနိစ္စသညာဒယော သိဇ္ဈန္တိ၊ တထာ ဈာနသမာပတ္တီသု အဘိရတိနိမိတ္တေန ပါမောဇ္ဇေန၊ တတ္ထ အနဘိရတိယာ ဝိနောဒိတာယ ဈာနာဒိ သမဓိဂမောတိ သမာပတ္တိဝိပဿနာနံ အရတိဝိနောဒနအဝိဇ္ဇာပဒါလနာဒိ ဥပါယော၊ ဥပ္ပဋိပါဋိနိဒ္ဒေသော ပန နီဝရဏသဘာဝါယ အဝိဇ္ဇာယ ဟေဋ္ဌာ နီဝရဏေသုပိ သင်္ဂဟဒဿနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမာပတ္တိဝိဟာရပ္ပဝေသဝိဗန္ဓနေန နီဝရဏာနိ ကဝါဋသဒိသာနီတိ အာဟ ‘‘နီဝရဏကဝါဋံ ဥဂ္ဃါဋေတွာ’’တိ. ‘‘ရတ္တိံ ဝိတက္ကေတွာ ဝိစာရေတွာ ဒိဝါ ကမ္မန္တေ ပယောဇေတီ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ဝိယ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဓူမာယနာတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရဓူမ’’န္တိ. ကိဉ္စာပိ ပဌမဇ္ဈာနူပစာရေယေဝ စ ဒုက္ခံ၊ စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရေယေဝ သုခံ ပဟီယတိ၊ အတိသယပ္ပဟာနံ ပန သန္ဓာယာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနေန သုခဒုက္ခံ ပဟာယာ’’တိ.

အနိစ္စဿ၊ အနိစ္စန္တိ အနုပဿနာ အနိစ္စာနုပဿနာ၊ တေဘူမကဓမ္မာနံ အနိစ္စတံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာယ ဝိပဿနာယေတံ နာမံ. နိစ္စသညန္တိ သင်္ခတဓမ္မေ ‘‘နိစ္စာ၊ သဿတာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တမိစ္ဆာသညံ၊ သညာသီသေန ဒိဋ္ဌိစိတ္တာနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ. နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယာတိ သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာယ အနုပဿနာယ. နန္ဒိန္တိ သပ္ပီတိကတဏှံ. တထာ ဝိရာဂါနုပဿနာယာတိ ဝိရဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာယ အနုပဿနာယ. နိရောဓာနုပဿနာယာတိ သင်္ခါရာနံ နိရောဓဿ အနုပဿနာယ. ‘‘တေ သင်္ခါရာ နိရုဇ္ဈန္တိယေဝ၊ အာယတိံ သမုဒယဝသေန န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧဝံ ဝါ အနုပဿနာ နိရောဓာနုပဿနာ. တေနေဝါဟ ‘‘နိရောဓာနုပဿနာယ နိရောဓေတိ၊ နော သမုဒေတီ’’တိ. မုဉ္စိတုကမျတာ ဟိ အယံ ဗလပ္ပတ္တာတိ. ပဋိနိဿဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာ အနုပဿနာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ. ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ ဟိ အယံ. အာဒါနန္တိ နိစ္စာဒိဝသေန ဂဟဏံ. သန္တတိသမူဟကိစ္စာရမ္မဏာနံ ဝသေန ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ ဃနသညာ. အာယူဟနံ အဘိသင်္ခရဏံ. အဝတ္ထာဝိသေသာပတ္တိ ဝိပရိဏာမော. ဓုဝသညန္တိ ထိရဘာဝဂ္ဂဟဏံ. နိမိတ္တန္တိ သမူဟာဒိဃနဝသေန၊ သကိစ္စပရိစ္ဆေဒတာယ စ သင်္ခါရာနံ သဝိဂ္ဂဟဂ္ဂဟဏံ. ပဏိဓိန္တိ ရာဂါဒိပဏိဓိံ၊ သာ ပနတ္ထတော တဏှာနံ ဝသေန သင်္ခါရေသု နိန္နတာ.

အဘိနိဝေသန္တိ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ. အနိစ္စဒုက္ခာဒိဝသေန သဗ္ဗဓမ္မတီရဏံ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာ. သာရာဒါနာဘိနိဝေသန္တိ အသာရေ သာရဂ္ဂဟဏဝိပလ္လာသံ. ‘‘ဣဿရကုတ္တာဒိဝသေန လောကော သမုပ္ပန္နော’’တိ အဘိနိဝေသော သမ္မောဟာဘိနိဝေသော. ကေစိ ပန ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါနန္တိအာဒိနာ ပဝတ္တသံသယာပတ္တိ သမ္မောဟာဘိနိဝေသော’’တိ ဝဒန္တိ. သင်္ခါရေသု လေဏတာဏဘာဝဂ္ဂဟဏံ အာလယာဘိနိဝေသော. ‘‘အာလယရတာ အာလယသမုဒိတာ’’တိ ဝစနတော အာလယော တဏှာ၊ သာယေဝ စက္ခာဒီသု ရူပါဒီသု စ အဘိနိဝိသနဝသေန ပဝတ္တိယာ အာလယာဘိနိဝေသောတိ ကေစိ. ‘‘ဧဝံဝိဓာ သင်္ခါရာ ပဋိနိဿဇ္ဇီယန္တီ’’တိ ပဝတ္တံ ဉာဏံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ. ဝဋ္ဋတော ဝိဂတတ္တာ ဝိဝဋ္ဋံ နိဗ္ဗာနံ၊ တတ္ထ အာရမ္မဏကရဏသင်္ခါတေန အနုပဿနေန ပဝတ္တိယာ ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနာ ဂေါတြဘု. သံယောဂါဘိနိဝေသန္တိ သံယုဇ္ဇနဝသေန သင်္ခါရေသု အဘိနိဝိသနံ. ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌေတိ ဒိဋ္ဌိယာ သဟဇာတေကဋ္ဌေ၊ ပဟာနေကဋ္ဌေ စ. ‘‘ဩဠာရိကေ’’တိ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈေ ကိလေသေ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ၊ အညထာ ဒဿနပဟာတဗ္ဗာပိ ဒုတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈေဟိ ဩဠာရိကာတိ. အဏုသဟဂတေတိ အဏုဘူတေ၊ ဣဒံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈေ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗကိလေသေတိ အဝသိဋ္ဌသဗ္ဗကိလေသေ. န ဟိ ပဌမာဒိမဂ္ဂေဟိ ပဟီနာ ကိလေသာ ပုန ပဟီယန္တီတိ.

ကက္ခဠတ္တံ ကဌိနဘာဝေါ. ပဂ္ဃရဏံ ဒြဝဘာဝေါ. လောကိယဝါယုနာ ဘသ္တဿ ဝိယ ယေန တံတံကလာပဿ ဥဒ္ဓုမာယနံ၊ ထမ္ဘဘာဝေါ ဝါ၊ တံ ဝိတ္ထမ္ဘနံ. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ကလာပန္တရဘူတာနံ ကလာပန္တရဘူတေဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေ၊ တံတံဘူတဝိဝိတ္တတာ ရူပပရိယန္တော အာကာသောတိ ယေသံ ယော ပရိစ္ဆေဒေါ၊ တေဟိ သော အသမ္ဖုဋ္ဌောဝ၊ အညထာ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒသဘာဝေါ န သိယာ ဗျာပီဘာဝါပတ္တိတော. အဗျာပိတာ ဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌတာတိ. ယသ္မိံ ကလာပေ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ၊ တေဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေါ အသမ္ဖုဋ္ဌလက္ခဏံ. တေနာဟ ဘဂဝါ အာကာသဓာတုနိဒ္ဒေသေ ‘‘အသမ္ဖုဋ္ဌံ စတူဟိ မဟာဘူတေဟီ’’တိ (ဓ. သ. ၆၃၇).

ဝိရောဓိပစ္စယသန္နိပါတေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ ရုပ္ပနံ. စေတနာပဓာနတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာနံ စေတနာဝသေနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခါရာနံ အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏ’’န္တိ. တထာ ဟိ သုတ္တန္တဘာဇနီယေ သင်္ခါရက္ခန္ဓဝိဘင်္ဂေ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၉၂) စေတနာဝ ဝိဘတ္တာ၊ အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏာ စ စေတနာ. ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမော ပုညာဘိသင်္ခါရော? ကုသလာ စေတနာ ကာမာဝစရာ’’တိအာဒိ (ဝိဘ. ၂၂၆). ဖရဏံ သဝိပ္ဖါရိကတာ. အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယဟေတု၊ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ. ဧသ နယော ‘‘ကောသဇ္ဇေ’’တိအာဒီသု. ဝူပသမလက္ခဏန္တိ ကာယစိတ္တပရိဠာဟူပသမလက္ခဏံ. လီနုဒ္ဓစ္စရဟိတေ အဓိစိတ္တေ ပဝတ္တမာနေ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု အဗျာဝဋတာယ အဇ္ဈုပေက္ခနံ ပဋိသင်္ခါနံ ပက္ခပါတုပစ္ဆေဒတော.

မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခါနံ အပရိဂ္ဂါဟကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝတော ပရိဂ္ဂါဟိကာ သမ္မာဝါစာ သိနိဒ္ဓဘာဝတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ၊ သမ္မာဝါစာပစ္စယသုဘာသိတာနံ သောတာရဉ္စ ပုဂ္ဂလံ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ သာ ပရိဂ္ဂဟလက္ခဏာ သမ္မာဝါစာ. ကာယိကကိရိယာ ကိဉ္စိ ကတ္တဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ. သယဉ္စ သမုဋ္ဌဟနံ ဃဋနံ ဟောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တသင်္ခါတာ ဝိရတိ သမုဋ္ဌာနလက္ခဏာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဥက္ခိပနံ သမုဋ္ဌာပနံ ကာယိကကိရိယာယ ဘာရုက္ခိပနံ ဝိယ. ဇီဝမာနဿ သတ္တဿ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဇီဝိတိန္ဒြိယဝုတ္တိယာ၊ အာဇီဝဿေဝ ဝါ သုဒ္ဓိ ဝေါဒါနံ. သသမ္ပယုတ္တဓမ္မဿ စိတ္တဿ သံကိလေသပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ သမ္မဒေဝ ပဂ္ဂဏှနံ ပဂ္ဂဟော.

‘‘သင်္ခါရာ’’တိ ဣဓ စေတနာ အဓိပ္ပေတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခါရာနံ စေတနာလက္ခဏ’’န္တိ. နမနံ အာရမ္မဏာဘိမုခဘာဝေါ. အာယတနံပဝတ္တနံ. အာယတနာနံ ဝသေန ဟိ အာယသင်္ခါတာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဝတ္တိ. တဏှာယ ဟေတုလက္ခဏန္တိ ဝဋ္ဋဿ ဇနကဟေတုဘာဝေါ၊ မဂ္ဂဿ ပန နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကတ္တန္တိ အယမေဝ တေသံ ဝိသေသော.

တထလက္ခဏံ အဝိပရီတသဘာဝေါ. ဧကရသော အညမညာနတိဝတ္တနံ အနူနာဓိကဘာဝေါ. ယုဂနဒ္ဓါ သမထဝိပဿနာဝ၊ ‘‘သဒ္ဓါပညာ ပဂ္ဂဟာဝိက္ခေပါ’’တိပိ ဝဒန္တိ.

ခိဏောတိ ကိလေသေတိ ခယော၊ မဂ္ဂေါ. အနုပ္ပါဒပရိယောသာနတာယ အနုပ္ပါဒေါ၊ ဖလံ. ပဿဒ္ဓိ ကိလေသဝူပသမော.

ဆန္ဒဿာတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒဿ. မူလလက္ခဏံ ပတိဋ္ဌာဘာဝေါ. သမုဋ္ဌာပနလက္ခဏံ အာရမ္မဏပဋိပါဒကတာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတုတာ. သမောဓာနံ ဝိသယာဒိသန္နိပါတေန ဂဟေတဗ္ဗာကာရော၊ ယာ ‘‘သင်္ဂတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. သမံ သဟ ဩဒဟန္တိ အနေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာတိ ဝါ သမောဓာနံ၊ ဖဿော. သမောသရန္တိ သန္နိပတန္တိ ဧတ္ထာတိ သမောသရဏံ. ဝေဒနာယ ဝိနာ အပ္ပဝတ္တမာနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝေဒနာနုဘဝနနိမိတ္တံ သမောသဋာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဂေါပါနသီနံ ကူဋံ ဝိယ သမ္ပယုတ္တာနံ ပါမောက္ခဘာဝေါ ပမုခလက္ခဏံ. တတော၊ တေသံ ဝါ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဥတ္တရိ ပဓာနန္တိ တဒုတ္တရိ. ပညုတ္တရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ. ဝိမုတ္တိယာတိ ဖလဿ. တဉှိ သီလာဒိဂုဏသာရဿ ပရမုက္ကံသဘာဝေန သာရံ. အယဉ္စ လက္ခဏဝိဘာဂေါ ဆဓာတုပဉ္စဈာနင်္ဂါဒိဝသေန တံတံသုတ္တပဒါနုသာရေန၊ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယ အာဂတနယေန စ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တောပိ ကောစိ ဓမ္မော ပရိယာယန္တရပ္ပကာသနတ္ထံ ပုန ဒဿိတော၊ တတော ဧဝ စ ‘‘ဆန္ဒမူလကာ ကုသလာ ဓမ္မာ မနသိကာရသမုဋ္ဌာနာ၊ ဖဿသမောဓာနာ၊ ဝေဒနာသမောသရဏာ’’တိ၊ ‘‘ပညုတ္တရာ ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ၊ ‘‘ဝိမုတ္တိသာရမိဒံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ၊ ‘‘နိဗ္ဗာနောဂဓဉှိ အာဝုသော ဗြဟ္မစရိယံ နိဗ္ဗာနပရိယောသာန’’န္တိ စ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန ‘‘ဆန္ဒဿ မူလလက္ခဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

တထဓမ္မာ နာမ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ အဝိပရီတသဘာဝတ္တာ. တထာနိ တံသဘာဝတ္တာ. အဝိတထာနိ အမုသာသဘာဝတ္တာ. အနညထာနိ အညာကာရရဟိတတ္တာ.

ဇာတိပစ္စယသမ္ဘူတသမုဒါဂတဋ္ဌောတိ ဇာတိပစ္စယာ သမ္ဘူတံ ဟုတွာ သဟိတဿ အတ္တနော ပစ္စယာနုရူပဿ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ အာဂတဘာဝေါ၊ အနုပဝတ္တတ္ထောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမ္ဘူတဋ္ဌော စ သမုဒါဂတဋ္ဌော စ သမ္ဘူတသမုဒါဂတဋ္ဌော၊ န ဇာတိတော ဇရာမရဏံ န ဟောတိ၊ န စ ဇာတိံ ဝိနာ အညတော ဟောတီတိ ဇာတိပစ္စယသမ္ဘူတဋ္ဌော. ဣတ္ထဉ္စ ဇာတိတော သမုဒါဂစ္ဆတီတိ ဇာတိပစ္စယသမုဒါဂတဋ္ဌော. ယာ ယာ ဇာတိ ယထာ ယထာ ပစ္စယော ဟောတိ၊ တဒနုရူပံ ပါတုဘာဝေါတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဋ္ဌောတိ ဧတ္ထာပိ န အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော န ဟောတိ၊ န စ အဝိဇ္ဇံ ဝိနာ သင်္ခါရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယာ ယာ အဝိဇ္ဇာ ယေသံ ယေသံ သင်္ခါရာနံ ယထာ ယထာ ပစ္စယော ဟောတိ၊ အယံ အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဋ္ဌော၊ ပစ္စယဘာဝေါတိ အတ္ထော.

ဘဂဝါ တံ ဇာနာတိ ပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေနာတိ ဘဂဝတာ. တံ ဝိဘဇ္ဇမာနန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တန္တိ ရူပါယတနံ. ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မဇ္ဈတ္တံ သင်္ဂဏှာတိ၊ တထာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နပရိတ္တအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါတဒုဘယာဒိဘေဒံ. လဗ္ဘမာနကပဒဝသေနာတိ ‘‘ရူပါယတနံ ဒိဋ္ဌံ သဒ္ဒါယတနံ သုတံ ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ မုတံ၊ သဗ္ဗံ ရူပံ မနသာ ဝိညာတ’’န္တိ (ဓ. သ. ၉၆၆) ဝစနတော ဒိဋ္ဌပဒဉ္စ ဝိညာတပဒဉ္စ ရူပါရမ္မဏေ လဗ္ဘတိ. ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဣဋ္ဌံ အနိဋ္ဌံ မဇ္ဈတ္တံ ပရိတ္တံ အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ ဒိဋ္ဌံ ဝိညာတံ ရူပံ ရူပါယတနံ ရူပဓာတု ဝဏ္ဏနိဘာ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ နီလံ ပီတက’’န္တိ ဧဝမာဒီဟိ အနေကေဟိ နာမေဟိ. ‘‘တေရသဟိ ဝါရေဟီ’’တိ ရူပကဏ္ဍေ (ဓ. သ. ၆၁၄ အာဒယော) အာဂတေ တေရသ နိဒ္ဒေသဝါရေ သန္ဓာယာဟ. ဧကေကသ္မိဉ္စ ဝါရေ စတုန္နံ စတုန္နံ ဝဝတ္ထာပနနယာနံ ဝသေန ‘‘ဒွိပညာသာယ နယေဟီ’’တိ အာဟ. တထမေဝ အဝိပရီတဒဿိတာယ၊ အပ္ပဋိဝတ္တိယဒေသနတာယ စ. ဇာနာမိ အဗ္ဘညာသိန္တိ ဝတ္တမာနာတီတကာလေသု ဉာဏပ္ပဝတ္တိဒဿနေန အနာဂတေပိ ဉာဏပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝိဒိတ-သဒ္ဒေါ အနာမဋ္ဌကာလဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၉၆၆) ဝိယ. န ဥပဋ္ဌာသီတိ အတ္တတ္တနိယဝသေန န ဥပဂစ္ဆိ. ယထာ ရူပါရမ္မဏာဒယော ဓမ္မာ ယံသဘာဝါ ယံပကာရာ စ၊ တထာ နေ ပဿတိ ဇာနာတိ ဂစ္ဆတီတိ တထာဂတောတိ ဧဝံ ပဒသမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေစိ ပန ‘‘နိရုတ္တိနယေန ပိသောဒရာဒိပက္ခေပေန ဝါ ဒဿီ-သဒ္ဒဿ လောပံ၊ အာဂတ-သဒ္ဒဿ စာဂမံ ကတွာ တထာဂတော’’တိ ဝဏ္ဏေန္တိ.

နိဒ္ဒေါသတာယ အနုပဝဇ္ဇံ. ပက္ခိပိတဗ္ဗာဘာဝေန အနူနံ. အပနေတဗ္ဗာဘာဝေန အနဓိကံ. အတ္ထဗျဉ္ဇနာဒိသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏံ. နော အညထာတိ ‘‘တထေဝါ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဗျတိရေကေန သမ္ပာဒေတိ. တေန ယဒတ္ထံ ဘာသိတံ၊ ဧကန္တေန တဒတ္ထနိပ္ဖါဒနတော ယထာ ဘာသိတံ ဘဂဝတာ၊ တထေဝါတိ အဝိပရီတဒေသနတံ ဒဿေတိ. ‘‘ဂဒတ္ထော’’တိ ဧတေန တထံ ဂဒတီတိ တထာဂတောတိ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရော ကတော နိရုတ္တိနယေနာတိ ဒဿေတိ.

တထာ ဂတမဿာတိ တထာဂတော၊ ဂတန္တိ စ ကာယဿ ဝါစာယ ဝါ ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. တထာတိ စ ဝုတ္တေ ယံတံ-သဒ္ဒါနံ အဗျဘိစာရိသမ္ဗန္ဓိတာယ ‘‘ယထာ’’တိ အယမတ္ထော ဥပဋ္ဌိတောယေဝ ဟောတိ. ကာယဝစီကိရိယာနဉ္စ အညမညာနုလောမေန ဝစနိစ္ဆာယံ၊ ကာယဿ ဝါစာ၊ ဝါစာယ စ ကာယော သမ္ဗန္ဓီဘာဝေန ဥပတိဋ္ဌတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ. ဣမသ္မိံ ပန အတ္ထေ တထာဝါဒိတာယ တထာဂတောတိ အယမ္ပိ အတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. သော ပန ပုဗ္ဗေ ပကာရန္တရေန ဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော’’တိ.

‘‘တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသူ’’တိ ဧတေန ယဒေကေ ‘‘တိရိယံ ဝိယ ဥပရိ အဓော စ သန္တိ လောကဓာတုယော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ ပဋိသေဓေတိ. ဒေသနာဝိလာသောယေဝ ဒေသနာဝိလာသမယော ယထာ ‘‘ပုညမယံ၊ ဒါနမယ’’န္တိအာဒီသု.

ဥပသဂ္ဂနိပါတာနံ ဝါစကသဒ္ဒသန္နိဓာနေ တဒတ္ထဇောတနဘာဝေန ပဝတ္တနတော ဂတ-သဒ္ဒေါယေဝ အဝဂတတ္ထံ အတီတတ္ထဉ္စ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘ဂတောတိ အဝဂတော အတီတော’’တိ. အထ ဝါ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သမ္ဗောဓိ၊ ဧတ္ထန္တရေ မဟာဗောဓိယာနပဋိပတ္တိယာ ဟာနဌာနသံကိလေသနိဝတ္တီနံ အဘာဝတော ယထာ ပဏိဓာနံ၊ တထာ ဂတော အဘိနီဟာရာနုရူပံ ပဋိပန္နောတိ တထာဂတော. အထ ဝါ မဟိဒ္ဓိကတာယ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါနံ ဥက္ကံသာဓိဂမေန အနာဝရဏတာယ စ ကတ္ထစိ ပဋိဃာတာဘာဝတော ယထာ ရုစိ၊ တထာ ကာယဝစီစိတ္တာနံ ဂတာနိ ဂမနာနိ ပဝတ္တိယော ဧတဿာတိ တထာဂတော. ယသ္မာ စ လောကေ ဝိဓယုတ္တဂတပကာရ-သဒ္ဒါ သမာနတ္ထာ ဒိဿန္တိ၊ တသ္မာ ယထာ ဝိဓာ ဝိပဿီအာဒယော ဘဂဝန္တော၊ အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာ ဝိဓောတိ တထာဂတော. ယထာ ယုတ္တာ စ တေ ဘဂဝန္တော အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာ ယုတ္တောတိ တထာဂတော. အထ ဝါ ယသ္မာ သစ္စံ တစ္ဆံ တထန္တိ ဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ၊ တသ္မာ တထေန ဉာဏေန အာဂတောတိ တထာဂတောတိ. ဧဝမ္ပိ တထာဂတ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော –

‘‘ပဟာယ ကာမာဒိမလေ ယထာ ဂတာ၊

သမာဓိဉာဏေဟိ ဝိပဿိအာဒယော၊

မဟေသိနော သကျမုနီ ဇုတိန္ဓရော၊

တထာဂတော တေန တထာဂတော မတော.

တထဉ္စ ဓာတာယတနာဒိလက္ခဏံ၊

သဘာဝသာမညဝိဘာဂဘေဒတော၊

သယမ္ဘုဉာဏေန ဇိနော သမာဂတော၊

တထာဂတော ဝုစ္စတိ သကျပုင်္ဂဝေါ.

တထာနိ သစ္စာနိ သမန္တစက္ခုနာ၊

တထာ ဣဒပ္ပစ္စယတာ စ သဗ္ဗသော၊

အနညနေယျေန ယတော ဝိဘာဝိတာ၊

ယာထာဝတော တေန ဇိနော တထာဂတော.