ပဋ္ဌာနပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ
၅၉၄. တာဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တရာပေက္ခော နိပါတော၊ တေန ‘‘အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော’’တိ ဣဒံ တာဝ သိဒ္ဓံ၊ ဣဒံ ပန အပရံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘ဣဒံ ပန ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ယမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တံ ဒဿေတုံ ပစ္စယဓမ္မာ နာမ ယေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ ယထာ ဝါ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တဒုဘယေသံ ဗဟုဘာဝတော အနေကဓာဝ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အဝိဇ္ဇာယပိ တံ အာသင်္ကန္တော ပုစ္ဆိ ‘‘ကတမေသံ သင်္ခါရာနံ ကထံ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ၊ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒယော ဗဟူ သင်္ခါရာ ဝုတ္တာ. အဝိဇ္ဇာ စ တေသံ ပစ္စယော ဟောတိ၊ န သဗ္ဗေသံ ဧကဓာဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဣမေသံ သင်္ခါရာနံ ဧဝံ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဣဒံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တတြာတိ တသ္မိံ ပစ္စယဘာဝေ. ယဒိပိ ‘‘ကတမေသံ သင်္ခါရာန’’န္တိအာဒိနာ အသာဓာရဏတော ပုစ္ဆာ အာရဒ္ဓါ၊ ဧကဒေသေန ပန သမုဒါယောပလက္ခဏမေတန္တိ ဒွါဒသန္နံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒင်္ဂါနံ ယထာသကံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗောတိ တံ ဒဿေတုံ၊ အဝိဇ္ဇာယ ဝါ ပစ္စယဘာဝေ ပုစ္ဆိတေ တပ္ပသင်္ဂေန သဗ္ဗေသမ္ပိ ပစ္စယဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝံ ဝိသဇ္ဇေတုကာမော ပစ္စယေ တာဝ ပါဠိနယေနေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝတာ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ စ ဘဂဝတာ စတုဝီသတိ ပစ္စယာ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. တေသံ ဝသေန အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပါယော.
‘‘ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန ဟေတုနော၊ အဓိပတိပစ္စယာဒိဘူတဿ စ ဂဟဏံ သိယာတိ တံ နိဝါရေန္တော အာဟ ‘‘ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော’’တိ. ဧဝမ္ပိ သော ဧဝ ဒေါသော အာပဇ္ဇတီတိ ပုန အာဟ ‘‘ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. တေန န ဣဓ ဟေတုသဒ္ဒေန ဓမ္မဂ္ဂဟဏံ ကတံ၊ အထ ခေါ ဓမ္မဿ သတ္တိဝိသေသော ဂဟိတောတိ ဒဿေတိ. တဿ ဟိ ပစ္စယသဒ္ဒဿ စ သမာနာဓိကရဏတံ သန္ဓာယ ‘‘ဟေတု စ သော ပစ္စယော စ၊ ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော’’တိ စ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပရတော ပါဠိယံ ‘‘ဟေတူ ဟေတု။ပေ။ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁) တေန တေန ဟေတုဘာဝါဒိဥပကာရေန တဿ တဿ ဓမ္မဿ ဥပကာရကတ္တံ ဝုတ္တံ. အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ယော ဟိ ဓမ္မော ယံ ဓမ္မံ အပ္ပစ္စက္ခာယ တိဋ္ဌတိ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝါ၊ သော တဿ ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ)၊ ‘‘မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကော ဓမ္မော ဟေတုပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ) စ ဧဝမာဒိနာ ဓမ္မပဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသေန ဓမ္မတော အညာ ဓမ္မသတ္တိ နာမ နတ္ထီတိ ဓမ္မေဟေဝ ဓမ္မသတ္တိဝိဘာဝနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဓာပိ ဝါ ‘‘ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာ’’တိ ဓမ္မေနေဝ ဓမ္မသတ္တိံ ဒဿေတိ. န ဟိ ‘‘ဟေတုပစ္စယော’’တိအာဒိကော ဥဒ္ဒေသော ကုသလာဒိဥဒ္ဒေသော ဝိယ ဓမ္မပ္ပဓာနော၊ အထ ခေါ ဓမ္မာနံ ဥပကာရကဘာဝပ္ပဓာနောတိ.
‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ တဗ္ဘာဝေန ပစ္စယဘာဝံ အာရမ္မဏာဒီသု အတိဒိသတိ ‘‘အာရမ္မဏဉ္စ တံ ပစ္စယော စာတိ အာရမ္မဏပစ္စယော၊ အာရမ္မဏံ ဟုတွာ ပစ္စယော၊ အာရမ္မဏဘာဝေန ပစ္စယောတိ အတ္ထော’’တိ၊ န ကမ္မဓာရယမတ္တံ.
၅၉၅. ဝစနာဝယဝေါတိ သာဓနာဝယဝံ သန္ဓာယာဟ. ဝစနသဘာဝဉှိ သာဓနံ ပရေသံ အဝိဒိတတ္ထဉာပနတော လောကေ သာဓနန္တိ ပါကဋံ ပညာတံ. တထာ ဟိ နံ အဝယဝလက္ခဏံ၊ ဝစနသဘာဝဉ္စ သာဓနံ၊ အဝယဝပက္ခာဒီနိ ဝစနာနိ သာဓနန္တိ စ ဉာယဝါဒိနော ဝဒန္တိ. ပဋိညာ၊ ဟေတူတိအာဒီသူတိ ပဋိညာ၊ ဟေတု၊ ဥဒါဟရဏ၊ ဥပနယ၊ နိဂမနာနိ. ဥဒါဟရဏသာဓမ္မိယာ သာဓျသာဓနံ ဟေတု. ဝိရူပေါ ဟေတူတိ စ ဧဝမာဒီသု ကာရဏံ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏလက္ခဏံ၊ သမ္ပာပကလက္ခဏမ္ပိ ဝါ. အာဒိ-သဒ္ဒေန တဿာပိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗတာယ၊ ဉာပကလက္ခဏံ ပန ဝစနာဝယဝဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတံ. ကာမံ မူလမ္ပိ ကာရဏလက္ခဏံ ကာရဏမေဝ၊ ကာရဏန္တိ ပနေတ္ထ ပစ္စယဟေတု ဂဟိတော. မူလန္တိ ဟေတုဟေတူတိ ကာရဏဝိသေသဝိသယတ္တာ မူလဿ ဝိသုံ ဂဟဏံ. ဧတီတိ ဧတဿ အတ္ထဝစနံ ဝတ္တတီတိ၊ တဉ္စ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌိတီနံ သာဓာရဏဝစနံ. တေနေဝါဟ ‘‘တိဋ္ဌတိ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝါ’’တိ. ဧကစ္စော ဟိ ပစ္စယော ဌိတိယာ ဧဝ ဥပကာရကော ဟောတိ ယထာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော၊ ဧကစ္စော ဥပ္ပတ္တိယာ ဧဝ ယထာ အနန္တရာဒိကော၊ ဧကစ္စော ဥဘယဿ ယထာ ဟေတုအာဒယော.
ဥပကာရကလက္ခဏောတိ စ ဓမ္မေန ဓမ္မသတ္တိံ ဥပကာရံ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟိနောတိ ပတိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထာတိ ဟေတု၊ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတုသဒ္ဒါနံ ဟိ-သဒ္ဒေါ မူလသဒ္ဒေါ ဝိယ ပတိဋ္ဌတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဟိနောတိ ဝါ ဧတေန ကမ္မနိဒါနဘူတေန ဥဒ္ဓံ ဩဇံ အတိဟရန္တေန မူလေန ဝိယ ပါဒပေါ တပ္ပစ္စယံ ဖလံ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတိ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရုဠှိံ အာပဇ္ဇတီတိ ဟေတု. အတ္တနော ဖလံ ကရောတီတိ ကာရဏံ. နိဒဒါတိ ဒဿေန္တံ ဝိယ ဟောတီတိ နိဒါနံ. သမ္ဘဝတိ တံ ဧတသ္မာတိ သမ္ဘဝေါ. ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါတိ ပစ္စယဟေတုသဒ္ဒေဟိ ဣတရေသမ္ပိ သမာနတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သန္တေပိ ကာရဏဝိသေသဝိသယော ဟေတုသဒ္ဒေါ၊ ကာရဏသာမညဝိသယော ပစ္စယသဒ္ဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘မူလဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဟေတုအတ္ထော၊ ပစ္စယဋ္ဌော စ ဟေဋ္ဌာ ပပဉ္စဝသေန ဝုတ္တောတိ တံ သင်္ခိပ္ပံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သင်္ခေပတော။ပေ။ ဟေတုပစ္စယော’’တိ.
ယထာ သာလိဝီဟိဗီဇာဒီနိ တံတံဩသဓီနံ သာလိဝီဟိအာဒိဘာဝဿ သာဓကာနိ၊ မဏိအာဒိပ္ပဘာဝတ္ထူနိ စ နီလာဒိဝဏ္ဏာနိ နီလာဒိပ္ပဘာသာဓကာနိ၊ ဧဝံ ဟေတုပစ္စယော ယထာရဟံ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ကုသလာဒိဘာဝဿ သာဓကောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သော သာလိအာဒီန’’န္တိအာဒိနာ. အာစရိယာနန္တိ စ ရေဝတာစရိယံ သန္ဓာယာဟ. ဧဝံ သန္တေတိ ဟေတုပစ္စယော ယဒိ ကုသလာဒိဘာဝသာဓကော၊ ဧဝံ သတိ. န သမ္ပဇ္ဇတိ န သိဇ္ဈတိ. ယထာ ကုသလာကုသလဟေတု တံသမုဋ္ဌာနရူပဿ ကုသလာကုသလဘာဝါယ န ပရိယတ္တော၊ ဧဝံ အဗျာကတောပိ ဟေတု တံသမုဋ္ဌာနရူပဿ အဗျာကတဘာဝါယ. သဘာဝေနေဝ ဟိ တံ အဗျာကတန္တိ အာဟ ‘‘န ဟိ သော တေသံ ကုသလာဒိဘာဝံ သာဓေတီ’’တိ. ဟေတုပစ္စယော စ တေသံ ဟောတိယေဝါတိ အာဟ ‘‘န စ ပစ္စယော န ဟောတီ’’တိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပါဠိယာ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိနာ ဧတေနာတိ ဧတေန ဟေတုနာ အဗျာကတဘာဝသာဓကေန ဝိနာ အဟေတုကတ္တာ၊ အဗျာကတဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ သဘာဝေနေဝါတိ အဓိပ္ပါယော.
‘‘ယောနိသော၊ ဘိက္ခဝေ၊ မနသိ ကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥပ္ပန္နာ စ ကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၁.၆၇) ဝစနေဟိ ကုသလဘာဝဿ ယောနိသောမနသိကာရပ္ပဋိဗဒ္ဓတာ သိဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ယောနိသောမနသိကာရပ္ပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလဘာဝေါ’’တိ. ဧတေနေဝ အကုသလအဗျာကတဘာဝါပိ ကုသလဘာဝေါ ဝိယ န ဟေတုပဋိဗဒ္ဓါတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ယံ ပနေကေ မညေယျုံ ‘‘အဟေတုကဟေတုဿ အကုသလဘာဝေါ ဝိယ သဟေတုကဟေတူနမ္ပိ သဘာဝတောဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ၊ အညေသံ တံသမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါ’’တိ၊ တဿ ဥတ္တရံ ဝတ္တုံ ‘‘ယဒိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. အလောဘော ကုသလော ဝါ သိယာ အဗျာကတော ဝါတိ ယဒိ အလောဘော သဘာဝတော ကုသလော၊ သော ကုသလသဘာဝတ္တာ အဗျာကတော န သိယာ. အထ အဗျာကတော တံသဘာဝတ္တာ ကုသလော န သိယာ အလောဘသဘာဝဿ အဒေါသတ္တာဘာဝေါ ဝိယ. ယသ္မာ ပန ဥဘယထာပိ ဟောတိ၊ တသ္မာ ယထာ ဥဘယထာ ဟောန္တေသု သဒ္ဓါဒီသု သမ္ပယုတ္တေသု ဟေတုပဋိဗဒ္ဓံ ကုသလာဒိဘာဝံ ပရိယေသေထ၊ န သဘာဝတော၊ ဧဝံ ဟေတူသုပိ ကုသလာဒိတာ အညပဋိဗဒ္ဓါ ပရိယေသိတဗ္ဗာ၊ န သဘာဝတောတိ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပယုတ္တဟေတူသု သဘာဝတောဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ’’တိ၊ တံ န ယုဇ္ဇတိ. သာ ပန ပရိယေသိယမာနာ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပဋိဗဒ္ဓါ ဟောတီတိ ဟေတူသု ဝိယ သမ္ပယုတ္တေသုပိ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ၊ န ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါတိ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော.
ဝိရုဠှမူလာ ဝိယာတိ ဧတေန မူလာနိ ဝိယ မူလာနီတိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေနာ’’တိ. သွာယံ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော ကုသလာဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလာဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ ဧဝံ သတ္တဓာ ပဉှာဝါရေ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ယံ ပန ဝုတ္တံ ဟေတုကိစ္စံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ၊ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁)၊ တတ္ထ ပဌမော ဟေတုသဒ္ဒေါ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ပစ္စယဓမ္မနိဒ္ဒေသော၊ တေနဿ ဟေတုဘာဝေန ဥပကာရကတာ ဟေတုပစ္စယတာတိ ဒဿေတိ. ဒုတိယော ပစ္စယုပ္ပန္နဝိသေသနံ၊ တေန န ယေသံ ကေသဉ္စိ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဟေတူ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော၊ အထ ခေါ ဟေတုနာ သမ္ပယုတ္တာနမေဝါတိ ဒဿေတိ. နနု စ သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒဿ သာပေက္ခတ္တာ ဒုတိယေ ဟေတုသဒ္ဒေ အဝိဇ္ဇမာနေပိ အညဿ အပေက္ခိတဗ္ဗဿ အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဟေတူ အတ္တနာဝ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ? နာယမေကန္တော. ဟေတုသဒ္ဒေါ ဟိ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ‘‘ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထေဝ ဗျာဝဋော ယဒါ ဂယှတိ၊ န တဒါ သမ္ပယုတ္တဝိသေသနံ ဟောတီတိ သမ္ပယုတ္တအဝိသိဋ္ဌာ ယေ ကေစိ ဂဟိတာ ဘဝေယျုန္တိ. နနု စ ယထာ ‘‘အရူပိနော အာဟာရာ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ၊ အရူပိနော ဣန္ဒြိယာ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာန’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ဒုတိယေန အာဟာရဂ္ဂဟဏေန၊ ဣန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေန စ ဝိနာပိ အာဟာရိန္ဒြိယသမ္ပယုတ္တကာဝ ဂယှန္တိ၊ ဧဝမိဓာပိ သိယာတိ? န၊ အာဟာရိန္ဒြိယာသမ္ပယုတ္တဿ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော. ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာဘာဝတော ဟိ တတ္ထ ဒုတိယေ အာဟာရိန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေ အသတိပိ တံသမ္ပယုတ္တကာဝ ဂယှန္တီတိ တံ န ကတံ၊ ဣဓ ပန ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ကတ္တဗ္ဗံ ဒုတိယံ ဟေတုဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမ္ပိ ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ သော ဧဝ သမ္ပယုတ္တကဟေတူတိ ဝိသေသနဿ အကတတ္တာ ယော ကောစိ ဟေတု ယဿ ကဿစိ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌဿေဝ ဟေတုနော ပုန သမ္ပယုတ္တဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ. ဧတဒတ္ထမေဝ ဟိ ဝိနာပိ ဒုတိယေန ဟေတုသဒ္ဒေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝေ သိဒ္ဓေပိ တဿ ဂဟဏံ ကတံ.
အထ ဝါ အသတိ ဒုတိယေ ဟေတုသဒ္ဒေ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော၊ န ပန ဟေတူနန္တိ ဧဝမ္ပိ ဂဟဏံ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ သော ဝုတ္တော. တေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝံ ယေ လဘန္တိ၊ တေသံ သဗ္ဗေသံ ဟေတူနံ၊ အညေသမ္ပိ ဟေတူ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ဟေတုဈာနမဂ္ဂါ ပတိဋ္ဌာမတ္တာဒိဘာဝေန အညဓမ္မနိရပေက္ခာ၊ န အာဟာရိန္ဒြိယာ ဝိယ သာပေက္ခာ ဧဝ၊ တသ္မာ ဧတေသွေဝ ဒုတိယံ ဟေတာဒိဂ္ဂဟဏံ ကတံ. အာဟာရိန္ဒြိယာ ပန အာဟရိတဗ္ဗဤသိတဗ္ဗာပေက္ခာ ဧဝ၊ တသ္မာ တေ ဝိနာပိ ဒုတိယေန အာဟာရိန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေန အတ္တနာ ဧဝ အာဟရိတဗ္ဗေ၊ ဤသိတဗ္ဗေ စ အာဟာရိန္ဒြိယဘူတေ၊ အညေ စ သမ္ပယုတ္တကေ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တီတိ တံ တတ္ထ န ကတံ. ဣဓ စ ဒုတိယေန ဟေတုဂ္ဂဟဏေန ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဟေတုနာ၊ ပစ္စယဘူတေနေဝ စ သမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတူနံ၊ အညေသဉ္စ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ပုန ဝိသေသေန ကိစ္စံ နတ္ထီတိ ပဉှာဝါရေ ‘‘ကုသလာ ဟေတူ သမ္ပယုတ္တကာနံ ခန္ဓာန’’န္တိအာဒီသု ဒုတိယံ ဟေတုဂ္ဂဟဏံ န ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.
၅၉၆. အာရမ္မဏဘာဝေနာတိ ဝိသယဘာဝေန၊ အာလမ္ဗိတဗ္ဗဘာဝေနာတိ အတ္ထော. အာရဘိတွာပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ – ရူပါယတနာဒိမတ္တေ ယသ္မိံ ကိသ္မိဉ္စိ ဧကသ္မိံ အဋ္ဌတွာ ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘာ’’တိ (ပဋ္ဌာ ၁.၁.၂) အနိယမေန သဗ္ဗရူပါယတနာနံ။ပေ။ သဗ္ဗဓမ္မာယတနာနဉ္စ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ရူပါဒိဘေဒေန ဆဗ္ဗိဓေသု သင်္ခတာသင်္ခတပညတ္တိဓမ္မေသု န ကောစိ ဓမ္မော အာရမ္မဏပစ္စယော န ဟောတီတိ. သွာယံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတော ဧဝ. အာလမ္ဗိတွာတိ ဂဟေတွာ. ဧကန္တသာရမ္မဏဘာဝတော အနာရဗ္ဘ ပဝတ္တိ ဧဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘အာရဗ္ဘေဝါ’’တိ. သွာယံ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ ကုသလဿ၊ အဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ ကုသလဿ၊ အကုသလဿာ’’တိ ဧဝံ နဝပ္ပကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.
၅၉၇. ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေနာတိ ပမုခဘာဝေန. အတ္တာဓီနာနဉှိ ပတိဘူတော ဓမ္မော အဓိပတိ. သော တေသံ ပမုခဘာဝေန ပဝတ္တတိ. ‘‘ဆန္ဒဝတော ကိံ နာမ န သိဇ္ဈတီ’’တိအာဒိကံ ပုရိမာဘိသင်္ခါရူပနိဿယံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ စိတ္တုပ္ပါဒေ ဆန္ဒာဒယော ဓုရဘူတာ ဇေဋ္ဌကဘူတာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ သာဓယမာနာ ဝသေ ဝတ္တယမာနာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ တေသံ ဝသေန ဝတ္တန္တိ ဟီနာဒိဘာဝေန တဒနုဝတ္တနတော၊ တေန တေ အဓိပတိပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဂရုကာတဗ္ဗမ္ပိ အာရမ္မဏံ တန္နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရာနံ အဿာဒနပစ္စဝေက္ခဏမဂ္ဂဖလာနံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တယမာနံ ဝိယ ပစ္စယော ဟောတိ. တသ္မာ အယံ အတ္တာဓီနာနံ ပတိဘာဝေန ဥပကာရကတ္တာ အဓိပတိပစ္စယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဆန္ဒာဓိပတီတိ ဆန္ဒသင်္ခါတော အဓိပတိ၊ ဆန္ဒံ ဓုရံ ဆန္ဒံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ စိတ္တုပ္ပတ္တိကာလေ ဥပ္ပန္နဿ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒဿေတံ နာမံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကသ္မာ ပန ယထာ ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁) ဝုတ္တံ၊ ဧဝမိဓ ‘‘အဓိပတီ အဓိပတိသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၃) နယေန ဝုတ္တန္တိ? ဧကက္ခဏေ အဘာဝတော. ဟေတဝေါ ဟိ ဒွေ တယောပိ ဧကက္ခဏေ ဟေတုပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကဘာဝဿ အဝိဇဟနတော. အဓိပတိ ပန ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေန ဥပကာရကော၊ န စ ဧကက္ခဏေ ဗဟူ ဇေဋ္ဌကာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဧကတော ဥပ္ပန္နာနမ္ပိ တေသံ ဧကက္ခဏေ အဓိပတိပစ္စယဘာဝေါ နတ္ထီတိ ‘‘အဓိပတီ အဓိပတိသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ.
ယံ ယံ ဓမ္မန္တိ ယံ ယံ အာရမ္မဏဓမ္မံ. ဂရုံ ကတွာတိ ဂရုကာရစိတ္တီကာရဝသေန ဝါ အဿာဒနဝသေန ဝါ ဂရုကာရိကံ လဒ္ဓဗ္ဗံ အဝိဇဟိတဗ္ဗံ အနဝညာတံ ကတွာ. တေ တေ ဓမ္မာတိ တေ တေ ဂရုကာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ. တေသံ တေသန္တိ တံတံဂရုကာရကဓမ္မာနံ. အဓိပတိပစ္စယေနာတိ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယေန. သွာယံ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ သဟဇာတာရမ္မဏေဟိ၊ အကုသလဿ အာရမ္မဏေနေဝ၊ အဗျာကတဿ သဟဇာတာရမ္မဏေဟိ၊ ကုသလာဗျာကတဿ သဟဇာတေနေဝါတိ ကုသလမူလာ စတ္တာရော၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ သဟဇာတာရမ္မဏေဟိ၊ အဗျာကတဿ သဟဇာတေနေဝ၊ တထာ အကုသလာဗျာကတဿာတိ အကုသလမူလာ တယော၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ သဟဇာတာရမ္မဏေဟိ၊ ကုသလဿ အာရမ္မဏေနေဝ၊ တထာ အကုသလဿာတိ အဗျာကတမူလာ တယော’’တိ သင်္ခေပတော ဒသပ္ပကာရော အဓိပတိပစ္စယော. ဧတ္ထ စ သတ္တဓာ သဟဇာတာဓိပတိ၊ သတ္တဓာ အာရမ္မဏာဓိပတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.
၅၉၈. အန္တရာယတီတိ အန္တရံ၊ ဗျဝဓာယကန္တိ အတ္ထော. နာဿ အန္တရံ ဝိဇ္ဇတီတိ အနန္တရော၊ အနန္တရော စ သော ပစ္စယော စာတိ အနန္တရပစ္စယော. ‘‘အတ္ထာနန္တရတာ အနန္တရပစ္စယော၊ ကာလာနန္တရတာ သမနန္တရပစ္စယော’’တိအာဒိနာ ဗဟုဓာ ပပဉ္စယန္တိ၊ အသာရံ ဂန္ထဝိတ္ထာရံ ကရောန္တိ. ယထာ ပဝတ္တိဩကာသဒါနဝိသေသဘာဝေန နတ္ထိဝိဂတပစ္စယာ ဝုတ္တာ၊ န ဧဝံ အနန္တရသမနန္တရပစ္စယာ၊ ဧတေ ပန စိတ္တနိယမဟေတုဘာဝေန ဝုတ္တာတိ တံ စိတ္တနိယမဟေတုဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဟိ ဧသာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ မနောဝိညာဏဓာတူတိအာဒိ စိတ္တနိယမောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သန္တီရဏာနန္တရာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ၊ စုတိအနန္တရာ ပဋိသန္ဓီတိ ယဿ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ယံ ယံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ တဿ တဒနန္တရုပ္ပါဒနိယမော တံတံသဟကာရိပစ္စယဝိသိဋ္ဌဿ ပုရိမပုရိမစိတ္တဿေဝ ဝသေန ဣဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ.
အတ္ထာနန္တရတာယာတိ အတ္ထေန ကေနစိ ဓမ္မေန အနန္တရတာယ. ကာလာနန္တရတာယာတိ ကာလဘေဒေန အနန္တရတာယ. အာစရိယာနန္တိ ဣဓာပိ ရေဝတာစရိယမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ကာလာနန္တရတာယ သမနန္တရပစ္စယဘာဝေ၊ တသ္မိံ ဝါ ယထာဝုတ္တဝိရောဓေ. ဘာဝနာဗလေန ပန ဝါရိတတ္တာတိ ဧတ္ထ ယထာ ရုက္ခဿ ဝေဓေ ဒိန္နေ ပုပ္ဖိတုံ သမတ္ထဿေဝ ပုပ္ဖနံ န ဟောတိ၊ ဝေဓေ ပန အပနီတေ တာယ ဧဝ သမတ္ထတာယ ပုပ္ဖနံ ဟောတိ၊ ဧဝမိဓာပိ ဘာဝနာဗလေန ဝါရိတတ္တာ သမုဋ္ဌာပနသမတ္ထဿေဝ အသမုဋ္ဌာပနံ၊ တသ္မိဉ္စ အပဂတေ တာယ ဧဝ သမတ္ထတာယ သမုဋ္ဌာပနံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော. တမ္ပိ ဝစနံ ကာလာနန္တရတာ နတ္ထိ သတ္တာဟာဒိနာ ကာလေန အန္တရိတဘာဝတော. ဧတဒေဝ ‘‘ကာလန္တရိတတာ အတ္ထိ’’ ဣစ္စေဝ ဝဒါမ. နနု စ ကာလော နာမ ကောစိ ပရမတ္ထတော နတ္ထီတိ ဝဒေယျာတိ အာသင်္ကန္တော အာဟ ‘‘ကာလာနန္တရ။ပေ။ လဒ္ဓီ’’တိ.
ဗျဉ္ဇနမတ္တတောဝေတ္ထ နာနာကရဏံ ပစ္စေတဗ္ဗံ၊ န အတ္ထတောတိ ဥပစယသန္တတိအဓိဝစနနိရုတ္တိပဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒတ္ထမတ္တတော နာနာကရဏံ၊ န ဝစနီယတ္ထတောတိ အဓိပ္ပါယော. တေနေဝ သဒ္ဒတ္ထဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုရိမပစ္ဆိမာနံ နိရောဓုပ္ပါဒန္တရာဘာဝတော နိရန္တရုပ္ပါဒနသမတ္ထတာ အနန္တရပစ္စယဘာဝေါ. ရူပကလာပါနံ ဝိယ သဏ္ဌာနာဘာဝတော၊ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာနံ သဟာဝဋ္ဌာနာဘာဝတော စ ‘‘ဣဒမိတော ဟေဋ္ဌာ၊ ဥဒ္ဓံ၊ တိရိယ’’န္တိ ဝိဘာဂါဘာဝါ အတ္တနာ ဧကတ္တမိဝ ဥပနေတွာ သုဋ္ဌု အနန္တရဘာဝေန ဥပ္ပါဒနသမတ္ထတာ သမနန္တရပစ္စယတာ. ဥပ္ပါဒနသမတ္ထတာတိ စ အဗျာပါရတ္တာ ဓမ္မာနံ ယသ္မိံ ယဒါကာရေ နိရုဒ္ဓေ၊ ဝတ္တမာနေ ဝါ သတိ တံတံဝိသေသဝန္တော ဓမ္မာ ဟောန္တိ၊ တဿ သောဝ အာကာရော ဝုစ္စတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိမတ္တမေဝ စ ဥပါဒါယ ကာလဝေါဟာရောတိ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ နေဝသညာနာသညာယတနဖလသမာပတ္တီနံ အသညဘဝါ စဝန္တဿ၊ ပုရိမစုတိပစ္ဆိမပဋိသန္ဓီနဉ္စ နိရောဓုပ္ပါဒနိရန္တရတာယ ကာလန္တရတာ နတ္ထိ. န ဟိ တေသံ အန္တရာ အရူပဓမ္မပ္ပဝတ္တိ အတ္ထိ၊ ယံ ဥပါဒါယ ကာလန္တရတာ ဝုစ္စေယျ၊ န စ ရူပဓမ္မပ္ပဝတ္တိ အရူပဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ အန္တရံ ကရောတိ အညသန္တာနတ္တာ. ရူပါရူပသန္တတိယော ဟိ ဒွေ အညမညံ ဝိသဒိသသဘာဝတ္တာ အညမညူပကာရဘာဝေန ပဝတ္တမာနာပိ ဝိသုံယေဝ ဟောန္တိ. ဧကသန္တတိယဉ္စ ပုရိမပစ္ဆိမာနံ မဇ္ဈေ ပဝတ္တမာနံ တံသန္တတိပရိယာပန္နတာယ အန္တရကာရကံ ဟောတိ. တာဒိသဉ္စ ကိဉ္စိ နေဝသညာနာသညာယတနဖလသမာပတ္တီနံ မဇ္ဈေ နတ္ထိ၊ န စ အဘာဝေါ အန္တရကာရကော ဟောတိ အဘာဝတ္တာ ဧဝ. တသ္မာ ဇဝနာနန္တရဿ ဇဝနဿ ဝိယ၊ ဘဝင်္ဂါနန္တရဿ ဘဝင်္ဂဿ ဝိယ စ နိရန္တရတာ သုဋ္ဌု အနန္တရတာ ဟောတီတိ တထာ ဥပ္ပါဒနသမတ္ထတာ နေဝသညာနာသညာယတနစုတီနမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝေါ စေတ္ထ အနန္တရပစ္စယာဒီနံ ပါကဋောတိ ဥပ္ပါဒနသမတ္ထတာဝ ဝုတ္တာ. ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ပန ဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တပရိစ္ဆေဒေန ဂဟိတာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝစနံ အလဘန္တာနံ ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၄) အနန္တရာဒိပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ န သော ဥပ္ပတ္တိယာ ဧဝါတိ ဝိညာယတိ. န ဟိ ကုသလာဒိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ ပစ္စုပ္ပန္နဂ္ဂဟဏံ အပရိစ္ဆေဒံ. ယတော ဥပ္ပတ္တိမတ္တသမင်္ဂိနော ဧဝ ဂဟဏံ သိယာ. တေနေဝ စ အတီတတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရာဒယော န သန္တီတိ. တဿ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အကုသလဿာ’’တိ သတ္တဓာ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.
၅၉၉. ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သဟ ဥပ္ပါဒနဘာဝေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝေန ပါကဋေန ဌိတိယာပိ ပစ္စယဘာဝံ နိဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ အညထာ ပဒီပနိဒဿနံ န ယုဇ္ဇေယျ. ပဒီပေါ ဟိ ပဘာသဿ ဌိတိယာပိ ပစ္စယော၊ န ဥပ္ပတ္တိယာ ဧဝ. ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ သဟဇာတဘာဝေန ဥပကာရကတာ သဟဇာတပစ္စယတာ. ဩက္ကန္တိက္ခဏေတိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ. တသ္မိံ ဟိ ခဏေ နာမရူပံ ဩက္ကန္တံ ဝိယ ပရလောကတော အာဂန္တွာ ဣဓ မာတုကုစ္ဆိအာဒိံ ပဝိသန္တံ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ သော ခဏော ဩက္ကန္တိက္ခဏောတိ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ စ ရူပန္တိ ဟဒယဝတ္ထုယေဝ အဓိပ္ပေတံ. တဉှိ နာမဿ၊ နာမဉ္စ တဿ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ. စိတ္တစေတသိကာတိ ပဝတ္တိယံ စတ္တာရော ခန္ဓာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ အဘာဝတော. ရူပိနော ဓမ္မာတိ ဟဒယဝတ္ထုံ သန္ဓာယာဟ. တတ္ထ ယဒိပိ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဩက္ကန္တိက္ခဏေ နာမရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တထာပိ တေန ခဏန္တရေ သဟဇာတပစ္စယဘာဝေါ ရူပဓမ္မာနံ န နိဝါရိတောတိ တန္နိဝါရဏတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ကိဉ္စိ ကာလေတိ ကေစိ ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေတိ အတ္ထော၊ တေန ရူပိနော ဓမ္မာ ကေစိ ဝတ္ထုဘူတာ ကိသ္မိဉ္စိ ပဋိသန္ဓိကာလေတိ အညေသံ ရူပဓမ္မာနံ၊ ဝတ္ထုနော စ ပဝတ္တိယံ အရူပဓမ္မာနံ သဟဇာတပစ္စယဘာဝံ ပုဗ္ဗေ အနိဝါရိတံ နိဝါရေတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ကိဉ္စိ ကာလ’’န္တိ ဝါ ‘‘ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ’’တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ တထာ အဝတွာ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသံ ကတွာ ဝုတ္တံ. တေန ကိဉ္စီတိ ဥပယောဂေကဝစနံ. ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓေ ပစ္စတ္တဗဟုဝစနံ ဇာယတိ. ‘‘ကာလေ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓေ ဘုမ္မေကဝစနန္တိ ဒီပိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုရိမေန စ ‘‘ဧကော ခန္ဓော၊ ဝတ္ထု စ တိဏ္ဏန္နံ ခန္ဓာန’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၉) အာဒိဝစနေန နာမသဟိတံ ဧဝ ဝတ္ထု နာမဿ ပစ္စယောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ အာပန္နေ ဣတရေန ကေဝလဿ စ တထာဝတ္တဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. သွာယံ သဟဇာတပစ္စယော ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ အဗျာကတဿ၊ ကုသလာဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အဗျာကတဿ၊ အကုသလာဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ ကုသလာဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အကုသလာဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၉) နဝဝိဓော ဝေဒိတဗ္ဗော.
၆၀၀. အတ္တနော ဥပကာရကဿ ဥပကာရကတာ အညမညပစ္စယတာ. တထာ ဟိဿ တိဒဏ္ဍံ နိဒဿိတံ. ဥပကာရကတာ စ အညမညတာဝသေနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ န သဟဇာတတာဒိဝသေန. သဟဇာတာဒိပစ္စယော ဟောန္တောယေဝ ဟိ ကောစိ အညမညပစ္စယော န ဟောတိ၊ န စ သဟဇာတာဒိပစ္စယဓမ္မေဟိ ဝိနာ ဣမဿ ပဝတ္တိ အတ္ထိ. တထာ ဟိ သဟဇာတာဒိပစ္စယော စ ဟောန္တောယေဝ ဟိ ကောစိ အညမညပစ္စယော ဟောတိ. ယဒိ စ အတ္တနော ဥပကာရကဿ ဥပကာရကတာမတ္တံ အညမညပစ္စယော သိယာ၊ ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတဘာဝေန ဥပကာရဿ ဥပကာရကာ ဝတ္ထုခန္ဓာ အညမညပစ္စယာ သိယုံ၊ န စ တံ ဣစ္ဆိတံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥပကာရကတာ စ အညမညဝသေနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ. အယဉ္စ ဥပ္ပတ္တိယာ၊ ဌိတိယာ စ ဥပကာရကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ တိဝိဓော ဝေဒိတဗ္ဗော.
၆၀၁. တရုအာဒီနံ ပထဝီ ဝိယ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန ပထဝီဓာတု သေသဓာတူနံ၊ စက္ခာဒယော စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဥပကာရကာ စိတ္တကမ္မဿ ပဋာဒယော ဝိယ နိဿယာကာရေန ခန္ဓာဒယော တံတံနိဿယာနံ ခန္ဓာဒီနံ. ပထဝီဓာတုယံ ပတိဋ္ဌာယ ဧဝ ဟိ သေသဓာတုယော ဥပါဒါရူပါနိ ဝိယ ယထာသကံ ကိစ္စံ ကရောန္တိ.
အဓိဋ္ဌာနာကာရေနာတိ အာဓာရာကာရေန. အာဓာရာကာရော စေတ္ထ တေသံ သာတိသယံ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယတော ဘူတာနိ အနိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌာနာနိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ စက္ခာဒီနမ္ပိ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန ဥပကာရကတာ သုဋ္ဌု ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ ယထာဝုတ္တံ တဒဓီနဝုတ္တိတာဝိသေသံ မုဉ္စိတွာ အညော စက္ခာဒီသု အဒေသကာနံ အရူပဓမ္မာနံ အဓိဋ္ဌာနာကာရော သမ္ဘဝတိ. ယဒိပိ ယံ ယံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ယေ ယေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တေသံ သဗ္ဗေသံ တဒဓီနဝုတ္တိဘာဝေါ. ယေန ပန ပစ္စယဘာဝဝိသေသေန စက္ခာဒီနံ ပဋုမန္ဒဘာဝေသု စက္ခုဝိညာဏာဒယော တဒနုဝိဓာနာကာရေနေဝ ပဝတ္တန္တိ၊ သွာယမိဓ တေသံ တဒဓီနဝုတ္တိတာသိဒ္ဓေါ ဝိသေသောတိ. ဧဝဉှိ ပစ္စယဘာဝသာမညေ သတိပိ အာရမ္မဏပစ္စယတော နိဿယပစ္စယဿ ဝိသေသော ဝိဘာဝိတော ဟောတိ. သွာယံ နယော ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတောဝ. ဆဋ္ဌော ပနာတိ ဧတ္ထ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ’’တိ ဣဒံ န လဗ္ဘတိ. ယံ ပနေတ္ထ လဗ္ဘတိ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ ကေစီ’’တိ၊ တတ္ထ တေ ဧဝ ဓမ္မေ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခာယတန’’န္တိအာဒိ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ယံ ရူပန္တိ ဟဒယဝတ္ထုံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အယံ ပန နိဿယပစ္စယော တေရသဝိဓော. ကထံ? သဟဇာတတော ကုသလမူလာ တယော၊ တထာ အကုသလမူလာ၊ အဗျာကတမူလေသု ပန ပုရေဇာတံ လဗ္ဘတိ. အဗျာကတဉှိ အဗျာကတဿ သဟဇာတမ္ပိ ပစ္စယော ဟောတိ၊ ပုရေဇာတမ္ပိ ကုသလဿ ပုရေဇာတမေဝ၊ တထာ အကုသလဿ၊ ကုသလာဗျာကတံ သဟဇာတပုရေဇာတတော ကုသလဿ၊ သဟဇာတတော ဧဝ အဗျာကတဿ၊ တထာ အကုသလာဗျာကတ’’န္တိ ဧဝံ တေရသ.
၆၀၂. တဒဓီနဝုတ္တိတာယ အတ္တနော ဖလေန နိဿိတောတိ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ နိဿယောတိ ဝတွာ တတ္ထ ယော ဘုသော နိဿယော၊ တံ ဥပနိဿယောတိ နိဒ္ဓါရေတိ. ဗလဝကာရဏဘာဝေန ဥပကာရကောတိ အာရမ္မဏဘာဝဝသေန အနန္တရံ အနုရူပစိတ္တုပ္ပါဒနသမတ္ထတာဝသေန၊ ကေဝလဉ္စ ဗလဝန္တံ ကာရဏံ ဟုတွာ ဥပကာရကော. တေနာဟ ‘‘သော’’တိအာဒိ.
တတ္ထ ဒါနံ ဒတွာတိ ဒေယျဓမ္မံ စဇိတွာ. ယာယ ဝါ စေတနာယ သော ဒိယျတိ၊ သာ စေတနာ ဒါနံ. ဒတွာတိ တံ စေတနံ ပရိယောဒပေတွာ ဝိသုဒ္ဓံ ကတွာ. သီလံ သမာဒိယိတွာတိ ပဉ္စင်္ဂဒသင်္ဂါဒိဝသေန နိစ္စသီလံ ဂဏှိတွာ. ဣမိနာ သမာဒါနဝိရတိယေဝ ဒဿိတာ၊ သမ္ပတ္တဝိရတိသမုစ္ဆေဒဝိရတိယော ပန လောကေ ‘‘သီလ’’န္တိ အပါကဋတ္တာ န ဝုတ္တာ. ကိဉ္စာပိ န ဝုတ္တာ၊ အာရမ္မဏပစ္စယော ပန ဟောန္တိယေဝ. တတ္ထ သမုစ္ဆေဒဝိရတိ သေက္ခာနံယေဝ ကုသလဿ အာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ န ဣတရေသံ. ဥပေါသထကမ္မန္တိ ‘‘ပါဏံ န ဟနေ၊ န စာဒိန္နမာဒိယေ’’တိ (သု. နိ. ၄၀၂) ဧဝံ ဝုတ္တံ ဥပေါသထသီလံ. တံ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခတီတိ တံ ယထာဝုတ္တံ ကုသလံ သေက္ခောပိ ပုထုဇ္ဇနောပိ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ အရဟာပိ တံ ပစ္စဝေက္ခတေဝ. အရဟတောပိ ဟိ ပုဗ္ဗေ ကတံ ကုသလံ ကုသလမေဝ. ယေန ပန စိတ္တေန ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တံ ကိရိယစိတ္တံ နာမ ဟောတိ. တသ္မာ ‘‘ကုသလော ကုသလဿာ’’တိ ဣမသ္မိံ အဓိကာရေ န လဗ္ဘတိ. ပုဗ္ဗေ သုစိဏ္ဏာနီတိ ‘‘ဒတွာ ကတွာ’’တိ ဟိ အာသန္နကတာနိ ဝုတ္တာနိ၊ ဣမိနာ န အာသန္နကတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ၊ ဒါနာဒီဟိ ဝါ သေသာနိ ကာမာဝစရကုသလာနိ ဒဿေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာတိ ဈာနံ သမာပန္နော ဈာနတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ. ‘‘ဈာနံ ဝုဋ္ဌဟိတွာ’’တိပိ ပါဠိ. သေက္ခာ ဂေါတြဘုန္တိ သောတာပန္နံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ဟိ ဂေါတြဘုံ ပစ္စဝေက္ခတိ. ‘‘ဝေါဒါန’’န္တိ ဣဒံ ပန သကဒါဂါမိအနာဂါမိနော သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေသဉှိ တံ စိတ္တံ ဝေါဒါနံ နာမ ဟောတိ. သေက္ခာတိ သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိနော. မဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟိတွာတိ မဂ္ဂဖလဘဝင်္ဂါတိက္ကမဝသေန အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟိတွာ၊ သုဒ္ဓမဂ္ဂတောယေဝ ပန ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စဝေက္ခဏံ နာမ နတ္ထိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ကုသလံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၄) ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ယဒိပိ နာနတ္တံ အကတွာဝ ဝိဘတ္တော၊ တထာပိ ဣဒမ္ပိ အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယာနံ ဝိသေသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.
နေသံ စိတ္တစေတသိကာနံ အနန္တရပစ္စယအနန္တရူပနိဿယာနံ နိက္ခေပဝိသေသော အတ္ထိ. ယသ္မာ ပုရိမော အဗျာကတဓမ္မဝသေန ပဝတ္တော၊ ဣတရော ကုသလာဒိဝသေနပီတိ သောပိ နိက္ခေပဝိသေသော အတ္ထတော ဧကီဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတိ သဗ္ဗေသုပိ စိတ္တုပ္ပါဒေသု တဒုဘယဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ. ဧဝံ သန္တေပီတိအာဒိ အနန္တရအနန္တရူပနိဿယာနံ ဝိသေသဒဿနံ. ယထာ ဟီတိအာဒိ အနန္တရူပနိဿယဿ သမ္ဘဝဒဿနံ.
ပကတောတိ ဧတ္ထ ပ-ကာရော ဥပသဂ္ဂေါ၊ သော အတ္တနော ဖလဿ ဥပ္ပါဒနသမတ္ထဘာဝေန သုဋ္ဌုကတတံ ဒီပေတိ. တထာ စ ကတံ အတ္တနော သန္တာနေ ကတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတ္တနော သန္တာနေ’’တိအာဒိ. ကရဏဉ္စ ဒုဝိဓံ နိပ္ဖါဒနံ၊ ဥပသေဝနဉ္စာတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘နိပ္ဖါဒိတော ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိပ္ဖါဒနံ ဟေတုပစ္စယသမောဓာနေန ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တနံ. ဥပသေဝနံ ပန ကာယေ အလ္လီယာပနဝသေန ဥပယောဂူပသေဝနံ၊ ဝိဇာနနသဉ္ဇာနနာဒီနံ ဝသေန အာရမ္မဏူပသေဝနဉ္စ. တေနေဝ အနာဂတာနမ္ပိ ဥတုသမ္ပဒါဒီနံ အာရမ္မဏူပသေဝနေန ဥပသေဝိတာနံ ပကတူပနိဿယတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ၊ ပဂေဝ အတီတပစ္စုပ္ပန္နာနံ. ပစ္စုပ္ပန္နဿာပိ ဟိ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ ဥတုဘောဇနံ သေနာသနံ ဥပနိဿာယ ဈာနံ ဥပ္ပါဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၈) ပကတူပနိဿယဘာဝေါ လဗ္ဘတီတိ. ပကတိယာ ဧဝါတိ ပစ္စယန္တရသင်္ကရရဟိတေန အတ္တနော သဘာဝေနေဝ. ဥပနိဿယောတိ ဗလဝကာရဏံ ကတွာ. အနေကပ္ပကာရတော ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော ပဉှာဝါရေ အာဂတနယေန. ပစ္စယဝါရေ ပန –
‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ဓမ္မာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော၊ ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ဓမ္မာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ကေသဉ္စိ၊ ကုသလာ အဗျာကတာနံ၊ အကုသလာ အကုသလာနံ၊ ကုသလာနံ ကေသဉ္စိ၊ အကုသလာ အဗျာကတာနံ၊ အဗျာကတာ အဗျာကတာနံ၊ အဗျာကတာ ကုသလာနံ၊ အဗျာကတာ အကုသလာနံ၊ ပုဂ္ဂလောပိ၊ သေနာသနမ္ပိ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉).
တတ္ထ ယေ ပုရိမာ ယေသံ ပစ္ဆိမာနံ အနန္တရူပနိဿယော ဟောန္တိ၊ တေ တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဧကန္တေနေဝ ဟောန္တိ၊ န ကေသဉ္စိ ကဒါစိ. တသ္မာ ယေသု ပဒေသု အနန္တရူပနိဿယော လဗ္ဘတိ၊ တေသု ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ န ဝုတ္တံ. ယေ ပန ပုရိမာ ယေသံ ပစ္ဆိမာနံ အာရမ္မဏူပနိဿယော ဝါ ပကတူပနိဿယော ဝါ ဟောန္တိ၊ တေ တေသံ၊ န သဗ္ဗေသံ ဧကန္တေန ဟောန္တိ. ယေသံ ဥပ္ပတ္တိဝိဗန္ဓကာ ပစ္စယာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ၊ တေသံ န ဘဝန္တိ၊ ဣတရေသံ ဘဝန္တိ. တသ္မာ ယေသု ပဒေသု အနန္တရပစ္စယော န လဗ္ဘတိ၊ တေသု ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ ဝုတ္တံ. သိဒ္ဓါနံ ပစ္စယဓမ္မာနံ ယေဟိ ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တေသံ ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.
ကသိဏပညတ္တိယာ အာရမ္မဏူပနိဿယတာဘာဝတော ဧကစ္စာယ ပညတ္တိယာ သဒ္ဓိံ သဗ္ဗော ဓမ္မော အာရမ္မဏူပနိဿယော၊ အနန္တရာတီတော စိတ္တစေတသိကရာသိ အနန္တရူပနိဿယော၊ ကုသလာကုသလဝိပါကကိရိယာရူပဝသေန ပဉ္စဝိဓော ပကတူပနိဿယောတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန ပဋ္ဌာနဋ္ဌကထာယံ ဝေဒိတဗ္ဗော.
၆၀၃. ပဌမတရန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နတော ပုရေတရံ. အယဉှိ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပဓမ္မဝသေနေဝ လဗ္ဘတိ. ပစ္စယုပ္ပန္နော စ အရူပဓမ္မာယေဝ. တေနာဟ ‘‘ဝတ္တမာနဘာဝေန ဥပကာရကော’’တိ. နိဿယာရမ္မဏာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ ပုရေဇာတဘာဝေန ဝိနာ ဥပကာရကဘာဝံ အဂစ္ဆန္တာနံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပုရေဇာတာကာရေန ဥပကာရကတာ ပုရေဇာတပစ္စယတာ. ဧဝံ ဝတ္ထာရမ္မဏဝသေန ဒုဝိဓေ ပုရေဇာတပစ္စယေ ‘‘စက္ခာယတန’’န္တိအာဒိ ဝတ္ထုဝသေန ဝုတ္တံ၊ ‘‘ရူပါရမ္မဏ’’န္တိအာဒိ အာရမ္မဏဝသေန.
ယံ ရူပန္တိ ဟဒယဝတ္ထုံ သန္ဓာယာဟ. တတ္ထ ‘‘ကိဉ္စိ ကာလေ’’တိ ပဝတ္တိကာလဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘ကိဉ္စိ ကာလေန’’ ဣတိ ပဋိသန္ဓိကာလဝသေန. ယာနိ အာရမ္မဏပုရေဇာတေန ဝိနာ န ဝတ္တန္တိ၊ တေသံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အာရမ္မဏပုရေဇာတဒဿနေန မနောဒွါရေပိ ယံ ယံ အာရမ္မဏပုရေဇာတေန ဝတ္တတိ၊ တဿ တဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတံ သဗ္ဗံ ရူပရူပံ အာရမ္မဏပုရေဇာတန္တိ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပဉှာဝါရေ ‘‘အာရမ္မဏပုရေဇာတံ သေက္ခာ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ စက္ခုံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တီ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၄). ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ ဓမ္မဿ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော၊ အဗျာကတော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အကုသလဿ ဓမ္မဿ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၄) အဗျာကတမူလကာ တယောဝ ဝါရာ. တေ စ ပစ္စေကံ ဝတ္ထုပုရေဇာတံ၊ အာရမ္မဏပုရေဇာတန္တိ ဒွိဓာ ဝိဘတ္တာ.
၆၀၄. ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဿ ပုရေတရံ သိဒ္ဓဘာဝေ သတိ ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္ဆာဇာတတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုရေဇာတာန’’န္တိ. အယဉ္စ နယော ရူပဓမ္မေသု ဧဝ လဗ္ဘတိ၊ န အရူပဓမ္မေသူတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပဓမ္မာန’’န္တိ. ယဒိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ ပုရေတရမေဝ ဇာတာ၊ ကထံ ပစ္စယဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဥပထမ္ဘကတ္တေနာ’’တိ. ပစ္ဆာဇာတေန ဟိ ဝိနာ သန္တာနာဝိစ္ဆေဒဟေတုဘာဝံ အဂစ္ဆန္တာနံ ဓမ္မာနံ ယေ ပစ္ဆာဇာတာကာရေန ဥပကာရကာ၊ တေသံ သာ ဝိပ္ပယုတ္တာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ ဥပကာရကတာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယတာ. ဧဝံ သဗ္ဗပစ္စယာနံ ပစ္စယန္တရာကာရဝိသိဋ္ဌာ ဥပကာရကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ‘‘ဂိဇ္ဈပေါတကသရီရာနံ အာဟာရာသာစေတနာ ဝိယာ’’တိ ဧတေန မနောသဉ္စေတနာဟာရဝသေန ပဝတ္တမာနေဟိ အရူပဓမ္မေဟိ ရူပကာယဿ ဥပတ္ထမ္ဘိတဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနေဝ ‘‘အာဟာရာသာ ဝိယာ’’တိ အဝတွာ စေတနာဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ကာယဿာတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကဘူတုပါဒါယရူပသင်္ခါတဿ ရူပကာယဿ. သင်္ခေပတော ဌပေတွာ ရူပဓမ္မေ အဝိသိဋ္ဌော အရူပက္ခန္ဓော ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော. သော ဇာတိဝသေန ကုသလော၊ အကုသလော၊ ဝိပါကော၊ ကိရိယာတိ စတုဗ္ဗိဓောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
၆၀၅. ကုသလာဒိဘာဝေန အတ္တနာ သဒိသဿ ပယောဂေန ကရဏီယဿ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ ပဝတ္တနံ အာသေဝနဋ္ဌော၊ အတ္တသဒိသသဘာဝတာပါဒနံ ဝါသနံ ဝါ. ပုရိမပုရိမာဘိယောဂေါ ဝိယာတိ ဥဂ္ဂဟဏသဝနဓာရဏာဒိပုရိမာပုရိမာသေဝနာ ဝိယ. တီသု ပန ဧတေသု ပုရိမာ ပုရိမာတိ သမနန္တရာတီတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အနန္တရပစ္စယေ ဝိယ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ဓမ္မာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ အဗျာကတာန’’န္တိအာဒိနာ ဘိန္နဇာတိယေဟိ သဒ္ဓိံ နိဒ္ဒေသော န ကတောတိ? အတ္တနော ဂတိံ ဂါဟေတုံ အသမတ္ထတ္တာ. ဘိန္နဇာတိကာ ဟိ ဘိန္နဇာတိကာနံ အာသေဝနဂုဏေန ပဂုဏဗလဝဘာဝံ သမ္ပာဒေန္တာ အတ္တနောဝ ကုသလာဒိဘာဝသင်္ခါတံ ဂတိံ ဂါဟေတုံ န သက္ကုဏန္တိ. တသ္မာ တေဟိ သဒ္ဓိံ နိဒ္ဒေသံ အကတွာ ယေ ယေသံ ဝါသနာသင်္ခါတေန အာသေဝနဂုဏေန ပဂုဏဗလဝဘာဝဝိသိဋ္ဌံ အတ္တနော ကုသလာဒိဘာဝသင်္ခါတံ ဂတိံ ဂါဟေတုံ သမတ္ထာ၊ တေသံ တေဟိ သမာနဇာတိကေဟေဝ သဒ္ဓိံ နိဒ္ဒေသော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.
အထ ဝိပါကာဗျာကတံ ကသ္မာ န ဂဟိတံ? အာသေဝနာဘာဝတော. ဝိပါကာဗျာကတဉှိ ကမ္မဝသေန ဝိပါကဘာဝပ္ပတ္တံ ကမ္မပရိဏာမိတံ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနံ နိရုဿာဟံ ဒုဗ္ဗလံ သန္တံ အာသေဝနဂုဏေန အတ္တနော သဘာဝံ ဂါဟေတွာ ပရိဘာဝေတွာ နေဝ အညံ ဝိပါကံ ပဝတ္တေတိ၊ န စ ပုရိမဝိပါကာနုဘာဝံ ဂဟေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အထ ခေါ ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တံ ပတိတံ ဝိယ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ သဗ္ဗထာပိ ဝိပါကေ အာသေဝနာ နတ္ထီတိ န ဂဟိတံ. ကုသလာကုသလကိရိယာနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ သကမ္မပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ အာသေဝနဂုဏံ န ဂဏှာတီတိ ကုသလာဒယောပိ တဿ အာသေဝနပစ္စယော န ဟောန္တိ. နာနာဇာတိကတ္တာပိ စေတေ တဿ အာသေဝနာဓာနံ န ကရောန္တေဝ. ဘူမိတော၊ ပန အာရမ္မဏတော ဝါ နာနာဇာတိကတာ နာမ နတ္ထီတိ ပရိတ္တကုသလကိရိယာ မဟဂ္ဂတကုသလကိရိယာနံ၊ သင်္ခါရာရမ္မဏဉ္စ ကုသလံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဿ အာသေဝနပစ္စယော ဟောတိယေဝ. သွာယံ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၆) တိဓာဝ ဝုတ္တော. အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန အာဝဇ္ဇနဝဇ္ဇိတာ ကိရိယဓမ္မာ ဂဟိတာ.
၆၀၆. စိတ္တပယောဂေါ စိတ္တကိရိယာ၊ အာယူဟနန္တိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ ကာယဝစီပယောဂေါ ဝိညတ္တိ၊ ဧဝံ စိတ္တပယောဂေါ စေတနာ. တေန ဟိ သာ ဥပ္ပန္နကိရိယတာဝိသိဋ္ဌေ သန္တာနေ သေသပစ္စယသမာဂမေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနမ္ပိ တေနေဝ သန္တာနဝိသေသေန ကိရိယာဘာဝေန ဥပကာရိကာ ဟောတိ. တဿ ဟိ ကိရိယာဘာဝဿ ပဝတ္တတ္တာ တေသံ ပဝတ္တိ၊ န အညထာ. သဟဇာတာနံ ပန အာယူဟနကိရိယာဘာဝေန ပဝတ္တမာနာ ဥပကာရိကာတိ ကိံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ကမ္မန္တိ စ စေတနာကမ္မမေဝ အဓိပ္ပေတံ. န ဟိ စေတနာသမ္ပယုတ္တံ ကမ္မံ အဘိဇ္ဈာဒိ ကမ္မပစ္စယော ဟောတိ. သတိပိ ဝိပါကဓမ္မဘာဝေ စေတနာဝဇ္ဇာနံ အတံသဘာဝတ္တာ ဝိပါကာပိ စေတနာ သဟဇာတကမ္မပစ္စယော ဟောတိယေဝ၊ သွာယံ ကမ္မပစ္စယော ဇာတိဝသေန စတုဗ္ဗိဓောတိ သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗံ.
၆၀၇. ‘‘နိရုဿာဟသန္တဘာဝေနာ’’တိ ဧတေန သဥဿာဟေဟိ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မေဟိ ကုသလာကုသလေဟိ သာရမ္မဏာဒိဘာဝေန သဒိသာနမ္ပိ အသဒိသံ ဝိပါကဘာဝံ ဒဿေတိ. သော ဟိ ဝိပါကာနံ ပယောဂေန အသာဓေတဗ္ဗတာယ ပယောဂေန၊ အညထာ ဝါ သေသပစ္စယေသု သိဒ္ဓေသု ကမ္မဿ ကဋတ္တာ ဧဝ သိဇ္ဈနတော နိရုဿာဟော သန္တဘာဝေါ ဟောတိ၊ န ကိလေသဝူပသန္တဘာဝေါ. တထာသန္တဘာဝတော ဧဝ ဟိ ဘဝင်္ဂါဒယော ဒုဝိညေယျာ. ပဉ္စဒွါရေပိ ဟိ ဇဝနပ္ပဝတ္တိယာ ရူပါဒီနံ ဂဟိတတာ ဝိညာယတိ၊ အဘိနိပါတသမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏမတ္တာ ပန ဝိပါကာ ဒုဝိညေယျာ ဧဝ. နိရုဿာဟသန္တဘာဝါယာတိ နိရုဿာဟသန္တဘာဝတ္ထာယ. ဧတေန တပ္ပစ္စယဝန္တာနံ အဝိပါကာနမ္ပိ ရူပဓမ္မာနံ ဝိပါကာနုကူလံ ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ. ပဝတ္တေတိအာဒိ ပဉှာဝါရနယံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ပဋိစ္စဝါရေ ပန ‘‘ဝိပါကာ စတ္တာရော ခန္ဓာ အရူပိနော အညမညံ ဝိပါကပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၄) အာဂတာ. ဧတ္ထ စ ယေသံ ဧကန္တေန ဝိပါကော ဝိပါကပစ္စယော ဟောတိ၊ တေသံ ဝသေန နယဒဿနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ အာရုပ္ပေ ကာမရူပဘူမီသု ဝိယ ဝိပါကော ရူပဿ ပစ္စယော ဟောတိ.
၆၀၈. သတိပိ ဇနကဘာဝေ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ အာဟာရာနံ ပဓာနကိစ္စန္တိ အာဟ ‘‘ရူပါရူပါနံ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေနာ’’တိ. ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တဉှိ သတိပိ ဇနကတ္တေ အရူပီနံ အာဟာရာနံ၊ အာဟာရဇရူပသမုဋ္ဌာပကရူပါဟာရဿ စ ဟောတိ. အသတိပိ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပူပတ္ထမ္ဘကရူပါဟာရဿ၊ အသတိ ပန ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေ အာဟာရာနံ ဇနကတ္တံ နတ္ထီတိ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ ပဓာနံ. အထ ဝါ ဇနယမာနောပိ အာဟာရော အဝိစ္ဆေဒဝသေန ဥပတ္ထမ္ဘေန္တော ဇနေတီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနဘာဝေါ ဧဝ အာဟာရဘာဝေါတိ ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘ရူပါဟာရော အတ္တနာ ဇနိတဿ အာဟာရပစ္စယော န ဟောတိ၊ အညေန ဇနိတဿ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေနာ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. တံ ‘‘အာဟာရော ရူပဿ ပစ္စယော ဟောန္တော အာဟာရပစ္စယော န ဟောတီတိ ဝိရုဒ္ဓမေတ’’န္တိ အပရေ နာနုဇာနန္တိ. ရူပါဟာရော စေတ္ထ ရူပဓမ္မာနံ ဧဝ အာဟာရပစ္စယော ဟောတိ. အရူပါဟာရာ ပန ရူပဓမ္မာနမ္ပိ အာဟာရပစ္စယော ဟောန္တိ. တဉ္စ ခေါ န ကေဝလံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနမေဝ၊ အထ ခေါ ကဒါစိ ကဋတ္တာရူပါနမ္ပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပဉှာဝါရေ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.
၆၀၉. အဓိပတိယဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထ န အဓိပတိပစ္စယဓမ္မာနံ ဝိယ ပဝတ္တိနိဝါရကေ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနေန ဂရုဘာဝေါ အဓိပတိယဋ္ဌော၊ အထ ခေါ ဒဿနာဒိကိစ္စေသု စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ၊ ဇီဝနေ ကမ္မဇရူပေဟိ အရူပဓမ္မေဟိ စ ဇီဝန္တေဟိ၊ မနနေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟိ၊ သုခိတာဒိဘာဝေ သုခိတာဒီဟိ၊ အဓိမောက္ခပဂ္ဂဟူပဋ္ဌာနာဝိက္ခေပပဇာနနေသု၊ ‘‘အနညာတံ ဉဿာမီ’’တိ ပဝတ္တိယံ အာဇာနနေ၊ အညာတာဝိဘာဝေ စ သဒ္ဓါဒိသဟဇာတေဟီတိ ဧဝံ တံတံကိစ္စေသု စက္ခာဒိပစ္စယေဟိ ဓမ္မေဟိ စက္ခာဒီနံ အနုဝတ္တနီယတာ. တေသု ဟိ ကိစ္စေသု စက္ခာဒီနံ ဣဿရိယံ၊ တပ္ပစ္စယာနဉ္စ တဒနုဝတ္တနေန တတ္ထ ပဝတ္တိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယဒွယံ န ဂဟိတံ၊ နနု စေတမ္ပိ လိင်္ဂါဒီဟိ အနုဝတ္တီယတီတိ? သစ္စံ အနုဝတ္တီယတိ၊ န ပန ပစ္စယဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဇီဝိတာဟာရာ ယေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တေသံ အနုပါလကဥပတ္ထမ္ဘကာ၊ အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယဘူတာ စ ဟောန္တိ၊ န ဧဝံ ဣတ္ထိပုရိသဘာဝါ လိင်္ဂါဒီနံ ကေနစိ ပကာရေန ဥပကာရကာ ဟောန္တိ. ယတော ပစ္စယာ သိယုံ၊ ကေဝလံ ပန ယထာသကေဟိ ဧဝ ပစ္စယေဟိ ပဝတ္တမာနာနံ လိင်္ဂါဒီနံ ယထာ ဣတ္ထိအာဒိဂ္ဂဟဏဿ ပစ္စယဘာဝေါ ဟောတိ၊ တတော အညေနာကာရေန တံသဟိတသန္တာနေ အပ္ပဝတ္တိတော လိင်္ဂါဒီဟိ အနုဝတ္တနီယတာ၊ ဣန္ဒြိယတာ စ တေသံ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ န တေသံ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော. စက္ခာဒယော အရူပဓမ္မာနံယေဝါတိ ဧတ္ထ သုခိန္ဒြိယဒုက္ခိန္ဒြိယာနိပိ စက္ခာဒိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ.
၆၁၀. လက္ခဏာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနဘူတာနံ ဝိတက္ကာဒီနံ ဝိတက္ကနာဒိဝသေန အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာနံ ပေက္ခနံ၊ စိန္တနံ ဝါ ဝိတက္ကာဒီနံယေဝ အာဝေဏိကော ဗျာပါရော ဥပနိဇ္ဈာယနဋ္ဌော. ‘‘ဌပေတွာ ဒွိပဉ္စဝိညာဏေ သုခဒုက္ခဝေဒနာဒွယ’’န္တိ ဝတွာပိ ‘‘သတ္တ ဈာနင်္ဂါနီ’’တိ ဝစနေန အဈာနင်္ဂါနံ ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာနံ နိဝတ္တနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘သတ္တ ဈာနင်္ဂါနီ’’တိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓေ ‘‘ဌပေတွာ သုခဒုက္ခဝေဒနာဒွယ’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? ဝေဒနာဘေဒေသု ပဉ္စသု သုခဒုက္ခဒွယဿ ဧကန္တေန အဈာနင်္ဂဘာဝဒဿနတ္ထံ ဈာနင်္ဂဋ္ဌာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ၊ သတိပိ ဝါ ဈာနင်္ဂဝေါဟာရေ ဝေဒနာဘေဒဒွယဿ ဧကန္တေန ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာနံ ပန ယဒိပိ ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေါ အတ္ထိ၊ နဈာနပစ္စယဘာဝေါ ပန နတ္ထီတိ သဗ္ဗာနိပိ သတ္တ ဈာနင်္ဂါနီတိ ဧတ္ထ ဂဟဏံ ကတံ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗာနိပီ’’တိ ဝစနံ သဗ္ဗကုသလာဒိဘေဒသင်္ဂဏှနတ္ထံ၊ န ပန သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပါဒဂတသင်္ဂဏှနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေသံ ပန ‘‘ဌပေတွာ ဒွိပဉ္စဝိညာဏေ ဝေဒနာတ္တယ’’န္တိ ပါဌော၊ တေသံ ယထာဝုတ္တော ဝိစာရော စိတ္တေကဂ္ဂတာဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.
၆၁၁. ယတော တတော ဝါတိ သမ္မာ ဝါ မိစ္ဆာ ဝါတိ အတ္ထော. ပဉှာဝါရေ ပနာတိအာဒိ ယဒိပိ ပစ္စယနိဒ္ဒေသေ တံသမုဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေန သော အတ္ထော ဉာပိတော ဧဝ၊ ပဉှာဝါရေ ပန သရူပေနေဝ ဂဟိတောတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧတေ ပန ဒွေပိ။ပေ။ န လဗ္ဘန္တိ ‘‘ယထာသင်္ချ’’န္တိ ဝစနသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋ္ဌာနဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဒွေပိ ဈာနမဂ္ဂပစ္စယာ အဟေတုကစိတ္တေသု န လဗ္ဘန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနဿ ကထမဝိရောဓောတိ? အဓိပ္ပါယဝသေန. အယဉှိ တတ္ထ အဓိပ္ပါယော – အဟေတုကစိတ္တေသု ဧဝ ဈာနမဂ္ဂပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ၊ န သဟေတုကစိတ္တေသူတိ သဟေတုကစိတ္တေသု အလာဘာဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ န အဟေတုကစိတ္တေသု လာဘာဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ. ဧဝဉှိ အတ္ထေ ဂယှမာနေ အဟေတုကစိတ္တေသု ကတ္ထစိ ကဿစိ လာဘော န နိဝါရိတောတိ ဝိညာယတိ. တေန သဝိတက္ကာဟေတုကစိတ္တေသု ဈာနပစ္စယဿ သမ္ဘဝေါ အနုညာတော ဟောတိ. တတ္ထ ဟိ ယေန အလာဘေန ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ မနောဓာတုအာဒီနံ သင်္ဂဟသုညတဝါရေသု ဈာနံ န ဥဒ္ဓဋံ၊ တံ အလာဘံ သန္ဓာယ ဈာနပစ္စယဿပိ အဟေတုကစိတ္တေသု အလာဘော ဝုတ္တော. ယထာ ဟိ သဟေတုကစိတ္တုပ္ပါဒေသု ဝိတက္ကာဒီနံ သဟဇာတေ သင်္ကဍ္ဎိတွာ ဧကတ္တဂတဘာဝကရဏံ ဥပနိဇ္ဈာယနဗျာပါရော ဗလဝါ၊ န တထာ အဟေတုကစိတ္တုပ္ပါဒေသူတိ. ဣဓ ပန ဒုဗ္ဗလမ္ပိ ဥပနိဇ္ဈာယနံ ယဒိ ကိဉ္စိမတ္တမ္ပိ အတ္ထိ၊ န တေန ဥပကာရကတာ န ဟောတီတိ သဝိတက္ကာဟေတုကစိတ္တေသုပိ ဈာနပစ္စယံ အနုဇာနန္တေန ‘‘ဧတေ ပန ဒွေပိ ဈာနမဂ္ဂပစ္စယာ ဒွိပဉ္စဝိညာဏာဟေတုကစိတ္တေသု န လဗ္ဘန္တီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ. ပစ္စယကထာ နာမ သမန္တပဋ္ဌာနနိဿိတာ၊ န ဓမ္မသင်္ဂဏီနိဿိတာတိ.
၆၁၂. သမံ အဝိသမံ၊ သမ္မာ၊ သဟ ဝါ ပကာရေဟိ ယုတ္တတာယ ဧကီဘာဝူပဂမေန ဝိယ ဥပကာရကတာ သမ္ပယုတ္တပစ္စယတာ. ကာ ပန သာ ပကာရေဟိ ယုတ္တတာတိ အာဟ ‘‘ဧကဝတ္ထုကဧကာရမ္မဏဧကုပ္ပါဒေကနိရောဓသင်္ခါတေနာ’’တိ. တတ္ထ ယေ ဧကဝတ္ထုကာ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ ဧတ္တကေ ဝုစ္စမာနေ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပေသု ဧကံ မဟာဘူတံ သေသမဟာဘူတုပါဒါရူပါနံ နိဿယပစ္စယော ဟောတိ၊ တေန တာနိ ဧကဝတ္ထုကာနိ၊ စက္ခာဒိနိဿယဘူတာနိ ဝါ ဘူတာနိ ဧကံ ဝတ္ထု ဧတေသု နိဿိတန္တိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ ကပ္ပေန္တဿ တေသံ သမ္ပယုတ္တတာပတ္တိ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ဧကာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ. ယေ ဧကဝတ္ထုကာ၊ ဧကာရမ္မဏာ စ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ ဧဝမ္ပိ စုတိအာသန္နာနံ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာဒီနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဧကုပ္ပါဒဂ္ဂဟဏံ. ယေ ဧကဝတ္ထုကေကာရမ္မဏေကုပ္ပါဒါ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ ကိံ ပန နာနာနိရောဓာပိ ဧဝံတိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တိ၊ ဥဒါဟု ဧကနိရောဓာ ဧဝါတိ ဝိစာရဏာယံ ဧကနိရောဓာ ဧဝ ဧဝံလက္ခဏာ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ.
ပဋိလောမတော ဝါ ဧကနိရောဓာ သမ္ပယုတ္တာတိ ဝုစ္စမာနေ ဧကသ္မိံ ခဏေ နိရုဇ္ဈမာနာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကုပ္ပါဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမ္ပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ အတ္ထိ ဧကုပ္ပါဒေကနိရောဓတာတိ တေသမ္ပိ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ဧကာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ. ယေ ဧကာရမ္မဏာ ဟုတွာ ဧကုပ္ပါဒေကနိရောဓာ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ အယဉ္စ နယော ဧကဝတ္ထုကေသု ဧဝ လဗ္ဘတိ၊ န နာနာဝတ္ထုကေသူတိ ဒဿနတ္ထံ ဧကဝတ္ထုကဂ္ဂဟဏံ. ယေ ဧကဝတ္ထုကေကာရမ္မဏေကုပ္ပါဒေကနိရောဓာ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ ပဉ္စဝေါကာရဘဝါပေက္ခာယ စေတံ ဧကဝတ္ထုကဂ္ဂဟဏံ. အာရုပ္ပေ ပန ဝတ္ထုယေဝ နတ္ထီတိ ကုတော ဧကဝတ္ထုကဂ္ဂဟဏဿ အဝသရော.
၆၁၃. အညမညံ သမ္ဗန္ဓတာယ ယုတ္တာနမ္ပိ သမာနာနံ ဝိပ္ပယုတ္တဘာဝေန ဝိသံသဋ္ဌတာယ နာနတ္တူပဂမေန ဥပကာရကတာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ. အယဉ္စ ဝိပ္ပယုတ္တတာ န သမ္ပယုတ္တပစ္စယတာယ ဝိယ အညမညံ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဝသေန ဂဟေတဗ္ဗာ၊ အထ ခေါ ဝိသုံယေဝ. တတ္ထ ဟိ အရူပဓမ္မာနံ သမာနဇာတိယတာယ သမဓုရံ၊ ဣဓ ရူပါရူပဓမ္မာနံ ဝိဇာတိယတာယ ဝိဓုရံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယုတ္တာနမ္ပိ။ပေ။ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ’’တိ. န ဟိ ဝတ္ထုသဟဇာတပစ္ဆာဇာတဝသေန အယုတ္တာနံ ရူပါဒီနံ အာရမ္မဏာဒိဘာဝေန ဥပကာရကာနံ ဝိပ္ပယုတ္တာနမ္ပိ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ အတ္ထိ. ယထာ ဟိ ‘‘ဝတ္ထု ခန္ဓာနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော၊ သဟဇာတာ ကုသလာ ခန္ဓာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ၊ ပစ္ဆာဇာတာ ကုသလာ ခန္ဓာ ပုရေဇာတဿ ဣမဿ ကာယဿ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၃၄) ဝတ္ထုနာ၊ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတဝသေန စ ယုတ္တာနံ အတ္ထိ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယဘာဝေါ၊ န ဧဝံ အယုတ္တာနံ အတ္ထီတိ. ယဒိ ဧဝံ ရူပါနံ ရူပေဟိ ကသ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော န ဝုတ္တောတိ? ရူပါနံ ရူပေဟိ သတိပိ အဝိနိဗ္ဘောဂေ သမ္ပယောဂေါ ဝိယ ဝိပ္ပယောဂေါ (ဓာတု. ၃) နတ္ထီတိ န တေသံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘စတူဟိ သမ္ပယောဂေါ၊ စတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ. သမ္ပယုဇ္ဇမာနာနဉှိ အရူပါနံ ရူပေဟိ၊ ရူပါနဉ္စ တေဟိ သိယာ သမ္ပယောဂါသင်္ကာတိ တေသံ အညမညံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ ဝုတ္တာ. ရူပါနံ ပန ရူပေဟိ သမ္ပယောဂေါ နတ္ထီတိ န တေသံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ ဝုတ္တာ.
ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ၊ အရူပိနောပိ ရူပီနန္တိ ဧတ္ထ အရူပဂ္ဂဟဏံ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အရူပဓမ္မေသု ဟိ စတ္တာရော ဧဝ ခန္ဓာ သဟဇာတပုရေဇာတာနံ ရူပဓမ္မာနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တိ. နိဗ္ဗာနံ ပန ယထာ အရူပဓမ္မာနံ သမ္ပယုတ္တပစ္စယော န ဟောတိ၊ ဧဝံ ရူပဓမ္မာနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော န ဟောတိ. ‘‘စတူဟိ သမ္ပယောဂေါ၊ စတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ (ဓာတု. ၃) ဟိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ အရူပဓမ္မေသု စတုန္နံ ခန္ဓာနမေဝ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ. ဝုတ္တဉ္စ ပဉှာဝါရေ ‘‘သဟဇာတာ ကုသလာ ခန္ဓာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၃၄). ရူပိနော ဓမ္မာတိ စေတံ ဟဒယဝတ္ထုနော စေဝ စက္ခာဒီနဉ္စ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရူပဓမ္မေသု ဟိ ဆ ဝတ္ထူနိယေဝ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော. ရူပါယတနာဒယော ပန အာရမ္မဏဓမ္မာ ကိဉ္စာပိ ဝိပ္ပယုတ္တဓမ္မာ၊ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော ပန န ဟောန္တိ. ကိံ ကာရဏာ? သမ္ပယောဂါသင်္ကာဘာဝတော. အရူပက္ခန္ဓာ ဟိ စက္ခာဒီနံ ဝတ္ထူနံ အဗ္ဘန္တရတော နိက္ခမန္တာ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သိယာ တတ္ထ အာသင်္ကာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဣမေ ဣမေဟိ သမ္ပယုတ္တာ၊ ဥဒါဟု ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိ? အာရမ္မဏဓမ္မာ ပန ဝတ္ထုသန္နိဿယေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အာရမ္မဏမတ္တံ ဟောန္တီတိ နတ္ထိ တေသု သမ္ပယောဂါသင်္ကာတိ န တေ ဝိပ္ပယုတ္တာ. သမ္ပယောဂါသင်္ကာသဗ္ဘာဝတော ဝတ္ထူနိယေဝ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ပဉှာဝါရေ ‘‘ဝတ္ထု ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော၊ ဝတ္ထု အကုသလာနံ ခန္ဓာနံ၊ စက္ခာယတနံ စက္ခုဝိညာဏဓာတုယာ’’တိအာဒိ. သွာယံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော ‘‘သဟဇာတပစ္ဆာဇာတတော ကုသလေန အဗျာကတံ၊ တထာ အကုသလေန အဗျာကတံ၊ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတတော အဗျာကတေန အဗျာကတံ၊ ဝတ္ထုပုရေဇာတတော အဗျာကတေန ကုသလံ၊ တထာ အကုသလန္တိ ကုသလမူလမေကံ၊ အကုသလမူလမေကံ၊ အဗျာကတမူလာနိ တီဏီ’’တိ ပဉ္စဝိဓော ဝေဒိတဗ္ဗော.
၆၁၄. ပစ္စုပ္ပန္နလက္ခဏေနာတိ ပစ္စုပ္ပန္နသဘာဝေန. တေန ‘‘အတ္ထိ မေ ပါပကမ္မံ ကတံ၊ အတ္ထိ ပုဂ္ဂလော အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော’’တိ (ပု. ပ. စတုက္ကဥဒ္ဒေသ ၂၄) စ ဧဝမာဒီသု ဝုတ္တံ နိဗ္ဗတ္တိတူပလဗ္ဘမာနတာလက္ခဏံ အတ္ထိဘာဝံ နိဝါရေတိ. သတိပိ ဇနကတ္တေ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တပ္ပဓာနာ အတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကတာတိ အာဟ ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေနာ’’တိ. ဣဒဉ္စ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ ဝတ္ထာရမ္မဏသဟဇာတာဒီနံ သာဓာရဏံ အတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သတ္တဓာ မာတိကာ နိက္ခိတ္တာ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ ပါဠိယာ ဧဝ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘စတ္တာရော ခန္ဓာ အရူပိနော’’တိအာဒိနာ သဟဇာတဝသေန အတ္ထိပစ္စယောဒဿိတော၊ ‘‘စက္ခာယတန’’န္တိအာဒိနာ ပုရေဇာတဝသေန၊ ‘‘ယံ ရူပံ နိဿာယာ’’တိအာဒိနာ သဟဇာတပုရေဇာတဝသေန. ဧဝမယံ ပါဌော သဟဇာတပုရေဇာတအတ္ထိပစ္စယဝသေနေဝ အာဂတော.
အညတ္ထ ပန တတော အညထာပိ အာဂတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပဉှာဝါရေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ တေန ပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယဝသေနာပိ အတ္ထိပစ္စယတ္တံ ဝိဘာဝေတိ. ပုရိမပါဌေ ပန သာဝသေသာ ဒေသနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတိ စ ယေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တေဟိ ဧကတော၊ ပုရေတရံ၊ ပစ္ဆာ စ ဥပ္ပန္နဘာဝေ သဟဇာတာဒိပစ္စယတ္တာဘာဝတော အာဟာရော၊ ဣန္ဒြိယဉ္စ သဟဇာတာဒိဘေဒံ န လဘန္တိ၊ တဒဘာဝေါ စ တေသံ ဓမ္မသဘာဝဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သွာယံ အတ္ထိပစ္စယော ‘‘သဟဇာတတော ကုသလေန ကုသလံ၊ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတတော ကုသလေန အဗျာကတံ၊ သဟဇာတတော ဧဝ ကုသလေန ကုသလာဗျာကတန္တိ ကုသလမူလာ တယော၊ တထာ အကုသလမူလာ. သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယတော ပန အဗျာကတေန အဗျာကတံ၊ ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတတော အဗျာကတေန ကုသလံ၊ တထာ အကုသလံ. သဟဇာတပုရေဇာတတော ကုသလဉ္စ အဗျာကတဉ္စ ကုသလဿ၊ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယတော ကုသလဉ္စ အဗျာကတဉ္စ အဗျာကတဿ၊ သဟဇာတပုရေဇာတတော အကုသလဉ္စ အဗျာကတဉ္စ အကုသလဿ၊ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယတော အကုသလဉ္စ အဗျာကတဉ္စ အဗျာကတဿာ’’တိ ဧဝံ တေရသဝိဓော. သင်္ခေပေန ကုသလာကုသလဝိပါကကိရိယရူပဝသေန ပဉ္စဝိဓော အတ္ထိပစ္စယော၊ န နိဗ္ဗာနံ. ယော ဟိ အတ္ထိဘာဝါဘာဝေန အနုပကာရကော အတ္ထိဘာဝံ လဘိတွာ ဥပကာရကော ဟောတိ၊ သော အတ္ထိပစ္စယော ဟောတိ. နိဗ္ဗာနဉ္စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနံ န အတ္တနော အတ္ထိဘာဝါဘာဝေန အနုပကာရကံ ဟုတွာ အတ္ထိဘာဝလာဘေန ဥပကာရကံ ဟောတီတိ၊ ဥပ္ပါဒါဒိယုတ္တာနံ ဝါ နတ္ထိဘာဝေါပကာရကတာဝိရုဒ္ဓေါ ဥပကာရကဘာဝေါ အတ္ထိပစ္စယတာတိ၊ န နိဗ္ဗာနံ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတိ.
၆၁၅. အာရမ္မဏေ ဖုသနာဒိဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ ဖဿာဒီနံ အနေကေသံ သဟဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဧကသ္မိံ ဖဿာဒိသမုဒါယေ သတိ ဒုတိယော န ဟောတိ၊ အသတိ ပန ဟောတီတိ တေန နတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကတာ နတ္ထိပစ္စယတာ. သတိပိ ပုရိမတရစိတ္တာနံ နတ္ထိဘာဝေ န တေန တာနိ နတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကာနိ၊ အနန္တရမေဝ ပန အတ္တနော အတ္ထိဘာဝေန ပဝတ္တိဩကာသံ အလဘမာနံ နတ္ထိဘာဝေန ဩကာသံ ဒဒမာနံ ဝိယ ဥပကာရကံ ဟောတီတိ ‘‘ပဝတ္တိဩကာသဒါနေန ဥပကာရကာ’’တိ အာဟ. ပဋုပ္ပန္နာနန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ.
‘‘တေ ဧဝါ’’တိ ဧတေန နတ္ထိဝိဂတပစ္စယာနံ ဓမ္မတော ဝိသေသာဘာဝမာဟ. ဧဝံ သန္တေပိ အဘာဝမတ္တေန ဥပကာရကတာ ဩကာသဒါနံ နတ္ထိပစ္စယတာ၊ သဘာဝါဝိဂမေန အပ္ပဝတ္တမာနာနံ သဘာဝဝိဂမေန ဥပကာရကတာ ဝိဂတပစ္စယတာ. နတ္ထိတာ စ နိရောဓာနန္တရာ သုညတာ၊ ဝိဂတတာ နိရောဓပ္ပတ္တတာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.
အတ္ထိပစ္စယဓမ္မာ ဧဝ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန န ကေဝလံ နတ္ထိဝိဂတပစ္စယာ ဧဝ ဓမ္မတော အဝိသိဋ္ဌာ၊ အထ ခေါ အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယာပီတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. ယဒိပိမေ ပစ္စယာ ဓမ္မတော အဝိသိဋ္ဌာ၊ တထာပိ အတ္ထိတာယ သသဘာဝတာယ ဥပကာရကတာ အတ္ထိပစ္စယတာ၊ သဘာဝါဝိဂမေန နိရောဓဿ အပ္ပတ္တိယာ ဥပကာရကတာ အဝိဂတပစ္စယတာတိ ပစ္စယဘာဝဝိသေသော ဓမ္မာဝိသေသေပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနဉှိ သမတ္ထတာဝိသေသံ သဗ္ဗံ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ ဘဂဝတာ စတုဝီသတိပစ္စယဝိသေသာ ဝုတ္တာတိ ဓမ္မဿာမိမှိ သဒ္ဓါယ ‘‘ဧဝံ ဝိသေသာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိ သုတမယဉာဏံ ဥပ္ပါဒေတွာ စိန္တာဘာဝနာမယေဟိ တဒဘိသမယာယ ယောဂေါ ကရဏီယော.
ဧတ္ထ စ အာရမ္မဏအနန္တရသမနန္တရဥပနိဿယပုရေဇာတအာသေဝနသမ္ပယုတ္တနတ္ထိဝိဂတပစ္စယာ အရူပဓမ္မာနံယေဝ၊ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော ရူပဓမ္မာနံယေဝ၊ ဣတရေ စုဒ္ဒသ ရူပါရူပဓမ္မာနံ.
ဟေတုအနန္တရသမနန္တရာသေဝနပစ္ဆာဇာတကမ္မဝိပါကဈာနမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တနတ္ထိဝိဂတပစ္စယာ အရူပဓမ္မာ ဧဝ၊ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပမေဝ၊ ဥဘယံ အာရမ္မဏူပနိဿယေ ဌပေတွာ သေသာ၊ တေ ဒွေ ပညတ္တိသဘာဝါပိ ဟောန္တိ.
အနန္တရသမနန္တရာသေဝနနတ္ထိဝိဂတပစ္စယာ အတီတာ ဧဝ. အာရမ္မဏာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယာ တိကာလိကာ၊ ကာလဝိနိမုတ္တာ စ. ကမ္မပစ္စယော အတီတပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ဒွိကာလိကော. သေသာ ပဉ္စဒသ ပစ္စုပ္ပန္နာဝ.
တထာ အနန္တရသမနန္တရအနန္တရူပနိဿယပကတူပနိဿယာသေဝနပစ္စယာ၊ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယော၊ နတ္ထိဝိဂတပစ္စယာ စာတိ ဣမေ ပစ္စယာ ဇနကာ ဧဝ၊ န ဥပတ္ထမ္ဘကာ. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော ဥပတ္ထမ္ဘကော ဧဝ၊ န ဇနကော. သေသာ ဇနကာ စ ဥပတ္ထမ္ဘကာ စာတိ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.