နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ

(ပဌမော ဘာဂေါ)

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

သဒ္ဓမ္မရံသိမာလီ ယော၊ ဝိနေယျကမလာကရေ၊

ဝိဗောဓေသိ မဟာမောဟ-တမံ ဟန္တွာန သဗ္ဗသော.

ဉာဏာတိသယဗိမ္ဗံ တံ၊ ဝိသုဒ္ဓကရုဏာရုဏံ၊

ဝန္ဒိတွာ နိရုပက္လေသံ၊ ဗုဒ္ဓါဒိစ္စံ မဟောဒယံ.

လောကာလောကကရံ ဓမ္မံ၊ ဂုဏရသ္မိသမုဇ္ဇလံ၊

အရိယသံဃဉ္စ သမ္ဖုလ္လံ၊ ဝိသုဒ္ဓကမလာကရံ.

ဝန္ဒနာဇနိတံ ပုညံ၊ ဣတိ ယံ ရတနတ္တယေ၊

ဟတန္တရာယော သဗ္ဗတ္ထ၊ ဟုတွာဟံ တဿ တေဇသာ.

သမ္ပန္နသီလာစာရေန၊ ဓီမတာ သုစိဝုတ္တိနာ၊

အဇ္ဈေသိတော ဒါဌာနာဂတ္ထေရေန ထိရစေတသာ.

ဝိသုဒ္ဓစရိတော နာထော၊ ယံ ဝိသုဒ္ဓိမနုတ္တရံ၊

ပတွာ ဒေသေသိ ကရုဏာသမုဿာဟိတမာနသော.

တဿာ အဓိဂမူပါယော၊ ဝိသုဒ္ဓနယမဏ္ဍိတော၊

ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ ယော ဝုတ္တော၊ သုဝိသုဒ္ဓပဒက္ကမော.

သုဝိသုဒ္ဓံ အသံကိဏ္ဏံ၊ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယံ၊

မဟာဝိဟာရဝါသီနံ၊ သမယံ အဝိလောမယံ.

တဿ နိဿာယ ပေါရာဏံ၊ ကထာမဂ္ဂံ အနာကုလံ၊

တန္တိနယာနုဂံ သုဒ္ဓံ၊ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ.

ဣတိ အာကင်္ခမာနဿ၊ သဒ္ဓမ္မဿ စိရဋ္ဌိတိံ၊

ဝိဘဇန္တဿ တဿတ္ထံ၊ နိသာမယထ သာဓဝေါတိ.

နိဒါနာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

၁. သွာယံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ ယံ သုတ္တပဒံ နိဿာယ ပဋ္ဌပီယတိ၊ တံ တာဝ နိက္ခိပိတွာ တဿ နိဒါနာဒိနိဒ္ဓါရဏမုခေန နာနပ္ပကာရတော အတ္ထံ သံဝဏ္ဏေတုံ ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဓမ္မံ သံဝဏ္ဏေန္တေန ဟိ အာဒိတော တဿ နိဒါနံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တတော ပယောဇနံ ပိဏ္ဍတ္ထော ပဒတ္ထော သမ္ဗန္ဓော အဓိပ္ပါယော စောဒနာ သောဓနံ ဝတ္တဗ္ဗံ. တထာ စေဝ အာစရိယေန ပဋိပန္နံ. ဧတ္ထ ဟိ ဘဂဝန္တံ ကိရာတိအာဒိ ဒေသနာယ နိဒါနပယောဇနနိဒ္ဓါရဏံ၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂံ ဘာသိဿန္တိအာဒိ ပိဏ္ဍတ္ထနိဒ္ဓါရဏံ၊ သီလေ ဌတွာတိအာဒိ ပဒတ္ထသမ္ဗန္ဓာဓိပ္ပါယဝိဘာဝနာ၊ ကိံ သီလန္တိအာဒိ စောဒနာ၊ တတော ပရံ သောဓနံ၊ သမာဓိပညာကထာသုပိ ဧသေဝ နယော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝိဿဇ္ဇနဂါထာ အာဒိမှိ နိက္ခိတ္တာ၊ န ပုစ္ဆာဂါထာ. ပုစ္ဆာပုဗ္ဗိကာ ဟိ ဝိဿဇ္ဇနာတိ? ဝုစ္စတေ – တဒတ္ထဿ မင်္ဂလဘာဝတော၊ သာသနဿ အာဒိကလျာဏာဒိဘာဝဝိဘာဝနတော၊ ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝနိဝါရဏေန အန္တရာယဝိဓမနတော၊ ဥပရိ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဓမ္မသင်္ဂဟတော စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဧတ္ထာဟ – ကသ္မာ ပနာယံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂကထာ ဝတ္ထုပုဗ္ဗိကာ အာရဒ္ဓါ၊ န သတ္ထုထောမနာပုဗ္ဗိကာတိ? ဝုစ္စတေ – ဝိသုံ အသံဝဏ္ဏနာဒိဘာဝတော. သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအာဒယော ဝိယ ဟိ ဒီဃနိကာယာဒီနံ နာယံ ဝိသုံ သံဝဏ္ဏနာ၊ န ပကရဏန္တရံ ဝါ အဘိဓမ္မာဝတာရသုမတာဝတာရာဒိ ဝိယ. တာသံယေဝ ပန သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအာဒီနံ ဝိသေသဘူတာ. တေနေဝါဟ ‘‘မဇ္ဈေ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ). အထ ဝါ ထောမနာပုဗ္ဗိကာပိ စာယံ ကထာ န ဝတ္ထုပုဗ္ဗိကာဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သာသနေ ဟိ ဝတ္ထုကိတ္တနံ န လောကေ ဝိယ ကေဝလံ ဟောတိ၊ သာသနသမ္ပတ္တိကိတ္တနတ္တာ ပန သတ္ထု အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာဘာဝဝိဘာဝနေန သတ္ထုဂုဏသံကိတ္တနံ ဥလ္လိင်္ဂန္တမေဝ ပဝတ္တတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဧတ္တာဝတာ တိဿော သိက္ခာ’’တိအာဒိ. သောတာပန္နာဒိဘာဝဿ စ ကာရဏန္တိ ဧတ္ထ ဟိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သဗ္ဗသကဒါဂါမိအနာဂါမိနော ဝိယ သဗ္ဗေပိ အရဟန္တော သင်္ဂယှန္တိ ဝိဘာဂဿ အနုဒ္ဓဋတ္တာ. တေန တိဏ္ဏမ္ပိ ဗောဓိသတ္တာနံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သီလာဒယော ဣဓ ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိဝစနေန သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တိဏ္ဏမ္ပိ ဟိ နေသံ စရိမဘဝေ ဝိသေသတော သံသာရဘယိက္ခဏံ၊ ယထာသကံ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ သမထဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တဏှာဇဋာဝိဇဋနပဋိပတ္တိ စ သမာနာတိ. အထ ဝါ ‘‘သော ဣမံ ဝိဇဋယေ ဇဋ’’န္တိ သာဓာရဏဝစနေန သာတိသယံ၊ နိရတိသယဉ္စ တဏှာဇဋာဝိဇဋနံ ဂဟိတံ. တတ္ထ ယံ နိရတိသယံ သဝါသနပ္ပဟာနတာယ. တေန သတ္ထု ပဟာနသမ္ပဒါ ကိတ္တိတာ ဟောတိ၊ တန္နိမိတ္တာ ဉာဏသမ္ပဒါ စ. တဒုဘယေန နာနန္တရိကတာယ အာနုဘာဝသမ္ပဒါဒယောပီတိ. ဧဝမ္ပိ ထောမနာပုဗ္ဗိကာယံ ကထာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ထောမနာပုဗ္ဗိကာ ဧဝါယံ ကထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရော’’တိအာဒိနာ သတ္ထု ထောမနံ ပုရက္ခတွာ သံဝဏ္ဏနာယ အာရဒ္ဓတ္တာ. သာ ပနာယံ ယသ္မာ ပုစ္ဆန္တဿ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဗျာကရဏသမတ္ထတာယ ဝိဘာဝနဝသေန ပဝတ္တိတာ၊ အာစိဏ္ဏဉ္စေတံ အာစရိယဿ ယဒိဒံ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဓမ္မာနုကူလံ သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ သတ္ထု အဘိတ္ထဝနံ. တသ္မာ ဣမိနာ ကာရဏေန ဧဝမေတ္ထ ထောမနာ ပဝတ္တိတာတိ. ထောမနာကာရဿ ဝုစ္စမာနဿ ကာရဏံ ဥဒ္ဓရန္တေန ပဌမံ ဝိဿဇ္ဇနဂါထံ နိက္ခိပိတွာ တဿာ နိဒါနစောဒနာမုခေန ပုစ္ဆာဂါထံ သရူပတော စ အတ္ထတော စ ဒဿေတွာ တဿာ ပုစ္ဆာယ အဝိပရီတဗျာကရဏသမတ္ထဘာဝါဝဇောတနံ ဘဂဝတော ထောမနံ ပုရက္ခတွာ ယထာဓိပ္ပေတဓမ္မသံဝဏ္ဏနာ ကတာ. တေနာဟ ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဂါထာယ အတ္ထော ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

ဣတီတိအာဒီသု ဣတီတိ အယံ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဟေတု ပရိသမာပနာဒိပဒတ္ထဝိပရိယာယပကာရာဝဓာရဏနိဒဿနာဒိအနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ. တထာ ဟေသ ‘‘ရုပ္ပတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မာ ‘ရူပ’န္တိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဟေတုမှိ အာဂတော. ‘‘တသ္မာတိဟ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝထ၊ မာ အာမိသဒါယာဒါ. အတ္ထိ မေ တုမှေသု အနုကမ္ပာ ‘ကိန္တိ မေ သာဝကာ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝေယျုံ၊ နော အာမိသဒါယာဒါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၉) ပရိသမာပနေ. ‘‘ဣတိ ဝါ ဣတိ ဧဝရူပါ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၉၇) အာဒိအတ္ထေ. ‘‘မာဂဏ္ဍိယောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော နာမံ နာမကမ္မံ နာမဓေယျံ နိရုတ္တိ ဗျဉ္ဇနံ အဘိလာပေါ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၇၃၊ ၇၅) ပဒတ္ထဝိပရိယာယေ. ‘‘ဣတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပ္ပဋိဘယော ဗာလော၊ အပ္ပဋိဘယော ပဏ္ဍိတော. သဥပဒ္ဒဝေါ ဗာလော၊ အနုပဒ္ဒဝေါ ပဏ္ဍိတော. သဥပသဂ္ဂေါ ဗာလော၊ အနုပသဂ္ဂေါ ပဏ္ဍိတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၂၄) ပကာရေ. ‘‘အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ ပုဋ္ဌေန သတာ၊ အာနန္ဒ၊ အတ္ထီတိဿ ဝစနီယံ၊ ကိံပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ စေ ဝဒေယျ၊ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣစ္စဿ ဝစနီယ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၉၆) အဝဓာရဏေ၊ သန္နိဋ္ဌာနေတိ အတ္ထော. ‘‘အတ္ထီတိ ခေါ၊ ကစ္စာန၊ အယမေကော အန္တော၊ နတ္ထီတိ ခေါ၊ ကစ္စာန၊ အယံ ဒုတိယော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅၊ ၃.၉၀) နိဒဿနေ. ဣဓာပိ နိဒဿနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ ပကာရေတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတေဝ. ပဌမော ပန ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပရိသမာပနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဟီတိ အဝဓာရဏေ. ဣဒန္တိ အာသန္နပစ္စက္ခဝစနံ ယထာဓိဂတဿ သုတ္တပဒဿ အဘိမုခီကရဏတော.

ဝုတ္တန္တိ အယံ ဝုတ္တ-သဒ္ဒေါ သဥပသဂ္ဂေါ၊ အနုပသဂ္ဂေါ စ ဝပ္ပနဝါပသမီကရဏကေသောဟာရဏဇီဝိတဝုတ္တိပမုတ္တဘာဝပါဝစနပဝတ္တိတအဇ္ဈေသနကထနာဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိ အယံ –

‘‘ဂါဝေါ တဿ ပဇာယန္တိ၊ ခေတ္တေ ဝုတ္တံ ဝိရူဟတိ၊

ဝုတ္တာနံ ဖလမသ္နာတိ၊ ယော မိတ္တာနံ န ဒုဗ္ဘတီ’’တိ. –

အာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၂.၁၉) ဝပ္ပနေ အာဂတော. ‘‘နော စ ခေါ ပဋိဝုတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၈၉) အဋ္ဌဒန္တကာဒီဟိ ဝါပသမီကရဏေ. ‘‘ကာပဋိကော မာဏဝေါ ဒဟရော ဝုတ္တသိရော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၄၂၆) ကေသောဟာရဏေ. ‘‘ပန္နလောမော ပရဒတ္တဝုတ္တော မိဂဘူတေန စေတသာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၃၃၂) ဇီဝိတဝုတ္တိယံ. ‘‘သေယျထာပိ နာမ ပဏ္ဍုပလာသော ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တော အဘဗ္ဗော ဟရိတတ္ထာယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၅၉၊ ပါရာ. ၉၂၊ ပါစိ. ၆၆၆၊ မဟာဝ. ၁၂၉) ဗန္ဓနတော ပမုတ္တဘာဝေ. ‘‘ယေသမိဒံ ဧတရဟိ ပေါရာဏံ မန္တပဒံ ဂီတံ ပဝုတ္တံ သမိဟိတ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၈၅၊ မ. နိ. ၂.၄၂၇၊ မဟာဝ. ၃၀၀) ပါဝစနဘာဝေန ပဝတ္တိတေ. လောကေ ပန ‘‘ဝုတ္တော ဂုဏော ဝုတ္တော ပါရာယနော’’တိအာဒီသု အဇ္ဈေသနေ. ‘‘ဝုတ္တံ ခေါ ပနေတံ ဘဂဝတာ ‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘဝထ၊ မာ အာမိသဒါယာဒါ’တိ’’အာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀) ကထနေ. ဣဓာပိ ကထနေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ ‘‘ဣတိ ဟိ ဧဝမေဝ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသိတ’’န္တိ ယထာနိက္ခိတ္တံ ဂါထံ ဒေသိတဘာဝေန နိဒဿေတိ. တဿာ ဝါ ဒေသိတာကာရံ အဝဓာရေတိ.

ကသ္မာတိ ဟေတုမှိ နိဿက္ကံ. ပနာတိ ဝစနာလင်္ကာရမတ္တံ. ဥဘယေနာပိ ကာရဏံ ပုစ္ဆတိ. ဧတန္တိ ယထာဝုတ္တံ သုတ္တပဒံ ပစ္စာမသတိ. ဝုတ္တန္တိ ပုစ္ဆာနိမိတ္တံ. တဒတ္ထဿ အတ္တနော ဗုဒ္ဓိယံ ဝိပရိဝတ္တမာနတံ ဥပါဒါယ ‘‘ဣဒ’’န္တိ ဝတွာ ပုန ဘဂဝတာ ဘာသိတာကာရံ သန္ဓာယ ‘‘ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သကလေန ပနာနေန ဝစနေန ဒေသနာယ နိဒါနံ ဇောတိတံ ဟောတိ. ပရတော တဿာ ဒေသကဒေသကာလပဋိဂ္ဂါဟကေ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဘဂဝန္တံ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကိရာတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော. တေန ဝုစ္စမာနဿတ္ထဿ အနု အနု သုယျမာနတံ ဒီပေတိ. ရတ္တိဘာဂေတိ ရတ္တိယာ ဧကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ၊ မဇ္ဈိမယာမေတိ အဓိပ္ပါယော. ဝေဿဝဏာဒယော ဝိယ အပါကဋနာမဓေယျတ္တာ အညတရော. ဒေဝေါ ဧဝ ဒေဝပုတ္တော. သံသယသမုဂ္ဃါဋတ္ထန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာသလ္လသမုဒ္ဓရဏတ္ထံ ပုစ္ဆီတိ ယောဇနာ. ‘‘သံသယသမုဂ္ဃါဋတ္ထ’’န္တိ စ ဣမိနာ ပဉ္စသု ပုစ္ဆာသု အယံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာတိ ဒဿေတိ. ယေန အတ္ထေန တဏှာ ‘‘ဇဋာ’’တိ ဝုတ္တာ၊ တမေဝ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာလိနိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာ ဟိ အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတပ္ပဘေဒေါ အတ္တနော အဝယဝဘူတော ဧဝ ဇာလော ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ‘‘ဇာလိနီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

ဣဒါနိဿာ ဇဋာကာရေန ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသူတိ တဿာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနမာဟ၊ ရူပါဒိဆဠာရမ္မဏဝိနိမုတ္တဿ တဏှာဝိသယဿ အဘာဝတော. ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေနာတိ ကဒါစိ ရူပါရမ္မဏေ ကဒါစိ ယာဝ ဓမ္မာရမ္မဏေ ကဒါစိ ဓမ္မာရမ္မဏေ ကဒါစိ ယာဝ ရူပါရမ္မဏေတိ ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥပရိ စ ပဝတ္တိဝသေန. ဒေသနာက္ကမေန စေတ္ထ ဟေဋ္ဌုပရိယတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကဒါစိ ကာမဘဝေ ကဒါစိ ရူပဘဝေ ကဒါစိ အရူပဘဝေ ကဒါစိ ဝါ အရူပဘဝေ။ပေ။ ကဒါစိ ကာမဘဝေတိ ဧဝမေတ္ထ ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝတ္တာ အပရာပရုပ္ပတ္တိ ဧတ္ထ သံသိဗ္ဗနန္တိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော’’တိ. ‘‘သံသိဗ္ဗနဋ္ဌေနာ’’တိ ဣဒံ ယေန သမ္ဗန္ဓေန ဇဋာ ဝိယာတိ ဇဋာတိ ဇဋာတဏှာနံ ဥပမူပမေယျတာ၊ တံဒဿနံ. အယံ ဟေတ္ထ အတ္ထော – ယထာ ဇာလိနော ဝေဠုဂုမ္ဗဿ သာခါ၊ ကောသသဉ္စယာဒယော စ အတ္တနာ အတ္တနော အဝယဝေဟိ သံသိဗ္ဗိတာ ဝိနဒ္ဓါ ‘‘ဇဋာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝံ တဏှာပိ သံသိဗ္ဗနသဘာဝေနာတိ၊ ‘‘သံသိဗ္ဗိတဋ္ဌေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ အတ္တနာဝ အတ္တနော သံသိဗ္ဗိတဘာဝေနာတိ အတ္ထော. အယံ ဟိ တဏှာ ကောသကာရကိမိ ဝိယ အတ္တနာဝ အတ္တာနမ္ပိ သံသိဗ္ဗန္တီ ပဝတ္တတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ရူပတဏှာ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ၊ ဧတ္ထေသာ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧတ္ထ နိဝိသမာနာ နိဝိသတီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀၊ မ. နိ. ၁.၈၆၊ ဝိဘ. ၂၀၃). ဣမေ သတ္တာ ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ ပရိဂ္ဂဟိတံ ဝတ္ထုံ အတ္တနိဗ္ဗိသေသံ မညမာနာ အဗ္ဘန္တရိမံ ကရောန္တိ. အဗ္ဘန္တရတ္ထော စ အန္တောသဒ္ဒေါတိ သကပရိက္ခာရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ တဏှာ ‘‘အန္တောဇဋာ’’တိ ဝုတ္တာ. ပဗ္ဗဇိတဿ ပတ္တာဒိ၊ ဂဟဋ္ဌဿ ဟတ္ထိအာဒိ သကပရိက္ခာရော.

‘‘အတ္တာ’’တိ ဘဝတိ ဧတ္ထ အဘိမာနောတိ အတ္တဘာဝေါ၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ. သရီရန္တိ ကေစိ. မမ အတ္တဘာဝေါ သုန္ဒရော၊ အသုကဿ ဝိယ မမ အတ္တဘာဝေါ ဘဝေယျာတိ ဝါ အာဒိနာ သကအတ္တဘာဝါဒီသု တဏှာယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္တနော စက္ခာဒီနိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနိ. အတ္တနော၊ ပရေသဉ္စ ရူပါဒီနိ ဗာဟိရာယတနာနိ. ပရေသံ သဗ္ဗာနိ ဝါ၊ သပရသန္တတိပရိယာပန္နာနိ ဝါ စက္ခာဒီနိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနိ. တထာ ရူပါဒီနိ ဗာဟိရာယတနာနိ. ပရိတ္တမဟဂ္ဂတဘဝေသု ပဝတ္တိယာပိ တဏှာယ အန္တောဇဋာဗဟိဇဋာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာမဘဝေါ ဟိ ကဿစိပိ ကိလေသဿ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ကထဉ္စိပိ အဝိမုတ္တော အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဿ ဝိသေသပစ္စယောတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ၊ အန္တော’’တိ စ ဝုစ္စတိ. တဗ္ဗိပရိယာယတော ရူပါရူပဘဝေါ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ၊ ဗဟီ’’တိ စ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘အဇ္ဈတ္တသံယောဇနော ပုဂ္ဂလော၊ ဗဟိဒ္ဓါသံယောဇနော ပုဂ္ဂလော’’တိ (အ. နိ. ၂.၃၇). ဝိသယဘေဒေန၊ ပဝတ္တိအာကာရဘေဒေန စ အနေကဘေဒဘိန္နမ္ပိ တဏှံ ဇဋာဘာဝသာမညေန ဧကန္တိ ဂဟေတွာ ‘‘တာယ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ ဇဋာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ပန ‘‘ပဇာ’’တိ ဝုတ္တသတ္တသန္တာနပရိယာပန္နာ ဧဝ ဟုတွာ ပုနပ္ပုနံ တံ ဇဋေန္တီ ဝိနန္ဓန္တီ ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဇဋာယ ဇဋိတာ ပဇာ’’တိ. တထာ ဟိ ပရမတ္ထတော ယဒိပိ အဝယဝဗျတိရေကေန သမုဒါယော နတ္ထိ၊ ဧကဒေသော ပန သမုဒါယော နာမ န ဟောတီတိ အဝယဝတော သမုဒါယံ ဘိန္နံ ကတွာ ဥပမူပမေယျံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ နာမ ဝေဠုဇဋာဒီဟိ။ပေ။ သံသိဗ္ဗိတာ’’တိ အာဟ. ဣမံ ဇဋန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တီသု ဓာတူသု ဧကမ္ပိ အသေသေတွာ သံသိဗ္ဗနေန တေဓာတုကံ ဇဋေတွာ ဌိတံ. တေနဿာ မဟာဝိသယတံ၊ ဝိဇဋနဿ စ သုဒုက္ကရဘာဝမာဟ. ‘‘ဝိဇဋေတုံ ကော သမတ္ထော’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဝိဇဋယေ’’တိ ပဒံ သတ္တိအတ္ထံ၊ န ဝိဓိအာဒိအတ္ထန္တိ ဒဿေတိ.

ဧဝံ ‘‘အန္တောဇဋာ’’တိအာဒိနာ ပုဋ္ဌော ပန အဿ ဒေဝပုတ္တဿ ဣမံ ဂါထမာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဧဒိသောဝ ဣမံ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေယျာ’’တိ သတ္ထာရံ ဂုဏတော ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗဓမ္မေသူတိ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နေသု သဗ္ဗေသု ဉေယျဓမ္မေသု. အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရောတိ အနဝသေသဉေယျာဝရဏပ္ပဟာနေန နိဿင်္ဂစာရတ္တာ နဝိဟတဉာဏပဝတ္တိကော. ဧတေန တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏတာဝိဘာဝနေန အာဒိတော တိဏ္ဏံ အာဝေဏိကဓမ္မာနံ ဂဟဏေနေဝ တဒေကလက္ခဏတာယ တဒဝိနာဘာဝတော စ ဘဂဝတော သေသာဝေဏိကဓမ္မာနမ္ပိ ဂဟိတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒိဗ္ဗန္တိ ကာမဂုဏာဒီဟိ ကီဠန္တိ လဠန္တိ၊ တေသု ဝါ ဝိဟရန္တိ၊ ဝိဇယသမတ္ထတာယောဂေန ပစ္စတ္ထိကေ ဝိဇေတုံ ဣစ္ဆန္တိ၊ ဣဿရိယဓနာဒိသက္ကာရဒါနဂ္ဂဟဏံ၊ တံတံအတ္ထာနုသာသနဉ္စ ကရောန္တာ ဝေါဟရန္တိ၊ ပုညာတိသယယောဂါနုဘာဝပ္ပတ္တာယ ဇုတိယာ ဇောတန္တိ၊ ယထာဓိပ္ပေတဉ္စ ဝိသယံ အပ္ပဋိဃာတေန ဂစ္ဆန္တိ၊ ယထိစ္ဆိတနိပ္ဖါဒနေ စ သက္ကောန္တီတိ ဒေဝါ. အထ ဝါ ဒေဝနီယာ တံတံဗျသနနိတ္ထရဏတ္ထိကေဟိ သရဏံ ပရာယဏန္တိ ဂမနီယာ၊ အဘိတ္ထဝနီယာ ဝါ၊ သောဘာဝိသေသယောဂေန ကမနီယာတိ ဝါ ဒေဝါ. တေ တိဝိဓာ – သမ္မုတိဒေဝါ ဥပပတ္တိဒေဝါ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါတိ. ဘဂဝါ ပန နိရတိသယာယ အဘိညာကီဠာယ ဥတ္တမေဟိ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေဟိ သပရသန္တာနဂတပဉ္စဝိဓမာရဝိဇယိစ္ဆာနိပ္ဖတ္တိယာ စိတ္တိဿရိယသတ္တဓနာဒိသမ္မာပဋိပတ္တိ အဝေစ္စပသာဒသက္ကာရဒါနဂ္ဂဟဏသင်္ခါတေန၊ ဓမ္မသဘာဝပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယာနုရူပါနုသာသနီသင်္ခါတေန စ ဝေါဟာရာတိသယေန ပရမာယ ပညာသရီရပ္ပဘာသင်္ခါတာယ ဇုတိယာ၊ အနညသာဓာရဏာယ ဉာဏသရီရဂတိယာ၊ မာရဝိဇယသဗ္ဗသဗ္ဗညုဂုဏပရဟိတနိပ္ဖါဒနေသု အပ္ပဋိဟတာယ သတ္တိယာ စ သမန္နာဂတတ္တာ သဒေဝကေန လောကေန ‘‘သရဏ’’န္တိ ဂမနီယတော၊ အဘိတ္ထဝနီယတော၊ ဘတ္တိဝသေန ကမနီယတော စ သဗ္ဗေ တေ ဒေဝေ တေဟိ ဂုဏေဟိ အဘိဘုယျ ဌိတတ္တာ တေသံ ဒေဝါနံ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ဒေဝေါတိ ဒေဝဒေဝေါ. သဗ္ဗဒေဝေဟိ ပူဇနီယတရော ဒေဝေါတိ ဝါ၊ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဘာဝဿ ဝါ သဗ္ဗညုဂုဏာလင်္ကာရဿ ဝါ အဓိဂတတ္တာ အညေသံ ဒေဝါနံ အတိသယေန ဒေဝေါတိ ဒေဝဒေဝေါ.

အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သက္ကာနံ၊ မဟာဗြဟ္မာနဉ္စ ဂုဏာဘိဘဝနတော အဓိကော အတိသယော အတိရေကတရော ဝါ သက္ကော ဗြဟ္မာ စာတိ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ. ဉာဏပ္ပဟာနဒေသနာဝိသေသေသု သဒေဝကေ လောကေ ကေနစိ အဝိက္ခမ္ဘနီယဋ္ဌာနတာယ ကုတောစိပိ ဥတြသ္တာဘာဝတော စတူဟိ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ ဝိသာရဒေါတိ စတုဝေသာရဇ္ဇဝိသာရဒေါ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ တတြ ဝတ မံ သမဏော ဝါ။ပေ။ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၀၊ အ. နိ. ၄.၈). ဌာနာဌာနဉာဏာဒီဟိ ဒသဟိ ဉာဏဗလေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဒသဗလဓရော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓ တထာဂတော ဌာနဉ္စ ဌာနတော၊ အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၂၁၊ ဝိဘ. ၈၀၉). ယံ ကိဉ္စိ ဉေယျံ နာမ၊ တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထေဝ အနာဝဋဉာဏတာယ အနာဝရဏဉာဏော. တဉ္စ သဗ္ဗံ သမန္တတော သဗ္ဗာကာရတော ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ဒဿနသမတ္ထေန ဉာဏစက္ခုနာ သမန္နာဂတတ္တာ သမန္တစက္ခု၊ သဗ္ဗညူတိ အတ္ထော. ဣမေဟိ ပန ဒွီဟိ ပဒေဟိ ပစ္ဆိမာနိ ဒွေ အသာဓာရဏဉာဏာနိ ဂဟိတာနိ. ဘာဂျဝန္တတာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၃ အာဒယော) ဝိတ္ထာရတော အာဂမိဿတိ.

ဧတ္ထ စ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရော’’တိ ဣမိနာ တိယဒ္ဓါရုဠှာနံ ပုစ္ဆာနံ ဘဂဝတော ဗျာကရဏသမတ္ထတာယ ဒဿိတာယ ကိံ ဒေဝတာနမ္ပိ ပုစ္ဆံ ဗျာကာတုံ သမတ္ထော ဘဂဝါတိ အာသင်္ကာယ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဒေဝဒေဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ဒေဝတာနံ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ၊ ‘‘တတော ဣမဿ ကော ဝိသေသော’’တိ စိန္တေန္တာနံ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘သက္ကာနံ အတိသက္ကော’’တိ ဝုတ္တံ. သက္ကေနပိ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ သနင်္ကုမာရာဒယော ဗြဟ္မာနော ဝိဿဇ္ဇေန္တိ၊ ‘‘တတော ဣမဿ ကော အတိသယော’’တိ စိန္တေန္တာနံ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ. အယံ စဿ ဝိသေသော စတုဝေသာရဇ္ဇဒသဗလဉာဏေဟိ ပါကဋော ဇာတောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘စတု။ပေ။ ဓရော’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမာနိ စ ဉာဏာနိ ဣမဿ ဉာဏဒွယဿ အဓိဂမေန သဟေဝ သိဒ္ဓါနီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အနာဝရဏဉာဏော သမန္တစက္ခူ’’တိ ဝုတ္တံ. တယိဒံ ဉာဏဒွယံ ပုညဉာဏသမ္ဘာရူပစယသိဒ္ဓါယ ဘဂ္ဂဒေါသတာယ သိဒ္ဓန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဘဂဝါ’’တိ အဝေါစာတိ. ဧဝမေတေသံ ပဒါနံ ဂဟဏေ ပယောဇနံ၊ အနုပုဗ္ဗိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယံ ပနေတံ ပစ္ဆိမံ အနာဝရဏဉာဏံ သဗ္ဗညုတညာဏန္တိ ဉာဏဒွယံ၊ တံ အတ္ထတော အဘိန္နံ. ဧကမေဝ ဟိ တံ ဉာဏံ ဝိသယပဝတ္တိမုခေန အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိဓာ ကတွာ ဝုတ္တံ. အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မာရမ္မဏတာယ သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ တတ္ထာဝရဏာဘာဝတော နိဿင်္ဂစာရမုပါဒါယ ‘‘အနာဝရဏဉာဏ’’န္တိပိ ဝုတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၃ အာဒယော) ဝက္ခာမ.

၂. မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ ဧသီ ဂဝေသီတိ မဟေသိ၊ ဘဂဝါ. တေန မဟေသိနာ. ဝဏ္ဏယန္တောတိ ဝိဝရန္တော ဝိတ္ထာရေန္တော. ယထာဘူတန္တိ အဝိပရီတံ. သီလာဒိဘေဒနန္တိ သီလသမာဓိပညာဒိဝိဘာဂံ. သုဒုလ္လဘန္တိ အဋ္ဌက္ခဏဝဇ္ဇိတေန နဝမေန ခဏေန လဒ္ဓဗ္ဗတ္တာ သုဋ္ဌု ဒုလ္လဘံ. သီလာဒိသင်္ဂဟန္တိ သီလာဒိက္ခန္ဓတ္တယသင်္ဂဟံ. အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတော သပ္ပဒေသတ္တာ နဂရံ ဝိယ ရဇ္ဇေန၊ န တယော ခန္ဓာ အရိယမဂ္ဂေန နိပ္ပဒေသတ္တာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘န ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ အရိယေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေန တယော ခန္ဓာ သင်္ဂဟိတာ၊ တီဟိ စ ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၂). ကိလေသစောရေဟိ အပရိပန္ထနီယတာယ ခေမံ. အန္တဒွယပရိဝဇ္ဇနတော၊ မာယာဒိကာယဝင်္ကာဒိပ္ပဟာနတော စ ဥဇုံ. သဗ္ဗေသံ သံကိလေသဓမ္မာနံ မာရဏဝသေန ဂမနတော ပဝတ္တနတော၊ နိဗ္ဗာနဿ မဂ္ဂနတော၊ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂိတဗ္ဗတော စ မဂ္ဂံ. ဝိသုဒ္ဓိယာတိ နိဗ္ဗာနာယ၊ ဝိသုဒ္ဓိဘာဝါယ ဝါ၊ အရဟတ္တာယာတိ အတ္ထော.

ယထာဘူတံ အဇာနန္တာတိ ဧဝံ သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒိဝိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာယ အဓိဂန္တဗ္ဗော ဧဝရူပေါ ဧဝံကိစ္စကော ဧဝမတ္ထောတိ ယာထာဝတော အနဝဗုဇ္ဈန္တာ. သကလသံကိလေသတော၊ သံသာရတော စ သုဒ္ဓိံ ဝိမုတ္တိံ ကာမေန္တိ ပတ္ထေန္တီတိ သုဒ္ဓိကာမာ. အပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ. တေန န ကေဝလံ သီလမတ္တေန ပရိတုဋ္ဌာ၊ အထ ခေါ ဝိသုဒ္ဓိကာမာပိ သမာနာတိ ဒဿေတိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. ဘာဝနာယ ယုတ္တပယုတ္တတာယ ယောဂိနော ဝါယမန္တာပိ ဝိသုဒ္ဓိံ ဥဒ္ဒိဿ ပယောဂံ ပရက္ကမံ ကရောန္တာပိ ဥပါယဿ အနဓိဂတတ္တာ ဝိသုဒ္ဓိံ နာဓိဂစ္ဆန္တီတိ ယောဇနာ. တေသန္တိ ယောဂီနံ. ကာမဉ္စာယံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ သမန္တဘဒ္ဒကတ္တာ သဝနဓာရဏပရိစယာဒိပသုတာနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပါမောဇ္ဇကရော၊ ယောဂီနံ ပန သာတိသယံ ပမောဒဟေတူတိ အာဟ ‘‘တေသံ ပါမောဇ္ဇကရဏ’’န္တိ. ဗာဟိရကနိကာယန္တရလဒ္ဓီဟိ အသမ္မိဿတာယ သုဋ္ဌု ဝိသုဒ္ဓဝိနိစ္ဆယတ္တာ သုဝိသုဒ္ဓဝိနိစ္ဆယံ. မဟာဝိဟာရဝါသီနန္တိ အတ္တနော အပဿယဘူတံ နိကာယံ ဒဿေတိ. ဒေသနာနယနိဿိတန္တိ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာနယသန္နိဿိတံ. ဧတ္ထ စ ‘‘တေသံ ပါမောဇ္ဇကရဏ’’န္တိအာဒိနာ သဗ္ဗသံကိလေသမလဝိသုဒ္ဓတာယ ဝိသုဒ္ဓိံ နိဗ္ဗာနံ ပတ္ထေန္တာနံ ယောဂီနံ ဧကံသေန တဒါဝဟတ္တာ ပါမောဇ္ဇကရော ဉာဏုတ္တရေဟိ သမ္မာပဋိပန္နေဟိ အဓိဋ္ဌိတတ္တာ သုဋ္ဌု သမ္မာ ဝိသုဒ္ဓဝိနိစ္ဆယော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ကထာမဂ္ဂေါတိ ဒဿေတိ. သက္ကစ္စံ မေ ဘာသတော သက္ကစ္စံ နိသာမယထာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဣမိဿာ ဒါနိ ဂါထာယာ’’တိ ဣမိနာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဘာသနဿ နိဿယံ၊ ‘‘ကထိတာယ မဟေသိနာ’’တိ ဣမိနာ တဿ ပမာဏဘာဝံ၊ ‘‘ယထာဘူတံ အတ္ထံ သီလာဒိဘေဒန’’န္တိ ဣမိနာ အဝိပရီတပိဏ္ဍတ္ထံ၊ ‘‘သုဒုလ္လဘံ။ပေ။ ယောဂိနော’’တိ ဣမိနာ နိမိတ္တံ၊ ‘‘တေသံ ပါမောဇ္ဇကရဏ’’န္တိ ဣမိနာ ပယောဇနံ၊ ‘‘ဝဏ္ဏယန္တော အတ္ထံ၊ သုဝိသုဒ္ဓဝိနိစ္ဆယံ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဒေသနာနယနိဿိတံ၊ သက္ကစ္စ’’န္တိ စ ဣမိနာ ကရဏပ္ပကာရံ ဒဿေတွာ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိကာမာ သဗ္ဗေပိ၊ နိသာမယထ သာဓဝေါ’’တိ ဣမိနာ တတ္ထ သက္ကစ္စသဝနေ သာဓုဇနေ နိယောဇေတိ. သာဓုကံ သဝနပဋိဗဒ္ဓါ ဟိ သာသနသမ္ပတ္တိ.

၃. ဝစနတ္ထဝိဘာဝနေန ပဝေဒိတဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသာမညတ္ထဿ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂကထာ ဝုစ္စမာနာ အဘိရုစိံ ဥပ္ပါဒေတီတိ ပဒတ္ထတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တတ္ထ ဝိသုဒ္ဓီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ယဒိဒံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂံ ဘာသိဿ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂပဒံ ဝုတ္တံ၊ တတ္ထ. သဗ္ဗမလဝိရဟိတန္တိ သဗ္ဗေဟိ ရာဂါဒိမလေဟိ၊ သဗ္ဗေဟိ သံကိလေသမလေဟိ စ ဝိရဟိတံ ဝိဝိတ္တံ. တတော ဧဝ အစ္စန္တပရိသုဒ္ဓံ၊ သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗထာ စ ဝိသုဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တံ ဝိသုဒ္ဓိံ မဂ္ဂတိ ဂဝေသတိ အဓိဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေါတိ အဓိဂမူပါယော ဝုစ္စတီ’’တိ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါတိ စ နိပ္ပရိယာယေန လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ တဒုပါယတ္တာ ပန ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ၊ တန္နိဿယော ကထာပဗန္ဓော စ တထာ ဝုစ္စတိ.

သွာယံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ သတ္ထာရာ ဒေသနာဝိလာသတော၊ ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော စ နာနာနယေဟိ ဒေသိတော၊ တေသု အယမေကော နယော ဂဟိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘သော ပနာယ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ကတ္ထစီတိ ကိသ္မိဉ္စိ သုတ္တေ. ဝိပဿနာမတ္တဝသေနေဝါတိ အဝဓာရဏေန သမထံ နိဝတ္တေတိ. သော ဟိ တဿာ ပဋိယောဂီ၊ န သီလာဒိ. မတ္တ-သဒ္ဒေန စ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထေန သဝိသေသံ သမာဓိံ နိဝတ္တေတိ. သော ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေါ ဝိပဿနာယာနိကဿ ဒေသနာတိ ကတွာ န သမာဓိမတ္တံ. န ဟိ ခဏိကသမာဓိံ ဝိနာ ဝိပဿနာ သမ္ဘဝတိ. ဝိပဿနာတိ စ တိဝိဓာပိ အနုပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ န အနိစ္စာနုပဿနာဝ. န ဟိ အနိစ္စဒဿနမတ္တေန သစ္စာဘိသမယော သမ္ဘဝတိ. ယံ ပန ဂါထာယံ အနိစ္စလက္ခဏဿေဝ ဂဟဏံ ကတံ၊ တံ ယဿ တဒေဝ သုဋ္ဌုတရံ ပါကဋံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ၊ တာဒိသဿ ဝသေန. သောပိ ဟိ ဣတရံ လက္ခဏဒွယံ ဝိဘူတတရံ ကတွာ သမ္မသိတွာ ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆတိ၊ န အနိစ္စလက္ခဏမေဝ.

သဗ္ဗေ သင်္ခါရာတိ သဗ္ဗေ တေဘူမကသင်္ခါရာ၊ တေ ဟိ သမ္မသနီယာ. အနိစ္စာတိ န နိစ္စာ အဒ္ဓုဝါ ဣတ္တရာ ခဏဘင်္ဂုရာတိ. ပညာယာတိ ဝိပဿနာပညာယ. ပဿတိ သမ္မသတိ. အထ ပစ္ဆာ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဥတ္တရကာလံ. နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဒုက္ခေတိ တသ္မိံယေဝ အနိစ္စာကာရတော ဒိဋ္ဌေ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ’’တိ ဝုတ္တေ တေဘူမကေ ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတေ ဒုက္ခေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ နိဗ္ဗိဒါဉာဏံ ပဋိလဘတိ. ဧသ မဂ္ဂေါ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ဧသ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာသင်္ခါတော ဝိရာဂါဒီနံ ကာရဏဘူတော နိဗ္ဗာနဿ အဓိဂမူပါယော.

ဈာနပညာဝသေနာတိ သမထဝိပဿနာဝသေန. ဈာနန္တိ စေတ္ထ ဝိပဿနာယ ပါဒကဘူတံ ဈာနံ အဓိပ္ပေတံ. ယမှီတိ ယသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ. ဈာနဉ္စ ပညာ စာတိ ဧတ္ထာယမတ္ထော – ယော ပုဂ္ဂလော ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ တံ ဥဿုက္ကာပေတိ. သ ဝေ နိဗ္ဗာနသန္တိကေတိ သော ဗျတ္တံ နိဗ္ဗာနဿ သမီပေ ဧကန္တတော နိဗ္ဗာနံ အဓိဂစ္ဆတီတိ.

ကမ္မန္တိ မဂ္ဂစေတနာ. သာ ဟိ အပစယဂါမိတာယ သတ္တာနံ သုဒ္ဓိံ အာဝဟတိ. ဝိဇ္ဇာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သီလန္တိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာ. ဇီဝိတမုတ္တမန္တိ သမ္မာအာဇီဝေါ. ဓမ္မောတိ အဝသေသာ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂဓမ္မာ. အထ ဝါ ကမ္မန္တိ သမ္မာကမ္မန္တဿ ဂဟဏံ. ‘‘ယာ စာဝုသော ဝိသာခ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ယော စ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ၊ ဣမေ ဓမ္မာ ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၂) ဝစနတော. ဝိဇ္ဇာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာသင်္ကပ္ပါနံ ဂဟဏံ. ဓမ္မောတိ သမာဓိ ‘‘ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသု’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၃၇၈) ဝိယ. တဂ္ဂဟဏေနေဝ ‘‘ယော စာဝုသော ဝိသာခ၊ သမ္မာဝါယာမော၊ ယာ စ သမ္မာသတိ၊ ယော စ သမ္မာသမာဓိ၊ ဣမေ ဓမ္မာ သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ ဝစနတော သမ္မာဝါယာမသတီနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သီလန္တိ သမ္မာဝါစာဇီဝါနံ. ဇီဝိတမုတ္တမန္တိ ဧဝရူပဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ဇီဝိတံ ဥတ္တမံ ဇီဝိတန္တိ ဧဝမေတ္ထ အဋ္ဌင်္ဂိကော အရိယမဂ္ဂေါ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

သီလာဒိဝသေနာတိ သီလသမာဓိပညာဝီရိယဝသေန. သဗ္ဗဒါတိ သမာဒါနတော ပဘုတိ သဗ္ဗကာလံ. သီလသမ္ပန္နောတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလသမ္ပဒါယ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော. ပညဝါတိ လောကိယလောကုတ္တရာယ ပညာယ သမန္နာဂတော. သုသမာဟိတောတိ တံသမ္ပယုတ္တေန သမာဓိနာ သုဋ္ဌု သမာဟိတော. အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ၊ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော. ပဟိတတ္တောတိ နိဗ္ဗာနံ ပတိပေသိတတ္တတာယ ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ နိရပေက္ခစိတ္တော. ဩဃန္တိ ကာမောဃာဒိစတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဩဃံ၊ သံသာရမဟောဃမေဝ ဝါ.

ဧကာယနောတိ ဧကမဂ္ဂေါ. မဂ္ဂပရိယာယော ဟိ ဣဓ အယန-သဒ္ဒေါ၊ တသ္မာ ဧကပထဘူတော အယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဂ္ဂေါ၊ န ဒွေဓာပထဘူတောတိ အတ္ထော. ဧကံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ အယတိ ဂစ္ဆတီတိ ဧကာယနော၊ ဧကေန ဝါ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ပဟာယ ဝိဝေကဋ္ဌေန အယိတဗ္ဗော ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗောတိ ဧကာယနော၊ အယန္တိ တေနာတိ ဝါ အယနော၊ ဧကဿ သေဋ္ဌဿ ဘဂဝတော အယနောတိ ဧကာယနော၊ တေန ဥပ္ပါဒိတတ္တာ၊ ဧကသ္မိံ ဝါ ဣမသ္မိံယေဝ ဓမ္မဝိနယေ အယနောတိ ဧကာယနော. သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ရာဂါဒိမလေဟိ၊ အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒိဥပက္ကိလေသေဟိ စ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓတ္ထာယ ဝိသုဇ္ဈနတ္ထာယ. ယဒိဒန္တိ နိပါတော၊ ယေ ဣမေတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေ သရဏလက္ခဏေန မဂ္ဂဋ္ဌေန စ မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တဿေဝ ကာယာဒိဝိသယဘေဒေန စတုဗ္ဗိဓတ္တာ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သမ္မပ္ပဓာနာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အပ္ပမာဒါဘိရတိအာဒီနံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. အပ္ပမာဒါဘိရတိအာဒိဝသေနာပိ ဟိ ကတ္ထစိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ ဒေသိတော. ယထာဟ –

‘‘အပ္ပမာဒရတော ဘိက္ခု၊ ပမာဒေ ဘယဒဿိ ဝါ၊

အဘဗ္ဗော ပရိဟာနာယ၊ နိဗ္ဗာနဿေဝ သန္တိကေ’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၂)၊

၄. တတြာတိ တဿံ ဂါထာယံ. ဥပရိ ဝုစ္စမာနာ ဂါထာယ ဝိတ္ထာရသံဝဏ္ဏနာ နိဒ္ဒေသပဋိနိဒ္ဒေသဋ္ဌာနိယာ၊ တတော သံခိတ္တတရာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဥဒ္ဒေသဋ္ဌာနိယာတိ အာဟ ‘‘အယံ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာ’’တိ. ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဟိ အတ္ထဿ နိဒ္ဒေသပဋိနိဒ္ဒေသာ သုကရာ၊ သုဗောဓာ စ ဟောန္တီတိ. သီလေ ပတိဋ္ဌာယာတိ ဧတ္ထ သီလေတိ ကုသလသီလေ. ယဒိပိ ‘‘ကတမေ စ၊ ထပတိ၊ အကုသလာ သီလာ’’တိအာဒီသု အကုသလာ ဓမ္မာပိ သီလန္တိ အာဂတာ. ဝုစ္စမာနာယ ပန စိတ္တပညာဘာဝနာယ အဓိဋ္ဌာနာယောဂျတာယ ကိရိယသီလာနမ္ပိ အသမ္ဘဝေါ၊ ကုတော ဣတရေသန္တိ ကုသလသီလမေဝေတ္ထ အဓိပ္ပေတံ. သီလံ ပရိပူရယမာနောတိအာဒီသု ပရိပူရယမာနောတိ ပရိပါလေန္တော၊ ပရိဝဍ္ဎေန္တော ဝါ၊ သဗ္ဗဘာဂေဟိ သံဝရန္တော၊ အဝီတိက္ကမန္တော စာတိ အတ္ထော. တထာဘူတော ဟိ တံ အဝိဇဟန္တော တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ. ‘‘သီလေ’’တိ ဟိ ဣဒံ အာဓာရေ ဘုမ္မံ. ပတိဋ္ဌာယာတိ ဒုဝိဓာ ပတိဋ္ဌာ နိဿယူပနိဿယဘေဒတော. တတ္ထ ဥပနိဿယပတိဋ္ဌာ လောကိယာ၊ ဣတရာ လောကုတ္တရာ အဘိန္ဒိတွာ ဂဟဏေ. ဘိန္ဒိတွာ ပန ဂဟဏေ ယထာ လောကိယစိတ္တုပ္ပါဒေသု သဟဇာတာနံ၊ ပုရိမပစ္ဆိမာနဉ္စ ဝသေန နိဿယူပနိဿယပတိဋ္ဌာ သမ္ဘဝတိ၊ ဧဝံ လောကုတ္တရေသု ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဖလသီလဝသေန ဥပနိဿယပတိဋ္ဌာပိ သမ္ဘဝတိ. ‘‘ပတိဋ္ဌာယာ’’တိ စ ပဒဿ ယဒါ ဥပနိဿယပတိဋ္ဌာ အဓိပ္ပေတာ၊ တဒါ ‘‘သဒ္ဓံ ဥပနိဿာယာ’’တိအာဒီသု (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၃) ဝိယ ပုရိမကာလကိရိယာဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ အာဇီဝေါ သုပရိသုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၄၃၁). ယဒါ ပန နိဿယပတိဋ္ဌာ အဓိပ္ပေတာ၊ တဒါ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၃.၄၂၁၊ သံ. နိ. ၄.၆၀) ဝိယ သမာနကာလကိရိယာဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္မာဝါစာဒယော ဟိ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တာနံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ သဟဇာတဝသေနေဝ နိဿယပစ္စယာ ဟောန္တီတိ.

နရတိ နေတီတိ နရော၊ ပုရိသော. ယထာ ဟိ ပဌမပကတိဘူတော သတ္တော၊ ဣတရာယ ပကတိယာ သေဋ္ဌဋ္ဌေန ပုရိ ဥစ္စေ ဌာနေ သေတိ ပဝတ္တတီတိ ‘‘ပုရိသော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ နယနဋ္ဌေန ‘‘နရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ပုတ္တဘာတုဘူတောပိ ဟိ ပုဂ္ဂလော မာတုဇေဋ္ဌဘဂိနီနံ နေတုဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတိ၊ ပဂေဝ ဣတရော ဣတရာသံ. နရေန ယောဂတော၊ နရဿ အယန္တိ ဝါ နာရီ၊ ဣတ္ထီ. သာပိ စေတ္ထ ကာမံ တဏှာဇဋာဝိဇဋနသမတ္ထတာ အတ္ထိ၊ ပဓာနမေဝ ပန သတ္တံ ဒဿေန္တော ‘‘နရော’’တိ အာဟ ယထာ ‘‘သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၅၇၊ ၂၅၅). အဋ္ဌကထာယံ ပန အဝိဘာဂေန ပုဂ္ဂလပရိယာယော အယန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘နရောတိ သတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ. သပညောတိ ဝိပါကဘူတာယ သဟ ပညာယ ပဝတ္တတီတိ သပညော. တာယ ဟိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သန္တာနဝသေန ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနာယ အယံ သတ္တော သဝိသေသံ ‘‘သပညော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ဝိပါကပညာပိ ဟိ သန္တာနဝိသေသနေန ဘာဝနာပညုပ္ပတ္တိယာ ဥပနိဿယော ဟောတိ အဟေတုကဒွိဟေတုကာနံ တဒဘာဝတော. သမ္ပဇညသင်္ခါတာယ စ တံတံကိစ္စကာရိကာယ ပညာယ ဝသေန ‘‘သပညော’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန နိပက-သဒ္ဒေန ပါရိဟာရိကပညာ ဂယှတီတိ ဝိပါကပညာဝသေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝုတ္တော. ကမ္မဇတိဟေတုကပဋိသန္ဓိပညာယာတိ ကမ္မဇာယ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိယံ ပညာယာတိ ဧဝံ တိဟေတုက-သဒ္ဒေါ ပဋိသန္ဓိ-သဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော၊ န ပညာ-သဒ္ဒေန. န ဟိ ပညာ တိဟေတုကာ အတ္ထိ. ပဋိသန္ဓိတော ပဘုတိ ပဝတ္တမာနာ ပညာ ‘‘ပဋိသန္ဓိယံ ပညာ’’တိ ဝုတ္တာ တံမူလကတ္တာ၊ န ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ပဝတ္တာ ဧဝ.

စိန္တေတိ အာရမ္မဏံ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ စိတ္တံ၊ သမာဓိ. သော ဟိ သာတိသယံ ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စော. န ဟိ ဝိတက္ကာဒယော ဝိနာ သမာဓိနာ တမတ္ထံ သာဓေန္တိ၊ သမာဓိ ပန တေဟိ ဝိနာပိ သာဓေတီတိ. ပဂုဏဗလဝဘာဝါပါဒနေန ပစ္စယေဟိ စိတံ၊ တထာ သန္တာနံ စိနောတီတိပိ စိတ္တံ၊ သမာဓိ. ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန စိတ္တဝိစိတ္တတာယ၊ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိစိတ္တကရဏေန စ သမာဓိ စိတ္တန္တိ ဝိနာပိ ပရောပဒေသေနဿ စိတ္တပရိယာယော လဗ္ဘတေဝ. အဋ္ဌကထာယံ ပန စိတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိညာဏေ နိရုဠှောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တသီသေန ဟေတ္ထ သမာဓိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ. ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟိ ဇာနာတီတိ ပညာ. သာ ယဒိပိ ကုသလာဒိဘေဒတော ဗဟုဝိဓာ. ‘‘ဘာဝယ’’န္တိ ပန ဝစနတော ဘာဝေတဗ္ဗာ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိပဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဘာဝယ’’န္တိ စ ဣဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ ‘‘စိတ္တဉ္စ ဘာဝယံ၊ ပညဉ္စ ဘာဝယ’’န္တိ. တယိဒံ ဒွယံ ကိံ လောကိယံ၊ ဥဒါဟု လောကုတ္တရန္တိ? လောကုတ္တရန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသတော. တံ ဟိ ဘာဝယမာနော အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ တဏှာဇဋံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ဝိဇဋေတီတိ ဝုစ္စတိ၊ န လောကိယံ. နာနန္တရိယဘာဝေန ပနေတ္ထ လောကိယာပိ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ လောကိယသမထဝိပဿနာယ ဝိနာ တဒဘာဝတော. သမထယာနိကဿ ဟိ ဥပစာရပ္ပနာပ္ပဘေဒံ သမာဓိံ ဣတရဿ ခဏိကသမာဓိံ၊ ဥဘယေသမ္ပိ ဝိမောက္ခမုခတ္တယံ ဝိနာ န ကဒါစိပိ လောကုတ္တရာဓိဂမော သမ္ဘဝတိ. တေနာဟ ‘‘သမာဓိဉ္စေဝ ဝိပဿနဉ္စ ဘာဝယမာနော’’တိ. တတ္ထ ယဒါ လောကိယာ သမထဝိပဿနာ အဓိပ္ပေတာ၊ တဒါ ‘‘ဘာဝယ’’န္တိ ဣဒံ ဘာဝနာကိရိယာယ ဟေတုဘာဝကထနံ၊ ဘာဝနာဟေတူတိ အတ္ထော. တံဘာဝနာဟေတုကာ ဟိ ဝိဇဋနကိရိယာတိ. ယဒါ ပန လောကုတ္တရာ အဓိပ္ပေတာ၊ တဒါ ကေဝလံ ဝတ္တမာနဘာဝနိဒ္ဒေသော. တဒုဘယဘာဝနာသမကာလမေဝ ဟိ တဏှာဇဋာဝိဇဋနံ.

‘‘အာတာပီ နိပကော’’တိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တဘာဝနာယ ဥပကာရကဓမ္မကိတ္တနံ. ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ ဟိ ဝီရိယံ သတိ သမ္ပဇညန္တိ ဣမေ တယော ဓမ္မာ ဗဟူပကာရာ. ဝီရိယူပတ္ထဒ္ဓဉှိ ကမ္မဋ္ဌာနံ သတိသမ္ပဇညာနုပါလိတံ န ပရိပတတိ၊ ဥပရိ စ ဝိသေသံ အာဝဟတိ. ပတိဋ္ဌာသိဒ္ဓိယာ စေတ္ထ သဒ္ဓါသိဒ္ဓိ၊ သဒ္ဓူပနိဿယတ္တာ သီလဿ၊ ဝီရိယာဒိသိဒ္ဓိယာ စ. န ဟိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုံ အသဒ္ဒဟန္တဿ ယထာဝုတ္တဝီရိယာဒယော သမ္ဘဝန္တိ၊ တထာ သမာဓိပိ. ယထာ ဟိ ဟေတုဘာဝတော ဝီရိယာဒီဟိ သဒ္ဓါသိဒ္ဓိ၊ ဧဝံ ဖလဘာဝတော တေဟိ သမာဓိသိဒ္ဓိ. ဝီရိယာဒီသု ဟိ သမ္ပဇ္ဇမာနေသု သမာဓိ သမ္ပန္နောဝ ဟောတိ အသမာဟိတဿ တဒဘာဝတော. ကထံ ပနေတ္ထ သတိသိဒ္ဓိ? နိပကဂ္ဂဟဏတော. တိက္ခဝိသဒဘာဝပ္ပတ္တာ ဟိ သတိ ‘‘နေပက္က’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ ‘‘ပရမေန သတိနေပက္ကေန သမန္နာဂတော’’တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘နေပက္ကံ ပညာ’’တိ အယမတ္ထော ဒဿိတော. တဂ္ဂဟဏေနေဝ သတိပိ ဂဟိတာဝ ဟောတိ. န ဟိ သတိဝိရဟိတာ ပညာ အတ္ထီတိ. အပရေ ပန ‘‘သပညော’’တိ ဣမိနာဝ ပါရိဟာရိကပညာပိ ဂယှတီတိ ‘‘နိပကော’’တိ ပဒဿ ‘‘သတော’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ယဒိပိ ကိလေသာနံ ပဟာနံ အာတာပနံ၊ တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနမ္ပိ အတ္ထေဝ. အာတပ္ပသဒ္ဒေါ ဝိယ ပန အာတာပသဒ္ဒေါ ဝီရိယေယေဝ နိရုဠှောတိ အာဟ ‘‘အာတာပီတိ ဝီရိယဝါ’’တိ. အထ ဝါ ပဋိပက္ခပ္ပဟာနေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အဗ္ဘုဿဟနဝသေန ပဝတ္တမာနဿ ဝီရိယဿ သာတိသယံ တဒါတာပနန္တိ ဝီရိယမေဝ တထာ ဝုစ္စတိ၊ န အညေ ဓမ္မာ. အာတာပီတိ စာယမီကာရော ပသံသာယ၊ အတိသယဿ ဝါ ဒီပကော. ဝီရိယဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါပိ တဒတ္ထော ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန သမ္မပ္ပဓာနသမင်္ဂိတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသာနံ အာတာပနပရိတာပနဋ္ဌေနာ’’တိ. အာတာပနဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ အာရမ္ဘ ဓာတုမာဟ အာဒိတော ဝီရိယာရမ္ဘောတိ ကတွာ၊ ပရိတာပနဂ္ဂဟဏေန နိက္ကမပရက္ကမဓာတုယော သဗ္ဗသော ပဋိပက္ခတော နိက္ခန္တတံ၊ ဥပရူပရိ ဝိသေသပ္ပတ္တိဉ္စ ဥပါဒါယ. နိပယတိ ဝိသောသေတိ ပဋိပက္ခံ၊ တတော ဝါ အတ္တာနံ နိပါတိ ရက္ခတီတိ နိပကော၊ သမ္ပဇာနော. ကမ္မဋ္ဌာနဿ ပရိဟရဏေ နိယုတ္တာတိ ပါရိဟာရိကာ.

အဘိက္ကမာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ သာတ္ထကသမ္ပဇညာဒိဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ နေတီတိ သဗ္ဗကိစ္စပရိဏာယိကာ. ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဝါ ဥဂ္ဂဟော ပရိပုစ္ဆာ ဘာဝနာရမ္ဘော မနသိကာရဝိဓိ၊ တတ္ထ စ သက္ကစ္စကာရိတာ သာတစ္စကာရိတာ သပ္ပါယကာရိတာ နိမိတ္တကုသလတာ ပဟိတတ္တတာ အန္တရာအသင်္ကောစော ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ ဝီရိယသမတာပါဒနံ ဝီရိယသမတာယောဇနန္တိ ဧဝမာဒီနံ သဗ္ဗေသံ ကိစ္စာနံ ပရိဏာယိကာ သဗ္ဗကိစ္စပရိဏာယိကာ. ဘယံ ဣက္ခတီတိ ဘိက္ခူတိ သာဓာရဏတော ဘိက္ခုလက္ခဏကထနေန ပဋိပတ္တိယာဝ ဘိက္ခုဘာဝေါ၊ န ဘိက္ခကဘိန္နပဋဓရာဒိဘာဝေနာတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ ဟိ ကတကိစ္စာနံ သာမဏေရာဒီနံ၊ ပဋိပန္နာနဉ္စ အပဗ္ဗဇိတာနမ္ပိ သင်္ဂဟော ကတော ဟောတိ. ဣဓ ပန ပဋိပဇ္ဇနကဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘိန္ဒတိ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေတိ ဝါ ဘိက္ခု. သော ဣမံ ဝိဇဋယေတိ ယော နရော သပ္ပညော သီလေ ပတိဋ္ဌာယ အာတာပီ နိပကော စိတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝယန္တိ ဝုတ္တော၊ သော ဘိက္ခု ဣမံ တဏှာဇဋံ ဝိဇဋယေတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဒါနိ တမ္ပိ ဝိဇဋနံ ဝေဠုဂုမ္ဗဝိဇဋနေန ဥပမေတွာ ဒဿေတုံ ဂါထာယ ယထာဝုတ္တေ သီလာဒိဓမ္မေ ‘‘ဣမိနာ စ သီလေနာ’’တိအာဒိနာ ပစ္စာမသတိ. တတ္ထ ယသ္မာ ယောဂါဝစရသန္တာနဂတာ နာနာက္ခဏိကာ မိဿကာ သီလာဒိဓမ္မာ ဂါထာယ ဂဟိတာ၊ တသ္မာ တေ ဧကစ္စံ ဂဏှန္တော ‘‘ဆဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော’’တိ အာဟ. န ဟိ တေ ဆ ဓမ္မာ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဧကသ္မိံ ခဏေ လဗ္ဘန္တိ. ယသ္မာ စ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဂါထာ ဘာသိတာ၊ တသ္မာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနမေဝ ဥပမံ ဒဿေန္တော ‘‘သေယျထာပိ နာမ ပုရိသော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုနိသိတန္တိ သုဋ္ဌု နိသိတံ၊ အတိဝိယ တိခိဏန္တိ အတ္ထော. သတ္ထဿ နိသာနသိလာယံ နိသိတတရဘာဝကရဏံ၊ ဗာဟုဗလေန စဿ ဥက္ခိပနန္တိ ဥဘယမ္ပေတံ အတ္ထာပန္နံ ကတွာ ဥပမာ ဝုတ္တာတိ တဒုဘယံ ဥပမေယျေ ဒဿေန္တော ‘‘သမာဓိသိလာယံ သုနိသိတံ။ပေ။ ပညာဟတ္ထေန ဥက္ခိပိတွာ’’တိ အာဟ. သမာဓိဂုဏေန ဟိ ပညာယ တိက္ခဘာဝေါ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၊ ၄.၉၉၊ ၅.၁၀၇၁၊ နေတ္တိ. ၄၀၊ မိ. ပ. ၂.၁.၁၄). ဝီရိယဉ္စဿာ ဥပတ္ထမ္ဘကံ ပဂ္ဂဏှနတော. ဝိဇဋေယျာတိ ဝိဇဋေတုံ သက္ကုဏေယျ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ဟိ ဝတ္တမာနာယ ယောဂါဝစရော တဏှာဇဋံ ဝိဇဋေတုံ သမတ္ထော နာမ. ဝိဇဋနံ စေတ္ထ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနန္တိ အာဟ ‘‘သဉ္ဆိန္ဒေယျ သမ္ပဒါလေယျာ’’တိ. ဒက္ခိဏံ အရဟတီတိ ဒက္ခိဏေယျော၊ အဂ္ဂေါ စ သော ဒက္ခိဏေယျော စာတိ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျော၊ အဂ္ဂါ ဝါ ဒက္ခိဏာ အဂ္ဂဒက္ခိဏာ၊ တံ အရဟတီတိ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျော.

၅. တတြာတိ တဿံ ဂါထာယံ. အယန္တိ ‘‘နရော’’တိ စ ‘‘ဘိက္ခူ’’တိ စ ဝုတ္တော ယောဂါဝစရော. ပုန တတြာတိ တဿံ ပညာယံ. အဿာတိ ဘိက္ခုနော. ကတ္တရိ စေတံ သာမိဝစနံ၊ အနေနာတိ အတ္ထော. ကရဏီယံ နတ္ထိ ဝိသေသာဓာနဿ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိပညာယ အဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ပုရိမကမ္မာနုဘာဝေနေဝ ဟိဿ သာ သိဒ္ဓါ’’တိ. တေနာတိ ယောဂိနာ. ဘာဝနာယံ သတတပဝတ္တိတဝီရိယတာယ သာတစ္စကာရိနာ. ပညာဝသေနာတိ ယထာဝုတ္တနေပက္ကသင်္ခါတပညာဝသေန. ယံ ကိဉ္စိ ကတ္တဗ္ဗံ၊ တဿ သဗ္ဗဿ သမ္ပဇာနဝသေနေဝ ကရဏသီလော၊ တတ္ထ ဝါ သမ္ပဇာနကာရော ဧတဿ အတ္ထိ၊ သမ္ပဇာနဿ ဝါ အသမ္မောဟဿ ကာရကော ဥပ္ပါဒကောတိ သမ္ပဇာနကာရီ၊ တေန သမ္ပဇာနကာရိနာ. အတြာတိ အဿံ ဂါထာယံ. သီလာဒိသမ္ပာဒနေ ဝီရိယဿ တေသံ အင်္ဂဘာဝတော တံ ဝိသုံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘သီလသမာဓိပညာမုခေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂံ ဒဿေတီ’’တိ အဝိဘာဂတော ဒေသနာယ ပိဏ္ဍတ္ထံ ဝတွာ ပုန တံ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဧတ္တာဝတာတိ ဧတ္တကာယ ဒေသနာယ. သိက္ခာတိ သိက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌေန သိက္ခာ. သိက္ခနံ စေတ္ထ အာသေဝနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သီလာဒိဓမ္မေဟိ သံဝရဏာဒိဝသေန အာသေဝန္တော တေ သိက္ခတီတိ ဝုစ္စတိ. သာသနန္တိ ပဋိပတ္တိသာသနံ. ဥပနိဿယော ဗလဝကာရဏံ. ဝဇ္ဇနံ အနုပဂမနံ. သေဝနာ ဘာဝနာ. ပဋိပက္ခောတိ ပဟာယကပဋိပက္ခော. ယဒိပိ ဂါထာယံ ‘‘သီလေ’’တိ သာမညတော ဝုတ္တံ၊ န ‘‘အဓိသီလေ’’တိ. တံ ပန တဏှာဇဋာဝိဇဋနဿ ပတိဋ္ဌာဘူတံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘သီလေန အဓိသီလသိက္ခာ ပကာသိတာ’’တိ. ဘဝဂါမိ ဟိ သီလံ သီလမေဝ၊ ဝိဘဝဂါမိ သီလံ အဓိသီလသိက္ခာ. သာမညဇောတနာ ဟိ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီတိ. ဧသ နယော သေသသိက္ခာသုပိ.

သီလေနာတိ အဓိသီလသိက္ခာဘူတေန သီလေန. တံ ဟိ အနညသာဓာရဏတာယ သာသနဿ အာဒိကလျာဏတံ ပကာသေတိ၊ န ယမနိယမာဒိမတ္တံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ၊ သဗ္ဗပါပဿ အကရဏ’’န္တိ စ. ကုသလာနန္တိ မဂ္ဂကုသလာနံ. ကုသလာနန္တိ ဝါ အနဝဇ္ဇာနံ. တေန အရိယဖလဓမ္မာနမ္ပိ သင်္ဂဟော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. သဗ္ဗပါပဿ အကရဏန္တိ သဗ္ဗဿာပိ သာဝဇ္ဇဿ အကိရိယာ အနဇ္ဈာပဇ္ဇနံ. ဧတေန စာရိတ္တဝါရိတ္တဘေဒဿ သဗ္ဗဿ သီလဿ ဂဟဏံ ကတံ ဟောတိ. ကတ္တဗ္ဗာကရဏမ္ပိ ဟိ သာဝဇ္ဇမေဝါတိ. အာဒိဝစနတောတိ ဂါထာယံ ဝုတ္တသမာဓိပညာနံ အာဒိမှိ ဝစနတော. အာဒိဘာဝေါ စဿ တမ္မူလကတ္တာ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာနံ. အာဒီနံ ဝါ ဝစနံ အာဒိဝစနံ. အာဒိသဒ္ဒေန စေတ္ထ ‘‘သီလံ သမာဓိ ပညာ စ၊ ဝိမုတ္တိ စ အနုတ္တရာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၆) ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သီလဿ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ ဝိပ္ပဋိသာရာဒိဟေတူနံ ဒူရီကရဏတော အဝိပ္ပဋိသာရာဒိဂုဏာဝဟံ. ‘‘အဝိပ္ပဋိသာရာဒိဂုဏာဝဟတ္တာ’’တိ ဧတေန န ကေဝလံ သီလဿ ကလျာဏတာဝ ဝိဘာဝိတာ၊ အထ ခေါ အာဒိဘာဝေါပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိဿ သုတ္တေ (ပရိ. ၃၆၆) အဝိပ္ပဋိသာရာဒီနံ ဝိမုတ္တိဉာဏပရိယောသာနာနံ ပရမ္ပရပစ္စယတာ ဝုတ္တာ. သမာဓိနာတိ အဓိစိတ္တသိက္ခာဘူတေန သမာဓိနာ. သကလံ သာသနံ သင်္ဂဟေတွာ ပဝတ္တာယ ဂါထာယ အာဒိပဒေန အာဒိမှိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗဿ သီလဿ၊ တတိယပဒေန ပရိယောသာနေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာယ ပညာယ ဂဟိတတ္တာ မဇ္ဈေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗော သမာဓိ ပါရိသေသတော ဒုတိယပဒေန ဂယှတီတိ ‘‘ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါတိအာဒိဝစနတော ဟိ သမာဓိ သာသနဿ မဇ္ဈေ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န ကုသလသဒ္ဒဿ သမာဓိပရိယာယတ္တာ. ပုဗ္ဗူပနိဿယဝတော ဟိ သမာဟိတတာဒိအဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂမေန အဘိနီဟာရက္ခမတာ သမာဓိဿ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိဂုဏာဝဟတ္တံ၊ အဂ္ဂမဂ္ဂပညာယ အဓိဂတာယ ယဒတ္ထံ ပဗ္ဗဇတိ၊ တံ ပရိယောသိတန္တိ ပညာ သာသနဿ ပရိယောသာနံ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သိက္ခာနိသံသမိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ သဒ္ဓါဓိပတေယျံ ပညုတ္တရံ ဝိမုတ္တိသာရ’’န္တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၅). သကံ စိတ္တံ သစိတ္တံ၊ သစိတ္တဿ သဗ္ဗသော ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္ဒနေန ဝိသောဓနံ သစိတ္တပရိယောဒါပနံ. ဧဝံ ပန ပညာကိစ္စေ မတ္ထကပ္ပတ္တေ ဥတ္တရိ ကရဏီယာဘာဝတော သာသနဿ ပညုတ္တရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တာဒိဘာဝါဝဟနတောတိ ယာဒိသော ဣဋ္ဌေသု၊ လာဘာဒီသု စ အနုနယာဘာဝတော၊ တာဒိသော အနိဋ္ဌေသု၊ အလာဘာဒီသု စ ပဋိဃာဘာဝတော. တတော ဧဝ ဝါ ယာဒိသော အနာပါထဂတေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု၊ တာဒိသော အာပါထဂတေသုပီတိ တာဒီ. တဿ ဘာဝေါ တာဒိဘာဝေါ၊ တဿ အာဝဟနတော. ဝါတေနာတိ ဝါတဟေတု. န သမီရတီတိ န စလတိ. န သမိဉ္ဇန္တီတိ န ဖန္ဒန္တိ၊ ကုတော စလနန္တိ အဓိပ္ပါယော.

တထာတိ ယထာ သီလာဒယော အဓိသီလသိက္ခာဒီနံ ပကာသကာ၊ တထာ တေဝိဇ္ဇတာဒီနံ ဥပနိဿယဿာတိ တေသံ ပကာသနာကာရူပသံဟာရတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ. ယသ္မာ သီလံ ဝိသုဇ္ဈမာနံ သတိသမ္ပဇညဗလေန၊ ကမ္မဿကတဉာဏဗလေန စ သံကိလေသမလတော ဝိသုဇ္ဈတိ ပါရိပူရိဉ္စ ဂစ္ဆတိ၊ တသ္မာ သီလသမ္ပဒါ သိဇ္ဈမာနာ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိဘာဝေန သတိဗလံ၊ ဉာဏဗလဉ္စ ပစ္စုပဋ္ဌပေတီတိ တဿာ ဝိဇ္ဇတ္တယူပနိဿယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ သဘာဂဟေတုသမ္ပာဒနတော. သတိနေပက္ကေန ဟိ ပုဗ္ဗေနိဝါသဝိဇ္ဇာသိဒ္ဓိ၊ သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စေသု သုဒိဋ္ဌကာရိတာပရိစယေန စုတူပပါတဉာဏာနုဗန္ဓာယ ဒုတိယဝိဇ္ဇာသိဒ္ဓိ၊ ဝီတိက္ကမာဘာဝေန သံကိလေသပ္ပဟာနသဗ္ဘာဝတော ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယတာဝသေန အဇ္ဈာသယသုဒ္ဓိယာ တတိယဝိဇ္ဇာသိဒ္ဓိ. ပုရေတရံ သိဒ္ဓါနံ သမာဓိပညာနံ ပါရိပူရိံ ဝိနာ သီလဿ အာသဝက္ခယဉာဏူပနိဿယတာ သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝေဟိ ဒီပေတဗ္ဗာ. သမာဓိပညာ ဝိယ အဘိညာပဋိသမ္ဘိဒါနံ သီလံ န သဘာဂဟေတူတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘န တတော ပရ’’န္တိ. ‘‘သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၊ ၄.၉၉၊ နေတ္တိ. ၄၀၊ မိ. ပ. ၂.၁.၁၄) ဝစနတော သမာဓိသမ္ပဒါ ဆဠဘိညတာယ ဥပနိဿယော. ပညာ ဝိယ ပဋိသမ္ဘိဒါနံ သမာဓိ န သဘာဂဟေတူတိ ဝုတ္တံ ‘‘န တတော ပရ’’န္တိ. ‘‘ယောဂါ ဝေ ဇာယတေ ဘူရီ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၈၂) ဝစနတော ပုဗ္ဗယောဂေန၊ ဂရုဝါသဒေသဘာသာကဩသလ္လဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဒီဟိ စ ပရိဘာဝိတာ ပညာသမ္ပတ္တိ ပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒဿ ဥပနိဿယော ပစ္စေကဗောဓိသမ္မာသမ္ဗောဓိယောပိ ပညာသမ္ပတ္တိသန္နိဿယာတိ ပညာယ အနဓိဂန္တဗ္ဗဿ ဝိသေသဿ အဘာဝတော၊ တဿာ စ ပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒဿ ဧကန္တိကကာရဏတော ဟေဋ္ဌာ ဝိယ ‘‘န တတော ပရ’’န္တိ အဝတွာ ‘‘န အညေန ကာရဏေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ဧတ္ထ စ ‘‘သီလသမ္ပတ္တိဉှိ နိဿာယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ယဿ သမာဓိဝိဇမ္ဘနဘူတာ အနဝသေသာ ဆ အဘိညာ န ဣဇ္ဈန္တိ၊ တဿ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန န သမာဓိသမ္ပဒါ အတ္ထီတိ. သတိပိ ဝိဇ္ဇာနံ အဘိညေကဒေသဘာဝေ သီလသမ္ပတ္တိသမုဒါဂတာ ဧဝ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ဂဟိတာ. ယထာ ဟိ ပညာသမ္ပတ္တိသမုဒါဂတာ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ ဥပနိဿယသမ္ပန္နဿ မဂ္ဂေနေဝ ဣဇ္ဈန္တိ၊ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧဝ တာသံ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော၊ ဧဝံ သီလသမ္ပတ္တိသမုဒါဂတာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ သမာဓိသမ္ပတ္တိသမုဒါဂတာ စ ဆ အဘိညာ ဥပနိဿယသမ္ပန္နဿ မဂ္ဂေနေဝ ဣဇ္ဈန္တီတိ မဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ တာသံ အဓိဂမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနဉ္စ ပစ္စေကဗောဓိသမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမသဒိသာ ဟိ ဣမေသံ အရိယာနံ ဣမေ ဝိသေသာဓိဂမာတိ. ဝိနယသုတ္တာဘိဓမ္မေသု သမ္မာပဋိပတ္တိယာ တေဝိဇ္ဇတာဒီနံ ဥပနိဿယတာပိ ယထာဝုတ္တဝိဓိနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

သမ္ပန္နသီလဿ ကာမသေဝနာဘာဝတော သီလေန ပဌမန္တဝိဝဇ္ဇနံ ဝုတ္တံ. ယေဘုယျေန ဟိ သတ္တာ ကာမဟေတု ပါဏာတိပါတာဒိဝသေနာပိ အသုဒ္ဓပယောဂါ ဟောန္တိ. ဈာနသုခလာဘိနော ကာယကိလမထဿ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထီတိ သမာဓိနာ ဒုတိယန္တဝိဝဇ္ဇနံ ဝုတ္တံ ဈာနသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋကာယတ္တာ. ပညာယာတိ မဂ္ဂပညာယ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဟိ ဧကံသတော အရိယမဂ္ဂေါဝ မဇ္ဈိမာ ပဋိပတ္တိ နာမ. ဧဝံ သန္တေပိ လောကိယပညာဝသေနပိ အန္တဒွယဝိဝဇ္ဇနံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ.

သီလံ တံသမင်္ဂိနော ကာမသုဂတီသုယေဝ နိဗ္ဗတ္တာပနတော စတူဟိ အပါယေဟိ ဝိမုတ္တိယာ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘သီလေန အပါယသမတိက္ကမနုပါယော ပကာသိတော ဟောတီ’’တိ. န ဟိ ပါဏာတိပါတာဒိပဋိဝိရတိ ဒုဂ္ဂတိပရိကိလေသံ အာဝဟတိ. သမာဓိ တံသမင်္ဂိနော မဟဂ္ဂတဘူမိယံယေဝ နိဗ္ဗတ္တာပနေန သကလကာမဘဝတော ဝိမောစေတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမာဓိနာ ကာမဓာတုသမတိက္ကမနုပါယော ပကာသိတော ဟောတီ’’တိ. န ဟိ ကာမာဝစရကမ္မဿ အနုဗလပ္ပဒါယီနံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဝိက္ခမ္ဘကံ ဈာနံ ကာမဓာတုပရိကိလေသာဝဟံ ဟောတိ. န စေတ္ထ ဥပစာရဇ္ဈာနံ နိဒဿေတဗ္ဗံ၊ အပ္ပနာသမာဓိဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. နာပိ ‘‘သီလေနေဝ အတိက္ကမိတဗ္ဗဿ အပါယဘဝဿ သမာဓိနာ အတိက္ကမိတဗ္ဗတာ’’တိ ဝစနောကာသော. သုဂတိဘဝမ္ပိ အတိက္ကမန္တဿ ဒုဂ္ဂတိသမတိက္ကမနေ ကာ ကထာတိ. သဗ္ဗဘဝသမတိက္ကမနုပါယောတိ ကာမဘဝါဒီနံ နဝန္နမ္ပိ ဘဝါနံ သမတိက္ကမနုပါယော သီလသမာဓီဟိ အတိက္ကန္တာပိ ဘဝါ အနတိက္ကန္တာ ဧဝ၊ ကာရဏဿ အပဟီနတ္တာ. ပညာယ ပနဿ သုပ္ပဟီနတ္တာ တေ သမတိက္ကန္တာ ဧဝ.

တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝသေနာတိ ဒီပါလောကေနေဝ တမဿ ပုညကိရိယဝတ္ထုဂတေန တေန တေန ကုသလင်္ဂေန တဿ တဿ အကုသလင်္ဂဿ ပဟာနဝသေန. သမာဓိနာ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနဝသေနာတိ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိနိဝါရဏေန ဃဋပ္ပဟာရေနေဝ ဇလတလေ သေဝါလဿ တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနဝသေန. ပညာယာတိ အရိယမဂ္ဂပညာယ. သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေနာတိ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂၇၇) ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဏဿ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတသမုစ္ဆိန္ဒနပ္ပဟာနဝသေန.

ကိလေသာနံ ဝီတိက္ကမပဋိပက္ခောတိ သံကိလေသဓမ္မာနံ၊ ကမ္မကိလေသာနံ ဝါ ယော ကာယဝစီဒွါရေသု ဝီတိက္ကမော အဇ္ဈာစာရော၊ တဿ ပဋိပက္ခော သီလေန ပကာသိတော ဟောတိ၊ အဝီတိက္ကမသဘာဝတ္တာ သီလဿ. ဩကာသာဒါနဝသေန ကိလေသာနံ စိတ္တေ ကုသလပ္ပဝတ္တိံ ပရိယာဒိယိတွာ ဥဋ္ဌာနံ ပရိယုဋ္ဌာနံ. တံ သမာဓိ ဝိက္ခမ္ဘေတီတိ အာဟ ‘‘သမာဓိနာ ပရိယုဋ္ဌာနပဋိပက္ခော ပကာသိတော ဟောတီ’’တိ၊ သမာဓိဿ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာယကတ္တာ. အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ အနု အနု သယနတော ကာရဏလာဘေ ဥပ္ပတ္တိရဟာ အနုသယာ၊ တေ ပန အနုရူပံ ကာရဏံ လဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာ ထာမဂတာ ကာမရာဂါဒယော သတ္တ ကိလေသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ အရိယမဂ္ဂပညာယ သဗ္ဗသော ပဟီယန္တီတိ အာဟ ‘‘ပညာယ အနုသယပဋိပက္ခော ပကာသိတော ဟောတီ’’တိ.

ကာယဒုစ္စရိတာဒိ ဒုဋ္ဌု စရိတံ၊ ကိလေသေဟိ ဝါ ဒူသိတံ စရိတန္တိ ဒုစ္စရိတံ၊ တမေဝ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နံ၊ တံ သန္တာနံ သံကိလေသေတိ ဝိဗာဓတိ၊ ဥပတာပေတိ စာတိ သံကိလေသော၊ တဿ ဝိသောဓနံ သီလေန တဒင်္ဂဝသေန ပဟာနံ ဝီတိက္ကမပဋိပက္ခတ္တာ သီလဿ. တဏှာသံကိလေသဿ ဝိသောဓနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟာနံ ပရိယုဋ္ဌာနပဋိပက္ခတ္တာ သမာဓိဿ၊ တဏှာယ စဿ ဥဇုဝိပစ္စနိကဘာဝတော. ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဿ ဝိသောဓနံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနံ အနုသယပဋိပက္ခတ္တာ ပညာယ၊ ဒိဋ္ဌိဂတာနဉ္စ အယာထာဝဂါဟီနံ ယာထာဝဂါဟိနိယာ ပညာယ ဥဇုဝိပစ္စနိကဘာဝတော.

ကာရဏန္တိ ဥပနိဿယပစ္စယော. သီလေသု ပရိပူရကာရီတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတတ္တာ အာဒိဗြဟ္မစရိယကာနံ ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသသင်္ခါတာနံ မဟာသီလသိက္ခာပဒါနံ အဝီတိက္ကမနတော ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနံ အာပဇ္ဇနေ သဟသာဝ တေဟိ ဝုဋ္ဌာနေန သီလေသု ယံ ကတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရိပူရံ သမတ္ထံ ကရောတီတိ သီလေသု ပရိပူရကာရီ. တထာ သကဒါဂါမီတိ ‘‘သီလေသု ပရိပူရကာရီ’’တိ ဧတံ ဥပသံဟရတိ တထာ-သဒ္ဒေန. ဧတေ ဟိ ဒွေ အရိယာ သမာဓိပါရိပန္ထိကာနံ ကာမရာဂဗျာပါဒါနံ ပညာပါရိပန္ထိကဿ သစ္စပဋိစ္ဆာဒကမောဟဿ သဗ္ဗသော အသမူဟတတ္တာ သမာဓိံ၊ ပညဉ္စ ဘာဝေန္တာပိ သမာဓိပညာသု ယံ ကတ္တဗ္ဗံ၊ တံ မတ္တသော ပမာဏေန ပဒေသမတ္တမေဝ ကရောန္တီတိ သမာဓိသ္မိံ၊ ပညာယ စ မတ္တသော ကာရိနော ‘‘သီလေသု ပရိပူရကာရိနော’’ဣစ္စေဝ ဝုစ္စန္တိ. အနာဂါမီ ပန ကာမရာဂဗျာပါဒါနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရကာရီ. အရဟာ သဗ္ဗသော သမ္မောဟဿ သုသမူဟတတ္တာ ပညာယ ပရိပူရကာရီ.

ဝုတ္တံ ဟေတံ ဘဂဝတာ (အ. နိ. ၃.၈၇) –

‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု သီလေသု ပရိပူရကာရီ ဟောတိ၊ သမာဓိသ္မိံ မတ္တသော ကာရီ၊ ပညာယ မတ္တသော ကာရီ. သော ယာနိ တာနိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနိ၊ တာနိ အာပဇ္ဇတိပိ ဝုဋ္ဌာတိပိ. တံ ကိဿ ဟေတု? န ဟိ မေတ္ထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဘဗ္ဗတာ ဝုတ္တာ. ယာနိ စ ခေါ တာနိ သိက္ခာပဒါနိ အာဒိဗြဟ္မစရိယကာနိ ဗြဟ္မစရိယသာရုပ္ပါနိ၊ တတ္ထ ဓုဝသီလော စ ဟောတိ ဌိတသီလော စ၊ သမာဒါယ သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသု. သော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော. ဣဓ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု သီလေသု။ပေ။ သော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ ရာဂဒေါသမောဟာနံ တနုတ္တာ သကဒါဂါမီ ဟောတိ. သကိဒေဝ ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ. ဣဓ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု သီလေသု ပရိပူရကာရီ ဟောတိ၊ သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရကာရီ၊ ပညာယ မတ္တသော ကာရီ. သော ယာနိ တာနိ။ပေ။ သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသု. သော ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ။ပေ။ အနာဝတ္တိဓမ္မော တသ္မာ လောကာ. ဣဓ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု သီလေသု ပရိပူရကာရီ ဟောတိ၊ သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရကာရီ၊ ပညာယ ပရိပူရကာရီ. သော ယာနိ တာနိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ။ပေ။ သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသု. သော အာသဝါနံ ခယာ။ပေ။ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ.

‘‘ကထ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ သိက္ခာဒိကေ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ နိဂမေတုံ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အညေ စာတိ တယော ဝိဝေကာ၊ တီဏိ ကုသလမူလာနိ၊ တီဏိ ဝိမောက္ခမုခါနိ၊ တီဏိ ဣန္ဒြိယာနီတိ ဧဝမာဒယော၊ သိက္ခတ္တိကာဒီဟိ အညေ စ ဂုဏတ္တိကာ. ဧဝရူပါတိ ယာဒိသကာ သိက္ခတ္တိကာဒယော ဣဓ သီလာဒီဟိ ပကာသိတာ ဟောန္တိ၊ ဧဒိသာ.

ဧတ္ထ ဟိ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတဿ သီလဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ သီလေန ကာယဝိဝေကော ပကာသိတော ဟောတိ၊ သမာဓိနာ စိတ္တဝိဝေကော၊ ပညာယ ဥပဓိဝိဝေကော. တထာ သီလေန အဒေါသော ကုသလမူလံ ပကာသိတံ ဟောတိ၊ တိတိက္ခပ္ပဓာနတာယ၊ အပရူပဃာတသဘာဝတာယ စ သီလဿ. သမာဓိနာ အလောဘော ကုသလမူလံ၊ လောဘပဋိပက္ခတော၊ အလောဘပဓာနတာယ စ သမာဓိဿ. ပညာယ ပန အမောဟောယေဝ. သီလေန စ အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခံ ပကာသိတံ ဟောတိ. အဒေါသပ္ပဓာနံ ဟိ သီလသမ္ပဒံ နိဿာယ ဒေါသေ အာဒီနဝဒဿိနော အနိစ္စာနုပဿနာ သုခေနေဝ ဣဇ္ဈတိ၊ အနိစ္စာနုပဿနာ စ အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခံ. သမာဓိနာ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခံ. ပညာယ သုညတဝိမောက္ခမုခံ. အလောဘပ္ပဓာနံ ဟိ ကာမနိဿရဏံ သမာဓိသမ္ပဒံ နိဿာယ ကာမေသု အာဒီနဝဒဿိနော ဒုက္ခာနုပဿနာ သုခေနေဝ ဣဇ္ဈတိ၊ ဒုက္ခာနုပဿနာ စ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခံ. ပညာသမ္ပဒံ နိဿာယ အနတ္တာနုပဿနာ သုခေနေဝ ဣဇ္ဈတိ၊ အနတ္တာနုပဿနာ စ သုညတဝိမောက္ခမုခံ. တထာ သီလေန အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ ပကာသိတံ ဟောတိ. တံ ဟိ သီလေသု ပရိပူရကာရိနော အဋ္ဌမကဿ ဣန္ဒြိယံ. သမာဓိနာ အညိန္ဒြိယံ. တံ ဟိ ဥက္ကံသဂတံ သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရကာရိနော အနာဂါမိနော၊ အဂ္ဂမဂ္ဂဋ္ဌဿ စ ဣန္ဒြိယံ. ပညာယ အညာတာဝိန္ဒြိယံ ပကာသိတံ ဟောတိ. တဒုပ္ပတ္တိယာ ဟိ အရဟာ ပညာယ ပရိပူရကာရီတိ. ဣမိနာ နယေန အညေ စ ဧဝရူပါ ဂုဏတ္တိကာ သီလာဒီဟိ ပကာသေတဗ္ဗာ.

၁. သီလနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

သီလသရူပါဒိကထာဝဏ္ဏနာ

၆. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. အနေကဂုဏသင်္ဂါဟကေနာတိ အဓိသီလသိက္ခာဒီနံ၊ အညေသဉ္စ အနေကေသံ ဂုဏာနံ သင်္ဂါဟကေန. သီလသမာဓိပညာမုခေနာတိ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၇၇၊ ထေရဂါ. ၆၇၆၊ နေတ္တိ. ၅) ဝိယ ဝိပဿနာမတ္တာဒိမုခေန သင်္ခေပတော အဒေသေတွာ သီလသမာဓိပညာမုခေန ဒေသိတောပိ၊ သတ္တတိံသာယပိ ဝါ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂန္တောဂဓတ္တာ တတ္ထ သီလသမာဓိပညာ မုခံ ပမုခံ ကတွာ ဒေသိတောပိ. ဧတေန သီလသမာဓိပညာသု အဝသေသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ သဘာဝတော၊ ဥပကာရတော စ အန္တောဂဓဘာဝေါ ဒီပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတိသင်္ခေပဒေသိတောယေဝ ဟောတိ သဘာဝဝိဘာဂါဒိတော အဝိဘာဝိတတ္တာ. နာလန္တိ န ပရိယတ္တံ န သမတ္ထံ. သဗ္ဗေသန္တိ နာတိသင်္ခေပနာတိဝိတ္ထာရရုစီနမ္ပိ၊ ဝိပဉ္စိတညုနေယျာနမ္ပိ ဝါ. သင်္ခေပဒေသနာ ဟိ သံခိတ္တရုစီနံ၊ ဥဂ္ဃဋိတညူနံယေဝ စ ဥပကာရာယ ဟောတိ၊ န ပနိတရေသံ. အဿ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဿ. ပုစ္ဆနဋ္ဌေန ပဉှာ၊ ကိရိယာ ကရဏံ ကမ္မံ၊ ပဉှာဝ ကမ္မံ ပဉှာကမ္မံ၊ ပုစ္ဆနပယောဂေါ.

ကိံ သီလန္တိ သရူပပုစ္ဆာ. ကေနဋ္ဌေန သီလန္တိ ကေန အတ္ထေန သီလန္တိ ဝုစ္စတိ၊ ‘‘သီလ’’န္တိ ပဒံ ကံ အဘိဓေယျံ နိဿာယ ပဝတ္တန္တိ အတ္ထော. တယိဒံ သီလံ သဘာဝတော၊ ကိစ္စတော၊ ဥပဋ္ဌာနာကာရတော၊ အာသန္နကာရဏတော စ ကထံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ကာနဿ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနီ’’တိ. ပဋိပတ္တိ နာမ ဒိဋ္ဌာနိသံသေ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကိမာနိသံသ’’န္တိ. ကတိဝိဓန္တိ ပဘေဒပုစ္ဆာ. ဝိဘာဂဝန္တာနံ ဟိ သဘာဝဝိဘာဝနံ ဝိဘာဂဒဿနမုခေနေဝ ဟောတီတိ. ဝေါဒါနံ ဝိသုဒ္ဓိ. သာ စ သံကိလေသမလဝိမုတ္တိ. တံ ဣစ္ဆန္တေန ယသ္မာ ဥပါယကောသလ္လတ္ထိနာ အနုပါယကောသလ္လံ ဝိယ သံကိလေသော ဇာနိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ကော စဿ သံကိလေသော’’တိ.

တတြာတိ တသ္မိံ၊ တဿ ဝါ ပဉှာကမ္မဿ. ဝိဿဇ္ဇနန္တိ ဝိဝရဏံ. ပုစ္ဆိတော ဟိ အတ္ထော အဝိဘာဝိတတ္တာ နိဂူဠှော မုဋ္ဌိယံ ကတော ဝိယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဝိဝရဏံ ဝိဿဇ္ဇနံ ဝိဘူတဘာဝကာရဏတော. ပါဏာတိပါတာဒီဟီတိ ဧတ္ထ ပါဏောတိ ဝေါဟာရတော သတ္တော၊ ပရမတ္ထတော ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. တဿ သရသေနေဝ ပတနသဘာဝဿ အန္တရေ ဧဝ အတိဝ ပါတနံ အတိပါတော၊ သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော၊ အတိက္ကမ္မ ဝါ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ အတိပါတော၊ ပါဏဃာတော. အာဒိသဒ္ဒေန အဒိန္နာဒါနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တေဟိ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဒုဿီလျကမ္မေဟိ. ဝိရမန္တဿာတိ သမာဒါနဝိရတိဝသေန၊ သမ္ပတ္တဝိရတိဝသေန စ ဩရမန္တဿ. ဝတ္တပဋိပတ္တိန္တိ ဥပဇ္ဈာယဝတ္တာဒိဝတ္တကရဏံ. စေတနာဒယော ဓမ္မာတိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ပါဠိဝသေန ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စေတယတီတိ စေတနာ၊ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံ အာရမ္မဏေ အဘိသန္ဒဟတီတိ အတ္ထော. စေတနာယ အနုကူလဝသေနေဝ ဟိ တံသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တန္တိ. စေတနာ ကာမံ ကုသလတ္တိကသာဓာရဏာ၊ ဣဓ ပန သီလစေတနာ အဓိပ္ပေတာတိ ကတွာ ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စေတသိ နိယုတ္တံ စေတသိကံ၊ စိတ္တသမ္ပယုတ္တန္တိ အတ္ထော. စေတနာယ သတိပိ စေတသိကတ္တေ ‘‘စေတနာ သီလ’’န္တိ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ တဒညမေဝ ဝိရတိအနဘိဇ္ဈာဒိကံ စေတသိကံ သီလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဂေါဗလီဗဒ္ဒဉာယေန. သံဝရဏံ သံဝရော. ယထာ အကုသလာ ဓမ္မာ စိတ္တေ န ဩတရန္တိ၊ တထာ ပိဒဟနံ. အဝီတိက္ကမော ဝီတိက္ကမဿ ပဋိပက္ခဘူတာ အဝီတိက္ကမဝသေန ပဝတ္တစိတ္တစေတသိကာ. တတ္ထ စေတနာ သီလံ နာမာတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ သုတ္တပဒဿ ဝိဝရဏံ. ဝိရမန္တဿ စေတနာတိ ဝိရတိသမ္ပယုတ္တံ ပဓာနဘူတံ စေတနမာဟ. ပူရေန္တဿ စေတနာတိ ဝတ္တပဋိပတ္တိအာယူဟိနီ. ဝိရမန္တဿ ဝိရတီတိ ဝိရတိယာ ပဓာနဘာဝံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ.

ဧတ္ထ ဟိ ယဒါ ‘‘တိဝိဓာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကာယသဉ္စေတနာ ကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိ (ကထာ. ၅၃၉) ဝစနတော ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပဋိပက္ခဘူတာ တဗ္ဗိရတိဝိသိဋ္ဌာ စေတနာ တထာပဝတ္တာ ပဓာနဘာဝေန ပါဏာတိပါတာဒိပဋိဝိရတိသာဓိကာ ဟောတိ၊ တဒါ တံသမ္ပယုတ္တာ ဝိရတိအနဘိဇ္ဈာဒယော စ စေတနာပက္ခိကာ ဝါ၊ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ စေတနာသီလံ ဝုတ္တံ. ယဒါ ပန ပါဏာတိပါတာဒီဟိ သင်္ကောစံ အာပဇ္ဇန္တဿ တတော ဝိရမဏာကာရေန ပဝတ္တမာနာ စေတနာဝိသိဋ္ဌာ ဝိရတိ၊ အနဘိဇ္ဈာဒယော စ တတ္ထ တတ္ထ ပဓာနဘာဝေန ကိစ္စသာဓိကာ ဟောန္တိ၊ တဒါ တံသမ္ပယုတ္တာ စေတနာ ဝိရတိအာဒိပက္ခိကာ ဝါ ဟောတိ၊ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ စေတသိကသီလံ ဝုတ္တံ.

ဣဒါနိ သုတ္တေ အာဂတနယေန ကုသလကမ္မပထဝသေန စေတနာစေတသိကသီလာနိ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဇဟန္တဿာတိ သမာဒါနဝသေန ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ န ကရိဿာမီ’’တိ သမ္ပတ္တဝတ္ထုကာနိပိ အနဇ္ဈာစရဏေန ပဇဟန္တဿ. သတ္တ ကမ္မပထစေတနာတိ ပါဏာတိပါတာဒိပဟာနသာဓိကာ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ကုသလကမ္မပထစေတနာ. အဘိဇ္ဈာဒိဝသေန ယံ ပရဒါရဂမနာဒိ ကရီယတိ၊ တဿ ပဟာယကာ အနဘိဇ္ဈာဒယော သီလန္တိ အာဟ ‘‘စေတသိကံ သီလံ နာမ အနဘိဇ္ဈာ။ပေ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ’’တိ. ယထာ ဟိ အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒဝသေန မိစ္ဆာစာရပါဏာတိပါတာဒယော ကရီယန္တိ၊ ဧဝံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေနာပိ တေ ပုတ္တမုခဒဿနာဒိအတ္ထံ ကရီယန္တိ. တေသဉ္စ ပဇဟနကာ အနဘိဇ္ဈာဒယောတိ. ပါတိမောက္ခသံဝရော စာရိတ္တဝါရိတ္တဝိဘာဂံ ဝိနယပရိယာပန္နံ သိက္ခာပဒသီလံ. သတိသံဝရော မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ အာရက္ခာ၊ သာ စ တထာပဝတ္တာ သတိယေဝ. ဉာဏသံဝရော ပညာ. ခန္တိသံဝရော အဓိဝါသနာ၊ သာ စ တထာပဝတ္တာ အဒေါသပဓာနာ ခန္ဓာ၊ အဒေါသော ဧဝ ဝါ. ဝီရိယသံဝရော ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဝိနောဒနဝသေန ပဝတ္တံ ဝီရိယံ. ပါတိမောက္ခသံဝရသတိသံဝရာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

သောတာနီတိ တဏှာဒိဋ္ဌိအဝိဇ္ဇာဒုစ္စရိတအဝသိဋ္ဌကိလေသသောတာနိ. ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓိယျရေ’’တိ ဝစနေန သောတာနံ သံဝရော ပိဒဟနံ သမုစ္ဆေဒနံ ဉာဏန္တိ ဝိညာယတိ.

ဣဒမတ္ထိကတံ မနသိ ကတွာ ယေန ဉာဏေန ယောနိသော ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပစ္စယာ ပဋိသေဝီယန္တိ. တံ ပစ္စယပဋိသေဝနမ္ပိ ဉာဏသဘာဝတ္တာ ဧတ္ထေဝ ဉာဏသံဝရေ ဧဝ သမောဓာနံ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. ခမတိ အဓိဝါသေတီတိ ခမော. ဥပ္ပန္နန္တိ တသ္မိံ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဇာတံ နိဗ္ဗတ္တံ. ကာမဝိတက္ကန္တိ ကာမူပသံဟိတံ ဝိတက္ကံ. နာဓိဝါသေတီတိ စိတ္တံ အာရောပေတွာ အဗ္ဘန္တရေ န ဝါသေတိ. အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိပီတိ ဗုဒ္ဓပဋိကုဋ္ဌံ မိစ္ဆာဇီဝံ ပဟာယ အနဝဇ္ဇေန ပစ္စယပရိယေသနေန သိဇ္ဈနကံ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလမ္ပိ ဧတ္ထေဝ ဝီရိယသံဝရေ ဧဝ သမောဓာနံ ဂစ္ဆတိ ဝီရိယသာဓနတ္တာ. ဧတ္ထ စ ယထာ ဉာဏံ တဏှာဒိသောတာနံ ပဝတ္တိနိဝါရဏတော ပိဒဟနဋ္ဌေန သံဝရဏတော သံဝရော စ၊ ပရတော ပဝတ္တနကဂုဏာနံ အာဓာရာဒိဘာဝတော သီလနဋ္ဌေန သီလံ၊ ဧဝံ ခန္တိ အနဓိဝါသနေန ဥပ္ပဇ္ဇနကကိလေသာနံ အဓိဝါသနေန သံဝရဏတော သံဝရော စ၊ ခမနဟေတု ဥပ္ပဇ္ဇနကဂုဏာနံ အာဓာရာဒိဘာဝတော သီလနဋ္ဌေန သီလံ၊ ဝီရိယံ ဝိနောဒေတဗ္ဗာနံ ပါပဓမ္မာနံ ဝိနောဒနေန သံဝရဏတော သံဝရော စ၊ ဝိနောဒနဟေတု ဥပ္ပဇ္ဇနကဂုဏာနံ အာဓာရာဒိဘာဝတော သီလနဋ္ဌေန သီလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ ပန ပါတိမောက္ခသီလာဒိ တဿ တဿ ပါပဓမ္မဿ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန သံဝရဏံ ပိဒဟနံ၊ တံ ဥပါဒါယ သံဝရော၊ ဧဝံ အသမာဒိန္နသီလဿ အာဂတဝတ္ထုတော ဝိရမဏမ္ပီတိ အာဟ ‘‘ယာ စ ပါပဘီရုကာနံ။ပေ။ သံဝရသီလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. န ဝီတိက္ကမတိ ဧတေနာတိ အဝီတိက္ကမော. တထာပဝတ္တော ကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေါ.

၇. အဝသေသေသု ပန ပဉှေသု. သမာဓာနံ သဏ္ဌပနံ. ဒုဿီလျဝသေန ဟိ ပဝတ္တာ ကာယကမ္မာဒယော သမ္ပတိ၊ အာယတိဉ္စ အဟိတဒုက္ခာဝဟာ၊ န သမ္မာ ဌပိတာတိ အသဏ္ဌပိတာ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာ ဝိသဋာ စ နာမ ဟောန္တိ၊ သုသီလျဝသေန ပန ပဝတ္တာ တဗ္ဗိပရိယာယတော သဏ္ဌပိတာ အဝိပ္ပကိဏ္ဏာ အဝိသဋာ စ နာမ ဟောန္တိ ယထာ တံ ဩက္ခိတ္တစက္ခုတာ အဗာဟုပ္ပစာလနာဒိ. တေနာဟ ‘‘ကာယကမ္မာဒီနံ သုသီလျဝသေန အဝိပ္ပကိဏ္ဏတာတိ အတ္ထော’’တိ. ဧတေန သမာဓိကိစ္စတော သီလနံ ဝိသေသေတိ. တဿ ဟိ သမာဓာနံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အဝိက္ခေပဟေတုတာ. ဣဒံ ကာယကမ္မာဒီနံ သဏ္ဌပနံ သံယမနံ. ဥပဓာရဏံ အဓိဋ္ဌာနံ မူလဘာဝေါ. တထာ ဟိဿ အာဒိစရဏာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော. တေန ပထဝီဓာတုကိစ္စတော သီလနံ ဝိသေသိတံ ဟောတိ. သာ ဟိ သဟဇာတရူပဓမ္မာနံ သန္ဓာရဏဝသေန ပဝတ္တတိ. ဣဒံ ပန အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ မူလာဓိဋ္ဌာနဘာဝေန. တေနာဟ ‘‘ကုသလာနံ ဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ကုသလဓမ္မာ နာမ သပုဗ္ဗဘာဂါ မဟဂ္ဂတာနုတ္တရာ ဓမ္မာ. အညေ ပန အာစရိယာ. သိရဋ္ဌောတိ ယထာ သိရသိ ဆိန္နေ သဗ္ဗော အတ္တဘာဝေါ ဝိနဿတိ၊ ဧဝံ သီလေ ဘိန္နေ သဗ္ဗံ ဂုဏသရီရံ ဝိနဿတိ. တသ္မာ တဿ ဥတ္တမင်္ဂဋ္ဌော သီလဋ္ဌော. ‘‘သိရော သီသ’’န္တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ နိရုတ္တိနယေန ‘‘သီလ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော. သီတလဋ္ဌော ပရိဠာဟဝူပသမနဋ္ဌော. တေန တ-ကာရဿ လောပံ ကတွာ နိရုတ္တိနယေနေဝ ‘‘သီလ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိဒံ ပယောဂသမ္ပာဒိတံ သဗ္ဗကိလေသပရိဠာဟဝူပသမကရံ ဟောတိ. ဧဝမာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သယန္တိ အကုသလာ ဧတသ္မိံ သတိ အပဝိဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ သီလံ၊ သုပန္တိ ဝါ တေန ဝိဟတုဿာဟာနိ သဗ္ဗဒုစ္စရိတာနီတိ သီလံ၊ သဗ္ဗေသံ ဝါ ကုသလဓမ္မာနံ ပဝေသာရဟသာလာတိ သီလန္တိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

၈. ‘‘သီလနဋ္ဌေန သီလ’’န္တိ ပုဗ္ဗေ သဒ္ဒတ္ထုဒ္ဓါရေန ပကာသိတောပိ ဘာဝတ္ထော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘သီလနံ လက္ခဏံ တဿာ’’တိ. န ဟိ တဿ စေတနာဒိဘေဒဘိန္နဿ အနဝသေသတော သင်္ဂါဟကော တတော အညော အတ္ထော အတ္ထိ၊ ယော လက္ခဏဘာဝေန ဝုစ္စေယျ. နနု စ အနေကဘေဒသင်္ဂါဟကံ သာမညလက္ခဏံ နာမ သိယာ၊ န ဝိသေသလက္ခဏန္တိ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘သနိဒဿနတ္တံ ရူပဿ၊ ယထာ ဘိန္နဿနေကဓာ’’တိ.

ယထာ ဟိ နီလာဒိဝသေန အနေကဘေဒဘိန္နဿာပိ ရူပါယတနဿ သနိဒဿနတ္တံ ဝိသေသလက္ခဏံ တဒညဓမ္မာသာဓာရဏတော. န အနိစ္စတာဒိ ဝိယ၊ ရုပ္ပနံ ဝိယ ဝါ သာမညလက္ခဏံ၊ ဧဝမိဓာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကိံ ပနေတံ သနိဒဿနတ္တံ နာမ? ဒဋ္ဌဗ္ဗတာ စက္ခုဝိညာဏဿ ဂေါစရဘာဝေါ. တဿ ပန ရူပါယတနတော အနညတ္တေပိ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ရူပါယတနံ ဝိသေသေတုံ အညံ ဝိယ ကတွာ သဟ နိဒဿနေန သနိဒဿနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဓမ္မသဘာဝသာမညေန ဟိ ဧကီဘူတေသု ဓမ္မေသု ယော နာနတ္တကရော သဘာဝေါ၊ သော အညံ ဝိယ ကတွာ ဥပစရိတုံ ယုတ္တော. ဧဝံ ဟိ အတ္ထဝိသေသာဝဗောဓော ဟောတီတိ. အထ ဝါ ‘‘သဟ နိဒဿနေနာ’’တိ ဧတ္ထ တဗ္ဘာဝတ္ထော သဟ-သဒ္ဒေါ ယထာ နန္ဒိရာဂသဟဂတာတိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၄၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀).

ဒုဿီလျဝိဒ္ဓံသနရသန္တိ ကာယိကအသံဝရာဒိဘေဒဿ ဒုဿီလျဿ ဝိဓမနကိစ္စံ. အနဝဇ္ဇရသန္တိ အဂါရယှသမ္ပတ္တိကံ အဂရဟိတဗ္ဗဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇနကံ၊ အဝဇ္ဇပဋိပက္ခဘာဝေန ဝါ သမ္ပဇ္ဇနကံ. လက္ခဏာဒီသူတိ လက္ခဏရသာဒီသု ဝုစ္စမာနေသု ကိစ္စမေဝ၊ သမ္ပတ္တိ ဝါ ရသောတိ ဝုစ္စတိ၊ န ရသာယတနရသာဒီတိ အဓိပ္ပါယော. ကေစိ ပန ‘‘ကိစ္စမေဝါ’’တိ အဝဓာရဏံ တဿ ဣတရရသတော ဗလဝဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ၊ ကိစ္စမေဝ၊ သမ္ပတ္တိ ဧဝ ဝါ ရသောတိ ဣမဿ အတ္ထဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ.

သောစေယျပစ္စုပဋ္ဌာနန္တိ ကာယာဒီဟိ သုစိဘာဝေန ပစ္စုပဋ္ဌာတိ. ဂဟဏဘာဝန္တိ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝံ. တေန ဥပဋ္ဌာနာကာရဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ၊ ဖလဋ္ဌေန ပန အဝိပ္ပဋိသာရပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ သမာဓိပစ္စုပဋ္ဌာနံ ဝါ. သီလံ ဟိ သမ္ပတိယေဝ အဝိပ္ပဋိသာရံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတိ၊ ပရမ္ပရာယ သမာဓိံ. ဣမဿ ပန အာနိသံသဖလဿ အာနိသံသကထာယံ ဝက္ခမာနတ္တာ ဣဓ အဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ဖလဿ အနိစ္ဆိတတ္တာ ဣဓ အဂ္ဂဟဏန္တိ ဝဒန္တိ၊ တဒယုတ္တံ ဖလဿ အနေကဝိဓတ္တာ၊ လောကိယာဒိသီလဿာပိ ဝိဘဇိယမာနတ္တာ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘နိဿိတာနိဿိတဝသေနာ’’တိအာဒိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၀). ယထာ ပထဝီဓာတုယာ ကမ္မာဒိ ဒူရကာရဏံ၊ သေသဘူတတ္တယံ အာသန္နကာရဏံ၊ ယထာ စ ဝတ္ထဿ တန္တဝါယတုရိဝေမသလာကာဒိ ဒူရကာရဏံ၊ တန္တဝေါ အာသန္နကာရဏံ၊ ဧဝံ သီလဿ သဒ္ဓမ္မဿဝနာဒိ ဒူရကာရဏံ၊ ဟိရိဩတ္တပ္ပမဿ အာသန္နကာရဏန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဟိရောတ္တပ္ပဉ္စ ပနာ’’တိအာဒိ. ဟိရောတ္တပ္ပေ ဟီတိအာဒိ တဿ အာသန္နကာရဏဘာဝသာဓနံ. တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သမာဒါနဝသေန၊ တိဋ္ဌတိ အဝီတိက္ကမဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သီလာနိသံသကထာဝဏ္ဏနာ

၉. အဝိပ္ပဋိသာရာဒီတိ ဧတ္ထ ဝိပ္ပဋိသာရပဋိပက္ခော ကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေါ အဝိပ္ပဋိသာရော. သော ပန ဝိသေသတော ‘‘လာဘာ ဝတ မေ၊ သုလဒ္ဓံ ဝတ မေ၊ ယဿ မေ သုပရိသုဒ္ဓံ သီလ’’န္တိ အတ္တနော သီလဿ ပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ပဝတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဒိ-သဒ္ဒေန ပါမောဇ္ဇဘောဂသမ္ပတ္တိကိတ္တိသဒ္ဒါဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. အဝိပ္ပဋိသာရတ္ထာနီတိ အဝိပ္ပဋိသာရပ္ပယောဇနာနိ. ကုသလာနီတိ အနဝဇ္ဇာနိ. အဝိပ္ပဋိသာရာနိသံသာနီတိ အဝိပ္ပဋိသာရုဒ္ဒယာနိ. ဧတေန အဝိပ္ပဋိသာရော နာမ သီလဿ ဥဒ္ဒယမတ္တံ၊ သံဝဍ္ဎိတဿ ရုက္ခဿ ဆာယာပုပ္ဖသဒိသံ. အညော ဧဝ ပနာနေန နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗော သမာဓိအာဒိဂုဏောတိ ဒဿေတိ.

သီလဝတော သီလသမ္ပဒါယာတိ ပရိသုဒ္ဓံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ သီလဿ သမ္ပာဒနေန သီလဝတော၊ တာယ ဧဝ သီလသမ္ပဒါယ. အပ္ပမာဒါဓိကရဏန္တိ အပ္ပမာဒကာရဏာ. ဘောဂက္ခန္ဓန္တိ ဘောဂရာသိံ. ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီတိ ‘‘ဣတိပိ သီလဝါ၊ ဣတိပိ ကလျာဏဓမ္မော’’တိ သုန္ဒရော ထုတိဃောသော ဥဋ္ဌဟတိ၊ လောကံ ပတ္ထရတိ. ဝိသာရဒေါတိ အတ္တနိ ကိဉ္စိ ဂရဟိတဗ္ဗံ ဥပဝဒိတဗ္ဗံ အပဿန္တော ဝိဂတသာရဇ္ဇော နိဗ္ဘယော. အမင်္ကုဘူတောတိ အဝိလက္ခော. အသမ္မူဠှောတိ ‘‘အကတံ ဝတ မေ ကလျာဏ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၄၈) ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝတော၊ ကုသလကမ္မာဒီနံယေဝ စ တဒါ ဥပဋ္ဌာနတော အမူဠှော ပသန္နမာနသော ဧဝ ကာလံကရောတိ. ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ၊ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပစ္ဆေဒါ. ပရံ မရဏာတိ စုတိတော ဥဒ္ဓံ. သုဂတိန္တိ သုန္ဒရံ ဂတိံ. တေန မနုဿဂတိပိ သင်္ဂယှတိ. သဂ္ဂန္တိ ဒေဝဂတိံ. သာ ဟိ ရူပါဒီဟိ ဝိသယေဟိ သုဋ္ဌု အဂ္ဂေါတိ သဂ္ဂေါ၊ လောကိယတိ ဧတ္ထ ဥဠာရံ ပုညဖလန္တိ လောကောတိ စ ဝုစ္စတိ.

အာကင်္ခေယျ စေတိ ယဒိ ဣစ္ဆေယျ. ပိယော စ အဿန္တိ ပိယာယိတဗ္ဗော ပိယစက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗော ပေမနိယော ဘဝေယျန္တိ အတ္ထော. မနာပေါတိ သဗြဟ္မစာရီနံ မနဝဍ္ဎနကော၊ တေသံ ဝါ မနေန ပတ္တဗ္ဗော၊ မေတ္တစိတ္တေန ဖရိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဂရူတိ ဂရုဋ္ဌာနိယော ပါသာဏဆတ္တသဒိသော. ဘာဝနီယောတိ ‘‘အဒ္ဓါ အယမာယသ္မာ ဇာနံ ဇာနာတိ၊ ပဿံ ပဿတီ’’တိ သမ္ဘာဝနီယော. သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေသု ဧဝ ပရိပူရကာရီ အဿ၊ အနူနကာရီ ပရိပူရဏာကာရေန သမန္နာဂတော ဘဝေယျ. ‘‘အာဒိနာ နယေနာ’’တိ ဧတေန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထမနုယုတ္တော အနိရာကတဇ္ဈာနော ဝိပဿနာယ သမန္နာဂတော ဗြူဟေတာ သုညာဂါရာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၆၅) ဧဝမာဒိကေ သီလထောမနသုတ္တာဂတေ သတ္တရသ သီလာနိသံသေ သင်္ဂဏှာတိ.

ဣဒါနိ န ကေဝလမိမေ ဧဝ အဝိပ္ပဋိသာရာဒယော၊ အထ ခေါ အညေပိ ဗဟူ သီလာနိသံသာ ဝိဇ္ဇန္တီတိ တေ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ သာသနေတိ ဣမသ္မိံ သကလလောကိယလောကုတ္တရဂုဏာဝဟေ သတ္ထုသာသနေ. အာစာရကုလပုတ္တာနံ ယံ သီလံ ဝိနာ ပတိဋ္ဌာ အဝဋ္ဌာနံ နတ္ထိ၊ တဿ ဧဝံ မဟာနုဘာဝဿ သီလဿ အာနိသံသာနံ ပရိစ္ဆေဒံ ပရိမာဏံ ကော ဝဒေ ကော ဝတ္တုံ သက္ကုဏေယျာတိ အတ္ထော. ဧတေန သဗ္ဗေသံယေဝ လောကိယလောကုတ္တရာနံ ဂုဏာနံ သီလမေဝ မူလဘူတန္တိ ဒဿေတွာ တတော ပရမ္ပိ မလဝိသောဓနေန၊ ပရိဠာဟဝူပသမနေန၊ သုစိဂန္ဓဝါယနေန၊ သဂ္ဂနိဗ္ဗာနာဓိဂမူပါယဘာဝေန၊ သောဘာလင်္ကာရသာဓနတာယ ဘယဝိဓမနေန၊ ကိတ္တိပါမောဇ္ဇဇနေန စ သီလသဒိသံ အညံ သတ္တာနံ ဟိတသုခါဝဟံ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ဂင်္ဂါ’’တိအာဒိကာ ဂါထာ အဘာသိ.

တတ္ထ သရဘူတိ ဧကာ နဒီ၊ ‘‘ယံ လောကေ သရဘူ’’တိ ဝဒန္တိ. နိန္နဂါ ဝါစိရဝတီတိ ‘‘အစိရဝတီ’’တိ ဧဝံနာမိကာ နဒီ၊ ဝါတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေါ အနိယမတ္ထော. တေန အဝုတ္တာ ဂေါဓာဝရီစန္ဒဘာဂါဒိကာ သင်္ဂဏှာတိ. ပါဏနဋ္ဌေန ပါဏီနံ သတ္တာနံ ယံ မလံ သီလဇလံ ဝိသောဓယတိ၊ တံ မလံ ဝိသောဓေတုံ န သက္ကုဏန္တိ ဂင်္ဂါဒယော နဒိယောတိ ပဌမဂါထာယ န-ကာရံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဟာရာတိ မုတ္တာဟာရာ. မဏယောတိ ဝေဠုရိယာဒိမဏယော. အရိယန္တိ ဝိသုဒ္ဓံ. သီလသမုဋ္ဌာနော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဂန္ဓော မနောဟရဘာဝတော၊ ဒိသာသု အဘိဗျာပနတော စ ‘‘သီလဂန္ဓော’’တိ ဝုတ္တော. သော ဟိ ပဋိဝါတေပိ ပဝတ္တတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သတဉ္စ ဂန္ဓော ပဋိဝါတမေတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၅၄၊ အ. နိ. ၃.၈၀၊ မိ. ပ. ၅.၄.၁). ဒေါသာနံ ဗလံ နာမ ဝတ္ထုဇ္ဈာစာရော၊ တံ တေသံ ကာတုံ အဒေန္တံ သီလံ ဒေါသာနံ ဗလံ ဃာတေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သီလပ္ပဘေဒကထာဝဏ္ဏနာ

၁၀. ‘‘ကတိဝိဓ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိဓ-သဒ္ဒေါ ကောဋ္ဌာသပရိယာယော ‘‘ဧကဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟော’’တိအာဒီသု ဝိယ၊ ပကာရတ္ထော ဝါ၊ ကတိပ္ပကာရံ ကိတ္တကာ သီလဿ ပကာရဘေဒါတိ အတ္ထော. သီလနလက္ခဏေနာတိ သီလနသင်္ခါတေန သဘာဝေန.

စရန္တိ တေန သီလေသု ပရိပူရကာရိတံ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ စရိတ္တံ၊ စရိတ္တမေဝ စာရိတ္တံ. ဝါရိတတော တေန အတ္တာနံ တာယန္တိ ရက္ခန္တီတိ ဝါရိတ္တံ. အဓိကော သမာစာရော အဘိသမာစာရော၊ တတ္ထ နိယုတ္တံ၊ သော ဝါ ပယောဇနံ ဧတဿာတိ အာဘိသမာစာရိကံ. အာဒိ ဗြဟ္မစရိယဿာတိ အာဒိဗြဟ္မစရိယံ၊ တဒေဝ အာဒိဗြဟ္မစရိယကံ. ဝိရမတိ ဧတာယ၊ သယံ ဝါ ဝိရမတိ၊ ဝိရမဏံ ဝါ ဝိရတိ၊ န ဝိရတီတိ အဝိရတိ. နိဿယတီတိ နိဿိတံ၊ န နိဿိတန္တိ အနိဿိတံ. ပရိယန္တော ဧတဿ အတ္ထီတိ ပရိယန္တံ၊ ကာလေန ပရိယန္တံ ကာလပရိယန္တံ၊ ယထာပရိစ္ဆိန္နော ဝါ ကာလော ပရိယန္တော ဧတဿာတိ ကာလပရိယန္တံ. ယာဝ ပါဏနံ ဇီဝနံ ကောဋိ ဧတဿာတိ အာပါဏကောဋိကံ. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ လောကေ နိယုတ္တံ၊ တတ္ထ ဝါ ဝိဒိတန္တိ လောကိယံ. လောကံ ဥတ္တရတီတိ လောကုတ္တရံ.

ပစ္စယတော၊ ဖလတော စ မဇ္ဈိမပဏီတေဟိ နိဟီနံ၊ တေသံ ဝါ ဂုဏေဟိ ပရိဟီနန္တိ ဟီနံ. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ပဓာနဘာဝံ နီတန္တိ ပဏီတံ. ဥဘိန္နမေဝ ဝေမဇ္ဈေ ဘဝံ မဇ္ဈိမံ. အတ္တာဓိပတိတော အာဂတံ အတ္တာဓိပတေယျံ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တဏှာယ၊ ဒိဋ္ဌိယာ ဝါ ပရာမဋ္ဌံ ပဓံသိတန္တိ ပရာမဋ္ဌံ. တပ္ပဋိက္ခေပတော အပရာမဋ္ဌံ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓံ. သိက္ခာသု ဇာတံ၊ သေက္ခဿ ဣဒန္တိ ဝါ သေက္ခံ. ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခာကိစ္စတာယ အသေက္ခဓမ္မပရိယာပန္နံ အသေက္ခံ. တဒုဘယပဋိက္ခေပေန နေဝသေက္ခနာသေက္ခံ. ဟာနံ ဘဇတိ၊ ဟာနဘာဂေါ ဝါ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဟာနဘာဂိယံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အပ္ပပရိမာဏတ္တာ ပရိယန္တဝန္တံ၊ ပါရိသုဒ္ဓိဝန္တဉ္စ သီလံ ပရိယန္တပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. အနပ္ပပရိမာဏတ္တာ အပရိယန္တံ၊ ပါရိသုဒ္ဓိဝန္တဉ္စ သီလံ အပရိယန္တပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏံ၊ ပါရိသုဒ္ဓိဝန္တဉ္စ သီလံ ပရိပုဏ္ဏပါရိသုဒ္ဓိသီလံ.

၁၁. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘သီလနဋ္ဌေန သီလ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၇) ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေန နယေန. ဣဒံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ပညတ္တသိက္ခာပဒပူရဏန္တိ ဣဒံ အာဘိသမာစာရိကံ ကတ္တဗ္ဗံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ပညတ္တဿ သိက္ခာပဒသီလဿ ပူရဏံ. သိက္ခာပဒသီလံ ဟိ ပူရေန္တော သိက္ခာပဒမ္ပိ ပူရေတိ ပါလေတိ နာမ. သိက္ခာ ဧဝ ဝါ သိက္ခိတဗ္ဗတော၊ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတော စ သိက္ခာပဒံ. တဿ ပူရဏန္တိပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ ပဋိက္ခိတ္တဿ အကရဏန္တိ ဣဒံ ဒုစ္စရိတံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဘဂဝတာ ပဋိက္ခိတ္တဿ အကရဏံ ဝိရမဏံ. စရန္တိ တသ္မိန္တိ တသ္မိံ သီလေ တံသမင်္ဂိနော စရန္တီတိ သီလဿ အဓိကရဏတံ ဝိဘာဝေန္တော တေသံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘သီလေသု ပရိပူရကာရိတာယ ပဝတ္တန္တီ’’တိ. ဝါရိတန္တိ ဣဒံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ ပဋိက္ခိတ္တံ အကပ္ပိယံ. တာယန္တီတိ အကရဏေနေဝ တာယန္တိ. တေနာတိ ဝါရိတ္တသီလမာဟ. ဝါရေတိ ဝါ သတ္ထာ ဧတ္ထ၊ ဧတေန ဝါတိ ဝါရိတံ၊ သိက္ခာပဒံ. တံ အဝိကောပေန္တော တာယန္တိ တေနာတိ ဝါရိတ္တံ. သဒ္ဓါဝီရိယသာဓနန္တိ သဒ္ဓါယ၊ ဥဋ္ဌာနဝီရိယေန စ သာဓေတဗ္ဗံ. န ဟိ အသဒ္ဓေါ၊ ကုသီတော စ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ပရိပူရေတိ၊ သဒ္ဓေါ ဧဝ သတ္ထာရာ ပဋိက္ခိတ္တေ အဏုမတ္တေပိ ဝဇ္ဇေ ဘယဒဿာဝီ သမာဒါယ သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသူတိ အာဟ ‘‘သဒ္ဓါသာဓနံ ဝါရိတ္တ’’န္တိ.

အဓိသီလသိက္ခာပရိယာပန္နတ္တာ အဘိဝိသိဋ္ဌော သမာစာရောတိ အဘိသမာစာရောတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တမသမာစာရော’’တိ. အဘိသမာစာရောဝ အာဘိသမာစာရိကံ၊ ယထာ ဝေနယိကောတိ (အ. နိ. ၈.၁၁၊ ပါရာ. ၈) အဓိပ္ပါယော. အဘိသမာစာရော ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသတော မဂ္ဂသီလံ၊ ဖလသီလဉ္စ၊ တံ အာရဗ္ဘ ဥဒ္ဒိဿ တဒတ္ထံ တပ္ပယောဇနံ ပညတ္တံ အာဘိသမာစာရိကံ. သုပရိသုဒ္ဓါနိ တီဏိ ကာယကမ္မာနိ၊ စတ္တာရိ ဝစီကမ္မာနိ၊ သုပရိသုဒ္ဓေါ အာဇီဝေါတိ ဣဒံ အာဇီဝဋ္ဌမကံ. တတ္ထ ကာမံ အာဇီဝဟေတုကတော သတ္တဝိဓဒုစ္စရိတတော ဝိရတိ သမ္မာအာဇီဝေါတိ သောပိ သတ္တဝိဓော ဟောတိ၊ သမ္မာဇီဝတာသာမညေန ပန တံ ဧကံ ကတွာ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ တိဝိဓကုဟနဝတ္ထုသန္နိဿယတော မိစ္ဆာဇီဝတော ဝိရတိံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝုတ္တော ‘‘အာဇီဝေါ သုပရိသုဒ္ဓေါ’’တိ. သေဋ္ဌစရိယဘာဝတော မဂ္ဂေါ ဧဝ ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ၊ တဿ. အာဒိဘာဝဘူတန္တိ အာဒိမှိ ဘာဝေတဗ္ဗတံ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗတံ ဘူတံ ပတ္တံ အာဒိဘာဝဘူတံ. ကိဉ္စာပိ ဒေသနာနုက္ကမေန သမ္မာဒိဋ္ဌိ အာဒိ၊ ပဋိပတ္တိက္ကမေန ပန အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ အာဒီတိ. တဿ သမ္ပတ္တိယာတိ အာဘိသမာစာရိကဿ သမ္ပဇ္ဇနေန ပရိပူရဏေန အာဒိဗြဟ္မစရိယကံ သမ္ပဇ္ဇတိ. ယော ဟိ လဟုကာနိပိ အပ္ပသာဝဇ္ဇာနိ ပရိဝဇ္ဇေတိ၊ သော ဂရုကာနိ မဟာသာဝဇ္ဇာနိ ဗဟွာဒီနဝါနိ ပရိဝဇ္ဇေဿတီတိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. သုတ္တံ ပန ဧတမတ္ထံ ဗျတိရေကဝသေန ဝိဘာဝေတိ. တတ္ထ ဓမ္မန္တိ သီလံ. တံ ဟိ ဥပရိဂုဏဝိသေသာနံ ဓာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မောတိ ဝုစ္စတိ.

ဝိရတိသီလဿ ဣတရသီလေန သတိပိ သမ္ပယောဂါဒိကေ အသမ္မိဿကတာဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝေရမဏိမတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

‘‘နိဿိတာနိဿိတဝသေနာ’’တိ ဧတ္ထ လဗ္ဘမာနနိဿယံ တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘နိဿယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဏှာစရိတေန နိဿယိတဗ္ဗတော တဏှာဝ တဏှာနိဿယော. တထာ ဒိဋ္ဌိနိဿယော. ဒိဋ္ဌိစရိတော ဟိ အသတိပိ ဒိဋ္ဌိယာ တဏှာဝိရဟေ ဒိဋ္ဌိနိဿိတောဝ ပဝတ္တတိ. ဒေဝေါတိ စတုမဟာရာဇသက္ကသုယာမာဒိပါကဋဒေဝမာဟ. ဒေဝညတရောတိ အပါကဋံ. တဏှံ ဧဝ နိဿိတန္တိ တဏှာနိဿိတံ. တဏှာယ နိဿိတန္တိ စ ကေစိ ဝဒန္တိ. တေသံ ‘‘ဒွေ နိဿယာ’’တိအာဒိနာ ဝိရုဇ္ဈတိ. သုဒ္ဓိဒိဋ္ဌိယာတိ ‘‘ဣတိ သံသာရသုဒ္ဓိ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဒိဋ္ဌိယာ၊ လောကုတ္တရံ သီလန္တိ အဓိပ္ပါယော. တဿေဝါတိ လောကုတ္တရဿေဝ သမ္ဘာရဘူတံ ကာရဏဘူတံ၊ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယန္တိ အတ္ထော.

ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာတိ ‘‘ဣမဉ္စ ရတ္တိံ၊ ဣမဉ္စ ဒိဝ’’န္တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၈.၄၁) ဝိယ ကာလဝသေန ပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ. ကာလပရိစ္ဆေဒံ အကတွာ သမာဒိန္နမ္ပိ အန္တရာဝိစ္ဆိန္နံ သမ္ပတ္တဝိရတိဝသေန ယာဝဇီဝံ ပဝတ္တိတမ္ပိ အာပါဏကောဋိကံ န ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယာဝဇီဝံ သမာဒိယိတွာ တထေဝ ပဝတ္တိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

လာဘယသဉာတိအင်္ဂဇီဝိတဝသေနာတိ လာဘယသာနံ အနုပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပါဒနဝသေန၊ ဥပ္ပန္နာနံ ရက္ခဏဝသေန စေဝ ဝဍ္ဎနဝသေန စ ဉာတိအင်္ဂဇီဝိတာနံ အဝိနာသနဝသေန. ကိံ သော ဝီတိက္ကမိဿတီတိ ယော ဝီတိက္ကမာယ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပါဒေတိ၊ သော ကာယဝါစာဟိ ဝီတိက္ကမိဿတီတိ ကိံ ဣဒံ၊ နတ္ထေတန္တိ အတ္ထော. ပဋိက္ခေပေ ဟိ အယံ ကိံ-သဒ္ဒေါ.

အာရမ္မဏဘာဝေန ဝဏော ဝိယ အာသဝေ ကာမာသဝါဒိကေ ပဂ္ဃရတီတိ သမ္ပယောဂဘာဝါဘာဝေပိ သဟာသဝေဟီတိ သာသဝံ. တေဘူမကဓမ္မဇာတန္တိ သီလံ တပ္ပရိယာပန္နန္တိ အာဟ ‘‘သာသဝံ သီလံ လောကိယ’’န္တိ. ဘဝဝိသေသာ သမ္ပတ္တိဘဝါ. ဝိနယောတိ ဝိနယပရိယတ္တိ၊ တတ္ထ ဝါ အာဂတသိက္ခာပဒါနိ. ပါမောဇ္ဇံ တရုဏပီတိ. ယထာဘူတဉာဏဒဿနံ သပစ္စယနာမရူပဒဿနံ၊ တဒဓိဋ္ဌာနာ ဝါ တရုဏဝိပဿနာ. နိဗ္ဗိဒါတိ နိဗ္ဗိဒါဉာဏံ. တေန ဗလဝဝိပဿနမာဟ. ဝိရာဂေါ မဂ္ဂေါ. ဝိမုတ္တိ အရဟတ္တဖလံ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ. ကထာတိ ဝိနယကထာ. မန္တနာတိ ဝိနယဝိစာရဏာ. ဥပနိသာတိ ယထာဝုတ္တကာရဏပရမ္ပရာသင်္ခါတော ဥပနိဿယော. လောကုတ္တရံ မဂ္ဂဖလစိတ္တသမ္ပယုတ္တံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ. တတ္ထ မဂ္ဂသီလံ ဘဝနိဿရဏာဝဟံ ဟောတိ၊ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ စ ဘူမိ၊ ဖလသီလံ ပန ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏဿေဝ ဘူမိ.

၁၂. ဟီနာဓိမုတ္တိဝသေန ဆန္ဒာဒီနမ္ပိ ဟီနတာ. ပဏီတာဓိမုတ္တိဝသေန ပဏီတတာ. တဒုဘယဝေမဇ္ဈတာဝသေန မဇ္ဈိမတာ. ယထေဝ ဟိ ကမ္မံ အာယူဟနဝသေန ဟီနာဒိဘေဒဘိန္နံ ဟောတိ၊ ဧဝံ ဆန္ဒာဒယောပိ ပဝတ္တိအာကာရဝသေန. သော စ နေသံ ပဝတ္တိအာကာရော အဓိမုတ္တိဘေဒေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယသကာမတာယာတိ ကိတ္တိသိလောကာဘိရတိယာ၊ ပရိဝါရိစ္ဆာယ ဝါ. ‘‘ကထံ နာမ မာဒိသော ဤဒိသံ ကရေယျာ’’တိ ပါပဇိဂုစ္ဆာယ အရိယဘာဝံ နိဿာယ. အနုပက္ကိလိဋ္ဌန္တိ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနာဟိ၊ အညေဟိ စ ဥပက္ကိလေသေဟိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌံ. ဘဝဘောဂတ္ထာယာတိ ဘဝသမ္ပတ္တိအတ္ထဉ္စေဝ ဘောဂသမ္ပတ္တိအတ္ထဉ္စ. အတ္တနော ဝိမောက္ခတ္ထာယ ပဝတ္တိတန္တိ သာဝကပစ္စေကဗောဓိသတ္တသီလမာဟ. သဗ္ဗသတ္တာနံ ဝိမောက္ခတ္ထာယာတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ သံသာရဗန္ဓနတော ဝိမောစနတ္ထာယ. ပါရမိတာသီလံ မဟာဗောဓိသတ္တသီလံ. ယာ ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတာ မဟာဗောဓိံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ ပရမုက္ကံသဂတသောစေယျသလ္လေခါ ဒေသကာလသတ္တာဒိဝိကပ္ပရဟိတာ သီလပါရမိတာ.

အနနုရူပန္တိ အသာရုပ္ပံ. အတ္တာ ဧဝ ဂရု အဓိပတိ ဧတဿာတိ အတ္တဂရု၊ လဇ္ဇာဓိကော. အတ္တာဓိပတိတော အာဂတံ အတ္တာဓိပတေယျံ. လောကော အဓိပတိ ဂရု ဧတဿာတိ လောကာဓိပတိ၊ ဩတ္တပ္ပါဓိကော. ဓမ္မော နာမာယံ မဟာနုဘာဝေါ ဧကန္တနိယျာနိကော၊ သော စ ပဋိပတ္တိယာဝ ပူဇေတဗ္ဗော. တသ္မာ ‘‘နံ သီလသမ္ပဒါယ ပူဇေဿာမီ’’တိ ဧဝံ ဓမ္မမဟတ္တံ ပူဇေတုကာမေန.

ပရာမဋ္ဌတ္တာတိ ပရာဘဝဝသေန အာမဋ္ဌတ္တာ. တဏှာဒိဋ္ဌိယော ဟိ ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါ၊ ဣမိနာ မေ သီလေန သံသာရသုဒ္ဓိ ဘဝိဿတီ’’တိ ပဝတ္တဿ သီလံ ပရာမသန္တိယော တံ ပရာဘဝံ ပါပေန္တိ မဂ္ဂဿ အနုပနိဿယဘာဝကရဏတော. ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကဿာတိ ပုထုဇ္ဇနေသု ကလျာဏကဿ. သော ဟိ ပုထုဇ္ဇနောဝ ဟုတွာ ကလျာဏေဟိ သီလာဒီဟိ သမန္နာဂတော. ပရာမသနကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနတော၊ သမုစ္ဆိန္ဒနတော စ တေဟိ န ပရာမဋ္ဌန္တိ အပရာမဋ္ဌံ. တဿ တဿ ကိလေသဒရထဿ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနတော ဝူပသမနတော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓံ.

ကတပဋိကမ္မန္တိ ဝုဋ္ဌာနဒေသနာဟိ ယထာဓမ္မံ ကတပဋိကာရံ. ဧဝံ ဟိ တံ သီလံ ပဋိပါကတိကမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘တံ ဝိသုဒ္ဓ’’န္တိ. ‘‘ကတပဋိကမ္မ’’န္တိ ဣမိနာ စ ‘‘န ပုနေဝံ ကရိဿ’’န္တိ အဓိဋ္ဌာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အစ္ဆမံသံ နု ခေါ၊ သူကရမံသံ နု ခေါ’’တိအာဒိနာ ဝတ္ထုမှိ ဝါ၊ ‘‘ပါစိတ္တိယံ နု ခေါ၊ ဒုက္ကဋံ နု ခေါ’’တိအာဒိနာ အာပတ္တိယာ ဝါ၊ ‘‘မယာ တံ ဝတ္ထု ဝီတိက္ကန္တံ နု ခေါ၊ န နု ခေါ ဝီတိက္ကန္တ’’န္တိအာဒိနာ အဇ္ဈာစာရေ ဝါ ဝေမတိကဿ သံသယာပန္နဿ. ဝိသောဓေတဗ္ဗံ ယထာဓမ္မံ ပဋိကမ္မေန. ဝိမတိ ဧဝ ဝေမတိကံ၊ တသ္မိံ ဝေမတိကေ သတိ၊ ဝိမတိယာ ဥပ္ပန္နာယာတိ အတ္ထော. ဝိမတိ ပဋိဝိနေတဗ္ဗာတိ သယံ ဝါ တံ ဝတ္ထုံ ဝိစာရေတွာ၊ ဝိနယဓရေ ဝါ ပုစ္ဆိတွာ ကင်္ခါ ဝိနောဒေတဗ္ဗာ. နိက္ကင်္ခေန ပန ကပ္ပိယံ စေ ကာတဗ္ဗံ၊ အကပ္ပိယံ စေ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဣစ္စဿ ဖာသု ဘဝိဿတီ’’တိ.

‘‘စတူဟိ အရိယမဂ္ဂေဟီ’’တိအာဒိနာ မဂ္ဂဖလပရိယာပန္နံ သီလံ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တံ ဝုတ္တံ. သမုဒါယေသု ပဝတ္တဝေါဟာရာ အဝယဝေသုပိ ပဝတ္တန္တီတိ. သေသန္တိ သဗ္ဗံ လောကိယသီလံ.

ပကတိပီတိ သဘာဝေါပိ. သုခသီလော သခိလော သုခသံဝါသော. တေန ပရိယာယေနာတိ ပကတိအတ္ထဝါစကတ္ထေန. ဧကစ္စံ အဗျာကတံ သီလံ ဣဓာဓိပ္ပေတသီလေန ဧကသင်္ဂဟန္တိ အကုသလဿေဝါယုဇ္ဇမာနတံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ အကုသလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ သေက္ခတ္တိကံ ဣဓ ဂဟိတံ၊ ဣဓ န ဥပနီတံ ကုသလတ္တိကန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ဝုတ္တေနေဝ နယေန ကုသလတ္တိကံ အဂ္ဂဟေတွာ ဟီနတ္တိကာဒီနံ ပဉ္စန္နံ တိကာနံ ဝသေန အဿ သီလဿ တိဝိဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၁၃. ယောဓာတိ ယော ဣဓ. ဝတ္ထုဝီတိက္ကမေတိ အာပတ္တိယာ ဝတ္ထုနော ဝီတိက္ကမနေ အဇ္ဈာစာရေ. ကာမသင်္ကပ္ပါဒယော နဝ မဟာဝိတက္ကာ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပါ. ဧဝရူပဿာတိ ဧဒိသဿ. တဿ ဟိ သီလဝန္တေ အနုပသင်္ကမိတွာ ဒုဿီလေ သေဝန္တဿ တတော ဧဝ တေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အာပဇ္ဇနေန ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမေ အဒေါသဒဿာဝိနော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပဗဟုလတာယ မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဣန္ဒြိယာနိ အရက္ခတော သီလံ ဧကံသေနေဝ ဟာနဘာဂိယံ ဟောတိ၊ န ဌိတိဘာဂိယံ၊ ကုတော ဝိသေသာဒိဘာဂိယတာ. သီလသမ္ပတ္တိယာတိ သီလပါရိပူရိယာ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေန. အဃဋန္တဿ ဥတ္တရီတိ ဥတ္တရိ ဝိသေသာဓိဂမာယ အဝါယမန္တဿ. ဌိတိဘာဂိယံ သီလံ ဘဝတိ အသမာဓိသံဝတ္တနိယတ္တာ. သမ္ပာဒိတေ ဟိ သမာဓိသ္မိံ သီလဿ သမာဓိသံဝတ္တနိယတာ နိစ္ဆိယတိ. သမာဓတ္ထာယာတိ သမထဝသေန သမာဓာနတ္ထာယ. နိဗ္ဗိဒန္တိ ဝိပဿနံ. ဗလဝဝိပဿနာဒဿနတ္ထံ နိဗ္ဗိဒါဂဟဏံ တာဝတာပိ သီလဿ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဘာဝသိဒ္ဓိတော.

ယာနိ စ သိက္ခာပဒါနိ နေသံ ရက္ခိတဗ္ဗာနီတိ သမ္ဗန္ဓော၊ တာနိ ပန အသာဓာရဏပညတ္တိတော အညာနိ. နေသန္တိ ‘‘ရက္ခိတဗ္ဗာနီ’’တိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ ကတ္တရိ သာမိဝစနံ၊ တေဟိ ဘိက္ခူဟီတိ အတ္ထော. သတိ ဝါ ဥဿာဟေတိ ဥဿက္ကိတွာ သီလာနိ ရက္ခိတုံ ဥဿာဟေ သတိ. ဒသာတိ သာမဏေရေဟိ ရက္ခိတဗ္ဗသီလမာဟ ဃဋိကာရာဒီနံ ဝိယ. အဋ္ဌာတိ နစ္စာဒိမာလာဒိဝေရမဏိံ ဧကံ ကတွာ သဗ္ဗပစ္ဆိမဝဇ္ဇာနိ အဋ္ဌ.

အဝီတိက္ကမောတိ ပဉ္စန္နံ သီလာနံ အဝီတိက္ကမော. ပကတိသီလန္တိ သဘာဝသီလံ. တတြူပပတ္တိနိယတံ ဟိ သီလံ ဥတ္တရကုရုကာနံ. မရိယာဒါစာရိတ္တန္တိ တဿ တဿ သာဝဇ္ဇဿ အကရဏေ မရိယာဒဘူတံ၊ တတ္ထ တတ္ထ ကုလာဒီသု ပုဗ္ဗပုရိသေဟိ ဌပိတံ စာရိတ္တံ. ကုလဒေသပါသဏ္ဍဓမ္မော ဟိ ‘‘အာစာရသီလ’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ. တတ္ထ ကုလဓမ္မော တာဝ ဗြာဟ္မဏာဒီနံ အမဇ္ဇပါနာဒိ၊ ဒေသဓမ္မော ဧကစ္စဇနပဒဝါသီနံ အဟိံသနာဒိ၊ ပါသဏ္ဍဓမ္မော တိတ္ထိယာနံ ယမနိယမာဒိ. တိတ္ထိယမတံ ဟိ ဒိဋ္ဌိပါသေန၊ တဏှာပါသေန စ ဍေတိ ပဝတ္တတိ၊ ပါသံ ဝါ ဗာဓံ အရိယဝိနယဿ ဍေတီတိ ‘‘ပါသဏ္ဍ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ပကတိယာ သီလဝတီ ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀) ဝစနတော ဗောဓိသတ္တမာတု ပဉ္စသိက္ခာပဒသီလံ ပရိပုဏ္ဏမေဝ. ဣဒံ ပန ဥက္ကံသဂတံ ဗောဓိသတ္တပိတရိပိ စိတ္တုပ္ပါဒမတ္တေနပိ အသံကိလိဋ္ဌံ ‘‘ဓမ္မတာသီလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကာမဂုဏူပသံဟိတန္တိ ကာမကောဋ္ဌာသေသု အဿာဒူပသံဟိတံ ကာမဿာဒဂဓိတံ. ဓမ္မတာသီလန္တိ ဓမ္မတာယ ကာရဏနိယာမေန အာဂတံ သီလံ. သီလပါရမိံ ဟိ ပရမုက္ကံသံ ပါပေတွာ ကုစ္ဆိဂတဿ မဟာဗောဓိသတ္တဿ သီလတေဇေန ဂုဏာနုဘာဝေန ဗောဓိသတ္တမာတု သရသေနေဝ ပရမသလ္လေခပ္ပတ္တံ သီလံ ဟောတိ. မဟာကဿပါဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဘဒ္ဒါဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. တေ ကိရ သုစိရံ ကာလံ သုပရိသုဒ္ဓသီလာ ဧဝ ဟုတွာ အာဂတာ. တေနာဟ ‘‘သုဒ္ဓသတ္တာန’’န္တိ. တာသု တာသု ဇာတီသူတိ သီလဝရာဇမဟိံသရာဇာဒိဇာတီသု. ပုဗ္ဗေ ပုရိမဇာတိယံ သိဒ္ဓေါ ဟေတု ဧတဿာတိ ပုဗ္ဗဟေတုကသီလံ. ဣဒံ ပန ပကတိသီလာဒိသမာဒါနေန ဝိနာ အဝီတိက္ကမလက္ခဏံ သမ္ပတ္တဝိရတိသင်္ဂဟံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ယံ ဘဂဝတာ ဧဝံ ဝုတ္တံ သီလန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဓာတိ ဝက္ခမာနသီလပရိပူရကဿ ပုဂ္ဂလဿ သန္နိဿယဘူတသာသနပရိဒီပနံ၊ အညသာသနဿ စ တထာဘာဝပဋိသေဓနံ. ဝုတ္တံ ဟေတံ ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော။ပေ။ သုညာ ပရပ္ပဝါဒါ သမဏေဘိ အညေဟီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၄၊ မ. နိ. ၁.၁၃၉၊ အ. နိ. ၄.၂၄၁). ဘိက္ခူတိ တဿ သီလဿ ပရိပူရကပုဂ္ဂလပရိဒီပနံ. ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတောတိ ဣဒမဿ ပါတိမောက္ခသီလေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝပရိဒီပနံ. ဝိဟရတီတိ ဣဒမဿ တဒနုရူပဝိဟာရသမင်္ဂိဘာဝပရိဒီပနံ. အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ ဣဒံ ပါတိမောက္ခသံဝရဿ၊ ဥပရိအဓိဂန္တဗ္ဗဂုဏာနဉ္စ ဥပကာရကဓမ္မပရိဒီပနံ. အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီတိ ဣဒံ ပါတိမောက္ခတော အစဝနဘာဝပရိဒီပနံ. သမာဒါယာတိ သိက္ခာပဒါနံ အနဝသေသတော အာဒါနပရိဒီပနံ. သိက္ခတီတိ သိက္ခာယ သမင်္ဂိဘာဝပရိဒီပနံ. သိက္ခာပဒေသူတိ သိက္ခိတဗ္ဗဓမ္မပရိဒီပနံ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

သောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလေ ပတိဋ္ဌိတဘိက္ခု. တေန ယာဒိသဿ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ တံ ဒဿေတိ. စက္ခုနာတိ ယတော သော သံဝရော၊ တံ ဒဿေတိ. ရူပန္တိ ယတ္ထ သော သံဝရော၊ တံ ဒဿေတိ. ဒိသွာ န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတိ နာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီတိ သံဝရဿ ဥပါယံ ဒဿေတိ. ယတွာဓိကရဏ။ပေ။ အနွာဿဝေယျုန္တိ သံဝရဿ ပဋိပက္ခံ တတ္ထ အာဒီနဝံ ဒဿေတိ. သံဝရာယ ပဋိပဇ္ဇတီတိ ပဂေဝ သတိယာ ဥပဋ္ဌပေတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယန္တိ သတိယာ ဥပဋ္ဌာပနမေဝ စက္ခုန္ဒြိယဿ အာရက္ခာတိ ဒဿေတိ. စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီတိ တထာဘူတာ သတိယေဝေတ္ထ သံဝရောတိ ဒဿေတိ. ဝီတိက္ကမဿ ဝသေနာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဆန္နံ သိက္ခာပဒါနန္တိ ‘‘အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ အသန္တံ အဘူတံ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ ဥလ္လပတီ’’တိအာဒိနာ အာဂတာနံ ဆန္နံ ပါရာဇိကာဒိပဋိသံယုတ္တာနံ သိက္ခာပဒါနံ. သာမန္တဇပ္ပနာဒိနာ တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာ ဝိမှာပနံ ကုဟနာ. အတ္တာနံ၊ ဒါယကံ ဝါ ဥက္ခိပိတွာ ယထာ သော ကိဉ္စိ ဒဒါတိ၊ ဧဝံ ကထနံ လပနာ. နိမိတ္တံ ဝုစ္စတိ ပစ္စယဒါနသညုပ္ပါဒကံ ကာယဝစီကမ္မံ၊ တေန နိမိတ္တေန စရတိ၊ နိမိတ္တံ ဝါ ကရောတီတိ နေမိတ္တိကော၊ တဿ ဘာဝေါ နေမိတ္တိကတာ. ဂန္ဓာဒယော ဝိယ လာဘာယ ပရေသံ အက္ကောသနာဒိနာ နိပိသတီတိ နိပ္ပေသော၊ နိပ္ပေသောဝ နိပ္ပေသိကော၊ တဿ ဘာဝေါ နိပ္ပေသိကတာ. မဟိစ္ဆတာယ အတ္တနာ လဒ္ဓလာဘေန ပရတော လာဘပရိယေသနာ လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီသနတာ. ဧဝမာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အနုပ္ပိယဘာဏိတာစာဋုကမျတာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ပဋိသင်္ခါနေန ပစ္စဝေက္ခဏာယ ပရိသုဒ္ဓေါ အသံကိလိဋ္ဌော ပဋိသင်္ခါနပရိသုဒ္ဓေါ. စတ္တာရော ပစ္စယာ ပရိဘုဉ္ဇီယန္တိ ဧတေနာတိ စတုပစ္စယပရိဘောဂေါ၊ တထာပဝတ္တာ အနဝဇ္ဇစေတနာ.

ပါတိမောက္ခသံဝရသီလဝဏ္ဏနာ

၁၄. တတြာတိ တေသု ပါတိမောက္ခသံဝရာဒီသု. အာဒိတော ပဋ္ဌာယာတိ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၀၈၊ ဒီ. နိ. ၁.၁၉၄) အာဂတဒေသနာယ အာဒိတော ပဘုတိ. ဝိနိစ္ဆယကထာတိ တတ္ထ သံသယဝိဓမနေန ဝိနိစ္ဆယာဝဟာ ကထာ. ပဌမဿ အတ္ထဿ သဗ္ဗသာဓာရဏတ္တာ အသာဓာရဏံ ပဗ္ဗဇိတာဝေဏိကံ ပရိယာယံ ဒဿေန္တော ‘‘ဆိန္နဘိန္နပဋဓရာဒိတာယ ဝါ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ဟိဿ ပရိပုဏ္ဏပါတိမောက္ခသံဝရယောဂျတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. ဘိန္နပဋဓရာဒိဘာဝေါ စ နာမ ဒလိဒ္ဒဿာပိ နိဂ္ဂဟိတဿ ဟောတီတိ တတော ဝိသေသေတုံ ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဝတွာ ပဋိပတ္တိယာ ယောဂျဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘ကုလပုတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ. အာစာရကုလပုတ္တော ဝါ ဟိ ပဋိပဇ္ဇိတုံ သက္ကောတိ ဇာတိကုလပုတ္တော ဝါ. သိက္ခာပဒသီလန္တိ စာရိတ္တဝါရိတ္တပ္ပဘေဒံ သိက္ခာပဒဝသေန ပညတ္တံ သီလံ. ယောတိ အနိယမနိဒ္ဒေသော ယော ကောစိ ပုဂ္ဂလော. နန္တိ ဝိနယပရိယာပန္နံ သီလံ. တန္တိ ပုဂ္ဂလံ. မောက္ခေတိ သဟကာရိကာရဏဘာဝတော. အပါယေ ဘဝါနိ အာပါယိကာနိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန တဒညံ သဗ္ဗသံသာရဒုက္ခံ သင်္ဂဏှာတိ. သံဝရဏံ ကာယဝစီဒွါရာနံ ပိဒဟနံ. ယေန တေ သံဝုတာ ပိဟိတာ ဟောန္တိ၊ သော သံဝရော. ယသ္မာ ပန သော သတ္တန္နံ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အဝီတိက္ကမော ဝီတိက္ကမပဋိပက္ခောတိ ကတွာ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာယိကဝါစသိကဿ အဝီတိက္ကမဿေတံ နာမ’’န္တိ. ပါတိမောက္ခသံဝရေန သံဝုတောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ပိဟိတကာယဝစီဒွါရော. တထာဘူတော စ ယသ္မာ တံ ဥပေတော တေန စ သမင်္ဂီ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပဂတော သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော’’တိ.

အပရော နယော – ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝတော၊ ပါပကိရိယာယ သုကရဘာဝတော၊ ပုညကိရိယာယ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဗဟုက္ခတ္တုံ အပါယေသု ပတနသီလောတိ ပါတီ၊ ပုထုဇ္ဇနော. အနိစ္စတာယ ဝါ ဘဝါဒီသု ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တော ဃဋိယန္တံ ဝိယ အနဝဋ္ဌာနေန ပရိဗ္ဘမနတော ဂမနသီလောတိ ပါတီ၊ မရဏဝသေန ဝါ တမှိ တမှိ သတ္တနိကာယေ အတ္တဘာဝဿ ပါတနသီလောတိ ပါတီ၊ သတ္တသန္တာနော၊ စိတ္တမေဝ ဝါ. တံ ပါတိနံ သံသာရဒုက္ခတော မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခံ. စိတ္တဿ ဟိ ဝိမောက္ခေန သတ္တော ‘‘ဝိမုတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တံ ဟိ ‘‘စိတ္တဝေါဒါနာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ၊ ‘‘အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၈) စ. အထ ဝါ အဝိဇ္ဇာဒိနာ ဟေတုနာ သံသာရေ ပတတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ပါတီ၊ ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂၄) ဟိ ဝုတ္တံ. တဿ ပါတိနော သတ္တဿ တဏှာဒိသံကိလေသတ္တယတော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခံ. ‘‘ကဏ္ဌေကာဠော’’တိအာဒီနံ ဝိယဿ သမာသသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ဝါ ပါတေတိ ဝိနိပါတေတိ ဒုက္ခေတိ ပါတိ၊ စိတ္တံ. ဝုတ္တံ ဟိ ‘‘စိတ္တေန နီယတိ လောကော၊ စိတ္တေန ပရိကဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၆၂). တဿ ပါတိနော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခံ၊ ပတတိ ဝါ ဧတေန အပါယဒုက္ခေ၊ သံသာရဒုက္ခေ စာတိ ပါတီ၊ တဏှာဒိသံကိလေသော. ဝုတ္တံ ဟိ ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသံ (သံ. နိ. ၁.၅၅-၅၇)၊ တဏှာဒုတိယော ပုရိသော’’တိ (ဣတိဝု. ၁၅၊ ၁၀၅၊ အ. နိ. ၄.၉၊ မဟာနိ. ၁၉၁၊ စူဠနိ. ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ) စ အာဒိ. တတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခံ. အထ ဝါ ပတတိ ဧတ္ထာတိ ပါတီနိ၊ ဆ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ. ဝုတ္တံ ဟိ ‘‘ဆသု လောကော သမုပ္ပန္နော၊ ဆသု ကုဗ္ဗတိ သန္ထဝ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၇၀၊ သု. နိ. ၁၇၁). တတော ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနသင်္ခါတတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခံ. အထ ဝါ ပါတော ဝိနိပါတော အဿ အတ္ထီတိ ပါတီ၊ သံသာရော. တတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခံ၊ အထ ဝါ သဗ္ဗလောကာဓိပတိဘာဝတော ဓမ္မိဿရော ဘဂဝါ ‘‘ပတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. မုစ္စတိ ဧတေနာတိ မောက္ခော၊ ပတိနော မောက္ခော တေန ပညတ္တတ္တာတိ ပတိမောက္ခော၊ ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခံ. သဗ္ဗဂုဏာနံ ဝါ မူလဘာဝတော ဥတ္တမဋ္ဌေန ပတိ စ သော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန မောက္ခော စာတိ ပတိမောက္ခော၊ ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတိမောက္ခန္တိ မုခမေတံ ပမုခမေတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၅) ဝိတ္ထာရော.

အထ ဝါ ပ-ဣတိ ပကာရေ၊ အတီ-တိ အစ္စန္တတ္ထေ နိပါတော၊ တသ္မာ ပကာရေဟိ အစ္စန္တံ မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခံ. ဣဒံ ဟိ သီလံ သယံ တဒင်္ဂဝသေန၊ သမာဓိသဟိတံ ပညာသဟိတဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန၊ သမုစ္ဆေဒဝသေန စ အစ္စန္တံ မောက္ခေတိ မောစေတီတိ ပါတိမောက္ခံ၊ ပတိ ပတိ မောက္ခောတိ ဝါ ပတိမောက္ခော၊ တမှာ တမှာ ဝီတိက္ကမဒေါသတော ပစ္စေကံ မောက္ခောတိ အတ္ထော၊ ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခံ. မောက္ခောတိ ဝါ နိဗ္ဗာနံ၊ တဿ မောက္ခဿ ပဋိဗိမ္ဗဘူတောတိ ပတိမောက္ခော. သီလသံဝရော ဟိ သူရိယဿ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဝိယ နိဗ္ဗာနဿ ဥဒယဘူတော တပ္ပဋိဘာဂေါ ဝိယ ယထာရဟံ ကိလေသနိဗ္ဗာပနတော၊ ပတိမောက္ခောယေဝ ပါတိမောက္ခံ. အထ ဝါ မောက္ခံ ပတိ ဝတ္တတိ၊ မောက္ခာဘိမုခန္တိ ဝါ ပတိမောက္ခံ၊ ပတိမောက္ခမေဝ ပါတိမောက္ခန္တိ ဧဝမေတ္ထ ပါတိမောက္ခ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣရိယတီတိ အတ္တဘာဝံ ပဝတ္တေတိ. ‘‘ဝိဟရတီ’’တိ ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလေ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ဣရိယာပထဝိဟာရော ဒဿိတော. ပါဠိယန္တိ ဈာနဝိဘင်္ဂပါဠိယံ (ဝိဘ. ၅၀၈ အာဒယော).

တတ္ထ ကာမံ သမဏစာရံ၊ သမဏဂေါစရဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ယထာ ပန မဂ္ဂံ အာစိက္ခန္တော ‘‘ဝါမံ မုဉ္စ၊ ဒက္ခိဏံ ဂဏှာ’’တိ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗပုဗ္ဗကံ ဂဟေတဗ္ဗံ ဝဒေယျ၊ ယထာ ဝါ သသီသနှာနေန ပဟီနသေဒမလဇလ္လိကဿ မာလာဂန္ဓဝိလေပနာဒိဝိဘူသနသံဝိဓာနံ ယုတ္တရူပံ၊ ဧဝံ ပဟီနပါပဓမ္မဿ ကလျာဏဓမ္မသမာယောဂေါ ယုတ္တရူပေါတိ ‘‘အတ္ထိ အာစာရော၊ အတ္ထိ အနာစာရော’’တိ ဒွယံ ဥဒ္ဒိသိတွာ အနာစာရံ တာဝ ဝိဘဇိတုံ ‘‘တတ္ထ ကတမော အနာစာရော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာယိကော ဝီတိက္ကမောတိ တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ. ဝါစသိကော ဝီတိက္ကမောတိ စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ. ကာယိကဝါစသိကောတိ တဒုဘယံ.

ဧဝံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလဿ ဝီတိက္ကမော ဒဿိတော. ဣဒါနိ မာနသံ အနာစာရံ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဿီလျံ အနာစာရော’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ဧကစ္စိယံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓေကစ္စော ဝေဠုဒါနေန ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေဠုဒါနေနာတိ ပစ္စယုပ္ပါဒနတ္ထေန ဝေဠုဒါနေန. ပတ္တဒါနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝေဠူတိ မနုဿာနံ ပယောဇနာဝဟော ယော ကောစိ ဝေဠုဒဏ္ဍော. ပတ္တံ ဂန္ဓိကာဒီနံ ဂန္ဓပလိဝေဌနာဒိအတ္ထံ ဝါ၊ တာလနာဠိကေရာဒိပတ္တံ ဝါ. ပုပ္ဖံ ယံ ကိဉ္စိ မနုဿာနံ ပယောဇနာဝဟံ. တထာ ဖလံ. သိနာနံ သိရီသစုဏ္ဏာဒိနှာနိယစုဏ္ဏံ. မတ္တိကာပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. ဒန္တကဋ္ဌံ ယံ ကိဉ္စိ မုခသောဓနတ္ထံ ဒန္တပေါနံ. စာဋုကမျတာ အတ္တာနံ ဒါသံ ဝိယ နီစဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ ပရဿ ခလိတဝစနံ သဏ္ဌပေတွာ ပိယကာမတာယ ပဂ္ဂယှဝစနံ. မုဂ္ဂသူပျတာတိ မုဂ္ဂသူပသမတာ သစ္စာလိကေန ဇီဝိတကပ္ပနံ. ယထာ ဟိ မုဂ္ဂသူပေ ပစ္စန္တေ ဗဟူ မုဂ္ဂါ ပစ္စန္တိ၊ ကတိပယာ န ပစ္စန္တိ၊ ဧဝံ သစ္စာလိကေန ဇီဝိတကပ္ပနေ ဗဟု အလိကံ ဟောတိ၊ အပ္ပကံ သစ္စန္တိ. ပရိဘဋတီတိ ပရိဘဋော၊ ပရေသံ ဒါရကေ ပရိဟရန္တော. ပရိဘဋဿ ကမ္မံ ပါရိဘဋျံ၊ သာ ဧဝ ပါရိဘဋျတာ၊ အလင်္ကရဏာဒိနာ ကုလဒါရကပရိဟရဏဿေတံ နာမံ. တေသံ တေသံ ဂိဟီနံ ဂါမန္တရဒေသန္တရာဒီသု သာသနပဋိသာသနဟရဏံ ဇင်္ဃပေသနိကံ. အညတရညတရေနာတိ ဧတေသံ ဝါ ဝေဠုဒါနာဒီနံ ဝေဇ္ဇကမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကကမ္မပိဏ္ဍပဋိပိဏ္ဍကမ္မသင်္ဃုပ္ပါဒစေတိယုပ္ပါဒပဋ္ဌပနာဒီနံ ဝါ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိတကပ္ပနကကမ္မာနံ ယေန ကေနစိ. ဗုဒ္ဓပဋိကုဋ္ဌေနာတိ ဗုဒ္ဓေဟိ ဂရဟိတေန ပဋိသိဒ္ဓေန. မိစ္ဆာဇီဝေနာတိ န သမ္မာအာဇီဝေန. အယံ ဝုစ္စတိ အနာစာရောတိ အယံ သဗ္ဗောပိ ‘‘အနာစာရော’’တိ ကထီယတိ. အာစာရနိဒ္ဒေသော ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဂေါစရနိဒ္ဒေသေပိ ပဌမံ အဂေါစရဿ ဝစနေ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဂေါစရောတိ ပိဏ္ဍပါတာဒီနံ အတ္ထာယ ဥပသင်္ကမိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနံ. အယုတ္တဋ္ဌာနံ အဂေါစရော. ဝေသိယာ ဂေါစရော အဿာတိ ဝေသိယာဂေါစရော၊ မိတ္တသန္ထဝဝသေန ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. ဝေသိယာ နာမ ရူပူပဇီဝိနိယော၊ တာ မိတ္တသန္ထဝဝသေန န ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗာ၊ သမဏဘာဝဿ အန္တရာယကရတ္တာ၊ ပရိသုဒ္ဓါသယဿာပိ ဂရဟဟေတုတော၊ တသ္မာ ဒက္ခိဏာဒါနဝသေန သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာဝ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗာ. ဝိဓဝါ ဝုစ္စန္တိ မတပတိကာ၊ ပဝုတ္ထပတိကာ ဝါ. ထုလ္လကုမာရိကာတိ မဟလ္လိကာ အနိဝိဋ္ဌကုမာရိယော၊ ပဏ္ဍကာတိ နပုံသကာ. တေ ဟိ ဥဿန္နကိလေသာ အဝူပသန္တပရိဠာဟာ လောကာမိသသန္နိဿိတကထာဗဟုလာ၊ တသ္မာ န ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗာ. ဘိက္ခုနိယော နာမ ဥဿန္နဗြဟ္မစရိယာ. တထာ ဘိက္ခူပိ. တေသံ အညမညံ ဝိသဘာဂဝတ္ထုဘာဝတော သန္ထဝဝသေန ဥပသင်္ကမနေ ကတိပါဟေနေဝ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယော သိယာ၊ တသ္မာ န ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗာ. ဂိလာနပုစ္ဆနာဒိဝသေန ဥပသင်္ကမနေ သတောကာရိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ. ပါနာဂါရန္တိ သုရာပါနဃရံ. တံ သောဏ္ဍဇနေဟိ အဝိဝိတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ တေဟိ သောဏ္ဍတာဒိဝသေန န ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗံ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယကရတ္တာ. သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ ရာဇူဟီတိအာဒီသု ရာဇာနော နာမ ယေ ရဇ္ဇမနုသာသန္တိ. ရာဇမဟာမတ္တာ ရာဇိဿရိယသဒိသာယ ဣဿရိယမတ္တာယ သမန္နာဂတာ. တိတ္ထိယာတိ ဝိပရီတဒဿနာ ဗာဟိရကပရိဗ္ဗာဇကာ. တိတ္ထိယသာဝကာတိ တေသု ဒဠှဘတ္တာ ပစ္စယဒါယကာ. အနနုလောမိကေန သံသဂ္ဂေနာတိ တိဿန္နံ သိက္ခာနံ အနနုလောမိကေန ပစ္စနီကဘူတေန သံသဂ္ဂေန သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ၊ ယေန ဗြဟ္မစရိယန္တရာယံ ဝါ သလ္လေခပရိဟာနိံ ဝါ ပါပုဏာတိ.

ဣဒါနိ အပရေနပိ ပရိယာယေန အဂေါစရံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာနိ ဝါ ပန တာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဿဒ္ဓါနီတိ ဗုဒ္ဓါဒီသု သဒ္ဓါဝိရဟိတာနိ. တတော ဧဝ အပ္ပသန္နာနိ၊ ကမ္မကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ဝါ အဘာဝေန အဿဒ္ဓါနိ. ရတနတ္တယပ္ပသာဒါဘာဝေန အပ္ပသန္နာနိ. အက္ကောသကပရိဘာသကာနီတိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသကာနိ စေဝ ဘယဒဿနေန သန္တဇ္ဇနကာနိ စ. အတ္ထံ န ဣစ္ဆန္တိ အနတ္ထမေဝ ဣစ္ဆန္တီတိ အနတ္ထကာမာနိ. ဟိတံ န ဣစ္ဆန္တိ အဟိတမေဝ ဣစ္ဆန္တီတိ အဟိတကာမာနိ. ဖာသု န ဣစ္ဆန္တိ အဖာသုံယေဝ ဣစ္ဆန္တီတိ အဖာသုကကာမာနိ. ယောဂက္ခေမံ နိဗ္ဘယံ န ဣစ္ဆန္တိ၊ အယောဂက္ခေမမေဝ ဣစ္ဆန္တီတိ အယောဂက္ခေမကာမာနိ. ဘိက္ခူနန္တိ ဧတ္ထ သာမဏေရာနမ္ပိ သင်္ဂဟော. ဘိက္ခုနီနန္တိ ဧတ္ထ သိက္ခမာနသာမဏေရီနံ. သဗ္ဗေသံ ဟိ သာသနိကာနံ အနတ္ထကာမတာဒီပနပဒမိဒံ ဝစနံ. တထာရူပါနိ ကုလာနီတိ တာဒိသာနိ ခတ္တိယကုလာဒီနိ. သေဝတီတိ နိဿာယ ဇီဝတိ. ဘဇတီတိ ဥပသင်္ကမတိ. ပယိရုပါသတီတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပဂစ္ဆတိ. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ဝေသိယာဒိကော၊ ရာဇာဒိကော၊ အဿဒ္ဓကုလာဒိကော စ တံ တံ သေဝန္တဿ တိပ္ပကာရောပိ အယုတ္တော ဂေါစရောတိ အဂေါစရော. ဧတ္ထ ဟိ ဝေသိယာဒိကော ပဉ္စကာမဂုဏနိဿယတော အဂေါစရော. ယထာဟ ‘‘ကော စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနော အဂေါစရော ပရဝိသယော? ယဒိဒံ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၂). ရာဇာဒိကော သမဏဓမ္မဿ အနုပနိဿယတော၊ လာဘသက္ကာရာသနိဝိစက္ကနိပ္ပေါထနဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိဟေတုတော စ. အဿဒ္ဓကုလာဒိကော သဒ္ဓါဟာနိစိတ္တသန္တာသာဝဟတော အဂေါစရော.

ဂေါစရနိဒ္ဒေသေ ‘‘န ဝေသိယာဂေါစရော’’တိအာဒီနိ ဝုတ္တပဋိပက္ခဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဩပါနဘူတာနီတိ ဥဒပါနဘူတာနိ ဘိက္ခုသံဃဿ၊ ဘိက္ခုနီသံဃဿ စ စတုမဟာပထေ ခတပေါက္ခရဏီ ဝိယ ယထာသုခံ ဩဂါဟနက္ခမာနိ. ကာသာဝပဇ္ဇောတာနီတိ ဘိက္ခူနံ၊ ဘိက္ခုနီနဉ္စ နိဝတ္ထပါရုတကာသာဝါနံယေဝ ပဘာဟိ ဧကောဘာသာနိ. ဣသိဝါတပဋိဝါတာနီတိ ဂေဟံ ပဝိသန္တာနံ၊ နိက္ခမန္တာနဉ္စ ဘိက္ခုဘိက္ခုနီသင်္ခါတာနံ ဣသီနံ စီဝရဝါတေန စေဝ သမိဉ္ဇနပသာရဏာဒိဇနိတသရီရဝါတေန စ ပဋိဝါတာနိ ပဝါယိတာနိ ဝိနိဒ္ဓုတကိဗ္ဗိသာနိ ဝါ.

ဣဒါနိ နိဒ္ဒေသေ အာဂတနယေနာပိ အာစာရဂေါစရေ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပါတိမောက္ခသီလနိဒ္ဒေသေ. ဣမိနာပိ နယေနာတိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနဝိဓိနာပိ. သံဃဂတောတိ သံဃသန္နိပါတံ ဂတော. အစိတ္တီကာရကတောတိ အကတစိတ္တီကာရော၊ အကတဂါရဝေါတိ အတ္ထော. ဃဋ္ဋယန္တောတိ သရီရေန၊ စီဝရေန ဝါ ဃံသန္တော. ပုရတောပိ တိဋ္ဌတိ အစိတ္တီကာရကတောတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဌိတကောပီတိ ဥပရိ တိဋ္ဌန္တော ဝိယ အာသန္နတရဋ္ဌာနေ ဌိတကောပိ ဘဏတိ. ဗာဟာဝိက္ခေပကောတိ ဗာဟုံ ဝိက္ခိပန္တော. အနုပါဟနာနန္တိ အနာဒရေ သာမိဝစနံ. သဥပါဟနောတိ ဥပါဟနာရုဠှော. ထေရေ ဘိက္ခူ အနုပခဇ္ဇာတိ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ဌိတဋ္ဌာနံ အနုပဝိသိတွာ တေသံ အာသန္နတရဋ္ဌာနံ ဥပဂန္တွာ. ကဋ္ဌံ ပက္ခိပတိ အဂ္ဂိကုဏ္ဍေ. ဝေါက္ကမ္မာတိ ပဿတော အတိက္ကမိတွာ. ဂူဠှာနိ သဘာဝတော ပဋိစ္ဆန္နာနိ သာဏိပါကာရာဒိနာ ပဋိစ္ဆာဒိတာနိ. အနာပုစ္ဆာတိ အနာပုစ္ဆိတွာ. အဿာတိ အနာစာရဿ.

အပိစ ဘိက္ခူတိအာဒိ သဗ္ဗဿေဝ ဘိက္ခုနော အာစာရဒဿနဝသေန ပဝတ္တံ အဋ္ဌကထာဝစနံ၊ န နိဒ္ဒေသပါဠိ. သဒ္ဓါသီလသုတစာဂါဒိဂုဏဟေတုကော ဂရုဘာဝေါ ဂရုကရဏံ ဝါ ဂါရဝေါ၊ သဟ ဂါရဝေနာတိ သဂါရဝေါ. ဂရုဋ္ဌာနိယေသု ဂါရဝသာရဇ္ဇာဒိဝသေန ပဋိဿာယနာ ပတိဿာ၊ သပ္ပတိဿဝပဋိပတ္တိ. သဟ ပတိဿာယာတိ သပ္ပတိဿော. သဝိသေသံ ဟိရိမနတာယ၊ ဩတ္တပ္ပိဘာဝေန စ ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နော. သေခိယဓမ္မပါရိပူရိဝသေန သုနိဝတ္ထော သုပါရုတော. ပါသာဒိကေနာတိ ပသာဒါဝဟေန၊ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ စေတံ ကရဏဝစနံ. ဧသေဝ နယော ဣတော ပရေသုပိ ဆသု ပဒေသု. အဘိက္ကန္တေနာတိ အဘိက္ကမေန. ဣရိယာပထသမ္ပန္နောတိ သမ္ပန္နဣရိယာပထော. တေန သေသဣရိယာပထာနမ္ပိ ပါသာဒိကတမာဟ. ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရောတိ စက္ခုန္ဒြိယာဒီသု ဆသု ဒွါရေသု သုသံဝိဟိတာရက္ခော. ဘောဇနေ မတ္တညူတိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဘောဇနသညိတေ စတုဗ္ဗိဓေပိ ပစ္စယေ ပရိယေသနပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂါဒိဝသေန သဗ္ဗသော ပမာဏညူ. ဇာဂရိယမနုယုတ္တောတိ ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဘာဝနာမနသိကာရသင်္ခါတံ ဇာဂရိယံ သာတစ္စကာရိတာဝသေန အနု အနု ယုတ္တော တတ္ထ ယုတ္တပယုတ္တော. သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတောတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အာစာရဿ သမ္ဘာရဒဿနံ. တတ္ထ အပ္ပိစ္ဆောတိ နိဣစ္ဆော. သန္တုဋ္ဌောတိ ယထာလာဘာဒိဝသေန သန္တောသေန တုဋ္ဌော. သက္ကစ္စကာရီတိ အာဒရကာရီ. ဂရုစိတ္တီကာရဗဟုလောတိ ဂရုဋ္ဌာနိယေသု ဂရုကရဏဗဟုလော. အယံ ဝုစ္စတိ အာစာရောတိ အယံ သဂါရဝတာဒိ အတ္ထကာမေဟိ အာစရိတဗ္ဗတော အာစာရော.

သီလာဒီနံ ဂုဏာနံ ဥပနိဿယဘူတော ဥပနိဿယဂေါစရော. သတိသင်္ခါတော စိတ္တဿ အာရက္ခဘူတော ဧဝ ဂေါစရော အာရက္ခဂေါစရော. ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတော စိတ္တဿ ဥပနိဗန္ဓနဋ္ဌာနဘူတော ဂေါစရော ဥပနိဗန္ဓဂေါစရော. အပ္ပိစ္ဆတာဒီဟိ ဒသဟိ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတာယ ကထာယ ဝတ္ထုဘူတေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော ဒသကထာဝတ္ထုဂုဏသမန္နာဂတော. တတော ဧဝ ကလျာဏော သုန္ဒရော မိတ္တောတိ ကလျာဏမိတ္တော. တဿ လက္ခဏံ ပရတော အာဂမိဿတိ. အဿုတံ သုတ္တဂေယျာဒိံ. သုဏာတီတိ သုတမယံ ဉာဏံ ဥပ္ပါဒေတိ. သုတံ ပရိယောဒါပေတီတိ တမေဝ ယထာသုတံ အဝိသဒတာယ အပရိယောဒါတံ ပုနပ္ပုနံ ပရိပုစ္ဆနာဒိနာ ဝိသောဓေတိ နိဇ္ဇဋံ နိဂုမ္ဗံ ကရောတိ. တတ္ထ စ ယေ ကင်္ခဋ္ဌာနိယာ ဓမ္မာ၊ တေသု သံသယံ ဆိန္ဒန္တော ကင်္ခံ ဝိတရတိ. ကမ္မကမ္မဖလေသု၊ ရတနတ္တယေ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုကရဏေန ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုံ ကရောတိ. တတော ဧဝ စ ဒုဝိဓာယပိ သဒ္ဓါသမ္ပဒါယ စိတ္တံ ပသာဒေတိ. အထ ဝါ ယထာသုတံ ဓမ္မံ ပရိယောဒပေတွာ တတ္ထာဂတေ ရူပါရူပဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သပစ္စယံ နာမရူပံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော သတ္တဒိဋ္ဌိဝင်္ကဝိဓမနေန ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုံ ကရောတိ. ဓမ္မာနံ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နတာမတ္တဒဿနေန တီသုပိ အဒ္ဓါသု ကင်္ခံ ဝိတရတိ. တတော ပရံ စ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရိယဘူမိံ ဩက္ကမန္တော အဝေစ္စပသာဒေန ရတနတ္တယေ စိတ္တံ ပသာဒေတိ. တထာဘူတောဝ တဿ ကလျာဏမိတ္တဿ အနုသိက္ခနေန သဒ္ဓါဒီဟိ ဂုဏေဟိ န ဟာယတိ၊ အညဒတ္ထု ဝဍ္ဎတေဝ. တေနာဟ ‘‘ယဿ ဝါ’’တိအာဒိ.

အန္တရဃရန္တိ အန္တရေ အန္တရေ ဃရာနိ ဧတ္ထ၊ တံ ဧတဿာတိ ဝါ ‘‘အန္တရဃရ’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ ဂေါစရဂါမံ ပဝိဋ္ဌော. တတ္ထ ဃရေ ဃရေ ဘိက္ခာပရိယေသနာယ ဝီထိံ ပဋိပန္နော. ဩက္ခိတ္တစက္ခူတိ ဟေဋ္ဌာခိတ္တစက္ခု. ကိတ္တကေန ပန ဩက္ခိတ္တစက္ခု ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ယုဂမတ္တဒဿာဝီ’’တိ. သုသံဝုတောတိ သံယတော. ယထာ ပနေတ္ထ သုသံဝုတော နာမ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘န ဟတ္ထိံ ဩလောကေန္တော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ယတ္ထာတိ ယေသု သတိပဋ္ဌာနေသု. စိတ္တံ ဘာဝနာစိတ္တံ. ဥပနိဗန္ဓတီတိ ဥပနေတွာ နိဗန္ဓတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ယထာ ထမ္ဘေ နိဗန္ဓေယျ၊ ဝစ္ဆံ ဒမံ နရော ဣဓ၊

ဗန္ဓေယျေဝံ သကံ စိတ္တံ၊ သတိယာရမ္မဏေ ဒဠှ’’န္တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၁၇၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၄၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၇၊ ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၆၅၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၆၃)၊

သတိပဋ္ဌာနာနံ ဥပနိဗန္ဓဂေါစရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သကော ပေတ္တိကော ဝိသယောတိ အတ္တနော ပိတု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သန္တကော၊ တေန ဒိဋ္ဌော ဒဿိတော စ ဝိသယော.

အဏုပ္ပမာဏေသူတိ ပရမာဏုပ္ပမာဏေသု. အသဉ္စိစ္စအာပန္နသေခိယအကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါဒိဘေဒေသူတိ အသဉ္စိစ္စ အာပန္နသေခိယေသု အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါဒိဘေဒေသူတိ ဧဝံ အသဉ္စိစ္စဂ္ဂဟဏံ သေခိယဝိသေသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေခိယဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ဝတ္တက္ခန္ဓကာဒီသု (စူဠဝ. ၃၅၆ အာဒယော) အာဂတဝတ္တာဒီနမ္ပိ ဂဟဏံ. တေပိ ဟိ သိက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌေန ‘‘သေခိယာ’’တိ ဣစ္ဆိတာ. တထာ ဟိ မာတိကာယံ ပါရာဇိကာဒီနံ ဝိယ သေခိယာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ န ကတော. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အသဉ္စိစ္စ အာပန္နသေခိယာ’’တိ အသဉ္စိစ္စဂ္ဂဟဏံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. န ဟိ မာတိကာယံ အာဂတေသု ပဉ္စသတ္တတိယာ သေခိယေသု နောသညာဝိမောက္ခော နာမ အတ္ထိ၊ အသဉ္စိစ္စဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ အသတိအဇာနနာနမ္ပိ သင်္ဂဟော ကတော. ကေစိ ပနေတ္ထ အသိဉ္စိစ္စ အာပန္နဂ္ဂဟဏေန အစိတ္တကာပတ္တိယော ဂဟိတာတိ ဝဒန္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ၊ ဂရုကာပတ္တီသုပိ ကာသဉ္စိ အစိတ္တကဘာဝသဗ္ဘာဝတော၊ အဓိဋ္ဌာနာဝိကမ္မဿ၊ ဒေသနာဝိကမ္မဿေဝ ဝါ သဗ္ဗလဟုကဿ ဝဇ္ဇဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယာနိ တာနိ ဝဇ္ဇာနိ အပ္ပမတ္တကာနိ ဩရမတ္တကာနိ လဟုကာနိ လဟုသမ္မတာနီ’’တိအာဒိ. အာဒိသဒ္ဒေန ပါတိမောက္ခသံဝရဝိသုဒ္ဓတ္ထံ အနတိက္ကမနီယာနံ အနာပတ္တိဂမနီယာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘယဒဿနသီလောတိ ပရမာဏုမတ္တံ ဝဇ္ဇံ အဋ္ဌသဋ္ဌိယောဇနသတသဟဿုဗ္ဗေဓသိနေရုပဗ္ဗတသဒိသံ ကတွာ ဒဿနသဘာဝေါ၊ သဗ္ဗလဟုကံ ဝါ ဒုဗ္ဘာသိတမတ္တံ ပါရာဇိကသဒိသံ ကတွာ ဒဿနသဘာဝေါ. ယံ ကိဉ္စီတိ မူလပညတ္တိအနုပညတ္တိသဗ္ဗတ္ထပညတ္တိပဒေသပညတ္တိအာဒိဘေဒံ ယံ ကိဉ္စိ သိက္ခိတဗ္ဗံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ ပူရေတဗ္ဗံ သီလံ. သမ္မာ အာဒါယာတိ သမ္မဒေဝ သက္ကစ္စံ၊ သဗ္ဗသော စ အာဒိယိတွာ. အယံ ပန အာစာရဂေါစရသမ္ပဒါ ကိံ ပါတိမောက္ခသီလေ ပရိယာပန္နာ၊ ဥဒါဟု အပရိယာပန္နာတိ? ပရိယာပန္နာ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ပုန ဝုတ္တာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ.

ဣန္ဒြိယသံဝရသီလဝဏ္ဏနာ

၁၅. ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလဿ သမ္ဘာရဘူတံ၊ တသ္မိံ သတိယေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလေ ဌိတော ဘိက္ခူ’’တိ. သမ္ပာဒိတေ ဟိ ဧတသ္မိံ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ သုဂုတ္တံ သုရက္ခိတမေဝ ဟောတိ၊ သုသံဝိဟိတကဏ္ဋကဝတိ ဝိယ သဿန္တိ. ကာရဏဝသေနာတိ အသာဓာရဏကာရဏဿ ဝသေန. အသာဓာရဏကာရဏဝသေန ဟိ ဖလံ အပဒိသီယတိ၊ ယထာ ယဝင်္ကုရော ဘေရိသဒ္ဒေါတိ. နိဿယဝေါဟာရေန ဝါ ဧတံ နိဿိတဝစနံ၊ ယထာ မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီတိ. ရူပန္တိ ရူပါယတနံ. စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ ဧတ္ထ ယဒိ စက္ခု ရူပံ ပဿေယျ၊ အညဝိညာဏသမင်္ဂိနောပိ ပဿေယျုံ၊ န စေတံ အတ္ထိ၊ ကသ္မာ? အစေတနတ္တာ စက္ခုဿ. တေနာဟ ‘‘စက္ခု ရူပံ န ပဿတိ အစိတ္တကတ္တာ’’တိ. အထ ဝိညာဏံ ရူပံ ပဿေယျ၊ တိရောကုဋ္ဋာဒိဂတမ္ပိ နံ ပဿေယျ အပ္ပဋိဃဘာဝတော၊ ဣဒမ္ပိ နတ္ထိ သဗ္ဗဿ ဝိညာဏဿ ဒဿနာဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘စိတ္တံ န ပဿတိ အစက္ခုကတ္တာ’’တိ. တတ္ထ ယထာ စက္ခုသန္နိဿိတံ ဝိညာဏံ ပဿတိ၊ န ယံ ကိဉ္စိ. တဉ္စ ကေနစိ ကုဋ္ဋာဒိနာ အန္တရိတေ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ယတ္ထ အာလောကဿ ဝိဗန္ဓော. ယတ္ထ ပန န ဝိဗန္ဓော ဖလိကဂဗ္ဘပဋလာဒိကေ၊ တတ္ထ အန္တရိတေပိ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝ. ဧဝံ ဝိညာဏာဓိဋ္ဌိတံ စက္ခု ပဿတိ၊ န ယံ ကိဉ္စီတိ ဝိညာဏာဓိဋ္ဌိတံ စက္ခုံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ’’တိ.

ဒွါရာရမ္မဏသင်္ဃဋ္ဋေတိ ဒွါရဿ အာရမ္မဏေန သင်္ဃဋ္ဋေ သတိ၊ စက္ခုဿ ရူပါရမ္မဏေ အာပါထဂတေတိ အဓိပ္ပါယော. ပသာဒဝတ္ထုကေန စိတ္တေနာတိ စက္ခုပသာဒဝတ္ထုကေန တန္နိဿာယ ပဝတ္တေန ဝိညာဏေန၊ ယံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ပဿတီတိ ဩလောကေတိ. စက္ခုပသာဒသန္နိဿယေ ဟိ ဝိညာဏေ အာလောကာနုဂ္ဂဟိတံ ရူပါရမ္မဏံ သန္နိဿယဂုဏေန ဩဘာသေန္တေ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော ‘‘ရူပံ ပဿတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဩဘာသနဉ္စေတ္ထ အာရမ္မဏဿ ယထာသဘာဝတော ဝိဘာဝနံ၊ ယံ ‘‘ပစ္စက္ခတော ဂဟဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဥသုနာ လက္ခဿ ဝေဓေ သိဇ္ဈန္တေ တဿ သမ္ဘာရဘူတေန ဓနုနာ ဝိဇ္ဈတီတိ ဝစနံ ဝိယ ဝိညာဏေန ရူပဒဿနေ သိဇ္ဈန္တေ စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတီတိ ဤဒိသီ သသမ္ဘာရကထာ နာမေသာ ဟောတိ. သသမ္ဘာရာ ကထာ သသမ္ဘာရကထာ၊ ဒဿနဿ ကာရဏသဟိတာတိ အတ္ထော. သသမ္ဘာရဿ ဝါ ဒဿနဿ ကထာ သသမ္ဘာရကထာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ကေဝလေန စက္ခုနာ၊ ကေဝလေန ဝါ ဝိညာဏေန ရူပဒဿနံ နတ္ထိ၊ တသ္မာ.

ဣတ္ထိပုရိသနိမိတ္တံ ဝါတိ ဧတ္ထ ဣတ္ထိသန္တာနနိဿိတရူပမုခေန ဂယှမာနံ သဏ္ဌာနံ ထနမံသာဝိသဒတာ နိမ္မဿုမုခတာ ကေသဗန္ဓနဝတ္ထဂ္ဂဟဏံ အဝိသဒဋ္ဌာနဂမနာဒိ စ သဗ္ဗံ ‘‘ဣတ္ထီ’’တိ သဉ္ဇာနနဿ ကာရဏဘာဝတော ဣတ္ထိနိမိတ္တံ. ဝုတ္တဝိပရိယာယတော ပုရိသနိမိတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သုဘနိမိတ္တာဒိကံ ဝါတိ ဧတ္ထ ရာဂုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတော ဣဋ္ဌာကာရော သုဘနိမိတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ပဋိဃနိမိတ္တာဒီနံ သင်္ဂဟော. သော ပန ဒေါသုပ္ပတ္တိအာဒိဟေတုဘူတော အနိဋ္ဌာဒိအာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာမဉ္စေတ္ထ ပါဠိယံ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာဝ သရူပတော အာဂတာ၊ ဥပေက္ခာနိမိတ္တဿာပိ ပန သင်္ဂဟော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော၊ အသမပေက္ခနေန ဥပ္ပဇ္ဇနကမောဟဿာပိ အသံဝရဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘မုဋ္ဌသစ္စံ ဝါ အညာဏံ ဝါ’’တိ. ဥပေက္ခာနိမိတ္တန္တိ စေတ္ထ အညာဏုပေက္ခာယ ဝတ္ထုဘူတံ အာရမ္မဏံ၊ တဉ္စဿ အသမပေက္ခနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သင်္ခေပတော ရာဂဒေါသမောဟာနံ ကာရဏံ ‘‘သုဘနိမိတ္တာဒိက’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသဝတ္ထုဘူတံ နိမိတ္တ’’န္တိ. ဒိဋ္ဌမတ္တေယေဝ သဏ္ဌာတီတိ ‘‘ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတီ’’တိ (ဥဒါ. ၁၀) သုတ္တေ ဝုတ္တနယေန ဝဏ္ဏာယတနေ စက္ခုဝိညာဏေန၊ ဝီထိစိတ္တေဟိ စ ဂဟိတမတ္တေယေဝ တိဋ္ဌတိ၊ န တတော ပရံ ကိဉ္စိ သုဘာဒိအာကာရံ ပရိကပ္ပေတိ. ပါကဋဘာဝကရဏတောတိ ပရိဗျတ္တဘာဝကရဏတော ဝိဘူတဘာဝကရဏတော. ဝိသဘာဂဝတ္ထုနော ဟိ ဟတ္ထာဒိအဝယဝေသု သုဘာဒိတော ပရိကပ္ပေန္တဿ အပရာပရံ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ကိလေသာ ပရိဗျတ္တာ ဟောန္တီတိ တေ တေသံ အနုဗျဉ္ဇနာ နာမ. တေ ပန ယသ္မာ တထာ တထာ သန္နိဝိဋ္ဌာနံ ဘူတုပါဒါယရူပါနံ သန္နိဝေသာကာရော. န ဟိ တံ မုဉ္စိတွာ ပရမတ္ထတော ဟတ္ထာဒိ နာမ ကောစိ အတ္ထိ. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဟတ္ထပါဒ။ပေ။ အာကာရံ န ဂဏှာတီ’’တိ. ကိံ ပန ဂဏှာတီတိ အာဟ ‘‘ယံ တတ္ထ ဘူတံ၊ တဒေဝ ဂဏှာတီ’’တိ. ယံ တသ္မိံ သရီရေ ဝိဇ္ဇမာနံ ကေသလောမာဒိ ဘူတုပါဒါယမတ္တံ ဝါ၊ တဒေဝ ယာထာဝတော ဂဏှာတိ. တတ္ထ အသုဘာကာရဂဟဏဿ နိဒဿနံ ဒဿေန္တော ‘‘စေတိယပဗ္ဗတဝါသီ’’တိအာဒိနာ မဟာတိဿတ္ထေရဝတ္ထုံ အာဟရိ.

တတ္ထ သုမဏ္ဍိတပသာဓိတာတိ သုဋ္ဌု မဏ္ဍိတာ ပသာဓိတာ စ. အာဘရဏာဒီဟိ အာဟာရိမေဟိ မဏ္ဍနံ. သရီရဿ ဥစ္ဆာဒနာဒိဝသေန ပဋိသင်္ခရဏံ ပသာဓနန္တိ ဝဒန္တိ၊ အာဘရဏေဟိ၊ ပန ဝတ္ထာလင်္ကာရာဒီဟိ စ အလင်္ကရဏံ ပသာဓနံ. ဦနဋ္ဌာနပူရဏံ မဏ္ဍနံ. ဝိပလ္လတ္ထစိတ္တာတိ ရာဂဝသေန ဝိပရီတစိတ္တာ. ဩလောကေန္တောတိ ထေရော ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေနေဝ ဂစ္ဆန္တော သဒ္ဒကဏ္ဋကတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂမနသိကာရဿ ဟသိတသဒ္ဒါနုသာရေန ‘‘ကိမေတ’’န္တိ ဩလောကေန္တော. အသုဘသညန္တိ အဋ္ဌိကသညံ. အဋ္ဌိကကမ္မဋ္ဌာနံ ဟိ ထေရော တဒါ ပရိဟရတိ. အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ ထေရော ကိရ တဿာ ဟသန္တိယာ ဒန္တဋ္ဌိဒဿနေနေဝ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ သုဘာဝိတတ္တာ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ၊ သာတိသယဉ္စ ဥပစာရဇ္ဈာနံ လဘိတွာ ယထာဌိတောဝ တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနံ အဓိဂန္တွာ တံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ မဂ္ဂပရမ္ပရာယ အာသဝက္ခယံ ပါပုဏိ. ပုဗ္ဗသညံ အနုဿရီတိ ပုဗ္ဗကံ ယထာရဒ္ဓံ ကာလေန ကာလံ အနုယုဉ္ဇိယမာနံ အဋ္ဌိကကမ္မဋ္ဌာနံ အနုဿရိ သမန္နာဟရိ. အနုမဂ္ဂန္တိ အနုပထံ တဿာ ပဒါနုပဒံ. ထေရဿ ကိရ ဘာဝနာယ ပဂုဏဘာဝတော ဒန္တဋ္ဌိဒဿနေနေဝ တဿာ သကလသရီရံ အဋ္ဌိကသင်္ဃာတဘာဝေန ဥပဋ္ဌာသိ. န တံ ‘‘ဣတ္ထီ’’တိ ဝါ ‘‘ပုရိသော’’တိ ဝါ သဉ္ဇာနိ. တေနာဟ ‘‘နာဘိဇာနာမိ။ပေ။ မဟာပထေ’’တိ.

‘‘ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတူ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘တဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ သတိကဝါဋေန ပိဒဟနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န အသံဝရဿာတိ. ယဒိဒံ ယံ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အဘိဇ္ဈာဒိအနွာဿဝနံ ဒဿိတံ၊ တံ အသံဝုတစက္ခုန္ဒြိယဿေဝ ဟေတု ပဝတ္တံ ဒဿိတန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. စက္ခုဒွါရိကဿ ဟိ အဘိဇ္ဈာဒိအနွာဿဝနဿ တံဒွါရိကဝိညာဏဿ ဝိယ စက္ခုန္ဒြိယံ ပဓာနကာရဏံ. စက္ခုန္ဒြိယဿ အသံဝုတတ္တေ သတိ တေ အနွာဿဝန္တီတိ အသံဝရိယမာနစက္ခုန္ဒြိယဟေတုကော သော အသံဝရော တထာ ဝုတ္တောတိ. ယတွာဓိကရဏန္တိ ဟိ ယဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ ကာရဏာတိ အတ္ထော. ကီဒိသဿ စ ကာရဏာတိ? အသံဝုတဿ၊ ကိဉ္စ အသံဝုတံ? ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အဘိဇ္ဈာဒယော အနွာဿဝန္တိ၊ တဿ သံဝရာယာတိ အယမေတ္ထ ယောဇနာ.

ဇဝနက္ခဏေ ပန သစေ ဒုဿီလျံ ဝါတိအာဒိ ပုန အဝစနတ္ထံ ဣဓေဝ သဗ္ဗံ ဝုတ္တန္တိ ဆသု ဒွါရေသု ယထာသမ္ဘဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဒွါရေ ကာယဝစီဒုစ္စရိတသင်္ခါတံ ဒုဿီလျံ အတ္ထိ၊ တသ္မာ ဒုဿီလျာသံဝရော မနောဒွါရဝသေန၊ သေသာသံဝရော ဆဒွါရဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. မုဋ္ဌသစ္စာဒီနံ ဟိ သတိပဋိပက္ခာကုသလဓမ္မာဒိဘာဝတော သိယာ ပဉ္စဒွါရေ ဥပ္ပတ္တိ၊ န တွေဝ ကာယိကဝါစသိကဝီတိက္ကမဘူတဿ ဒုဿီလျဿ တတ္ထ ဥပ္ပတ္တိ၊ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနာနံ အဝိညတ္တိဇနကတ္တာ. ဒုဿီလျာဒယော စေတ္ထ ပဉ္စ အသံဝရာ သီလသံဝရာဒီနံ ပဉ္စန္နံ သံဝရာနံ ပဋိပက္ခဘာဝေန ဝုတ္တာ. တသ္မိံ သတီတိ တသ္မိံ အသံဝရေ သတိ.

ယထာ ကိန္တိ ယေန ပကာရေန ဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အသံဝရော ‘‘စက္ခုန္ဒြိယေ အသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တံ နိဒဿနံ ကိန္တိ အတ္ထော. ယထာတိအာဒိနာ နဂရဒွါရေ အသံဝရေ သတိ တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဃရာဒီနံ အသံဝုတတာ ဝိယ ဇဝနေ အသံဝရေ သတိ တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဒွါရာဒီနံ အသံဝုတတာတိ ဧဝံ အညာသံဝရေ အညာသံဝုတတာ သာမညမေဝ နိဒဿေတိ၊ န ပုဗ္ဗာပရသာမညံ၊ အန္တောဗဟိသာမညံ ဝါ. သတိ ဝါ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိကေ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဇဝနံ ဗာဟိရံ ဝိယ ကတွာ နဂရဒွါရသမာနံ ဝုတ္တံ၊ ဣတရဉ္စ အန္တောနဂရေ ဃရာဒိသမာနံ. ပစ္စယဘာဝေန ဟိ ပုရိမနိပ္ဖန္နံ ဇဝနကာလေ အသန္တမ္ပိ ဘဝင်္ဂါဒိ စက္ခာဒိ ဝိယ ဖလနိပ္ဖတ္တိယာ သန္တံယေဝ နာမ ဟောတိ. န ဟိ ဓရမာနံယေဝ ‘‘သန္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဗာဟိရံ ဝိယ ကတွာ’’တိ စ ပရမတ္ထတော ဇဝနဿ ဗာဟိရဘာဝေ၊ ဣတရဿ စ အဗ္ဘန္တရဘာဝေ အသတိပိ ‘‘ပဘဿရမိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တံ၊ တဉ္စ ခေါ အာဂန္တုကေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၁.၄၉) ဝစနတော အာဂန္တုကဘူတဿ ကဒါစိ ကဒါစိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ ဇဝနဿ ဗာဟိရဘာဝေါ၊ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝဿ ဣတရဿ အဗ္ဘန္တရဘာဝေါ ဧကေန ပရိယာယေန ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဇဝနေ ဝါ အသံဝရေ ဥပ္ပန္နေ တတော ပရံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီနံ အသံဝရဟေတုဘာဝါပတ္တိတော. အသံဝရဿ ဟိ ဥပ္ပတ္တိယာ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီနံ တဿ ဟေတုဘာဝေါ ပညာယတီတိ. နဂရဒွါရသဒိသေန ဇဝနေန ပဝိသိတွာ ဒုဿီလျာဒိစောရာနံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီသု မုသနံ ကုသလဘဏ္ဍဝိနာသနံ ကထိတံ. ယသ္မိံ ဟိ ဒွါရေ အသံဝရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သော တတ္ထ ဒွါရာဒီနံ သံဝရူပနိဿယဘာဝံ ဥပစ္ဆိန္ဒန္တောယေဝ ပဝတ္တတီတိ. ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီနံ ဇဝနေန သဟ သမ္ဗန္ဓော ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဧတ္ထ စ စက္ခုဒွါရေ ရူပါရမ္မဏေ အာပါထဂတေ နိယမိတာဒိဝသေန ကုသလာကုသလဇဝနေ သတ္တက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတိဏ္ဏေ တဒနုရူပမေဝ မနောဒွါရိကဇဝနေ တသ္မိံယေဝါရမ္မဏေ သတ္တက္ခတ္တုံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတိဏ္ဏေ ပုန တသ္မိံယေဝ ဒွါရေ တဒေဝါရမ္မဏံ နိဿာယ ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိအာဒိနာ ဝဝတ္ထပေန္တံ ပသာဒရဇ္ဇနာဒိဝသေန သတ္တက္ခတ္တုံ ဇဝနံ ဇဝတိ. ဧဝံ ပဝတ္တမာနံ ဇဝနံ သန္ဓာယ ‘‘ဇဝနေ ဒုဿီလျာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တသ္မိံ အသံဝရေ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

တသ္မိံ ပန ဇဝနေ. သီလာဒီသူတိ သီလသံဝရသတိသံဝရဉာဏသံဝရခန္တိသံဝရဝီရိယသံဝရေသု ဥပ္ပန္နေသု. ယထာ ဟိ ပဂေဝ သတိအာရက္ခံ အနုပဋ္ဌပေန္တဿ ဒုဿီလျာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိ၊ ဧဝံ ပဂေဝ သတိအာရက္ခံ ဥပဋ္ဌပေန္တဿ သီလာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဒါဒီသုပိ ယထာရဟံ နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သောတဝိညာဏေန ဟိ သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ဣတ္ထိသဒ္ဒေါ’’တိ ဝါ ‘‘ပုရိသသဒ္ဒေါ’’တိ ဝါ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒိကံ ဝါ ကိလေသဝတ္ထုဘူတံ နိမိတ္တံ န ဂဏှာတိ၊ သုတမတ္တေ ဧဝ သဏ္ဌာတိ. ယော စ ဂီတသဒ္ဒါဒိကဿ ကိလေသာနံ အနု အနု ဗျဉ္ဇနတော ‘‘အနုဗျဉ္ဇန’’န္တိ လဒ္ဓဝေါဟာရော မန္ဒတာရာဒိဝသေန ဝဝတ္ထိတော ဆဇ္ဇာဒိဘေဒဘိန္နော အာကာရော၊ တမ္ပိ န ဂဏှာတီတိ. ဧဝံ ဂန္ဓာဒီသုပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ. မနောဒွါရေ ပန သာဝဇ္ဇနဘဝင်္ဂံ မနောဒွါရံ တသ္မိံ ဒွါရေ ဓမ္မာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ တံ ဇဝနမနသာဝ ဝိညာယ ဝိဇာနိတွာတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကိလေသော အနုဗန္ဓော ဧတဿာတိ ကိလေသာနုဗန္ဓော၊ သော ဧဝ နိမိတ္တာဒိဂါဟော၊ တတော ပရိဝဇ္ဇနလက္ခဏံ ကိလေသာနုဗန္ဓနိမိတ္တာဒိဂ္ဂါဟပရိဝဇ္ဇနလက္ခဏံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန အနုဗျဉ္ဇနံ သင်္ဂဏှာတိ.

အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလဝဏ္ဏနာ

၁၆. ဝုတ္တေတိ ဣဓေဝ ဥဒ္ဒေသဝသေန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေ. တထာ ဟိ ‘‘အာဇီဝဟေတု ပညတ္တာနံ ဆန္နံ သိက္ခာပဒါန’’န္တိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကတွာ တာနိ ပါဠိဝသေနေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ယာနိ တာနီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ယာနိ တာနိ ဧဝံ ပညတ္တာနိ ဆ သိက္ခာပဒါနီတိ သမ္ဗန္ဓော. အာဇီဝဟေတူတိ ဇီဝိကနိမိတ္တံ၊ ‘‘ဧဝါဟံ ပစ္စယေဟိ အကိလမန္တော ဇီဝိဿာမီ’’တိ အဓိပ္ပါယေန. အာဇီဝကာရဏာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပါပိစ္ဆောတိ ပါပိကာယ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ သမန္နာဂတော. ဣစ္ဆာပကတောတိ ဣစ္ဆာယ အပကတော ဥပဒ္ဒုတော၊ အဘိဘူတော ဝါ. အသန္တန္တိ အဝိဇ္ဇမာနံ. အဘူတန္တိ အနုပ္ပန္နံ. အနုပ္ပန္နတ္တာ ဟိ တဿ တံ အသန္တန္တိ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမံ ကာရဏဝစနံ. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မန္တိ ဥတ္တရိမနုဿာနံ ဥက္ကဋ္ဌပုရိသာနံ ဓမ္မံ၊ မနုဿဓမ္မတော ဝါ ဥတ္တရိ ဥက္ကဋ္ဌံ. ဥလ္လပတီတိ ဥဂ္ဂတာယုကော လပတိ. သီလံ ဟိ ဘိက္ခုနော အာယု၊ တံ တဿ တထာလပနသမကာလမေဝ ဝိဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာ’’တိ ပါရာဇိကသင်္ခါတာ အာပတ္တိ အဿ၊ ပါရာဇိကသညိတဿ ဝါ ဝီတိက္ကမဿ အာပဇ္ဇနံ ဥလ္လပနန္တိ အတ္ထော. သဉ္စရိတ္တံ သမာပဇ္ဇတီတိ သဉ္စရဏဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ၊ ဣတ္ထိယာ ဝါ ပုရိသမတိံ၊ ပုရိသဿ ဝါ ဣတ္ထိမတိံ အာရောစေတီတိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘ဣမေသံ ဆန္နံ သိက္ခာပဒါနံ ဝီတိက္ကမဿ ဝသေနာ’’တိ သမ္ဗန္ဓော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတော ဧဝ.

ကုဟနာတိအာဒီသူတိ ဟေဋ္ဌာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌပါဠိယာဝ ပဒုဒ္ဓါရော. အယံ ပါဠီတိ အယံ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၈၆၁) အာဂတာ နိဒ္ဒေသပါဠိ.

၁၇. စီဝရာဒိပစ္စယာ လဗ္ဘန္တီတိ လာဘာ. တေ ဧဝ သက္ကစ္စံ အာဒရဝသေန ဒိယျမာနာ သက္ကာရာ. ပတ္ထဋယသတာ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ. တံ လာဘဉ္စ သက္ကာရဉ္စ ကိတ္တိသဒ္ဒဉ္စ. သန္နိဿိတဿာတိ ဧတ္ထ တဏှာနိဿယော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ပတ္ထယန္တဿာ’’တိ. အသန္တဂုဏဒီပနကာမဿာတိ အသန္တေ အတ္တနိ အဝိဇ္ဇမာနေ သဒ္ဓါဒိဂုဏေ သမ္ဘာဝေတုကာမဿ. အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနတာလက္ခဏာ၊ ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာလက္ခဏာ ဟိ ပါပိစ္ဆတာ. ဣစ္ဆာယ အပကတဿာတိ ပါပိကာယ ဣစ္ဆာယ သမ္မာအာဇီဝတော အပေတော ကတောတိ အပကတော. တထာဘူတော စ အာဇီဝူပဒ္ဒဝေန ဥပဒ္ဒုတောတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဥပဒ္ဒုတဿာတိ အတ္ထော’’တိ.

ကုဟနမေဝ ပစ္စယုပ္ပါဒနဿ ဝတ္ထူတိ ကုဟနဝတ္ထု. တိဝိဓမ္ပေတံ တတ္ထ အာဂတံ တဿ နိဿယဘူတာယ ဣမာယ ပါဠိယာ ဒဿေတုန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဒတ္ထိကဿေဝါတိ တေဟိ စီဝရာဒီဟိ အတ္ထိကဿေဝ. ပဋိက္ခိပနေနာတိ စီဝရာဒီနံ ပဋိက္ခိပနဟေတု. အဿာတိ ဘဝေယျ. ပဋိဂ္ဂဟဏေန စာတိ စ-သဒ္ဒေန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ပဋိက္ခိပနံ သမုစ္စိနောတိ.

ဘိယျောကမျတန္တိ ဗဟုကာမတံ. ယန္တိ ကိရိယာပရာမသနံ၊ တသ္မာ ‘‘ဓာရေယျာ’’တိ ဧတ္ထ ယဒေတံ သင်္ဃာဋိံ ကတွာ ဓာရဏံ၊ ဧတံ သမဏဿ သာရုပ္ပန္တိ ယောဇနာ. ပါပဏိကာနီတိ အာပဏတော ဆဍ္ဍိတာနိ. နန္တကာနီတိ အန္တရဟိတာနိ စောဠခဏ္ဍာနိ. ဥစ္စိနိတွာတိ ဥဉ္ဆနေန စိနိတွာ သင်္ဂဟေတွာ. ဥဉ္ဆာစရိယာယာတိ ဥဉ္ဆာစရိယာယ လဒ္ဓေန. ဂိလာနဿ ပစ္စယဘူတာ ဘေသဇ္ဇသင်္ခါတာ ဇီဝိတပရိက္ခာရာ ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာ. ပူတိမုတ္တန္တိ ပုရာဏဿ၊ အပုရာဏဿ စ သဗ္ဗဿ ဂေါမုတ္တဿေတံ နာမံ. ပူတိမုတ္တေနာတိ ပူတိဘာဝေန မုတ္တေန ပရေဟိ ဆဍ္ဍိတေန၊ ပူတိဘူတေန ဝါ ဂေါမုတ္တေန. ဓုတဝါဒေါတိ ပရေသမ္ပိ ဓုတဂုဏဝါဒီ. သမ္မုခီဘာဝါတိ သမ္မုခတော ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ၊ လဗ္ဘမာနတာယာတိ အတ္ထော.

အတ္တာနံ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာဓိဂမဿ သာမန္တေ ကတွာ ဇပ္ပနံ သာမန္တဇပ္ပနံ. မဟေသက္ခောတိ မဟာနုဘာဝေါ၊ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာဓိဂမေနာတိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘မိတ္တော’’တိ သာမညတော ဝတွာ ပုန တံ ဝိသေသေတိ ‘‘သန္ဒိဋ္ဌော သမ္ဘတ္တော’’တိ. ဒိဋ္ဌမတ္တော ဟိ မိတ္တော သန္ဒိဋ္ဌော. ဒဠှဘတ္တိကော သမ္ဘတ္တော. သဟာယောတိ သဟ အာယနကော၊ သခါတိ အတ္ထော. သတ္တပဒိနော ဟိ ‘‘သခါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဝိဟာရော ပါကာရပရိစ္ဆိန္နော သကလော အာဝါသော. အဍ္ဎယောဂေါ ဒီဃပါသာဒေါ၊ ဂရုဠသဏ္ဌာနပါသာဒေါတိပိ ဝဒန္တိ. ပါသာဒေါ စတုရဿပါသာဒေါ. ဟမ္မိယံ မုဏ္ဍစ္ဆဒနပါသာဒေါ. ကူဋာဂါရံ ဒွီဟိ ကဏ္ဏိကာဟိ ကတ္တဗ္ဗပါသာဒေါ. အဋ္ဋော ပဋိရာဇူနမ္ပိ ပဋိဗာဟနယောဂျော စတုပဉ္စဘူမကော ပဋိဿယဝိသေသော. မာဠော ဧကကူဋသင်္ဂဟိတော အနေကကောဏဝန္တော ပဋိဿယဝိသေသော. ဥဒ္ဒဏ္ဍော အဂဗ္ဘိကာ ဧကဒွါရာ ဒီဃသာလာတိ ဝဒန္တိ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ – ဝိဟာရော နာမ ဒီဃမုခပါသာဒေါ. အဍ္ဎယောဂေါ ဧကပဿေန ဆဒနကသေနာသနံ. တဿ ကိရ ဧကပဿေ ဘိတ္တိ ဥစ္စတရာ ဟောတိ၊ ဣတရပဿေ နီစာ၊ တေန တံ ဧကပဿဆဒနကံ ဟောတိ. ပါသာဒေါ အာယတစတုရဿပါသာဒေါ. ဟမ္မိယံ မုဏ္ဍစ္ဆဒနံ စန္ဒိကင်္ဂဏယုတ္တံ. ဂုဟာ ကေဝလာ ပဗ္ဗတဂုဟာ. လေဏံ ဒွါရဗဒ္ဓံ. ကူဋာဂါရံ ယော ကောစိ ကဏ္ဏိကာဗဒ္ဓပါသာဒေါ. အဋ္ဋော ဗဟလဘိတ္တိဂေဟံ. ယဿ ဂေါပါနသိယော အဂ္ဂဟေတွာ ဣဋ္ဌကာဟိ ဧဝ ဆဒနံ ဟောတိ. အဋ္ဋာလကာကာရေန ကရီယတီတိပိ ဝဒန္တိ. မာဠော ဝဋ္ဋာကာရေန ကတသေနာသနံ. ဥဒ္ဒဏ္ဍော ဧကော ပဋိဿယဝိသေသော. ယော ‘‘ဘဏ္ဍသာလာ၊ ဥဒေါသိတ’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ. ဥပဋ္ဌာနသာလာ သန္နိပတနဋ္ဌာနံ.

ကုစ္ဆိတရဇဘူတာယ ပါပိစ္ဆတာယ နိရတ္ထကံ ကာယဝစီဝိပ္ဖန္ဒနိဂ္ဂဏှနံ ကောရဇံ၊ တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ကောရဇိကော၊ ကောဟညေန သံယတကာယော၊ အတိဝိယ၊ အဘိဏှံ ဝါ ကောရဇိကော ကောရဇိကကောရဇိကော. အတိပရိသင်္ကိတောတိ ကေစိ. အတိဝိယ ကုဟော ကုဟကကုဟကော၊ သာတိသယဝိမှာပကောတိ အတ္ထော. အတိဝိယ လပေါ လပနကော လပကလပကော. မုခသမ္ဘာဝိကောတိ ကောရဇိကကောရဇိကာဒိဘာဝေန ပဝတ္တဝစနေဟိ အတ္တနော မုခမတ္တေန အညေဟိ သမ္ဘာဝိကော. သော ဧဝရူပေါ ဧဝရူပတာယ ဧဝ အတ္တာနံ ပရံ ဝိယ ကတွာ ‘‘အယံ သမဏော’’တိအာဒီနိ ကထေတိ. ဂမ္ဘီရန္တိအာဒိ တဿာ ကထာယ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မပဋိဗဒ္ဓတာယ ဝုတ္တံ.

သမ္ဘာဝနာဓိပ္ပါယကတေနာတိ ‘‘ကထံ နု ခေါ မံ ဇနော ‘အရိယော’တိ ဝါ ‘ဝိသေသလာဘီ’တိ ဝါ သမ္ဘာဝေယျာ’’တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန ကတေန. ဂမနံ သဏ္ဌပေတီတိ ဝိသေသလာဘီနံ ဂမနံ ဝိယ အတ္တနော ဂမနံ သက္ကစ္စံ ဌပေတိ၊ သတော သမ္ပဇာနောဝ ဂစ္ဆန္တော ဝိယ ဟောတိ. ပဏိဓာယာတိ ‘‘အရဟာတိ မံ ဇာနန္တူ’’တိ စိတ္တံ သဏ္ဌပေတွာ၊ ပတ္ထေတွာ ဝါ. သမာဟိတော ဝိယာတိ ဈာနသမာဓိနာ သမာဟိတော ဝိယ. အာပါထကဇ္ဈာယီတိ မနုဿာနံ အာပါထဋ္ဌာနေ သမာဓိသမာပန္နော ဝိယ နိသီဒန္တော အာပါထကေ ဇနဿ ပါကဋဋ္ဌာနေ ဈာယီ. ဣရိယာပထသင်္ခါတန္တိ ဣရိယာပထသဏ္ဌပနသင်္ခါတံ.

ပစ္စယပဋိသေဝနသင်္ခါတေနာတိ အယောနိသော ဥပ္ပါဒိတာနံ ပစ္စယာနံ ပဋိသေဝနန္တိ ဧဝံ ကထိတေန၊ တေန ဝါ ပစ္စယပဋိသေဝနေန သင်္ခါတဗ္ဗေန ကထိတဗ္ဗေန. အညံ ဝိယ ကတွာ အတ္တနော သမီပေ ဘဏနံ သာမန္တဇပ္ပိတံ. အာ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ ‘‘အဋ္ဌပနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကုဟနံ ကုဟော၊ တဿ အယနာ ပဝတ္တိ ကုဟာယနာ၊ ကုဟဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ အယနာ ဂတိ ကိရိယာ ကုဟာယနာ. ကုဟေတိ၊ ကုဟေန ဝါ ဣတောတိ ကုဟိတော၊ ကုဟကော.