၁၇. ပညာဘူမိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကထာဝဏ္ဏနာ

၅၇၀. ဣမိဿာ ပညာယာတိ ဣမိဿာ ယထာဓိဂတာယ ဝိပဿနာယ. ဘူမိဘူတေသူတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတေသု. ကာမဉ္စာယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒပဋိစ္စသမုပ္ပန္နသမညာ ပိတာပုတ္တသမညာ ဝိယ အပေက္ခာသိဒ္ဓါ၊ ဟေတုဖလဓမ္မေသု ပန ယထာက္ကမံ ဝဝတ္ထိတာဝါတိ ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ စေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝိဘဇ္ဇ ဝုတ္တံ. အာဒိသဒ္ဒေနာတိ ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဒိဘေဒါ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တအာဒိသဒ္ဒေန. အဝသေသာ ဟောန္တိ၊ သံဝဏ္ဏနာဝသေနာတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘တေသံ ဝဏ္ဏနာက္ကမော အနုပ္ပတ္တော’’တိ.

အဝိဇ္ဇာဒယော ဓမ္မာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ၊ န သမုပ္ပတ္တိမတ္တံ. သွာယမတ္ထော ဣမိနာ သုတ္တပဒေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိံ ဝတွာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ဇရာမရဏာဒယော ပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အနုလောမတော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဓမ္မာ ဒဿိတာ၊ ပဋိလောမတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ ဓမ္မာတိ? ယတော တေ ပစ္စယတော ဥပ္ပန္နာ၊ တဿ သမနန္တရဒဿနတ္ထံ.

န နိစ္စံ န သဿတန္တိ အနိစ္စံ. သမေစ္စ သမ္ဘူယ ပစ္စယေဟိ ကတန္တိ သင်္ခတံ. ပဋိစ္စ ပစ္စယာရဟံ ပစ္စယံ နိဿာယ သဟိတမေဝ ဥပ္ပန္နန္တိ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ. ခယနသဘာဝံ ခယဓမ္မံ. ဝယနသဘာဝံ ဝယဓမ္မံ. ဝိရဇ္ဇနသဘာဝံ ပလုဇ္ဇနသဘာဝံ ဝိရာဂဓမ္မံ. နိရုဇ္ဈနသဘာဝံ နိရောဓဓမ္မံ. သေသံ ယဒေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

၅၇၁. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု ယထာဝုတ္တေသု သုတ္တပဒေသု. သင်္ခေပေါတိ အတ္ထသင်္ခေပေါ.

ဇာတိပစ္စယာတိ ဇာတိသင်္ခါတာ ပစ္စယာ. ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနံ. ဌိတာဝ သာ ဓာတူတိ ယာယံ ဇရာမရဏဿ ဣဒပ္ပစ္စယတာ ‘‘ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ၊ ဧသာ ဓာတု ဧသ သဘာဝေါ. သာ တထာဂတာနံ ဥပ္ပါဒတော ပုဗ္ဗေ၊ ဥဒ္ဓဉ္စ အဝိညာယမာနော၊ မဇ္ဈေ စ ဝိညာယမာနော၊ န တထာဂတေဟိ ဥပ္ပါဒိတော၊ အထ ခေါ သမ္ဘဝန္တဿ ဇရာမရဏဿ သဗ္ဗကာလံ ဇာတိပစ္စယတော သမ္ဘဝေါတိ ဌိတာ ဧဝ. ကေဝလံ ပန သယမ္ဘူဉာဏေန အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနတော၊ ‘‘အယံ ဓမ္မော တထာဂတေန အဓိဂတော’’တိ ပဝေဒနတော စ တထာဂတော ‘‘ဓမ္မဿာမီ’’တိ ဝုစ္စတိ န အပုဗ္ဗဿ ဥပ္ပါဒနတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတာဝ သာ ဓာတူ’’တိ. သာ ဧဝ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဧတ္ထ ဝိပလ္လာသာဘာဝတော ဧဝံ အဝဗုဇ္ဈမာနဿ ဧတဿ သဘာဝဿ၊ ဟေတုနော ဝါ တထေဝ ဘာဝတော ဌိတတာတိ ဓမ္မဋ္ဌိတတာ. ဇာတိ ဝါ ဇရာမရဏဿ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိ ပဝတ္တအာယူဟနသံယောဂပလိဗောဓသမုဒယဟေတုပစ္စယဋ္ဌိတီတိ တဒုပ္ပါဒါဒိဘာဝေနဿာ ဌိတတာ ‘‘ဓမ္မဋ္ဌိတတာ’’တိ ဖလံ ပတိသာမတ္ထိယတော ဟေတုမေဝ ဝဒတိ.

အထ ဝါ ဓာရီယတိ ပစ္စယေဟီတိ ဓမ္မော၊ တိဋ္ဌတိ တတ္ထ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ ဖလန္တိ ဌိတိ၊ ဓမ္မဿ ဌိတိ ဓမ္မဋ္ဌိတိ. ဓမ္မောတိ ဝါ ကာရဏံ၊ ပစ္စယောတိ အတ္ထော. ဓမ္မဿ ဌိတိသဘာဝေါ၊ ဓမ္မတော စ အညော သဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဓမ္မဋ္ဌိတိ၊ ပစ္စယော. တေနာဟ ‘‘ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၄၅). ဓမ္မဋ္ဌိတိ ဧဝ ဓမ္မဋ္ဌိတတာ. သာ ဧဝ ဓာတု ‘‘ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဣမဿ သဘာဝဿ၊ ဟေတုနော ဝါ အညထတ္တာဘာဝတော ‘‘န ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဝိညာယမာနဿ တဗ္ဘာဝါဘာဝတော နိယာမတာ ဝဝတ္ထိတဘာဝေါတိ ဓမ္မနိယာမတာ. ဖလဿ ဝါ ဇရာမရဏဿ ဇာတိယာ သတိ သမ္ဘဝေါ ဓမ္မေ ဟေတုမှိ ဌိတတာတိ ဓမ္မဋ္ဌိတတာ. အသတိ အသမ္ဘဝေါ ဓမ္မေ နိယတတာတိ ဓမ္မနိယာမတာတိ ဧဝံ ဖလေန ဟေတုံ ဝိဘာဝေတိ. တံ ‘‘ဌိတာဝ သာ ဓာတူ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၂၀) ဝုတ္တံ ဣဒပ္ပစ္စယတံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ ပစ္စက္ခကရဏေန အဘိမုခံ ဗုဇ္ဈတိ ယာထာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ. အဘိသမေတီတိ တဿ ဝေဝစနံ. အာဒိတော ကထေန္တော အာစိက္ခတိ၊ ဥဒ္ဒိသတီတိ အတ္ထော. တမေဝ ဥဒ္ဒေသံ ပရိယောသာပေန္တော ဒေသေတိ. ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌမတ္ထံ နိဒ္ဒိသနဝသေန ပကာရေဟိ ဉာပေန္တာ ပညပေတိ. ပကာရေဟိယေဝ ပတိဋ္ဌပေန္တော ပဋ္ဌပေတိ. ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌမတ္ထံ ပဋိနိဒ္ဒိသနဝသေန ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ၊ ဝိဝဋဉှိ ဝိဘတ္တဉ္စ အတ္ထံ ဟေတုဓာရဏဒဿနေဟိ ပါကဋံ ကရောန္တော ဥတ္တာနီကရောတိ. ဥတ္တာနီကရောန္တော တထာပစ္စက္ခဘူတံ ကတွာ နိဂမနဝသေန ပဿထာတိ စာဟ.

၅၇၂. ပစ္စယလက္ခဏောတိ ပစ္စယဘာဝလက္ခဏော၊ ပစ္စယောတိ ဝါ လက္ခိတဗ္ဗော. ပဝတ္တိဒုက္ခဿ အနုဗန္ဓာပနကိစ္စတာယ ဒုက္ခာနုဗန္ဓနရသော. နိဗ္ဗာနဂါမိမဂ္ဂဿ ဥပ္ပထဘာဝတော ကုမ္မဂ္ဂပစ္စုပဋ္ဌာနော.

သော ပနာယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ. ယာဝတ္တကေဟိ ပစ္စယေဟိ ယံ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟံ၊ အဝိကလေဟေဝ တေဟိ တဿ ဥပ္ပတ္တိ၊ တဒညေန စ တဿ ပယောဇနံ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘အနူနာဓိကေဟေဝါ’’တိ. ယထာ တံ စက္ခုရူပါလောကမနသိကာရေဟိ စက္ခုဝိညာဏဿ၊ ဧတေန တံတံဖလနိပ္ဖါဒနေန တဿာ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယာ တပ္ပရတာ တထတာတိ ဒဿေတိ. သာမဂ္ဂိန္တိ သမောဓာနံ၊ သမဝါယန္တိ အတ္ထော. အသမ္ဘဝါဘာဝတောတိ အနုပ္ပဇ္ဇနဿ အဘာဝတော. ပစ္စယသာမဂ္ဂိယဉှိ သတိ အနုပ္ပဇ္ဇနေ တဿာ ဝိတထတာ သိယာ. အညဓမ္မပ္ပစ္စယေဟီတိ အညဿ ဖလဓမ္မဿ ပစ္စယေဟိ. အညဓမ္မာနုပ္ပတ္တိတောတိ တတော အညဿ ဖလဓမ္မဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. န ဟိ ကဒါစိ စက္ခုရူပါလောကမနသိကာရေဟိ သောတဝိညာဏဿ သမ္ဘဝေါ အတ္ထိ၊ ယဒိ သိယာ၊ တဿာ သာမဂ္ဂိယာ အညထတာ နာမ သိယာ၊ န စေတံ အတ္ထီတိ ‘‘အနညထတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပစ္စယတောတိ ပစ္စယဘာဝတော. ပစ္စယသမူဟတောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

၅၇၃. ဣဒပ္ပစ္စယာ ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာတိ တာ-သဒ္ဒေန ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ၊ န ကိဉ္စိ အတ္ထန္တရံ ယထာ ဒေဝေါ ဧဝ ဒေဝတာတိ. ဣဒပ္ပစ္စယာနံ ဝါ သမူဟော ဣဒပ္ပစ္စယတာတိ သမူဟတ္ထံ တာ-သဒ္ဒမာဟ ယထာ ‘‘ဇနာနံ သမူဟော ဇနတာ’’တိ. နနု စ ‘‘အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ ပုဋ္ဌေန သတာ၊ အာနန္ဒ၊ အတ္ထီတိဿ ဝစနီယံ. ကိံ ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ စေ ဝဒေယျ၊ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣစ္စဿ ဝစနီယ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၂.၉၆) ဇာတိသဒ္ဒပစ္စယသဒ္ဒသမာနာဓိကရဏေန ကိံ-သဒ္ဒေန ဣဒံသဒ္ဒဿ သမာနာဓိကရဏတာဒဿနတော ဣဒပ္ပစ္စယသဒ္ဒဿ ကမ္မဓာရယသမာသော ဒိဿတိ၊ န ဟေတ္ထ ‘‘ဣမဿ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ’’တိ ဇရာမရဏဿ၊ အညဿ ဝါ ပစ္စယတော ဇရာမရဏသမ္ဘဝပုစ္ဆာ သမ္ဘဝတိ ဝိဒိတဘာဝတော၊ အသမ္ဘဝတော စ၊ ဇရာမရဏဿ ပန ပစ္စယပုစ္ဆာ သမ္ဘဝတိ. ပစ္စယ-သဒ္ဒေန စ သမာနာဓိကရဏတာယ ဣဒံ-သဒ္ဒဿ ဣမသ္မာ ပစ္စယာတိ ပစ္စယပုစ္ဆာ ယုဇ္ဇတိ. သာ စ သမာနာဓိကရဏတာ ဗာဟိရတ္ထသမာသေပိ လဗ္ဘတိ. တတော စ အညပဒတ္ထဝစနိစ္ဆာဘာဝေ ကမ္မဓာရယသမာသော လဗ္ဘတိ.

သာမိဝစနသမာသေ ပန သမာနာဓိကရဏတာ နတ္ထီတိ န ကထဉ္စိ ကမ္မဓာရယသမာသသမ္ဘဝေါတိ? နယိဒမေဝံ ဝစနိစ္ဆန္တရဘာဝတော. ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဝစနိစ္ဆာ ဟေသာ ‘‘ဣဒပ္ပစ္စယတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ’’တိ ဧတ္ထ. ‘‘အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဧတ္ထ ပန ဇရာမရဏဿ ပစ္စယမတ္တပရိပုစ္ဆာ၊ တသ္မာ ယထာ ဣဒံ-သဒ္ဒဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဝိသေသနတာ၊ ပုစ္ဆိတဗ္ဗပစ္စယဝိသေသနတာ စ ဟောတိ၊ တထာ သမာသဝိကပ္ပေါ ဧတ္ထ၊ တတ္ထ စ ကာတဗ္ဗောတိ န သမာသန္တရဒဿနံ သာမိဝစနသမာသဗာဓကံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထာပိ ကမ္မဓာရယသမာသော န ဣစ္ဆိတောတိ? ဟေတုပ္ပဘဝါနံ ဟေတု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ ဣမဿတ္ထဿ ကမ္မဓာရယသမာသေ အသမ္ဘဝတော၊ ‘‘ဣမဿ အတ္တနော ပစ္စယာနုရူပဿ အနုရူပေါ ပစ္စယော ဣဒပ္ပစ္စယော’’တိ ဣမဿ စ အတ္ထဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. ယော ပနေတ္ထ ဣဒံ-သဒ္ဒေန ဂဟိတော အတ္ထော၊ သော ‘‘အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဧတ္ထ ဇရာမရဏဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတောတိ ဣဒံ-သဒ္ဒေါ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတော အဘဿိတွာ အညာသမ္ဘဝတော ပစ္စယေ အဝတိဋ္ဌတိ၊ တသ္မာ တတ္ထ ကမ္မဓာရယသမာသော. ဧတ္ထ ပန ဣဒံ-သဒ္ဒဿ တတော ပရိစ္စဇနကာရဏံ နတ္ထီတိ သာမိဝစနသမာသော ဧဝ. ဧဝမ္ပိ န ဣဒပ္ပစ္စယော ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယဘာဝေါ ဘဝိတုံ ယုတ္တောတိ ဣဒပ္ပစ္စယတာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒတာနုပပတ္တီတိ? နာယံ ဒေါသော အတ္ထန္တရာဘာဝတောတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော.

အထ ဝါ ပန ဟောတု ဣဒပ္ပစ္စယဘာဝေါ ဣဒပ္ပစ္စယတာတိ. ဘာဝေါတိ စေတ္ထ အဝိနာဘာဝိဖလံ ပတိ ဟေတုနော သတွံ. တထာ ဟိ ဣဒပ္ပစ္စယ-သဒ္ဒေါ ဇာတိအာဒီသု နိရုဠှော. တဉ္စ ဣဒပ္ပစ္စယသတွံ ဣဒပ္ပစ္စယတော အညံ နတ္ထိ. ယဒိ အညံ သိယာ၊ တံ အဝိဇ္ဇမာနံ သိယာ. န ဟိ သတာ အညံ ဝိဇ္ဇမာနံ ဟောတိ. အထ သတွံ သံ နာမ၊ ယဿ သတော ဘာဝေါ၊ တံ အသံ နာမ သိယာ. န ဟိ တံ သတွံ သဘာဝံ သတွတော အညတ္တာ၊ တသ္မာ သတော ဘာဝေါ သတွန္တိ နိဒ္ဒေသော န ယုဇ္ဇတိ. န စ သံ-သမ္ဗန္ဓေန အသံ သံ နာမ ဟောတိ၊ ပဂေဝ သံ-သမ္ဗန္ဓေန. အသတိ စ သဒိတိဂ္ဂဟဏံ ဝိပရီတဂ္ဂါဟောတိ န ဂဟဏတော သံသိဒ္ဓိ. သဒိသကပ္ပနာယဉ္စ မာဏဝကဿ သီဟဘာဝေါ ဝိယ န အသတော သံ-သဘာဝတာ. ယသ္မာ ပန ဣဒပ္ပစ္စယဘာဝေါ ယထာဝုတ္တံ သတွံ၊ န အသတွံ. နာပိ ယဿ တံ သတွံ၊ တဒသံ၊ တသ္မာ ဣဒပ္ပစ္စယဘာဝေါ ဣဒပ္ပစ္စယသရူပံ သဘာဝန္တရေဟိ ဝိနိဝတ္တဘာဝဒဿနတ္ထံ ဣမဿာယန္တိ ဝိသေသေတွာ ဣဒပ္ပစ္စယတာတိ ဝုတ္တန္တိ န ဣဒပ္ပစ္စယတာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဘာဝါသမ္ဘဝေါ.

ပဋိစ္စ သမုပ္ပဇ္ဇတိ ဧတသ္မာတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ တဿာပိ ဟေတုအတ္ထဘာဝတော ဇာတိအာဒိပဒါနံ ဧဝမေဝ ဟေတုဘာဝဝါစကတာယ ဟေတုပဓာနတာ ယောဇေတဗ္ဗာ ဟေတုပ္ပဘဝါနံ ဟေတု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ ကတွာ. တထာ ဟိ ‘‘ဒသဗလသမန္နာဂတော၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော စတူဟိ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ သမန္နာဂတော အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ၊ ပရိသာသု သီဟနာဒံ နဒတိ၊ ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတိ၊ ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ ယာဝ ‘ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတီ’’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၁-၂၂) အနေန သီဟနာဒသုတ္တေန ပကာသိတော ဧဝမတ္ထော. ‘‘ကိံ ဝါဒီ ပနာယသ္မတော သတ္ထာ ကိမက္ခာယီ’’တိ ပုဋ္ဌေန အာယသ္မတာ အဿဇိတ္ထေရေန –

‘‘ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ၊ တေသံ ဟေတုံ တထာဂတော အာဟ၊

တေသဉ္စ ယော နိရောဓော၊ ဧဝံဝါဒီ မဟာသမဏော’’တိ. (မဟာဝ. ၆၀၊ အပ. ထေရ ၁.၁.၂၈၆) –

ဝုတ္တော. တေန ဝိညာယတိ ဟေတုပ္ပဘဝါနံ ဟေတု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ. သေသမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

၅၇၄. ပဋိစ္စာတိ တံ တံ ကာရဏံ နိဿာယ. သမ္မာတိ အဝိပရီတံ အနိစ္စတော အနိစ္စဿ ဥပ္ပါဒေါတိ ကတွာ. နိစ္စတော ဟိ ကာရဏတော ဖလဿ ဥပ္ပါဒေါ ဝိပရီတော. တေနာဟ ‘‘တိတ္ထိယ။ပေ။ နိရပေက္ခော’’တိ. ‘‘ဥပ္ပါဒေါ ပညာယတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၃၈၊ အ. နိ. ၃.၄၇၊ ကထာ. ၂၁၄) ဧဝံ ဝုတ္တသင်္ခတလက္ခဏတော အညော ‘‘ပစ္စယတော ခဏတော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တပစ္စယလက္ခဏော ဧကော အာကာရော ဥပ္ပါဒေါတိ တေသံ အဓိပ္ပါယော. ယံ သန္ဓာယ တေ ‘‘ဇာတိအာဒီနံ ဟေတဝေါ ဇာတိအာဒယော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ၊ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏဝိနိမုတ္တဿ တာဒိသဿ ကဿစိ အဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တံ န ယုဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ. ဂမ္ဘီရနယာသမ္ဘဝတောတိ ဂမ္ဘီရာနံ နယာနဉ္စ အသမ္ဘဝတော. သဒ္ဒဘေဒတောတိ သဒ္ဒဝိနာသတော သဒ္ဒါယောဂတော. သုတ္တံ နတ္ထိ ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒိသုတ္တပဒေဟိ (သံ. နိ. ၂.၁၊ ၂၀) ဥပ္ပါဒမတ္တဿ အပ္ပကာသိတတ္တာ. အယမေဝ ဟိ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတော ဣဒါနိပိ ဒဿီယတိ. တံ ဥပ္ပါဒမတ္တံ. ဝိဟရာမိ တသ္မိံ ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓကာလေတိ အဓိပ္ပါယော. ဝိဟရာမီတိ ဝါ ကာလဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ၊ ဝိဟာသိန္တိ အတ္ထော. တတြာတိ တသ္မိံ ပဒေသဝိဟာရေ. ပစ္စယာကာရဒဿနေနာတိ ယေနာကာရေန ပစ္စယဓမ္မော ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ပစ္စယော ဟောတိ၊ သော ပစ္စယာကာရော ပစ္စယဘာဝေါ၊ တဿ ဒဿနေန. ဣဓ ပန ဝေဒနာနံ ပစ္စယဘာဝေါ အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိအာဒိ. ဝေဒနာနံယေဝ ဟိ ပစ္စယံ ပဿန္တေန ဝုတ္တဝိဟာရော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ ဧကဒေသမေဝ ပဿတော ဝိဟာရောတိ ကတွာ ပဒေသဝိဟာရော ဇာတော၊ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနမနသိကာရော ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓဝိဟာရော. တဉှိ နိပ္ပဒေသတော ပစ္စယာကာရဒဿနန္တိ ဧကေ. ပဒေသဝိဟာရသုတ္တဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ တဿ ဝေဒနာနံ ပစ္စယဓမ္မမနသိကာရဝိဘာဝနတော.

လောကော သမုဒေတိ ဧတသ္မာတိ လောကသမုဒယော၊ အဝိဇ္ဇာဒိကော ပစ္စယဂဏော၊ န လောကသမုဒယမတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အနုလောမပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ’’တိ. နတ္ထိတာတိ သဗ္ဗသော အဘာဝေါ၊ နရနွယဝိနာသော ဥစ္ဆေဒေါတိ အတ္ထော. နတ္ထိတာသဟစရဏတော ပန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ နတ္ထိတာတိ အဓိပ္ပေတာ. ပစ္စယာနုပရမော ပစ္စယာနံ အဝိစ္ဆေဒေါ. ယထာ ဟိ အတီတဟေတုပဉ္စကသန္နိဿယေန ဧတရဟိဖလပဉ္စကံ ဝိယ ဟေတုပဉ္စကမ္ပိ ဟောတိ၊ ဧဝံ ဧတရဟိဟေတုပဉ္စကသန္နိဿယေန အာယတိံဖလပဉ္စကမ္ပိ ဘဝိဿတိ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စယာနုပရမေ ဖလာနုပရမတော’’တိ.

တံ ဂမ္ဘီရတ္တံ ဥပ္ပါဒမတ္တေ နတ္ထိ အသဘာဝဓမ္မတ္တာ. ဧကတ္တနယာဒယော နယာ သဘာဝဓမ္မေသု လဗ္ဘမာနတော ဥပ္ပါဒမတ္တေ ကထဉ္စိပိ န လဗ္ဘေယျုန္တိ အာဟ ‘‘နယစတုက္ကံ ဥပ္ပါဒမတ္တေ နတ္ထီ’’တိ.

၅၇၅. သမာနေ ကတ္တရီတိ ဧကသ္မိံယေဝ ကတ္တရိ ဥပ္ပဇ္ဇနကိရိယာယ ယော ကတ္တာ၊ တသ္မိံယေဝ ပစ္စယနကိရိယာယ စ ကတ္တုဘူတေတိ အတ္ထော. ယထာ ‘‘နှတွာ ဘုဉ္ဇတိ၊ ဘုတွာ သယတီ’’တိ. ‘‘ပုဗ္ဗကာလေ’’တိ ဣဒဉ္စ တွာသဒ္ဒန္တာနံ ပဒါနံ ယေဘုယျေန ပုရိမကာလကိရိယာယ ဒီပနတော ဝုတ္တံ၊ န ဣဓ ပဋိစ္စသဒ္ဒဿ ပုရိမကာလတ္ထတ္တာ. ဧဝဉှိ ‘‘စက္ခုံ ပဋိစ္စာ’’တိ နိဒဿနဝစနံ နိဒဿိတဗ္ဗေန သံသန္ဒေယျ. အထ ဝါ ကာမဉ္စေတ္ထ ဥဘိန္နံ ကိရိယာနံ သမကာလတာ ဥပ္ပဇ္ဇနကိရိယာယ ပုဗ္ဗေ ပစ္စယနကိရိယာယ အသမ္ဘဝတော၊ တထာပိ ဖလကိရိယာယ ဟေတုကိရိယာ ပုရိမကာလော ဝိယ ဝေါဟရိတုံ ယုတ္တာ. ဧဝမေတ္ထ ဟေတုဖလဝဝတ္ထာနံ သုပါကဋံ ဟောတီတိ ဥပစာရသိဒ္ဓံ ပုရိမကာလံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗကာလေ’’တိ. အတ္ထသိဒ္ဓိကရောတိ ဝါကျတ္ထပဋိဝိညတ္တိကရော. ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ ဟိ ဧတ္ထ ဝါကျတ္ထာဝဗောဓော ဣဓ အတ္ထသိဒ္ဓီတိ အဓိပ္ပေတော. ပယုဇ္ဇမာနော ပဋိစ္စသဒ္ဒေါ ဥပ္ပါဒသဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနဿ သမာနဿ ‘‘ကတ္တု အဘာဝတော’’တိ ပဒံ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၄၀၀၊ ၃.၄၂၁၊ ၄၂၅-၄၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၄၃-၄၄၊ ၂.၄.၆၀၊ ကထာ. ၄၆၅) ပစ္စယနကိရိယာယ၊ ဥပ္ပဇ္ဇနကိရိယာယ စ ဝိညာဏမေဝ ကတ္တာတိ သမာနကတ္တုကတာ လဗ္ဘတိ.

‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ’’တိ ဧတ္ထ ပန ဥပ္ပါဒသဒ္ဒဿ ဘာဝသာဓနတာယ ကိရိယာဝ ဝုတ္တာတိ သမာနကတ္တုလက္ခဏော သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ န သမ္ဘဝတီတိ. တေနာဟ ‘‘သဒ္ဒဘေဒံ ဂစ္ဆတီ’’တိ၊ အပသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. န စေတ္ထ ပရာဝရယောဂေါ (ပါဏိနီ ၃.၄.၂၀) ‘‘အပ္ပတွာ နဒိံ ပဗ္ဗတော၊ အတိက္ကမ္မ ပဗ္ဗတံ နဒီ’’တိအာဒီသု ဝိယ၊ နာပိ လက္ခဏဟေတုအာဒိပယောဂေါ ‘‘သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတိ၊ ဃတံ ပိဝိတွာ ဗလံ ဇာယတေ၊ ‘ဓ’န္တိ ကတွာ ဒဏ္ဍော ပတိတော’’တိအာဒီသု ဝိယ. နေဝေတ္ထ သဒ္ဒဘေဒေါ. န ဟိ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ သဗ္ဗညေယျံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ဌိတာနံ မဟေသီနံ ဝစနေ အက္ခရစိန္တကာနံ ဝိပ္ပလာပေါ အဝသရံ လဘတိ. လဘတု၊ ဝါကျတ္ထေန သဒ္ဒသိဒ္ဓိတော ‘‘နှတွာ ဂမနံ၊ ဘုတွာ သယန’’န္တိအာဒီသု ဝိယာတိ. ဧဝမ္ပိ န စ ကိဉ္စိ အတ္ထံ သာဓေတိ. ယဒိပိ ပစ္စေကံ ပဒတ္ထော လဗ္ဘတိ၊ ဝါကျတ္ထော ပန န ယုဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ဒသဒါဠိမာဒိဝါကျာနိ ဝိယ အသမ္ဗန္ဓတ္ထတာယ နိရတ္ထကံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော.

နာမပဒေ ဝုတ္တေ အပ္ပယုတ္တာနိပိ ‘‘အတ္ထိ၊ ဟောတိ၊ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝရူပါနိ ကိရိယာပဒါနိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗာနီတိ ဉာယံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဟောတိသဒ္ဒေန သဒ္ဓိံ ယောဇယိဿာမာ’’တိ. ဣမေသူတိ ယထာဝုတ္တေသု ဒေသနာပဋိညာပုစ္ဆာနိဂမနဝသေန ဝုတ္တေသု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒပဒေသု. နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ၊ အညေသုပိ ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒမေဝ သာဓုကံ ယောနိသော မနသိ ကာရောတိ. ယဒိဒံ ဣဒပ္ပစ္စယတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ (ဒီ. နိ. ၂.၆၇၊ မ. နိ. ၂.၃၃၇၊ သ. နိ. ၁.၁၇၂၊ မဟာဝ. ၇). ဂမ္ဘီရော စာယံ၊ အာနန္ဒ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၉၅၊ သံ. နိ. ၂.၆၀) ဧဝမာဒီသုပိ ဧကေနပိ သဒ္ဓိံ ဟောတိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဗန္ဓံ န ဂစ္ဆတိ. ယောဂံ န ဂစ္ဆတိ တထာ သမ္ဗန္ဓဝသေန အဝုတ္တတ္တာ. ‘‘န စ ဥပ္ပါဒေါ ဟောတီ’’တိ ဣဒံ အသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဥပ္ပါဒဿ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏာယောဂံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ဝိနာသဿ ဝိနာသော နတ္ထိ၊ ဧဝံ ဥပ္ပါဒဿ ဝိနာသော ဝိယ ဥပ္ပါဒေါပိ နတ္ထိ. ယဒိ သိယာ၊ ယေန ဥပ္ပါဒေန ဥပ္ပါဒေါ ဥပ္ပါဒဝါ၊ သောပိ ဥပ္ပါဒဝါတိ အနဝဋ္ဌာနမေဝ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. တေနာဟ ‘‘သစေ ဟေယျာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဧဝံ၊ ကထံ သမုဒယော ဟောတီတိ? နာယံ ဒေါသော နိဗ္ဗတ္တိယာ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧဝံ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ပါတုဘာဝေါ သမ္ဘဝတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော၊ ဣဓ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဟောတီတိ တဿ အတ္ထိဘာဝစောဒနာတိ ကတွာ ဟောတိ၊ ဇာယတီတိ နိဗ္ဗတ္တိစောဒနာ ကတာ သိယာတိ အဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ ‘‘န ဥပ္ပါဒေါ ဟောတီ’’တိ.

၅၇၆. ဣမေသံ သင်္ခါရာဒီနံ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ၊ အဝိဇ္ဇာဒယော၊ တေသံ ဘာဝေါ ဣဒပ္ပစ္စယတာ. ကော ပန သော ဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဘာဝေါ စ နာမာ’’တိအာဒိ. တဿတ္ထော – ယေနာကာရေန အဝိဇ္ဇာဒယော သင်္ခါရာဒိပါတုဘာဝဟေတူ ဟောန္တိ၊ တသ္မိံ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသေ ဝိကာရေ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ အယံ သမညာတိ. တေသံ ဝါဒီနံ တံ မညနံ. ဟေတုဝစနတောတိ ဟေတုဘာဝဝစနတော.

၅၇၇. ဧတ္ထာတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒပဒေ. သမုပ္ပါဒပဓာနဝစနဝိညေယျော သသတ္တိကော ဟေတု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ အဝိပရီတံ အတ္ထံ အဇာနန္တာနံ အညတ္ထ သမုပ္ပါဒသဒ္ဒဿ ဘာဝသာဓနဿ ဒဿနတော တထာ ဣဓာပိ ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယာယ ဥပ္ပါဒေါယေဝါယံ ဝုတ္တော၊ န ဟေတူတိ ယာ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သာ ဣမဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒပဒဿ ဧဝံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန အတ္ထံ ဂဟေတွာ ဝူပသမေတဗ္ဗာ ဝိနောဒေတဗ္ဗာ.

ဒွေဓာတိ ဂါထာယ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယသ္မာ အတ္တနော ပစ္စယဝသေန ပဝတ္တော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မသမူဟော ပစ္စေတဗ္ဗတော ပဋိစ္စော စ သော သဟ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သမုပ္ပါဒေါ စ၊ ပဋိစ္စ ဝါ ကာရဏသာမဂ္ဂိံ အပစ္စက္ခာယ သဟ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဧဝါတိ စ ဧဝံ ဒွေဓာ ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ တသ္မာ တဿ ပစ္စယဓမ္မောပိ ဖလူပစာရေန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တောတိ.

ပစ္စယတာယာတိ ပစ္စယသမူဟတော. ပဝတ္တောတိ နိဗ္ဗတ္တော. ဓမ္မသမူဟောတိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မပုဉ္ဇော. ပတီယမာနောတိ ဉာဏဂတိယာ အဘိမုခံ ဥပေယမာနော၊ အဘိသမိယမာနောတိ အတ္ထော. ဟိတာယ သုခါယ စာတိ လောကုတ္တရဟိတာယ၊ လောကုတ္တရသုခါယ စ. သဟ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧကေကဿ ကဒါစိပိ ဥပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော. သမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဟေတုတော၊ ဝိသမဟေတုတော စ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. သဟ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧကဇ္ဈံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အန္တမသော အဋ္ဌန္နံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. န ပစ္စက္ခာယာတိ အပဋိက္ခိပိတွာ၊ အတ္တနော ပစ္စယဘူတဓမ္မသမုဒါယေန ကေနစိ န ဝိနာတိ အတ္ထော. တဿာတိ ယွာယံ ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ’’တိ ဝုတ္တော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မသမူဟော၊ တဿ အယံ အဝိဇ္ဇာဒိကော ဟေတုသမူဟော. ‘‘တပ္ပစ္စယတ္တာ’’တိ ဧတေန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒပစ္စယေ ပဋိစ္စ သမုပ္ပါဒသမညာတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာ လောကေ’’တိအာဒိ. ယထာ ဟိ လောကေ ‘‘ပိတ္တံ မထိတံ၊ သူရာ ဒဓိ၊ တိပုသံ ဇရော၊ သေမှော ဂုဠော၊ အာယု ဃတ’’န္တိ စ ပစ္စယော ဖလဝေါဟာရေန ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဖလူပစာရေန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၅၇၈. ပဋိစ္စ-သဒ္ဒေ ပဋိ-သဒ္ဒေါ အဘိမုခတ္ထော၊ ဣစ္စ-သဒ္ဒေါ ဂမ္မတ္ထောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပဋိမုခမိတော’’တိ. ကဿ ပန ပဋိမုခံ၊ ကေန ဝါ ဣတော၊ ကော ဝါ ဣတောတိ စောဒနတ္တယေ ပစ္ဆိမံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ‘‘ဟေတုသမူဟော’’တိ အာဟ. တသ္မိဉှိ ဝိဿဋ္ဌေ ဟေတုသမူဟော နာမ ပစ္စယသာမဂ္ဂီတိ တတ္ထ အညမညဿ ပဋိမုခံ၊ အညမညေနေဝ စ ဣတောတိ ဝိဿဋ္ဌောဝါယမတ္ထော ဟောတီတိ. သဟိတေတိ သမုဒိတေ အဝိနိဗ္ဘုတ္တေ. သောတိ ဟေတုသမူဟော. သမုပ္ပါဒေါ ဣတိ ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ.

ပါတုဘာဝါယာတိ ဥပ္ပါဒါယ. ကာမံ ပါဠိယံ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၊ ဥဒါ. ၁၊ မဟာဝ. ၁၊ နေတ္တိ. ၂၄၊ ဝိဘ. ၂၂၅) အဝိဇ္ဇာဝ ပစ္စယဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ တထာပိ န အဝိဇ္ဇာ ဧကာဝ ပစ္စယော ဟောတိ၊ အထ ခေါ သဟဇာတဓမ္မဝတ္ထုအာရမ္မဏာဒယော၊ ယောနိသောမနသိကာရာဒယော၊ တဏှုပါဒါနာဒယော စ ဓမ္မာ ယထာရဟံ သင်္ခါရုပ္ပါဒနေ အဝိဇ္ဇာယ သဟကာရီကာရဏံ ဟောန္တိယေဝ. ဧဝံ သင်္ခါရာဒယောပိ ဝိညာဏာဒီနန္တိ အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇာဒိဧကေကဟေတုသီသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟေတုသမူဟော’’တိ. သာဓာရဏဖလနိပ္ဖါဒကဋ္ဌေနာတိ တံသမူဟပရိယာပန္နာနံ ဟေတုဓမ္မာနံ သာဓာရဏဿ ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တကဘာဝေန. အဝေကလ္လဋ္ဌေနာတိ အနူနဘာဝေန. တသ္မိဉှိ ဟေတုသမူဟေ ဧကစ္စာသာဓာရဏဉ္စေတံ ဖလံ၊ ဧကစ္စေဟေဝ စ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗံ သိယာ၊ သဗ္ဗေသံ တေသံ ပစ္စယဓမ္မာနံ အညမညာပေက္ခာ နတ္ထီတိ ပဋိမုခဂမနာဘာဝတော ပဋိစ္စတ္ထော န ပရိပူရေယျာတိ. သာမဂ္ဂိအင်္ဂါနန္တိ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယာ အင်္ဂဘူတာနံ၊ သမူဟီနန္တိ အတ္ထော. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ. ဖလဓမ္မာနံ သဟိတတာ နာမ ဝိသုံ အဘာဝေါ၊ န ဟေတုဓမ္မာနံ ဝိယ အညမညာပေက္ခာတိ အာဟ ‘‘အညမညံ အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တိဓမ္မေ’’တိ အဝိနိဗ္ဘောဂဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ရူပဓမ္မာနမ္ပိ သင်္ဂဏှနတ္ထံ. အညထာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေတိ ဝုစ္စေယျ.

၅၇၉. ပစ္စယတာတိ အယံ အဝိဇ္ဇာဒိကော ပစ္စယသမူဟော. အညောညန္တိ အညမညံ. ပဋိစ္စာတိ နိဿာယ သဟကာရီကာရဏံ လဒ္ဓါ. သမန္တိ အဝိသမံ အဝေကလ္လေန. သဟာတိ ဧကဇ္ဈံ. ဓမ္မေတိ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေ. ယသ္မာ ဥပ္ပါဒေတိ၊ တတောပိ တသ္မာပိ. ဧဝံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ မုနိနာ ဘဂဝတာ ဘာသိတာတိ ယောဇနာ. န အပဋိစ္စ ပဋိစ္စေဝါတိ အဝဓာရဏတ္ထံ ဒဿေန္တော ဂါထာယံ ဧဝ-ကာရော လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဒဿေတိ.

ဧကေကဒေသန္တိ ဖလသမုဒါယဿ ဧကဒေသေကဒေသံ၊ ဘာဂသောတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗာပရဘာဝေနာတိ ပဋိပါဋိယာ. သဗ္ဗမေတံ ရူပါရူပကလာပုပ္ပါဒနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္ထာနုသာရဝေါဟာရကုသလေနာတိ ပရမတ္ထဓမ္မာနုဂတဝေါဟာရနိပုဏေန.

၅၈၀. ပုရိမေန ပဒေနာတိ ယောဇနာ. သဿတာဒီနန္တိ သဿတဘာဝါဒီနံ၊ သဿတဝါဒါဒီနံ ဝါ. သဿတသဟစရိတာ ဟိ ဝါဒါပိ သဿတာဒယောတိ ဝုစ္စန္တိ ယထာ ‘‘ဒုက္ခဒေသနာ ဒုက္ခ’’န္တိ. ဥစ္ဆေဒါဒီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဝိဃာတော ဝိနာသော၊ ပဟာနန္တိ အတ္ထော. ဉာယောတိ အန္တဒွယဝိရဟိတာ မဇ္ဈိမာ ပဋိပတ္တိ.

ပဝတ္တိဓမ္မာနန္တိ ပဝတ္တိဘူတာနံ ဓမ္မာနံ၊ ကိလေသဝဋ္ဋာဒီနန္တိ အတ္ထော. ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တော (ဒီ. နိ. ၁.၃၁) သဿတဝါဒေါ. ‘‘နတ္ထိ ဟေတု၊ နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တော (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈၊ မ. နိ. ၂.၁၀၁၊ ၂၂၇၊ သံ. နိ. ၃.၂၁၂) အဟေတုဝါဒေါ. ပကတိ အဏုကာလာဒိဝသေန လောကော ပဝတ္တတီတိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဝိသမဟေတုဝါဒေါ. ဣဿရပုရိသပဇာပတိဝါဒါ ဝသဝတ္တိဝါဒါ. အဟေတုဝါဒဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ သဘာဝနိယတိ ယဒိစ္ဆာဝါဒါနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေစိ ပန ‘‘စက္ခု ဧဝ စက္ခုဿ ကာရဏ’’န္တိ ဧဝမာဒိကော ဝိသမဟေတုဝါဒေါ. ဣဿရာဒိဝါဒေါ အဟေတုဝါဒန္တောဂဓော. သဘာဝေနေဝ ဓမ္မာ ပဝတ္တန္တီတိ ဝါဒေါ ‘‘ဝသဝတ္တိဝါဒေါ’’တိ ဝဒန္တိ. ကိံ ဟိ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယာ ပယောဇနန္တိ အဓိပ္ပါယော. သမုပ္ပါဒပဒေန ပရိဒီပိတော ဟောတီတိ ယောဇနာ. ပရိဒီပနဿ ပန အဝိပရီတကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ပစ္စယသာမဂ္ဂိယံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိဟတာတိ အဗ္ဘာဟတာ. ‘‘ပုရိမပုရိမပစ္စယဝသေနာ’’တိ ဣမိနာ အဝိစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တမာနံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနိဝတ္တကံ ဟေတုဖလပဗန္ဓံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ကုတော ဥစ္ဆေဒေါ’’တိ. ဥစ္ဆေဒါဘာဝကထနေနေဝ စေတ္ထ ဥစ္ဆေဒဝါဒဿာပိ အဘာဝံ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

တဿာ တဿာ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဟေတုပစ္စယသမဝါယေ. သန္တတိံ အဝိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ဟေတုဖလပဗန္ဓသင်္ခါတဿ သန္တာနဿ အဝိစ္ဆိန္ဒနေန. တေသံ တေသံ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ သမ္ဘဝတော ဥပ္ပဇ္ဇနတော သဿတုစ္ဆေဒသင်္ခါတံ အန္တဒွယံ အနုပဂ္ဂမ္မ ယထာသကံ ပစ္စယေဟိ အနုရူပဖလုပ္ပတ္တိ ဣဓ မဇ္ဈိမပဋိပဒါတိ အဓိပ္ပေတာ. ကမ္မဝဋ္ဋဿ၊ ဝိပါကဝဋ္ဋဿ စ ဘိန္နသဘာဝတ္တာ၊ ဘိန္နကာလတ္တာ စ သော ကရောတိ သော ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝါဒပ္ပဟာနံ. ကုသလာကုသလက္ခန္ဓပ္ပဝတ္တိယဉှိ ကာရကဝေါဟာရော၊ ဝိပါကက္ခန္ဓပဝတ္တိယံ ဝေဒကဝေါဟာရောတိ. ယသ္မိံ သန္တာနေ ကမ္မံ နိဗ္ဗတ္တံ၊ တတ္ထေဝ တဿ ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တနတော အညော ကရောတိ အညော ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝါဒပ္ပဟာနံ. န ဟိ ကတဿ ဝိနာသော၊ အကတဿ ဝါ အဗ္ဘာဂမော အတ္ထိ. ‘‘ဣတ္ထီ၊ ပုရိသာ’’တိ ဝေါဟာရေန ဇနပဒနိရုတ္တိ. တတ္ထ ယသ္မာ ပဏ္ဍိတာပိ လောကေ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓေ အာနေတု၊ နာမရူပံ အာဂစ္ဆတူ’’တိ အဝတွာ ဣတ္ထီ၊ ပုရိသောတွေဝ ဝေါဟရန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘ဣတ္ထီ ဧဝါယံ၊ ပုရိသော ဧဝါယန္တိ အပရိညာတဝတ္ထုကာနံ ဟောတိ အဘိနိဝေသော. ဝိဒ္ဒသုနော ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒံ ဇာနန္တဿ တထာ တထာ ပဝတ္တမာနေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပညတ္တိမတ္တတော တတ္ထ ပရမတ္ထတော န အဘိနိဝေသောတိ အာဟ ‘‘ဇနပဒနိရုတ္တိယာ အနဘိနိဝေသော’’တိ. သမညာယာတိ လောကသမညာယ. အနတိဓာဝနန္တိ အနတိက္ကမနံ. ‘‘သတ္တော’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ ‘‘ကော ဧတ္ထ သတ္တော၊ ကိံ ရူပံ၊ ဥဒါဟု ဝေဒနာဒယော’’တိ ဝိဘာဂံ အကတွာ လောကသမညာဝသေနေဝ လောကိယေဟိ ဝိယ လောကိယော အတ္ထော သမညံ အဝိလင်္ဃန္တေန ဝေါဟရိတဗ္ဗော.

အပရော နယော – ပစ္စေတုမရဟတီတိ ပဋိစ္စော. ယော ဟိ နံ ပစ္စေတိ အဘိသမေတိ၊ တဿ အစ္စန္တမေဝ ဒုက္ခဝူပသမာယ သံဝတ္တတိ. သမ္မာ၊ သဟ စ ဥပ္ပါဒေတီတိ သမုပ္ပါဒေါ. ပစ္စယဓမ္မော ဟိ အတ္တနော ဖလံ ဥပ္ပါဒေန္တော သမ္ပုဏ္ဏမေဝ ဥပ္ပါဒေတိ၊ န ဝိကလံ. ယေ စ ဓမ္မေ ဥပ္ပါဒေတိ၊ တေ သဗ္ဗေ သဟေဝ ဥပ္ပါဒေတိ၊ န ဧကေကံ. ဣတိ ပဋိစ္စော စ သော သမုပ္ပါဒေါ စာတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ. အထ ဝါ ပဋိစ္စ ပဋိမုခံ ဣတွာ ကာရဏသာမဂ္ဂိံ အပ္ပဋိက္ခိပိတွာ သဟိတေ ဥပ္ပါဒေတီတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ. ပဋိမုခဂမနဉ္စ ပစ္စယဿ ကာရဏသာမဂ္ဂိယာ အင်္ဂဘာဝေန ဖလဿ ဥပ္ပါဒနမေဝ. အပ္ပဋိက္ခိပိတွာတိ စ န ဝိနာ တာယ ကာရဏသာမဂ္ဂိယာ၊ အင်္ဂဘာဝံ အဂန္တွာ သယမေဝ န ဥပ္ပါဒေတီတိ အတ္ထော. ဧတေန ကာရဏဗဟုတာ ဒဿိတာ၊ ‘‘သဟိတေ’’တိ ဣမိနာ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဗဟုတာ. ဥဘယေနာပိ ‘‘ဧကံ န ဧကတော’’တိအာဒိနာ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၁၇) ပရတော ဝုစ္စမာနော သာသနနယော ဒီပိတော ဟောတိ.

အထ ဝါ ပဋိစ္စ ပစ္စေတဗ္ဗံ ပစ္စယံ ပဋိဂန္တွာ န ဝိနာ တေန သမ္ဗန္ဓဿ ဥပ္ပါဒေါ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁). ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ စေတ္ထ သမုပ္ပါဒပ္ပဓာနဝစနဝိညေယျော သသတ္တိကော ဟေတူတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ‘‘ပဋိစ္စာ’’တိ ဝုတ္တေ ကိံ ပဋိစ္စာတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ပစ္စေတဗ္ဗ’’န္တိ. သော စ ပစ္စယဓမ္မောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စယ’’န္တိ. ဣဒါနိ ပဋိစ္စသဒ္ဒဿ အတ္ထမာဟ ‘‘ပဋိဂန္တွာ’’တိ. ကာရဏဿ သဘာဝေန တပ္ပဋိလာဘဂတိယာ ပတွာ. ကထံ န ဝိနာ တေန? သတိ ဧဝ တသ္မိံ၊ တဿ စ ဖလဿ ဥပ္ပါဒတော ဧဝ၊ န အညထာ. အသတိ၊ နိရောဓတော စာတိ အယံ ပစ္စယဋ္ဌိတိ ပဋိစ္စသဒ္ဒဿ အတ္ထော. တေနာယံ ပဋိစ္စသဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဣမဿုပ္ပါဒေါ’’တိ ဧတေ သဒ္ဒါ ဘုမ္မနိဿက္ကဝစနဇောတနီယေန ဣဒံ-သဒ္ဒဝစနီယဿ ဟေတုမတော ဟေတုအာယတ္တဘာဝေန ဘာဝုပ္ပါဒုတ္တရကိရိယာပေက္ခေန ယာယဿ တဒါယတ္တတာ၊ တာယ သမတ္ထတာယ ဟေတုံ ဝဒန္တိ၊ ဧဝံ ဂန္တွာ-သဒ္ဒန္တရဝစနီယေန တံဝိညေယျဿေဝ ပစ္စယနကိရိယာကတ္တုဟေတုမတော ဟေတုပစ္စယနေန ဟေတုအာယတ္တဘာဝေန သမုပ္ပါဒုတ္တရကိရိယာပေက္ခေန ယာယဿ တဒါယတ္တတာ၊ တာယ သမတ္ထတာယ ဟေတုမာဟ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အဝိဇ္ဇာ ပဋိစ္စ၊ သင်္ခါရာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၄၆) သင်္ခါရပိဋကေ ဝုတ္တံ. သမတ္ထတာ စေတ္ထ နိဒါနာဒိဘာဝေါ. သော စ တဒဝိနာဘာဝိဖလံ ပတိ သတွမေဝ. သမ္ဗန္ဓဿာတိ စ သံယောဇနာနုရူပတာဝသေန ဇာတိအာဒိနာ သမ္ဗန္ဓဿ ဇရာမရဏာဒိပစ္စယုပ္ပန္နဿ. ဥပ္ပါဒေါတိ ဥပ္ပဇ္ဇနံ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ပဋိစ္စသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ၊ နနု သမာနကတ္တုကာနံ ပုဗ္ဗကာလေ ဤဒိသော သဒ္ဒပ္ပယောဂေါတိ? ‘‘ဘုတွာ ဂစ္ဆတိ၊ ကသိတွာ ဝပတီ’’တိအာဒီသု သစ္စမေတံ၊ တံ ပန ယေဘုယျဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သမာနာပရကာလေ၊ အသမာနကတ္တုကေ စ ဒဿနတော. သမာနကာလေ တာဝ –

‘‘အန္ဓကာရံ နိဟန္တွာန၊ ဥဒိတာယံ ဒိဝါကရော၊

ဝဏ္ဏပညာဝဘာသေဟိ၊ ဩဘာသေတွာ သမုဂ္ဂတော’’တိ. –

ဥဒါဟရဏံ. ကေစိ ပန ‘‘မုခံ ဗျာဒါယ သယတိ၊ အက္ခီနိ ပရိဝတ္တေတွာ ပဿတီ’’တိ ဥဒါဟရန္တိ. အပရေ ‘‘နိသဇ္ဇ အဓီတေ၊ ဌတွာ ကထေတီ’’တိ.

တတ္ထ ဗျာဒါနပရိဝတ္တနုတ္တရကာလဘာဝိသယနဒဿနကိရိယာပေက္ခာ ပုဗ္ဗုတ္တရကာလတာ အတ္ထိ၊ သာ စ ဘေဒါနုပလက္ခဏာ ကေဟိစိ န လက္ခီယတိ. ‘‘နိသဇ္ဇ အဓီတေ၊ ဌတွာ ကထေတီ’’တိ စ သမာနကာလတာယပိ အဇ္ဈေနကထနေဟိ ပုဗ္ဗေပိ နိသဇ္ဇဋ္ဌာနာနိ ဟောန္တီတိ သက္ကာ ပုဗ္ဗုတ္တရကာလတာ သမ္ဘာဝေတုံ၊ တသ္မာ ပုရိမာနိယေဝ ဥဒါဟရဏာနိ ယုတ္တာနိ. ဥဒယသမကာလမေဝ ဟိ တန္နိဝတ္တနိယနိဝတ္တနန္တိ. အပရကာလေ ‘‘ဒွါရမာဝရိတွာ ပဝိသတိ၊ အာဝရိတွာ နိက္ခမတီ’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘ဍက္ကစ္စ ပတိတော ဒဏ္ဍော’’တိ ဥဒါဟရန္တိ. အဘိဃာတဘူတသဟဇာတာယ ပန အဘိဃာတဇသဒ္ဒဿ သမာနကာလတာ ဧတ္ထ လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ ဣဓာပိ ပုရိမာနိယေဝ ဥဒါဟရဏာနိ ယုတ္တာနိ. ပုရိမတာဝစနိစ္ဆာဝသေနေဝ ပန လက္ခဏဟေတုကိရိယာနံ လက္ခဏဟေတုဘာဝဝစနိစ္ဆာတိ လက္ခဏဘာဝတော ပုရိမကာလော ဣစ္စေဝ ‘‘နိဟန္တွာနာ’’တိ သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဣစ္ဆိတာ၊ ဧဝဉ္စ ပစ္စယနကိရိယာ သမုပ္ပဇ္ဇနကိရိယာယ ပုရိမိကာဝါတိ ပဋိစ္စ-သဒ္ဒသိဒ္ဓိ. တတ္ထ ယုတ္တံ ပစ္စက္ခတော ကတ္တုဒဿနတော. ဣဓ ပန တဒဘာဝတော န ယုတ္တန္တိ စေ? နာယံ ဒေါသော. ဣဓာပိ အနုမာနတော သိဒ္ဓေါ. ဇရာမရဏာဒိကော ကတ္တာ အတ္ထေဝ ‘‘ဉတွာ ကိရိယတော ဝယ’’န္တိ ဧဝမာဒိပယောဂဒဿနတော အဝဿံ အနုမိယမာနေန ကတ္တုနာ ဤဒိသော သဒ္ဒပယောဂေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. အသမာနေ ပန ကတ္တရိ ‘‘ပိသာစံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတိ၊ ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၁၊ ၂.၁၈၂၊ ပု. ပ. ၂၀၄) ဧဝမာဒိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ စ တတ္ထ ပိသာစဒဿနာဒိပုရိသဗျာပါရော၊ ဧဝမိဓာပိ ပစ္စယနံ ပစ္စယဗျာပါရော အတ္တနော ဖလုပ္ပါဒနံ၊ တဉ္စ သတွံ သမုပ္ပါဒေါဝါတိ ‘‘ပစ္စယေ သတိ၊ ပစ္စယဿ ဥပ္ပါဒါ’’တိ ပစ္စယနဿ သမုပ္ပါဒဟေတုတာယ ဂမကော သမာနဿ ကတ္တု အဘာဝေပိ ပဋိစ္စ-သဒ္ဒေါ သိဒ္ဓေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒိ ပဋိစ္စသမ္ဗန္ဓဿ ဥပ္ပါဒေါ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ၊ ကထံ ပစ္စယော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ? ဟေဋ္ဌာ ဝိစာရိတောဝါယမတ္ထော. အပိစ ယောယံ သမုပ္ပါဒ-သဒ္ဒဝိဘာဝိတာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပဋိစ္စသဒ္ဒဝိဘာဝိတော သသတ္တိကော ဟေတု အဓိပ္ပေတော၊ တဿ သမုပ္ပါဒါဘိမုခတာယ ပဓာနဝစနဝိညေယျသဘာဝတ္တာ တထာ ဝုတ္တောတိ.

ကိံ ပန ကာရဏံ သမုပ္ပါဒပဓာနေန ဝစနေန သမုပ္ပါဒဿ ဟေတု ဝေဒိတဗ္ဗော၊ န ပန သဟေတုကော သမုပ္ပါဒေါ ဧဝါတိ? ဝုစ္စတေ – ဒိဋ္ဌဿ ဒုက္ခဿ ယော ပစ္စယော ပစ္စယနိဒ္ဒေသေန တဿ ဝိဘာဝိတတ္တာ. ကထံ? ယထာဟ –

‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ပရိဝီမံသမာနော ပရိဝီမံသတိ ‘ယံ ခေါ ဣဒံ အနေကဝိဓံ နာနပ္ပကာရကံ ဒုက္ခံ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဇရာမရဏံ၊ ဣဒံ နု ခေါ ဒုက္ခံ ကိံ နိဒါနံ ကိံ သမုဒယံ ကိံ ဇာတိကံ ကိံ ပဘဝံ၊ ကိသ္မိံ သတိ ဇရာမရဏံ ဟောတိ၊ ကိသ္မိံ အသတိ ဇရာမရဏံ န ဟောတီ’တိ. သော ပရိဝီမံသမာနော ဧဝံ ပဇာနာတိ ‘ယံ ခေါ ဣဒံ။ပေ။ ဣဒံ ခေါ ဒုက္ခံ ဇာတိနိဒါန’’’မိစ္စာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၅၁) –

ဒိဋ္ဌဿ ဒုက္ခဿ နိဒါနံ ပရိဝီမံသသုတ္တေ ဝုတ္တံ. တံ ပဇာနနဉ္စ နိဒါနမ္ပိ ဝိညာတဗ္ဗန္တိ. ယထာ စာဟ –

‘‘ပုဗ္ဗေ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမ္ဗောဓာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတော ဧတဒဟောသိ ‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော ဇာယတိ စ ဇီယတိ စ မီယတိ စ စဝတိ စ ဥပပဇ္ဇတိ စ၊ အထ စ ပနိမဿ ဒုက္ခဿ နိဿရဏံ နပ္ပဇာနာတိ ဇရာမရဏဿ. ကုဒါဿု နာမ ဣမဿ ဒုက္ခဿ နိဿရဏံ ပညာယိဿတိ ဇရာမရဏဿာ’တိ။ပေ။ တဿ မယှံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယောနိသော မနသိကာရာ အဟု ပညာယ အဘိသမယော ‘ဇာတိယာ ခေါ သတိ ဇရာမရဏံ ဟောတိ၊ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၀) –

အာဒိနာ ဒိဋ္ဌဿ ဒုက္ခဿ ပစ္စယဝီမံသာဘိသမယာ ဝုတ္တာ. ပစ္စယော ဟိ ဉာတဗ္ဗော. တဒဘိသမယာယတ္တဉ္စ ဒုက္ခနိဿရဏပဇာနနန္တိ ယော စ ဉာတဗ္ဗော၊ သော ပဝေဒေတဗ္ဗောတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒသဒ္ဒေါ ယံ ယဒိဒံ သမုပ္ပါဒသဒ္ဒဝိဘာဝိတံ ဒိဋ္ဌံ ဒုက္ခံ၊ တံ ပစ္စယံ ပဋိစ္စေဝ၊ န အညထာတိ ဧဝံ ပစ္စယဝိဘာဝနတ္ထံ ဝုစ္စတိ. ဘဝတိ ဟိ ဉာတုံ၊ ပဝေဒေတုဉ္စ ဣစ္ဆိတဘာဝေန ပဓာနဿာပိ ကေနစိ ဝိသေသေန ဉာတဗ္ဗတာယ အပ္ပဓာနဘာဝေန နိဒ္ဒေသော ယထာ ‘‘ကော သောတာပန္နော၊ ယဿ တီဏိ သံယောဇနာနိ ပဟီနာနိ. ကော ဒေဝဒတ္တော၊ ယဿ ဥစ္စတရာနိ ဂေဟာနီ’’တိ၊ ဧဝမိဓာပိ ပစ္စယပစ္စယနပဝေဒနဋ္ဌေန နိဒ္ဒေသေ သတ္တိဝိသေသေန အတ္တနော ဖလေန ပစ္စနီယတာယ ဉာတဗ္ဗဘာဝေန ‘‘ပဋိစ္စာ’’တိ ပရိယာယေန ပစ္စယော ဝုတ္တော.

ယော စာယံ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိကော နိဒ္ဒေသော၊ သော စ သကလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ မူလတော ပဋ္ဌာယ ပစ္စယာနံ ပဝေဒနာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ပရိယောသာနေပိ ‘‘ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီ’’တိ ဧဝံ-သဒ္ဒေန သမုဂ္ဃါတံ ဒုက္ခံ ဒဿေတွာ တဿ ယထာဝုတ္တေ ပစ္စယေ တံသမုဒယာဘိမုခေ ကတွာ နိဂမိတာ ပစ္စယာ. ပဋိပဒါသုတ္တေပိ (သံ. နိ. ၂.၃) ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ။ပေ။ သမုဒယော ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘အယံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မိစ္ဆာပဋိပဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. န စ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဘာဝေန ဂဟိတံ ဒုက္ခံ မိစ္ဆာပဋိပဒံ၊ အထ ခေါ ဒုက္ခသမုဒယဘူတာ ပစ္စယာတိ. ယထာ စ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၅)၊ ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅) အင်္ဂဉာဏပဋိဝေဒနတ္ထတ္တာ ဒေသနာယ သမ္မာသမာဓိပဓာနေဟိ သဒ္ဒေဟိ အင်္ဂဉာဏပဋိဝေဒနံ ကတံ၊ ဧဝမိဓာပိ သမုပ္ပါဒပဓာနေန သဒ္ဒေန ပစ္စယပဋိဝေဒနံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၅၈၁. ယာ ပနာယံ တန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. နိက္ခိတ္တာတိ ဌပိတာ၊ ဒေသိတာတိ အတ္ထော. ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ တနနတော တန္တိ၊ ဂန္ထော. ‘‘ကိံ ဝါဒီ၊ ဘန္တေ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပုစ္ဆိတေန ‘‘ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ၊ မဟာရာဇာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.တတိယသင်္ဂီတိကထာ၊ ကထာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရေန ဝုတ္တတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာဝကာ ဝိဘဇ္ဇဝါဒိနော. တေ ဟိ သတ္ထာရာ ဝေနယိကာဒိဘာဝံ ဝိဘဇ္ဇ ဝုတ္တံ အနုဝဒန္တိ၊ သောမနဿာဒီနံ၊ စီဝရာဒီနဉ္စ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗဘာဝံ. သဿတုစ္ဆေဒဝါဒေ ဝါ ဝိဘဇ္ဇ ဝဒန္တိ. ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိအာဒီနံ (ဒီ. နိ. ၁.၃၁) ဌပနီယာနံ ဌပနတော၊ ရာဂါဒိက္ခယဿ သဿတဿ၊ ရာဂါဒိကာယဒုစ္စရိတာဒိဥစ္ဆေဒဿ စ ဝစနတော၊ န ပန ဧကံသဗျာကရဏီယာဒိကေ တယော ပဉှေ အပနေတွာ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယမေဝ ဝဒန္တိ. ဝိဘဇ္ဇဝါဒီနံ မဏ္ဍလံ သမူဟော ဝိဘဇ္ဇဝါဒိမဏ္ဍလံ. ဝိဘဇ္ဇဝါဒိနော ဝါ ဘဂဝတော ပရိသာ ဝိဘဇ္ဇဝါဒိမဏ္ဍလန္တိပိ ဝဒန္တိ၊ ဝိဘဇ္ဇ ဝါ သဿတုစ္ဆေဒေ ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈိမပဋိပဒါဘူတဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ ဒေသနတော ဘဂဝါ၊ တဒနုဝါဒတော တဿ သာဝကာ စ ဝိဘဇ္ဇဝါဒိနောတိ. သေသံ ပုရိမသဒိသံ.

ဩတရိတွာတိ ဩဂါဟေတွာ၊ ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ ဟုတွာတိ အတ္ထော. န ဟိ သယံ အဝိဘဇ္ဇဝါဒီ သမာနော ဝိဘဇ္ဇဝါဒီနံ အန္တရေ ဌာနမတ္တေန ဝိဘဇ္ဇဝါဒိမဏ္ဍလံ ဩတိဏ္ဏော နာမ ဟောတိ. အာစရိယေဟိ အဝုတ္တဝိပရီတတ္ထဒီပနေန တေ နအဗ္ဘစိက္ခန္တေန. အဝိဇ္ဇာ ပုညာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရာနမ္ပိ ဟေတု ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝဒန္တော၊ ကထာဝတ္ထုမှိ ပဋိက္ခိတ္တေ ပုဂ္ဂလဝါဒါဒိကေ စ ဝဒန္တော သကသမယံ ဝေါက္ကမတိ နာမ၊ တထာ အဝေါက္ကမန္တေန. ပရသမယံ ဒေါသာရောပနဗျာပါရဝိရဟေန အနာယူဟန္တေန. ‘‘ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ပရသမယံ အသမ္ပိဏ္ဍေန္တေနာတိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ၊ ယထာ တဒေဝိဒံ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတိ အနည’’န္တိအာဒီနိ (မ. နိ. ၁.၃၉၆) ဝဒန္တော သုတ္တံ ပဋိဗာဟတိ နာမ၊ တထာ အပဋိဗာဟန္တေန. ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ၊ ယထာ ယေမေ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ၊ တေ ပဋိသေဝတော နာလံ အန္တရာယာယ (မ. နိ. ၁.၂၃၄၊ ပါစိ. ၄၁၇၊ ၄၁၈)၊ သုပိနန္တေ ကတော ဝီတိက္ကမော အာပတ္တိကရော ဟောတီ’’တိ စ ဧဝမာဒိံ ဝဒန္တော ဝိနယံ ပဋိလောမေတိ နာမ၊ တဗ္ဗိပရိယာယေန တံ အနုလောမေန္တေန. ပဋိလောမေန္တော ဟိ ကမ္မန္တရံ ဘိန္ဒန္တော၊ ဓမ္မတဉ္စ ဝိလောမေန္တော ကုတော ကိလေသဝိနယံ အနုလောမေတိ. သုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၇ အာဒယော၊ အ. နိ. ၄.၁၈၀) ဝုတ္တေ စတ္တာရော မဟာပဒေသေ၊ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တေ သုတ္တသုတ္တာနုလောမအာစရိယဝါဒအတ္တနောမတိမဟာပဒေသေ ဩလောကေန္တေန. တဒေါလောကနေန ဟိ သုတ္တေ၊ ဝိနယေ စ သန္တိဋ္ဌတိ နာတိဓာဝတိ.

ဓမ္မန္တိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒပါဠိံ. အတ္ထန္တိ တဒတ္ထံ. ဟေတု၊ ဟေတုဖလာနိ ဝါ အယမေတ္ထ ဟေတု ဓမ္မော၊ ဣဒမေတ္ထ ဟေတုဖလံ အတ္ထောတိ. ဓမ္မန္တိ ဝါ ဓမ္မတံ. ယထာ ဧကေ ‘‘ဥပ္ပါဒါ ဝါ တထာဂတာနံ အနုပ္ပါဒါ ဝါ တထာဂတာနံ ဌိတာဝ သာ ဓာတူ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၀) သုတ္တပဒဿ အတ္ထံ မိစ္ဆာ ဂါဟေန္တာ ‘‘နိစ္စော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ’’တိ ပစ္စယာကာရဓမ္မံ မိစ္ဆာ ဒီပေန္တိ၊ ဧဝံ အဒီပေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္တနော ဖလံ ပတိ ကာရဏဿ ဝဝတ္ထိတသဘာဝံ ဒီပေန္တေန. ယထာ စ ဧကေ ‘‘အနိရောဓံ အနုပ္ပါဒ’’န္တိအာဒိနာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ အတ္ထံ မိစ္ဆာ ဂါဟေန္တိ၊ ဧဝံ ဂါဟေ အကတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ အဝိပရီတံ အတ္ထံ သင်္ဂါဟေန္တေန. ‘‘ဒုက္ခာဒီသု အညာဏံ အဝိဇ္ဇာ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ ပရိဝတ္တေတွာ ပုန ‘‘ပုဗ္ဗန္တေ အညာဏ’’န္တိအာဒီဟိ (ဓ. သ. ၁၀၆၇) အပရေဟိပိ ပရိယာယေဟိနိဒ္ဒိသန္တေန. ‘‘သင်္ခါရာ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဘဝေါတိ ဝုစ္စန္တိ၊ တဏှာ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဥပါဒါန’’န္တိအာဒိနာ နိဒ္ဒိသန္တေနာတိ စ ဝဒန္တိ. ပကတိယာတိ ယထာဝုတ္တဝိဓာနံ အနာမသိတွာ ကေဝလမေဝ.

သစ္စန္တိ စတုသစ္စံ. သတ္တောတိ သတ္တသုညတာတိ ဝဒန္တိ၊ သတ္တသုညေသု ပန သင်္ခါရေသု သတ္တဝေါဟာရော၊ သတ္တတ္ထကိစ္စသိဒ္ဓိ စ. ပစ္စယာကာရမေဝ စာတိ ပစ္စယာကာရော ဧဝ စ၊ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. ပစ္စယဓမ္မာနံ အတ္တနောယေဝ ဖလဿ ပစ္စယဘာဝေါ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ အတ္ထော.

တသ္မာတိ ဝုတ္တနယေန အတ္ထဝဏ္ဏနာယ ကာတဗ္ဗတ္တာ၊ ဒုက္ကရတ္တာ စ ပတိဋ္ဌံ နာဓိဂစ္ဆာမီတိ ယတ္ထ ဌိတဿ ဝဏ္ဏနာ သုကရာ ဟောတိ၊ တဿာ ပတိဋ္ဌာဘူတံ တံ နယံ အတ္တနောယေဝ ဉာဏဗလေန နာဓိဂစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. နိဿယံ ပန အာစိက္ခန္တော ‘‘သာသနံ ပနိဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဣဓ သာသနန္တိ ပါဠိဓမ္မမာဟ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒမေဝ ဝါ. သော ဟိ အနုလောမပဋိလောမာဒိနာနာဒေသနာနယပဋိမဏ္ဍိတော အဗ္ဗောစ္ဆိန္နော အဇ္ဇာပိ ပဝတ္တတီတိ နိဿယော ဟောတိ. တဒဋ္ဌကထာသင်္ခါတော စ ပုဗ္ဗာစရိယမဂ္ဂေါ. ‘‘တံ သုဏာထ သမာဟိတာ’’တိ အာဒရဇနနေ၊ ဥဿာဟနေ စ ကိံ ပယောဇနန္တိ စေ၊ တံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ. အဋ္ဌိ ကတွာတိ အတ္ထံ ကတွာ. ယထာ ဝါ န နဿတိ၊ ဧဝံ အဋ္ဌိဂတံ ဝိယ ကရောန္တော အဋ္ဌိံ ကတွာ. ပုဗ္ဗကာလတော အပရကာလေ ဘဝံ ပုဗ္ဗာပရိယံ. ဝိသေသန္တိ ပဌမာရမ္ဘတော ပဘုတိ ခဏေ ခဏေ ဉာဏဝိသေသံ၊ ကိလေသက္ခယဝိသေသဉ္စ လဘတီတိ အတ္ထော.

၅၈၂. ဒေသနာဘေဒတောတိ ဒေသနာဝိသေသတော. အတ္ထတော၊ လက္ခဏာဒိတော၊ ဧကဝိဓာဒိတော စ အတ္ထလက္ခဏေကဝိဓာဒိတော. အင်္ဂါနဉ္စ ဝဝတ္ထာနာတိ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ဒွါဒသန္နံ အင်္ဂါနံ ဝဝတ္ထာနဒဿနတော.

ကမ္မဝိပါကကိလေသဝဋ္ဋာနံ မူလကာရဏတ္တာ၊ အာဒိတော ဝုတ္တတ္တာ စ အဝိဇ္ဇာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ မူလံ. တတ္ထ ဝလ္လိယာ မူလေ ဒိဋ္ဌေ တတော ပဘုတိ ဝလ္လိဟရဏံ ဝိယ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ မူလေ ဒိဋ္ဌေ တတော ပဘုတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဒေသနာတိ ဥပမာသံသန္ဒနာ န ကာတဗ္ဗာ. န ဟိ ဘဂဝတော ဣဒမေဝ ဒိဋ္ဌံ၊ ဣဒံ အဒိဋ္ဌန္တိ ဝိဘဇနီယံ အတ္ထိ သဗ္ဗဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ. မူလတော ပဘုတိ ပန ဝလ္လိဟရဏံ ဝိယ မူလတော ပဘုတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဒေသနာ ကတာတိ ဣဒမေတ္ထ သာမညံ အဓိပ္ပေတံ၊ ဗောဓနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ ဗောဓေတဗ္ဗဘာဝေန မူလာဒိဒဿနသာမညံ ယောဇေတဗ္ဗံ.

တဿာတိ –

‘‘သ ခေါ သော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကုမာရော ဝုဒ္ဓိမနွာယ ဣန္ဒြိယာနံ ပရိပါကမနွာယ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတော။ပေ။ ရဇနီယေဟိ. သော စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ ပိယရူပေ ရူပေ သာရဇ္ဇတိ၊ အပ္ပိယရူပေ ရူပေ ဗျာပဇ္ဇတိ၊ အနုပဋ္ဌိတကာယသတိ စ ဝိဟရတိ ပရိတ္တစေတသော၊ တဉ္စ စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိံ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ၊ ယတ္ထဿ တေ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တိ. သော ဧဝံ အနုရောဓဝိရောဓံ သမာပန္နော ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒနံ ဝေဒေတိ သုခံ ဝါ ဒုက္ခံ ဝါ အဒုက္ခမသုခံ ဝါ၊ သော တံ ဝေဒနံ အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ၊ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၀၈) –

ဧဝံ ဝုတ္တဿ. ဧဝံ သောတဒွါရာဒီသုပိ. တဿ အဘိနန္ဒတောတိ သပ္ပီတိကတဏှာယ အဘိမုခဘာဝေန နန္ဒတော. အဘိဝဒတောတိ ‘‘အဟော သုခံ၊ အဟော သုခ’’န္တိ ဝစီဘေဒကရဏပဝတ္တာယ ဗလဝတဏှာယ ‘‘အဟံ၊ မမာ’’တိ အဘိဝဒတော. တတော ဗလဝတိယာ မောစေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော. တတောပိ ဗလဝတီ ပန ဥပါဒါနဘူတာ တဏှာ နန္ဒီ. ဧတ္ထ စ အဘိနန္ဒနာဒိနာ တဏှာ ဝုတ္တာ၊ နန္ဒိဝစနေန တပ္ပစ္စယံ ဥပါဒါနံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ နန္ဒိတာတဒဝိပ္ပယောဂတာဟိ၊ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနဘာဝေဟိ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိအာဒိကဉ္စ တတ္ထေဝ မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တေ ဝုတ္တံ.

ဝိပါကဝဋ္ဋဘူတေ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဖဿာဒိကေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနဉ္စ ဩဇံ သန္ဓာယ ‘‘စတ္တာရော အာဟာရာ တဏှာနိဒါနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝဋ္ဋူပထမ္ဘကာ ပန ဣတရေပိ အာဟာရာ တဏှာပဘဝေ တသ္မိံ အဝိဇ္ဇမာနေ န ဝိဇ္ဇန္တီတိ ‘‘တဏှာနိဒါနာ’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋန္တိ.

၅၈၃. တတော တတောတိ စတုဗ္ဗိဓာသု ဒေသနာသု တတော တတော ဒေသနတော. ဉာယပ္ပဋိဝေဓာယ သံဝတ္တတီတိ ဉာယောတိ မဂ္ဂေါ၊ သော ဧဝ ဝါ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ‘‘အရိယော စဿ ဉာယော ပညာယ သုဒိဋ္ဌော ဟောတီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၄၁၊ ၅.၁၀၂၄) ဝစနတော. သယမေဝ ဟိ သော သမန္တဘဒ္ဒကတ္တာ တထာ တထာ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗတ္တာ တာယ တာယ ဒေသနာယ အတ္တနော ပဋိဝေဓာယ သံဝတ္တတိ. စတုဗ္ဗိဓဂမ္ဘီရဘာဝပ္ပတ္တိယာတိ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရေသု ပတိဋ္ဌာဓိဂမနေန ပတိဋ္ဌိတတ္တာတိ အတ္ထော.

သမန္တဘဒ္ဒကတာ၊ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တိ စ စတုန္နမ္ပိ ဒေသနာနံ သမာနံ ကာရဏန္တိ ဝိသေသကာရဏံ ဝတ္တုကာမော အာဟ ‘‘ဝိသေသတော’’တိ. အဿာတိ အဿ ဘဂဝတော ဒေသနာ၊ အဿ ဝါ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ ဒေသနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဝတ္တိကာရဏဝိဘာဂေါ အဝိဘတ္တသဘာဝါ အဝိဇ္ဇာဒယောဝ၊ ကာရဏန္တိ ဝါ ဂဟိတာနံ ပကတိအာဒီနံ၊ အဝိဇ္ဇာဒီနဉ္စ အကာရဏတာ၊ ကာရဏတာ စ. တတ္ထ သမ္မူဠှာ ကေစိ အကာရဏံ ကာရဏန္တိ ဂဏှန္တိ၊ ကေစိ န ကိဉ္စိ ကာရဏံ ဗုဇ္ဈန္တီတိ တေသံ ယထာသကေဟိ အနုရူပေဟိ ကာရဏေဟိ သင်္ခါရာဒိပဝတ္တိသန္ဒဿနတ္ထံ၊ သံသာရပ္ပဝတ္တိသန္ဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော. ပဝတ္တိအာဒီနဝပဋိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ အာဒိ၊ တတော သင်္ခါရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တတော ဝိညာဏန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိက္ကမသန္ဒဿနတ္ထံ၊ ဂဗ္ဘသေယျကာဒိဝသေန ဝါ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ အတ္တဘာဝဿ ဥပ္ပဇ္ဇနာနုပုဗ္ဗိသန္ဒဿနတ္ထဉ္စ အနုလောမဒေသနာ ပဝတ္တာတိ. ဣတရာသံ တဒတ္ထတာသမ္ဘဝေပိ န တာသံ တဒတ္ထမေဝ ပဝတ္တိ အတ္ထန္တရသဗ္ဘာဝတော. အယံ ပန တဒတ္ထာ ဧဝါတိ ဧတိဿာ တဒတ္ထတာ ဝုတ္တာ.

အနုဝိလောကယတော ယော သမ္ဗောဓိတော ပုဗ္ဗဘာဂေ တံတံပစ္စယုပ္ပန္နာဝဗောဓသင်္ခါတော ပုဗ္ဗဘာဂပဋိဝေဓော ပဝတ္တော၊ တဒနုသာရေန တဒနုဂမေန ဇရာမရဏာဒိကဿ ဇာတိအာဒိကာရဏံ ယံ အဓိဂတံ၊ တဿ သန္ဒဿနတ္ထံ အယံ ပဋိလောမဒေသနာ ပဝတ္တာ. အနုဝိလောကယတော ပဋိလောမဒေသနာ ပဝတ္တာတိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော. ဒေသေန္တောပိ ဟိ ဘဂဝါ ကိစ္ဆာပန္နံ လောကံ အနုဝိလောကေတွာ ပုဗ္ဗဘာဂ။ပေ။ သန္ဒဿနတ္ထံ ဒေသေသီတိ. အာဟာရတဏှာဒယော ပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓါ၊ သင်္ခါရာဝိဇ္ဇာ အတီတဒ္ဓါတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ယာဝ အတီတံ အဒ္ဓါနံ အတိဟရိတွာ’’တိ. အာဟာရာ ဝါ တဏှာယ ပဘာဝေတဗ္ဗာ အနာဂတော အဒ္ဓါ၊ တဏှာဒယော ပစ္စုပ္ပန္နော၊ သင်္ခါရာဝိဇ္ဇာ အတီတောတိ. ပစ္စက္ခံ ပန ဖလံ ဒဿေတွာ တန္နိဒါနဒဿနဝသေန ဖလကာရဏပရမ္ပရဒဿနံ ယုဇ္ဇတီတိ အာဟာရာ ပုရိမတဏှာယ ဥပ္ပါဒိတာ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ၊ တဏှာဒယော အတီတော၊ သင်္ခါရာဝိဇ္ဇာ တတောပိ အတီတတရော သံသာရဿ အနာဒိဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တောတိ. ယာဝ အတီတဒ္ဓါနန္တိ ယာဝ အတီတတရံ အဒ္ဓါနန္တိ အတ္ထော ယုတ္တောတိ. အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိအာဟာရကာ ဝါ စတ္တာရော အာဟာရာ ‘‘အာဟာရေတီတာဟံ န ဝဒါမိ။ပေ။ ဧဝံ ပန မံ အဝဒန္တံ ယော ဧဝံ ပုစ္ဆေယျ ‘ကိဿ နု ခေါ၊ ဘန္တေ၊ ဝိညာဏာဟာရော’တိ၊ ဧသ ကလ္လော ပဉှော၊ တတြ ကလ္လံ ဝေယျာကရဏံ၊ ဝိညာဏာဟာရော အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂) ဝစနတော၊ တံသမ္ပယုတ္တတ္တာ ဖဿစေတနာနံ၊ တပ္ပဝတ္တိဟေတုတ္တာ စ ကဗဠီကာရာဟာရဿ. တေန ဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိတရူပကာယဿ၊ တဉ္စ ဣစ္ဆန္တဿ ကာမဝိညာဏာယူဟနံ ဟောတိ. ဘောဇနဉှိ သဒ္ဓါဒီနံ၊ ရာဂါဒီနဉ္စ ဥပနိဿယောတိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ တေ ကမ္မဝဋ္ဋသင်္ဂဟိတာ အာဟာရာ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါတိ ဣမသ္မိံ ပရိယာယေ ပုရိမောယေဝ အတ္ထော ယုတ္တော.

အတီတဒ္ဓတော ပဘုတိ ‘‘ဣတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၂) အတီတေ၊ တတော ပရဉ္စ ဟေတုဖလပဋိပါဋိံ ပစ္စက္ခဘူတာနံ အာဟာရာနံ နိဒါနဒဿနဝသေန အာရောဟိတွာ နိဝတ္တနေန ဝိနာ အဗုဇ္ဈန္တာနံ တံသန္ဒဿနတ္ထံ သာ အယံ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော. အနာဂတဒ္ဓဟေတုသမုဋ္ဌာနတော ပဘုတီတိ အနာဂတဿ ဘဝဿ ဟေတုဘူတာနံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ. အနာဂတဒ္ဓသန္ဒဿနတ္ထန္တိ အနာဂတဒ္ဓုနော အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တာနံ အပဿန္တာနံ ပစ္စက္ခံ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဟေတုံ ဒဿေတွာ ဟေတုဖလပရမ္ပရာယ တဿ သန္ဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ၊ ပရိယောသာနတော စ ပဋ္ဌာယ ယာဝ အာဒိ ပဝတ္တာ ဒေသနာ ဒွါဒသင်္ဂါ၊ တတော ဧဝ တိသန္ဓိ စတုသင်္ခေပါ. မဇ္ဈတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အာဒိ ပဝတ္တာ ဒေသနာ အဋ္ဌင်္ဂါ ဒွိသန္ဓိ တိသင်္ခေပါ. မဇ္ဈတော ပန ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ ပဝတ္တာ ဒေသနာ ဆဠင်္ဂါ ဒွိသန္ဓိ တိသင်္ခေပါ. ‘‘သံယောဇနိယေသု၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိနော ဝိဟရတော တဏှာ ပဝဍ္ဎတိ၊ တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါန’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၅၃၊ ၅၇) မဇ္ဈတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ ပဝတ္တာ ဒေသနာ ဧကသန္ဓိ ဒွိသင်္ခေပါ. ဧဝံ အယံ အနေကင်္ဂါ ဧဝ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဒေသနာ အာဂတာ. ဧကင်္ဂဝသေနာပိ စ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဒေသနာ လဗ္ဘတေဝ. ယထာဟ –

‘‘တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သုတဝါ အရိယသာဝကော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒံယေဝ သာဓုကံ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ ‘ဣတိ ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ၊ ဣမဿုပ္ပါဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣမသ္မိံ အသတိ ဣဒံ န ဟောတိ၊ ဣမဿ နိရောဓာ ဣဒံ နိရုဇ္ဈတီ’တိ. သုခဝေဒနိယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၆၂) –

အာဒိ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဖဿပစ္စယာ’’တိ ဧတ္တကော ဧဝ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဝုတ္တော. တေနေတံ ဝိညာယတိ ‘‘ဧကင်္ဂပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ’’တိ.

တတ္ထ ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတီတိ ဣမသ္မိံ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ပစ္စယေ သတိ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဟောတိ. ဣမဿုပ္ပါဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဿ ပစ္စယဿ ဥပ္ပါဒါ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ အသတိ ဣဒံ န ဟောတိ၊ ဣမဿ နိရောဓာ ဣဒံ နိရုဇ္ဈတီတိ အဝိဇ္ဇာဒီနံ အဘာဝေ သင်္ခါရာဒီနံ အဘာဝဿ၊ အဝိဇ္ဇာဒီနံ နိရောဓာ သင်္ခါရာဒီနံ နိရောဓဿ စ ဝစနေန ပုရိမသ္မိံ ပစ္စယလက္ခဏေ နိယမော ဒဿိတော ဟောတိ ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဧဝ၊ န အသတိ၊ ဣမဿ ဥပ္ပါဒါ ဧဝ၊ န နိရောဓာ’’တိ. တေနေတံ လက္ခဏံ အန္တောဂဓနိယမံ ဣဓ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

နိရောဓောတိ စ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ဝိရာဂါဓိဂမေန အာယတိံ အနုပ္ပါဒေါ အပ္ပဝတ္တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အဝိဇ္ဇာယတွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ’’တိအာဒိ (မဟာဝ. ၁၊ ဥဒါ. ၃). နိရောဓဝိရောဓီ စ ဥပ္ပါဒေါ၊ ယေန သော ဥပ္ပါဒဝိရောဓိဘာဝေန ဝုတ္တော ‘‘ဣမဿ နိရောဓာ ဣဒံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ၊ တေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘အနိရောဓော ဥပ္ပါဒေါ နာမ၊ သော စေတ္ထ အတ္ထိဘာဝေါတိပိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတီ’’တိ ဣဒမေဝ ဟိ လက္ခဏံ ပရိယာယန္တရေန ‘‘ဣမဿုပ္ပါဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တေန ပရေန ပုရိမံ ဝိသေသိတံ ဟောတိ၊ တသ္မာ န ဓရမာနတံယေဝ သန္ဓာယ ‘‘ဣမသ္မိံ သတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အထ ခေါ မဂ္ဂေန အနိရုဒ္ဓဘာဝဉ္စာတိ ဝိညာယတိ. ယသ္မာ စ ‘‘ဣမသ္မိံ အသတိ ဣဒံ န ဟောတိ၊ ဣမဿ နိရောဓာ ဣဒံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ (ဥဒါ. ၂) ဒွိဓာပိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌလက္ခဏဿ နိရောဓဿ နိဒ္ဒေသံ ဝဒန္တေန ‘‘အဝိဇ္ဇာယတွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၊ ဥဒါ. ၃) နိရောဓော ဧဝ ဝုတ္တော၊ တသ္မာ နတ္ထိဘာဝေါပိ နိရောဓော ဧဝါတိ နတ္ထိဘာဝဝိရုဒ္ဓေါ အတ္ထိဘာဝေါ အနိရောဓောတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. တေန အနိရောဓသင်္ခါတေန အတ္ထိဘာဝေန ဥပ္ပါဒံ ဝိသေသေတိ. တတော န ဣဓ အတ္တလာဘမတ္တံ ဥပ္ပါဒေါတိ အဓိပ္ပေတော၊ အထ ခေါ အနိရောဓသင်္ခါတော အတ္ထိဘာဝေါ စာတိ အယမတ္ထော ဝိဘာဝိတောတိ ဧဝမေတံ လက္ခဏဒွယဝစနံ အညမညံ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေန သာတ္ထကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ကော ပနာယံ အနိရောဓော နာမ၊ ယော အတ္ထိဘာဝေါ၊ ဥပ္ပါဒေါတိ စ ဝုစ္စတီတိ? အပ္ပဟီနဘာဝေါ၊ အနိဗ္ဗတ္တိတဖလတာပ္ပဟီနာရဟတာဟိ ဖလုပ္ပါဒနာရဟတာ စ. ယေ တေဟိ ပဟာတဗ္ဗာ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ တေသံ အရိယမဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃါတိတဘာဝေါ၊ ယေ ပန န ပဟာတဗ္ဗာ ကုသလာဗျာကတာ ဓမ္မာ၊ ယာနိ တေသု သံယောဇနာနိ အခီဏာသဝါနံ၊ တေသံ အပရိက္ခီဏတာ စ. အသမုဂ္ဃါတိတာနုသယတာယ ဟိ သသံယောဇနာခန္ဓပ္ပဝတ္တိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘‘ယာယ စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတဿ ဗာလဿ၊ ယာယ စ တဏှာယ သမ္ပယုတ္တဿ အယံ ကာယော သမုဒါဂတော၊ သာ စေဝ အဝိဇ္ဇာ ဗာလဿ အပ္ပဟီနာ၊ သာ စ တဏှာ အပရိက္ခီဏာ. တံ ကိဿ ဟေတု? န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗာလော အစရိ ဗြဟ္မစရိယံ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ၊ တသ္မာ ဗာလော ကာယဿ ဘေဒါ ကာယူပဂေါ ဟောတိ၊ သော ကာယူပဂေါ သမာနော န ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေနာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၉) –

အာဒိ. ခီဏသံယောဇနာနံ ပန အဝိဇ္ဇာယ အဘာဝတော သင်္ခါရာနံ၊ တဏှုပါဒါနာနံ အဘာဝတော ဥပါဒါနဘဝါနံ န သမ္ဘဝေါတိ ဝဋ္ဋဿ ဥပစ္ဆေဒေါ ပညာယတိ. တေနေဝါဟ –

‘‘ဆန္နန္တွေဝ၊ ဖဂ္ဂုန၊ ဖဿာယတနာနံ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ ဖဿနိရောဓော၊ ဖဿနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂) –

အာဒိ. န ဟိ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမတော ဥဒ္ဓံ ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနာ သဠာယတနာဒီနံ အပ္ပဝတ္တိ၊ အထ ခေါ နတ္ထိတာ၊ နိရောဓသဒ္ဒဝစနီယတာ၊ ခီဏသံယောဇနတာတိ နိရောဓော ဝုတ္တော. အပိစ စိရကတမ္ပိ ကမ္မံ အနိဗ္ဗတ္တိတဖလတာယ၊ အပ္ပဟီနာရဟတာယ စ ဖလာရဟံ သန္တံ ဧဝ နာမ ဟောတိ၊ န နိဗ္ဗတ္တိတဖလံ၊ နာပိ ပဟီနာရဟန္တိ ဖလုပ္ပတ္တိပစ္စယာနံ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒီနံ ဝုတ္တနယေန ဖလာရဟဘာဝေါ အနိရောဓောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ အနိရုဒ္ဓဘာဝေနေဝ ဟိ ယေန ဝိနာ ဖလံ န သမ္ဘဝတိ၊ တံ ကာရဏံ အတီတာဒိပိ ‘‘ဣမသ္မိံ သတီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ စ အဝုသိတဗြဟ္မစရိယဿ အပ္ပဝတ္တိဓမ္မတံ အနာပန္နော ပစ္စယုပ္ပါဒေါ ကာလဘေဒံ အနာမသိတွာ အနိဝတ္တိတာယ ဧဝ ‘‘ဣမဿုပ္ပါဒါ’’တိ ဝုတ္တော. အထ ဝါ အဝသေသပစ္စယသမဝါယေ အဝိဇ္ဇမာနဿာပိ ဝိဇ္ဇမာနဿ ဝိယ ပဂေဝ ဝိဇ္ဇမာနဿ ယာ ဖလုပ္ပတ္တိအဘိမုခတာ၊ သာ ‘‘ဣမဿုပ္ပါဒါ’’တိ ဝုတ္တာ. တဒါ ဟိ တတော ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဒဝတ္ထံ ကာရဏံ ဖလဿ ဥပ္ပါဒနဘာဝေန ဥပဋ္ဌိတံ ဥပ္ပတိတံ နာမ ဟောတိ၊ န ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ အတဒဝတ္ထန္တိ တဒဝတ္ထတာ ဥပ္ပါဒေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တတ္ထ ‘‘သတီ’’တိ ဣမိနာ ဝိဇ္ဇမာနတာမတ္တေန ပစ္စယဘာဝံ ဝဒန္တော အဗျာပါရတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ ဒဿေတိ. ဥပ္ပါဒါတိ ဥပ္ပတ္တိဓမ္မတံ၊ အသဗ္ဗကာလဘာဝိတံ၊ ဖလုပ္ပတ္တိအဘိမုခတဉ္စ ဒီပေန္တော အနိစ္စတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ ဒဿေတိ. ‘‘သတိ၊ န အသတိ၊ ဥပ္ပါဒါ၊ န နိရောဓာ’’တိ ပန ဟေတုအတ္ထေဟိ ဘုမ္မနိဿက္ကဝစနေဟိ သမတ္ထိတံ နိဒါနသမုဒယဇာတိပဘဝဘာဝံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ ဒဿေတိ. ဟေတုအတ္ထတာ စေတ္ထ ဘုမ္မဝစနေ ယဿ ဘာဝေန တဒဝိနာဘာဝိဖလဿ ဘာဝေါ လက္ခီယတိ၊ တတ္ထ ပဝတ္တိယာ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ယထာ အဓနာနံ ဓနေ အနနုပ္ပဒီယမာနေ ဒါလိဒ္ဒိယံ ဝေပုလ္လမဂမာသိ (ဒီ. နိ. ၃.၉၁)၊ နိပ္ဖန္နေ သဿေ သုဘိက္ခံ ဇာယတီတိ စ. နိဿက္ကဝစနဿာပိ ဟေတုအတ္ထတာ ဖလဿ ပဘဝေ ပကတိယဉ္စ ပဝတ္တိယာ၊ ယထာ ‘‘ကလလာ ဟောတိ အဗ္ဗုဒံ၊ အဗ္ဗုဒါ ဇာယတေ ပေသီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃၅၊ ကထာ. ၆၉၂)၊ ‘‘ဟိမဝတာ ဂင်္ဂါ ပဘဝတိ၊ သိင်္ဂတော သရော ဇာယတီ’’တိ စ. အဝိဇ္ဇာဒိဘာဝေန စ တဒဝိနာဘာဝိသင်္ခါရာဒိဘာဝေါ လက္ခီယတိ၊ အဝိဇ္ဇာဒီဟိ စ သင်္ခါရာဒယော ပဘဝန္တိ၊ ပကရီယန္တိ စာတိ တေသံ ပဘဝေါ၊ ပကတိ စ၊ တသ္မာ တဒတ္ထဒီပနတ္ထံ ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဣမဿုပ္ပါဒါ’’တိ ဟေတုအတ္ထာ ဘုမ္မနိဿက္ကနိဒ္ဒေသာ ကတာ.

ယသ္မာ စေတ္ထ ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ၊ ဣမဿုပ္ပါဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ သင်္ခေပေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိကော နိဒ္ဒေသော၊ တသ္မာ ယထာဝုတ္တော အတ္ထိဘာဝေါ၊ ဥပ္ပါဒေါ စ တေသံ တေသံ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေါတိ ဝိညာယတိ. န ဟိ အနိရုဒ္ဓတာသင်္ခါတံ အတ္ထိဘာဝံ၊ ဥပ္ပါဒဉ္စ အနိဝတ္တသဘာဝတာသင်္ခါတံ၊ ဥဒယာဝတ္ထတာသင်္ခါတံ ဝါ ‘‘သတိယေဝ၊ န အသတိ၊ ဥပ္ပါဒါ ဧဝ၊ န နိရောဓာ’’တိ အန္တောဂဓနိယမေဟိ ဝစနေဟိ ပကာသိတံ မုဉ္စိတွာ အညော ပစ္စယဘာဝေါ နာမ အတ္ထိ၊ တသ္မာ ယထာဝုတ္တော အတ္ထိဘာဝေါ၊ ဥပ္ပါဒေါ စ ပစ္စယဘာဝေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယေပိ ဟိ ပဋ္ဌာနေ အာဂတာ ဟေတုအာဒယော စတုဝီသတိ ပစ္စယာ၊ တေပိ ဧတဿေဝ ပစ္စယဘာဝဿ ဝိသေသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ယွာယံ မူလဟေတုနိဒါနသမ္ဘဝပဘဝါဒိပရိယာယေဟိ၊ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိ ပဝတ္တဋ္ဌိတိ နိမိတ္တဋ္ဌိတိ အာယူဟနဋ္ဌိတိ သံယောဂဋ္ဌိတိ ပလိဗောဓဋ္ဌိတီတိအာဒိပရိယာယေဟိ စ ပကာသိတော ကာရဏတ္ထော၊ သောပိ ဧတ္ထေဝ အန္တောဂဓောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

၅၈၄. မူလကာရဏသဒ္ဒံ အပေက္ခိတွာ န အကာရဏန္တိ နပုံသကနိဒ္ဒေသော၊ အကာရဏာတိ အတ္ထော. အကာရဏံ ယဒိ သိယာ၊ သုတ္တံ ပဋိဗာဟိတံ သိယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အာသဝသမုဒယာ’’တိ သုတ္တံ အာဟရတိ. ပရိယာယော ကာရဏံ. ဝဋ္ဋကထာယ သီသဘာဝေါ ဝဋ္ဋဟေတုနော ကမ္မဿာပိ ဟေတုဘာဝေါ. တတ္ထ ဘဝတဏှာယပိ ဟေတုဘူတာ အဝိဇ္ဇာ၊ တာယ ပဋိစ္ဆာဒိတာဒီနဝေ ဘဝေ တဏှာယ ဥပ္ပဇ္ဇနတော အဝိဇ္ဇာ ဝိသေသေန သီသဘူတာတိ ‘‘မူလကာရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာ.

ပုရိမာယ ကောဋိယာ အပညာယမာနာယ ဥပ္ပါဒဝိရဟတော နိစ္စတံ ဂဏှေယျာတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ စေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ. တေန ဣတော ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗတာ နတ္ထီတိ အပညာယနတော ပုရိမကောဋိအပညာယနံ ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ.

၅၈၅. အဝိဇ္ဇာတဏှာဟေတုက္ကမေန ဖလေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု ‘‘သုဂတိဒုဂ္ဂတိဂါမိနော’’တိ ဝစနံ သဒ္ဒလက္ခဏာဝိရောဓနတ္ထံ. ပူဇိတဿ ဟိ ဒွန္ဒေ ပုဗ္ဗနိပါတော. သဝရာ ကိရ မံသဿ အဋ္ဌိနာ အလဂ္ဂနတ္ထံ ပုနပ္ပုနံ တာပေတွာ ကောဋ္ဋေတွာ ဥဏှောဒကံ ပါယေတွာ ဝိရိတ္တံ သူနံ အဋ္ဌိတော မုတ္တမံသံ ဂါဝိံ မာရေန္တိ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂိသန္တာပါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယထာ ဝဇ္ဈဂါဝီ စ အဝိဇ္ဇာဘိဘူတတာယ ယထာဝုတ္တံ ဥဏှောဒကပါနံ အာရဘတိ၊ ဧဝံ ပုထုဇ္ဇနော ယထာဝုတ္တံ ဒုဂ္ဂတိဂါမိကမ္မံ. ယထာ ပန သာ ဥဏှောဒကပါနေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ တဏှာဝသေန သီတုဒကပါနံ အာရဘတိ၊ ဧဝံ ပုထုဇ္ဇနော အဝိဇ္ဇာယ နာတိဗလဝဘာဝတော ဒုဂ္ဂတိဂါမိကမ္မေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ တဏှာဝသေန သုဂတိဂါမိကမ္မံ အာရဘတိ. ဒုက္ခေ ဟိ အဝိဇ္ဇံ တဏှာ အနုဝတ္တတိ၊ သုခေ တဏှံ အဝိဇ္ဇာတိ.

၅၈၆. ကတ္ထစိ သုတ္တေ. ဧကဓမ္မမူလိကံ ဒေသနန္တိ အဝိဇ္ဇာတဏှာသု ဧကောယေဝ ဓမ္မော မူလံ ဧတိဿာတိ ဧကဓမ္မမူလိကာ၊ တံ၊ တတ္ထ ဧကံ ဧဝ ဓမ္မံ မူလံ ကတွာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဒေသနံ ဒေသေတီတိ အတ္ထော. ဥပနိသီဒတိ ဖလံ ဧတ္ထာတိ ဥပနိသာ၊ ကာရဏံ၊ အဝိဇ္ဇာ ဥပနိသာ ဧတေသန္တိ အဝိဇ္ဇူပနိသာ. အဿာဒါနုပဿိနောတိ ဥပါဒါနိယေသု တေဘူမကဓမ္မေသု ဝိသယဘူတေသု အဿာဒေတဗ္ဗတော အဿာဒသညိတံ သုခသောမနဿံ အနုပဿနသီလဿ. အပ္ပဟီနာဝိဇ္ဇတာယ ဗာလလက္ခဏယောဂေန ဗာလဿ. ဧဝန္တိ အဝိဇ္ဇာနိဝုတတ္တာ၊ တဏှာသံယုတ္တတ္တာ စ. အယံ ကာယောတိ အယံ မမဉ္စေဝ တုမှာကဉ္စ ပစ္စက္ခဘူတော သဝိညာဏကကာယော ခန္ဓပဉ္စကံ. ‘‘သဠာယတနပစ္စယာ ဖဿော’’တိ (မဟာဝ. ၁၊ ဥဒါ. ၁) ဝစနတော ဖဿကာရဏဉ္စေတံ ဝုစ္စတီတိ အာယတနစ္ဆက္ကံ ဝါ. သမုဒါဂတောတိ ဥပ္ပန္နော. ဗဟိဒ္ဓါ စ နာမရူပန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ သဝိညာဏကကာယော ခန္ဓပဉ္စကံ၊ သဠာယတနာနိ ဝါ. ဣတ္ထေတန္တိ ဣတ္ထံ ဧတံ. အတ္တနော စ ပရေသဉ္စ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒွါဒသာယတနာနိ ဒွါရာလမ္ဗနဘာဝေန ဝဝတ္ထိတာနိ ဒွယံ နာမာတိ အတ္ထော. ဒွယံ ပဋိစ္စ ဖဿောတိ အညတ္ထ စက္ခုရူပါဒီနိ ဒွယာနိ ပဋိစ္စ စက္ခုသမ္ဖဿာဒယော ဝုတ္တာ၊ ဣဓ ပန အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ၊ မဟာဒွယံ နာမ ကိရေတန္တိ ဝုတ္တံ. အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – အညတ္ထ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ၊ တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၄၀၀၊ ၃.၄၂၁၊ ၄၂၅၊ ၄၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၄၄၊ ၄.၆၀၊ ကထာ. ၄၆၅) စက္ခု စေဝ ရူပါ စ။ပေ။ မနော စေဝ ဓမ္မာ စာတိ ဝုတ္တာနိ ဒွယာနိ ပဋိစ္စ စက္ခုသမ္ဖဿာဒယော ဝုတ္တာ. ဣဓ ပန ‘‘အယဉ္စေဝ ကာယော’’တိ စက္ခာဒိနိဿယေ သေသဓမ္မေ စက္ခာဒိနိဿိတေ ဧဝ ကတွာ ဝုတ္တံ စက္ခာဒိကာယံ ဧကတ္တေန ‘‘အဇ္ဈတ္တိကာယတန’’န္တိ ဂဟေတွာ၊ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ စ နာမရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ ဧကတ္တေနေဝ ‘‘ဗာဟိရာယတန’’န္တိ တာနိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ ပဋိစ္စ ဖဿော ဝုတ္တော၊ တသ္မာ မဟာဒွယမေတန္တိ.

ဧဝဉ္စ ကတွာ အတ္တနော စ ပရဿ စ ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ၊ ဆဟိ အာယတနေဟိ စာတိ အယမတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗောဝါတိ ဝုတ္တံ. ‘‘အယံ ကာယော’’တိ ဟိ ဝုတ္တာနိ သနိဿယာနိ စက္ခာဒီနိ အတ္တနော ပဉ္စက္ခန္ဓာ၊ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ နာမရူပ’’န္တိ ဝုတ္တာနိ ရူပါဒီနိ ပရေသံ. တထာ အယံ ကာယော အတ္တနော ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ၊ ဗဟိဒ္ဓါ နာမရူပံ ပရေသံ ဗာဟိရာနီတိ. အညထာ အဇ္ဈတ္တိကာယတနမတ္တေ ဧဝ ‘‘အယံ ကာယော’’တိ ဝုတ္တေန အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနေဝ အတ္တနော ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဟောန္တီတိ အတ္တနော စ ပရေသဉ္စ ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ ဒီပနာ န သမ္ဘဝေယျာတိ. သဠေဝါယတနာနီတိ သဠေဝ ဖဿကာရဏာနိ၊ ယေဟိ ကာရဏဘူတေဟိ အာယတနေဟိ ဥပ္ပန္နေန ဖဿေန ဖုဋ္ဌော ဗာလော သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဧတေသံ ဝါ အညတရေန. အဝိဇ္ဇာနီဝရဏဿ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဏ္ဍိတဿ တဏှာယ သမ္ပယုတ္တဿာ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၂.၁၉) ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ သင်္ခါရေ အဝိဇ္ဇာတဏှာနိဿိတေ ဧဝ ကတွာ ကာယဂ္ဂဟဏေန ဝိညာဏနာမရူပသဠာယတနာနိ ဂဟေတွာ တသ္မိံ ကာယေ သဠာယတနာနံ ဖဿံ တံနိဿိတမေဝ ကတွာ ဝေဒနာယ ဝိသေသပစ္စယဘာဝံ ဒဿေန္တေန ဘဂဝတာ ဗာလပဏ္ဍိတာနံ အတီတဒ္ဓါဝိဇ္ဇာတဏှာမူလကော ဝေဒနာန္တော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဒဿိတော. ပုန စ ဗာလပဏ္ဍိတာနံ ဝိသေသံ ဒဿေန္တေန –

‘‘ယာယ စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတဿ ဗာလဿ၊ ယာယ စ တဏှာယ သမ္ပယုတ္တဿ အယံ ကာယော သမုဒါဂတော၊ သာ စေဝ အဝိဇ္ဇာ ဗာလဿ အပ္ပဟီနာ၊ သာ စ တဏှာ အပရိက္ခီဏာ. တံ ကိဿ ဟေတု? န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗာလော အစရိ ဗြဟ္မစရိယံ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. တသ္မာ ဗာလော ကာယဿ ဘေဒါ ကာယူပဂေါ ဟောတိ၊ သော ကာယူပဂေါ သမာနော န ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ။ပေ။ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၉) –

ဝေဒနာပဘဝံ သာဝိဇ္ဇံ တဏှံ ဒဿေတွာ၊ ဥပါဒါနဘဝေ စ တန္နိဿိတေ ကတွာ ‘‘ကာယူပဂေါ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဇာတိအာဒိကေ ဒဿေန္တေန ပစ္စုပ္ပန္နဟေတုသမုဋ္ဌာနတော ပဘုတိ ဥဘယမူလဝသေန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဝုတ္တော၊ တဗ္ဗိပရိယာယေန စ ပဏ္ဍိတဿ ပစ္စုပ္ပန္နဟေတုပရိက္ခယတော ပဘုတိ ဥဘယမူလကော ပဋိလောမပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါတိ.

၅၈၇. ပူရေတုန္တိ ဝဍ္ဎေတုံ၊ ဥပစိနိတုန္တိ အတ္ထော. ဒုဂ္ဂတိဂါမိကမ္မဿ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ အဝိဇ္ဇာ ‘‘အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတီ’’တိ ဝုတ္တာ၊ တထာ ဝိသေသပစ္စယော ဝိန္ဒိယဿ န ဟောတီတိ ‘‘ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတီ’’တိ စ. အတ္တနိဿိတာနိ ကတွာ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ပဝတ္တနံ ဥပ္ပါဒနံ အာယတနံ. သမ္မောဟဘာဝေနေဝ အနဘိသမယဘူတတ္တာ အဝိဒိတံ အညာတံ ကရောတိ. အန္တဝိရဟိတေ ဇဝါပေတီတိ ဝဏ္ဏာဂမဝိပရိယာယဝိကာရဝိနာသဓာတုအတ္ထဝိသေသယောဂေဟိ ပဉ္စဝိဓဿ နိရုတ္တိလက္ခဏဿ ဝသေန အ-ကာရ ဝိ-ကာရ ဇ-ကာရေ ဂဟေတွာ အညေသံ ဝဏ္ဏာနံ လောပံ၊ ဇ-ကာရဿ စ ဒုတိယဿာဂမံ ကတွာ ‘‘အဝိဇ္ဇာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဗျဉ္ဇနတ္ထံ ဝတွာ သဘာဝတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနိ ‘‘ဣဒံ ဝတ္ထု၊ ဣဒံ အာရမ္မဏ’’န္တိ အဝိဇ္ဇာယ ဉာတုံ န သက္ကာတိ အဝိဇ္ဇာ တပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ ဝုတ္တာ. ဝတ္ထာရမ္မဏသဘာဝဆာဒနတော ဧဝ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဘာဝဿ၊ ဇရာမရဏာဒီနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဘာဝဿ စ ဆာဒနတော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒပဋိစ္စသမုပ္ပန္နစ္ဆာဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အပစ္စက္ခိတွာတိ ပစ္စက္ခာနံ အကတွာ အပဋိက္ခိပိတွာ. ဥပကာရကဋ္ဌော ပစ္စယဋ္ဌော ယထာ ပိဏ္ဍပါတာဒိ သရီရဿ.

သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တီတိ ယထာ သင်္ခတံ ဟောတိ၊ ဧဝံ အဘိသင်္ခရောန္တိ. သင်္ခါရသဒ္ဒဂ္ဂဟဏေန အာဂတာ သင်္ခါရာ သင်္ခါရသဒ္ဒေန အာဂတသင်္ခါရာ. ယဒိပိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာပိ သင်္ခါရသဒ္ဒေန အာဂတာ၊ တေ ပန ဣမိဿာ ဒေသနာယ ပဓာနာတိ ဝိသုံ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ ‘‘ဒုဝိဓာ’’တိ ဧတ္ထ သင်္ခါရသဒ္ဒေန အာဂတသင်္ခါရေသု အဘိသင်္ခရဏကသင်္ခါရံ ဝဇ္ဇေတွာ တဒညေ သင်္ခါရသဒ္ဒေန အာဂတသင်္ခါရာ ယောဇေတဗ္ဗာ. သင်္ခါရသဒ္ဒေန အာဂတသင်္ခါရာတိ ဝါ သမုဒါယော ဝုတ္တော. တဒေကဒေသာ စ ဣဓ ဝဏ္ဏေတဗ္ဗဘာဝေန ဂဟိတာ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ၊ တသ္မာ ဝဏ္ဏေတဗ္ဗသဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန ဒုဝိဓတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ပဌမံ နိရုဇ္ဈတိ ဝစီသင်္ခါရော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၄၆၄) ဝိတက္ကဝိစာရအဿာသပဿာသသညာဝေဒနာဝစီသင်္ခါရာဒယော ဝုတ္တာ၊ န အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရေသု ဝုတ္တာ ကာယသဉ္စေတနာဒယော.

သင်္ခတသင်္ခါရာ နာမ ယထာသကံ ပစ္စယေဟိ သင်္ခတတ္တာ. သတိပိ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တာနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ သင်္ခတဘာဝေ ‘‘မမေတံ ဖလ’’န္တိ တတ္ထာဘိမုခေန ဝိယ ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တိတတ္တာ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပေသု သာတိသယော သင်္ခတဘာဝေါတိ အဓိပ္ပါယေန အဋ္ဌကထာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၈၇) ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာနံ အဘိသင်္ခတသင်္ခါရတာ ဝုတ္တာ. ပါဠိယံ ပန တထာ အာဂတဋ္ဌာနဿ အဘာဝတော ‘‘တေပိ ။ပေ။ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. အနိစ္စာ ဝတ သင်္ခါရာတိ ဝုတ္တာ ဥဘုအာဒိသမုဋ္ဌာနာပိ သဗ္ဗဓမ္မာ. အဘိသင်္ခရဏကသင်္ခါရောတိ ဝုစ္စတိ အတ္တနော ဖလဿ အဘိသင်္ခရဏတော. ကာယပယောဂသမုဋ္ဌာပနဝီရိယံ ကာယိကဝီရိယံ. အဘိသင်္ခါရဿာတိ ပယောဂဝေဂဿ.

ဝါစံ သင်္ခရောတီတိ ဝစီသင်္ခါရော. ကာယေန သင်္ခရီယတီတိ ကာယသင်္ခါရော. စိတ္တေန သင်္ခရီယတိ၊ စိတ္တံ ဝါ သင်္ခရောတီတိ စိတ္တသင်္ခါရော. သင်္ခေပတော ပန သဗ္ဗေပိ ယထာရဟံ သင်္ခရောန္တိ၊ သင်္ခရီယန္တီတိ စ သင်္ခါရာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တန္တိ သင်္ခါရဋ္ဌပစ္စယဋ္ဌာဒိမာဟ.

နမတီတိ ဧကန္တသာရမ္မဏတာယ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမတိ. ပရိတဿတီတိ ပိပါသတိ၊ တဏှာပရိတာပတာယ ဝါ ဝိစလတိ. ဥပါဒိယတီတိ ဒဠှံ အာဒိယတိ. ဘဝတီတိ ဥပပတ္တိဘဝံ သန္ဓာယာဟ. ဘာဝယတီတိ ကမ္မဘဝံ. စုတိ ခန္ဓာနံ မရဏန္တိ ‘‘မရန္တိ ဧတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဥပ္ပါဒဒုက္ခာ၊ ဌိတိဒုက္ခာတိ စ ကတွာ ‘‘ဒွေဓာ ခဏတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အာယာသော ပရိဿမော ဝိသာဒေါ.

နိဒ္ဒိဋ္ဌနယဒဿနန္တိ ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌဝိဓိသန္ဒဿနံ. ကေဝလ-သဒ္ဒေါ အသမ္မိဿဝါစကော စ ဟောတိ ‘‘ကေဝလာ သာလယော’’တိအာဒီသု၊ နိရဝသေသဝါစကော စ ‘‘ကေဝလာ အင်္ဂမဂဓာ’’တိအာဒီသု၊ တသ္မာ ဒွိဓာပိ အတ္ထံ ဝဒတိ. တတ္ထ အသမ္မိဿဿာတိ သုခရဟိတဿ. န ဟိ ဧတ္ထ ကိဉ္စိ ဥပ္ပါဒဝယရဟိတံ အတ္ထိ. သကလဿာတိ သဗ္ဗဘဝါဒိဂတဿ၊ သဗ္ဗကာလိကဿ စ.

၅၈၈. ‘‘လက္ခဏေကဝိဓာဒိတော’’တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ပရိသမာပေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘လက္ခဏာဒိတော’’တိ. သမ္ပယုတ္တေ၊ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလေ ဝါ သမ္မောဟယတီတိ သမ္မောဟနရသာ. အာရမ္မဏသဘာဝဿ ဆာဒနံ ဟုတွာ ဂယှတီတိ ဆာဒနပစ္စုပဋ္ဌာနာ. ‘‘အာသဝသမုဒယာ အဝိဇ္ဇာသမုဒယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၀၃) ဝစနတော အာသဝပဒဋ္ဌာနာ. ပဋိသန္ဓိဇနနတ္ထံ အာယူဟန္တိ ဗျာပါရံ ကရောန္တီတိ အာယူဟနရသာ. ရာသိကရဏံ ဝါ အာယူဟနံ. စေတနာသဘာဝတ္တာ စေတနာ ဟုတွာ ဂယှတီတိ စေတနာပစ္စုပဋ္ဌာနာ. နာမရူပဿ ပုရေစာရိကဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမရသံ. ပုရိမဘဝေန သဒ္ဓိံ ဃဋနံ ဟုတွာ ဂယှတီတိ ပဋိသန္ဓိပစ္စုပဋ္ဌာနံ. ဝိညာဏေန သဟ၊ အညမညဉ္စ သမ္ပယုဇ္ဇတီတိ သမ္ပယောဂရသံ. သမံ ပကာရေဟိ ယောဂေါ သမ္ပယောဂေါ. ဝိသုံ အဘာဝေါ အဝိနိဗ္ဘောဂေါ. ရူပံ သမ္ပယောဂါဘာဝတော ဝိကိရတီတိ ဝိကိရဏရသံ. တတော ဧဝ ဟိ ပိသိယမာနာ တဏ္ဍုလာဒယော ဝိကိရန္တိ၊ စုဏ္ဏီဘူတာ ဝိဒ္ဓံသန္တိ၊ နာမဿ ကဒါစိ ကုသလာဒိဘာဝေါပိ အတ္ထီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘အဗျာကတပစ္စုပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အစေတနော အဗျာကတော’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၁၁၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၁၇၃) ဧတ္ထ ဝိယ အနာရမ္မဏတာ ဝါ အဗျာကတတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အာယတနလက္ခဏန္တိ ဃဋ္ဋနလက္ခဏံ၊ အာယာနံ တနနလက္ခဏံ ဝါ. ဒဿနဿ ယထာသကံ ဝိသယဂ္ဂဟဏဿ ကရဏတော ဒဿနရသံ. ‘‘ဒဿနာဒိရသ’’န္တိ ပန သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ဝုတ္တံ. ဝတ္ထုဒွါရဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ ယထာရဟံ ဝိညာဏမနောဝိညာဏဓာတူနန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဝတ္ထုဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ စက္ခာဒိပဉ္စကာပေက္ခံ. အကုသလဝိပါကုပေက္ခာယ အနိဋ္ဌဘာဝတော ဒုက္ခေန၊ ဣတရာယ ဣဋ္ဌဘာဝတော သုခေန သင်္ဂဟိတတ္တာ ‘‘သုခဒုက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခသမုဒယတ္တာ ဟေတုလက္ခဏာ တဏှာ. ‘‘တတြတတြာဘိနန္ဒိနီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၉၁၊ ၄၆၀၊ သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ ဝိဘ. ၂၀၃၊ မဟာဝ. ၁၄) ဝစနတော အဘိနန္ဒနရသာ. စိတ္တဿ၊ ပုဂ္ဂလဿ ဝါ ရူပါဒီသု အတိတ္တဘာဝေါ ဟုတွာ ဂယှတီတိ အတိတ္တဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ. အမုဉ္စနရသံ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဝသေန. တဏှာဒဠှတ္တံ ဟုတွာ ကာမုပါဒါနံ၊ သေသာနိ ဒိဋ္ဌိ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ တဏှာဒဠှတ္တဒိဋ္ဌိပစ္စုပဋ္ဌာနံ. ကမ္မုပပတ္တိဘဝဝသေန ဘဝဿ လက္ခဏာဒယော ယောဇေတဗ္ဗာ.

၅၈၉. မောဟာဒိဘာဝတောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အနနုဗောဓာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဒုက္ခာဒီသု အညာဏဝသေန အပ္ပဋိပတ္တိ၊ အသုဘာဒီသု သုဘာဒိဝိပလ္လာသဝသေန မိစ္ဆာပဋိပတ္တိ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တဝသေန ဝါ အပ္ပဋိပတ္တိ၊ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တဝသေန မိစ္ဆာပဋိပတ္တိ. ဒွါရာရမ္မဏတောတိ ဒွါရတော၊ အာရမ္မဏတော စ ဆသု ဒွါရေသု၊ ဆသု အာရမ္မဏေသု စ ပဝတ္တနတော. အယံ ပန ဝိဘာဂေါ န အဝိဇ္ဇာယ ဧဝ၊ အညေသုပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒင်္ဂေသု အရူပဓမ္မာနံ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗေသုပီ’’တိ.

ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာဒိဘာဝတောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန နေဝသေက္ခာနာသေက္ခသံယောဇနိယာဒိဘာဝေ သင်္ဂဏှာတိ. စတုယောနိသံဝတ္တနတောတိ စတုယောနိပရိယာပန္နတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တနတော.

လောကိယဝိဘာဂါဒိဘာဝတောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဗျာကတသပ္ပစ္စယသင်္ခတာဒိဘာဝေ သင်္ဂဏှာတိ. သဟေတုကာဟေတုကာဒိတောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သသင်္ခါရာသင်္ခါရာဒိဘေဒေ သင်္ဂဏှာတိ.

ကာမံ နာမရူပံ ပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓဝသေန ဝုစ္စတိ၊ တထာပိ ယထာ ပစ္စုပ္ပန္နံ၊ ဧဝံ အတီတာနာဂတမ္ပီတိ အဒ္ဓဒွယပရိယာပန္နဿာပိ နယတော ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အတီတာဒိတော တိဝိဓ’’န္တိ.

သဉ္ဇာတိသမောသရဏဋ္ဌာနတောတိ ဝိညာဏတံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိပဝတ္တိဒေသဘာဝတော. ‘‘ဘူတပ္ပသာဒဝိညာဏတော’’တိ ပါဌော ယုတ္တော. ‘‘ဝိညာဏာဒိတော’’တိ ပန ပဌန္တိ. ဧကသေသနယေန ဗာဟိရာယတနဿာပိ သင်္ဂဟေ သတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန တဿ သင်္ဂဟိတတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. နောဘယဂေါစရန္တိ မနာယတနမာဟ. န ဟိ အရူပဓမ္မာနံ ဒေသဝသေန အာသန္နတာ၊ ဒူရတာ ဝါ အတ္ထိ အဝိဂ္ဂဟတ္တာ၊ တသ္မာ မနာယတနဿ ဂေါစရော မနာယတနံ သမ္ပတ္တော၊ အသမ္ပတ္တော ဝါတိ န ဝုစ္စတိ. ဖဿာဒီနမ္ပီတိ ဧတ္ထ ဖဿော တာဝ ဖုသနသဘာဝတော၊ လောကိယသာသဝါဒိဘာဝတော စ ဧကဝိဓော. ပဋိဃသမ္ဖဿအဓိဝစနသမ္ဖဿဘေဒတော၊ သဟေတုကာဒိဘာဝတော စ ဒုဝိဓော. ဘဝတ္တယပရိယာပန္နတော၊ ဝေဒနာတ္တယသမ္ပယောဂတော၊ အဟေတုကဒုဟေတုကတိဟေတုကတော စ တိဝိဓော. ယောနိဂတိဝသေန စတုဗ္ဗိဓော၊ ပဉ္စဝိဓော စ.

ဝေဒနာ အနုဘဝနလက္ခဏတော၊ လောကိယသာသဝါဒိဘာဝတော စ ဧကဝိဓာ. ပဉ္စဒွါရိကမနောဒွါရိကဘေဒတော ဒုဝိဓာ. သုခါဒိဘေဒတော တိဝိဓာ. ယောနိဂတိဝသေန စတုဗ္ဗိဓာ၊ ပဉ္စဝိဓာ စ. ဆဠာရမ္မဏဘေဒတော ဆဗ္ဗိဓာ.

တဏှာ လောကဿ သမုဒယဘာဝတော ဧကဝိဓာ. ဒုဝိဓာ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တဘာဝတော. တိဝိဓာ ကာမဘဝဝိဘဝတဏှာဘေဒတော. စတုဗ္ဗိဓာ စတုမဂ္ဂပဟေယျတော. ပဉ္စဝိဓာ ရူပါဘိနန္ဒနာဒိဘာဝတော. ဆဗ္ဗိဓာ ဆတဏှာကာယဘေဒတော.

ဥပါဒါနံ ဧကဝိဓံ ဒဠှဂ္ဂါဟဘာဝတော. ဒုဝိဓံ တဏှာဒိဋ္ဌိဘေဒတော. တိဝိဓံ ဘဝတ္တယူပနိဿယဘာဝတော. စတုဗ္ဗိဓံ ကာမုပါဒါနာဒိဘေဒတော. ပဉ္စဝိဓံ ပဉ္စဂတိသံဝတ္တနတော.

ဘဝေါ ဧကဝိဓော လောကိယသာသဝါဒိဘာဝတော. ဒုဝိဓော ကမ္မုပပတ္တိဘေဒတော. တိဝိဓော ကာမဘဝါဒိဘေဒတော. စတုဗ္ဗိဓော စတုရုပါဒါနပစ္စယတော. ပဉ္စဝိဓော ပဉ္စဂတိသံဝတ္တနတော. ဆဗ္ဗိဓော ကာမကမ္မဘဝါဒိဘေဒတော. သတ္တဝိဓော သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိသင်္ဂဟတော. အဋ္ဌဝိဓော စတုရုပါဒါနပစ္စယကမ္မဘဝါဒိဘေဒတော. နဝဝိဓော ကာမဘဝါဒိဘေဒတော.

ဇာတိ ဧကဝိဓာ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိဘာဝတော. ဒုဝိဓာ ရူပက္ခန္ဓသင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ဂဟတော. တိဝိဓာ ဘဝတ္တယပရိယာပန္နတော. ယောနိဂတိဝသေန စတုဗ္ဗိဓာ၊ ပဉ္စဝိဓာ စ. ဣမိနာ နယေန ဇရာမရဏာဒီနမ္ပိ ဧကဝိဓာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၅၉၀. သောကာဒီနမ္ပိ ဂဟိတတ္တာ အင်္ဂဗဟုတ္တပ္ပသင်္ဂေ ‘‘ဒွါဒသေဝါ’’တိ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ သောကာဒယော အင်္ဂဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ ဖလေန ပန ကာရဏံ အဝိဇ္ဇံ မူလင်္ဂံ ဒဿေတုံ တေ ဝုတ္တာ. ဇရာမရဏဗ္ဘာဟတဿ ဟိ ဗာလဿ တေ သမ္ဘဝန္တီတိ သောကာဒီနံ ဇရာမရဏကာရဏတာ ဝုတ္တာ၊ န ပန ‘‘ကာယိကာယ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ဖုဋ္ဌော’’တိ စ သုတ္တေ ဇရာမရဏနိမိတ္တဉ္စ ဒုက္ခံ သင်္ဂဟိတန္တိ တံ တန္နိမိတ္တာနံ ဇရာမရဏဗ္ဘာဟတဿ သမ္ဘဝေ သာဓကဘာဝေန ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ဇရာမရဏေနေဝ သောကာဒီနံ ဧကသင်္ခေပေါ ကတော၊ တသ္မာ တေသံ ဇာတိပစ္စယတာ ယုဇ္ဇတိ. ဇရာမရဏပစ္စယဘာဝေ ဟိ အဝိဇ္ဇာယ ဧကသင်္ခေပေါ ကာတဗ္ဗော သိယာ. ဇာတိပစ္စယာ ပန ဇရာမရဏံ၊ သောကာဒယော စ သမ္ဘဝန္တီတိ တတ္ထ ဇရာမရဏံ ဧကန္တိကံ အင်္ဂဘာဝေန ဂဟိတံ. သောကာဒယော ပန ရူပဘဝါဒီသု အဘာဝတော အနေကန္တိကာ ကေဝလံ ပါကဋေန ဖလေန အဝိဇ္ဇာနိဒဿနတ္ထံ ဂဟိတာ. တေန အနာဂတေ ဇာတိယာ သတိ တတော ပရာယ ပဋိသန္ဓိယာ ဟေတုဟေတုဘူတာ အဝိဇ္ဇာ ဒဿိတာတိ ဘဝစက္ကဿ အဝိစ္ဆေဒေါ ဒဿိတော ဟောတီတိ. သုတ္တဉ္စ သောကာဒီနံ အဝိဇ္ဇာ ကာရဏန္တိ ဧတဿေဝ အတ္ထဿ သာဓကံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ န သောကာဒီနံ ဗာလဿ ဇရာမရဏနိမိတ္တတာမတ္တဿ. ‘‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဟိ ဝစနေန အဝိဇ္ဇာ သောကာဒီနံ ကာရဏန္တိ ဒဿိတာ၊ န စ ဇရာမရဏနိမိတ္တမေဝ ဒုက္ခံ ဒုက္ခန္တိ.

အပရော နယော ဇရာမရဏမ္ပိ ပစ္စယော၊ အညထာ ဒွါဒသင်္ဂါနိ န ပရိပူရေန္တိ. ကဿ ပန သော ပစ္စယော? သောကာဒီနံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘ဇရာမရဏပစ္စယာ သောကာဒယော သမ္ဘဝန္တီ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏံ၊ သောကာဒယော စ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? ယသ္မာ တဒညေနပိ ဒုက္ခဓမ္မေန ဖုဋ္ဌဿ တေ သမ္ဘဝန္တိ၊ တသ္မာ အပ္ပဟီနသံယောဇနဿာပိ တေသံ တပ္ပစ္စယတာ န ဧကံသိကာတိ ဇာတိပစ္စယတာဝ ဝုတ္တာ. အထ ဝါ ဇရာမရဏဂ္ဂဟဏေန ဥပပတ္တိဘဝေါ သင်္ဂဟိတော. ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိပါကော ဟိ အာယုနော သံဟာနိ၊ ဣန္ဒြိယာနံ ပရိပါကော စ ဇရာ၊ တေသဉ္စ ဘေဒေါ မရဏန္တိ. သတိ စ ဥပပတ္တိဘဝေ တတ္ထ ကတုပစိတံ၊ ပေါရာဏံ ဝါ ကမ္မံ ကမ္မဘဝေါ၊ ကမ္မာဒိဥပဋ္ဌာနေ စုတိအနန္တရံ ပဋိသန္ဓိံ ဇနေတီတိ ဥပပတ္တိဘဝေါ ဇာတိယာ ပစ္စယော၊ တသ္မာ ဇရာမရဏမ္ပိ ဇာတိယာ ပစ္စယတာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ. ယသ္မာ ပန ‘‘ဘဝပစ္စယာ ဇာတီ’’တိ ဧတ္ထေဝ ဥပပတ္တိဘဝဿ ဇာတိယာ ပစ္စယတာ သင်္ဂဟိတာ၊ တသ္မာ ဝုတ္တပရိယာယသင်္ဂဟတော စ ‘‘ဇရာမရဏပစ္စယာ ဇာတီ’’တိ န ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဇရာမရဏဿာပိ ပစ္စယဘာဝသိဒ္ဓိတော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒတာတိ ဒွါဒသင်္ဂတာ ဝဝတ္ထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ဒွါဒသေဝါ’’တိအာဒိ. အယံ တာဝါတိ ‘‘ဒေသနာဘေဒတော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ သန္ဓာယာဟ.

အဝိဇ္ဇာပစ္စယာသင်္ခါရပဒကထာဝဏ္ဏနာ

၅၉၁. အယံ ပနာတိ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနံ. ‘‘ကတမာ စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဝိဇ္ဇာ ဒုက္ခေ အညာဏ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၀၃) သုတ္တန္တေသု စတုဋ္ဌာနိကာ အဝိဇ္ဇာ ဝုတ္တာတိ ‘‘သုတ္တန္တပရိယာယေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. နိက္ခေပကဏ္ဍေ (ဓ. သ. ၁၁၀၆) ပန သုတ္တန္တေသု စတူသု ဌာနေသု ကထိတာယ ဧဝ အဝိဇ္ဇာယ အဋ္ဌသု ဌာနေသု ကိစ္စဇာတိတော ကထိတတ္တာ တဒတ္ထဝဏ္ဏနာဝသေန ဝိဘာဝနံ ကာတုံ ‘‘အဘိဓမ္မပရိယာယေနာ’’တိ အာရဘိတွာ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဟာပေတွာ ဝိဘဇိတဗ္ဗံ. ဝိဘဇနဉှိ အဘိဓမ္မပရိယာယော. ‘‘အဋ္ဌသု ဌာနေသု အညာဏ’’န္တိ အာနေတွာ တံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. သေသဋ္ဌာနေသူတိ ဒုက္ခသမုဒယေသု၊ ပုဗ္ဗန္တာဒီသု စ. အာရမ္မဏဝသေနာတိ အာရမ္မဏကရဏဝသေနာပိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ‘‘ဒုက္ခေ အညာဏ’’န္တိအာဒိကေ ပါဌေ. သာတိ အဝိဇ္ဇာ. ဥပ္ပန္နာတိ အသမူဟတုပ္ပန္နာ၊ ပဂေဝ ပစ္စုပ္ပန္နာ. ‘‘ပဋိစ္ဆာဒေတွာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ပဋိစ္ဆာဒနာကာရံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာထာဝသရသလက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န ဒေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ရသိတဗ္ဗော ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော သဘာဝေါ ရသော၊ အတ္တနော ရသော သရသော၊ ယာထာဝေါ ယထာဘူတော သရသော ယာထာဝသရသော၊ ယော ‘‘ပီဠနဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၂.၈) ဝုတ္တော ဒုက္ခသစ္စပ္ပဘေဒါ ဧဝ စ ပုဗ္ဗန္တာဒယော၊ သော ဧဝ လက္ခိတဗ္ဗတ္တာ ယာထာဝသရသလက္ခဏံ. တံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ပစ္စက္ခတော ဇာနိတုံ န ဒေတိ.

တဒုဘယန္တိ ပုဗ္ဗန္တဉ္စေဝ အပရန္တဉ္စ အတီတံ၊ အနာဂတဉ္စ ခန္ဓပဉ္စကံ. ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဘာဂဝန္တတာယ ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓဘူတော မဇ္ဈန္တော ပုဗ္ဗန္တာပရန္တော. အယံ အဝိဇ္ဇာ ဣမေ သင်္ခါရာတိ ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဓမ္မေသု ပစ္စက္ခတော ဇာနနာကာရဒဿနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု ဒုက္ခာဒီသု. ယဒိပိ အဝိဇ္ဇာ ဒုက္ခာဒီသု အာရမ္မဏကရဏဝသေနပိ ပဝတ္တတိ၊ ယထာ ပန နိရောဓမဂ္ဂေ အာရမ္မဏံ ကာတုံ အသက္ကောန္တီ တေ ဇာနိတုကာမဿ တပ္ပဋိစ္ဆာဒနဝသေန၊ အနိရောဓမဂ္ဂေသု နိရောဓမဂ္ဂဂ္ဂဟဏကာရဏဘာဝေန စ ပဝတ္တမာနာ တေ ယာထာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န ဒေတိ၊ ဧဝံ ဒုက္ခာဒီသုပီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိစ္ဆာဒနဝသေနေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာ’’တိ. ဒုက္ခာဒိဝိသယော အန္ဓတမကရော၊ လောဘာဒီနဉ္စ အန္ဓတမကရာနံ ပစ္စယဘူတော အဒဿနာကာရော အညာဏံ.

၅၉၂. ပုညာဒယောတိ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒယော. တတ္ထ ပုနာတိ အတ္တနော သန္တာနံ အပုညဖလတော၊ ဒုက္ခသံကိလေသတော စ သောဓေတီတိ ပုညံ. ဟိတသုခဇ္ဈာသယေန ပုညံ ကရောတီတိ တန္နိပ္ဖါဒနေန ကာရကဿ အဇ္ဈာသယံ ပူရေတိ၊ ပုဇ္ဇဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝါ ပုညံ. ဣတိ ပူရကော၊ ပုဇ္ဇနိဗ္ဗတ္တကော စ နိရုတ္တိနယေန ပုညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုညဉ္စ သော အတ္တနော ဖလဿ အဘိသင်္ခရဏဋ္ဌေန အဘိသင်္ခါရော စာတိ ပုညာဘိသင်္ခါရော. ပုညပဋိပက္ခတော အပုညန္တိ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အပုညာဘိသင်္ခါရော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမာဓိပစ္စနီကာနံ အတိဒူရတာယ န ဣဉ္ဇတိ၊ အနိဉ္ဇဉ္စ ဘဝံ အဘိသင်္ခရောတီတိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော. ကာယေန ပဝတ္တိတော၊ ကာယတော ဝါ ပဝတ္တော၊ ကာယဿ ဝါ သင်္ခါရောတိ ကာယသင်္ခါရော. ဝစီစိတ္တသင်္ခါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ပဌမတ္တိကော ပရိဝီမံသနသုတ္တာဒိဝသေန ဂဟိတော. တတ္ထ ဟိ ‘‘ပုညံ စေ သင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတိ၊ ပုညူပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၅၁) အာဂတံ. ဒုတိယတ္တိကော ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝသေန. တတ္ထ ဟိ ‘‘တယောမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သင်္ခါရာ. ကတမေ တယော? ကာယသင်္ခါရော ဝစီသင်္ခါရော စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၈) ဝုတ္တံ.

ဝိတ္ထာရတော ပနာတိအာဒိ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံ သရူပတော၊ ပဘေဒတော စ ဝိဘာဝနံ. ဘာဝနာဝသေနေဝ ပဝတ္တာ၊ န ဒါနသီလဝသေနာတိ တတ္ထ လဗ္ဘမာနံ ပုညကိရိယဝတ္ထုံ ဒဿေတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အရူပါဝစရစေတနာပိ ‘‘ဘာဝနာဝသေနေဝ ပဝတ္တာ’’တိ ဝုတ္တာ. ယေ ပန ‘‘ဘာဝနာဝသေနေဝါ’’တိ အဝဓာရဏေန အဘိညာစေတနံ နိဝတ္တေတီတိ ဝဒန္တိ၊ တဒယုတ္တံ တာသမ္ပိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယတာယ ဝိယ ပုညာဘိသင်္ခါရဘာဝဿ စ ဣစ္ဆိတတ္တာ. အညထာ အဘိညာစိတ္တုပ္ပါဒဿ ပုညကိရိယဝတ္ထူသု အသင်္ဂဟော ဧဝ သိယာ၊ န စ ယုတ္တံ ‘‘ကုသလဉ္စ ပုညကိရိယဝတ္ထုဉ္စ န ဟောတီ’’တိ. ပါဏာတိပါတာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန န တဒဝသိဋ္ဌအကုသလကမ္မပထာနံယေဝ ဂဟဏံ၊ အထ ခေါ အနဝသေသအကုသလကမ္မဿာပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဣတရေသု ပနာတိ ကာယသင်္ခါရာဒီသု. ပုညာဘိသင်္ခါရာဒယော ပဝတ္တမာနာ ဣမေဟိ ဒွါရေဟိ ပဝတ္တန္တီတိ ဒွါရတော ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ. ‘‘သမဝီသတိ စေတနာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ ယဒိ ကာယဝစီဝိညတ္တိယော သမုဋ္ဌာပေန္တိယော ကုသလာကုသလစေတနာ ကာယသင်္ခါရော၊ ဝစီသင်္ခါရောတိ စ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝံ သန္တေ အဘိညာစေတနာယပိ ကုသလာယ တထာ ပဝတ္တာယ ဝစီသင်္ခါရဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဘိညာစေတနာ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထာတိ ကာယဝစီသင်္ခါရဂ္ဂဟဏေ၊ ကာယဝစီသဉ္စေတနာဂ္ဂဟဏေ ဝါ. န ဂဟိတာတိ အဋ္ဌကထာယံ န ဂဟိတာ ‘‘အဘိညာစေတနာ ဝိညာဏဿ ပစ္စယော န ဟောတီ’’တိ. ကသ္မာ ပန န ဟောတိ၊ နနု သာပိ ကုသလာ၊ ဝိပါကဓမ္မာ စာတိ? သစ္စမေတံ၊ အနုပစ္ဆိန္နတဏှာဝိဇ္ဇမာနေ ပန သန္တာနေ သဗျာပါရပ္ပဝတ္တိယာ တဿာ ကုသလတာ၊ ဝိပါကဓမ္မတာ စ ဝုတ္တာ၊ န ဝိပါကုပ္ပါဒနေန. သာ ပန ဝိပါကံ ဥပ္ပါဒေန္တီ ရူပါဝစရမေဝ ဥပ္ပါဒေယျ. န ဟိ အညဘူမိကံ ကမ္မံ အညဘူမိကံ ဝိပါကံ ဥပ္ပါဒေတီတိ. အတ္တနာ သဒိသာရမ္မဏံ တိဋ္ဌာနိကမေဝ စ ဥပ္ပါဒေယျ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍေ ရူပါဝစရဝိပါကဿ ကမ္မသဒိသာရမ္မဏဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ. န စ ရူပါဝစရဝိပါကော ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏော အတ္ထိ၊ အဘိညာစေတနာ စ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏာဝ ဟောတိ. တသ္မာ ဝိပါကံ န ဥပ္ပါဒေတီတိ ဝိညာယတိ. ကသိဏေသု စ ဥပ္ပါဒိတဿ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိဿ အာနိသံသဘူတာ အဘိညာ. ယထာဟ ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၄၄-၂၄၅၊ မ. နိ. ၁.၃၈၄-၃၈၆၊ ၄၃၁-၄၃၃၊ ပါရာ. ၁၂). တသ္မာ သမာဓိဖလသဒိသာ သာ၊ န စ ဖလံ ဒေတိ. ဒါနသီလာနိသံသဘူတော တသ္မိံ ဘဝေ ပစ္စယလာဘော ဝိယာတိ သာပိ ဝိပါကံ န ဥပ္ပါဒေတီတိ.

‘‘ယထာ စ အဘိညာစေတနာ၊ ဧဝံ ဥဒ္ဓစ္စစေတနာပိ န ဟောတီ’’တိ ဣဒံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဓမ္မေ ဝိသုံ ဥဒ္ဓရိတွာ ‘‘တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၂၅) ဝုတ္တတ္တာ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. သာ ပန ဝိစာရဏာ ဟေဋ္ဌာ ခန္ဓနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာယံ အကုသလကထာယံ ဝိစာရိတာ ဧဝါတိ တတ္ထ ဝိစာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပိစေတ္ထ ယဒေကေ ဝိဘဇ္ဇ ဝဒန္တိ၊ ဒဿနဘာဝနာနံ အဘာဝေပိ ယေသံ ပုထုဇ္ဇနာနံ၊ သေက္ခာနဉ္စ ဒဿနဘာဝနာဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တေသံ တဒုပ္ပတ္တိကာလေ တေဟိ ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျာ အကုသလာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ၊ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ စ ဝုစ္စန္တိ. ပုထုဇ္ဇနာနံ ပန ဘာဝနာယ အဘာဝါ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစိန္တာ နတ္ထိ. တေန တေသံ ပဝတ္တမာနာ ဒဿနေန ပဟာတုံ အသက္ကုဏေယျာပိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ န ဝုစ္စန္တိ. ယဒိ ဝုစ္စေယျုံ၊ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာနံ ကေသဉ္စိ ကေနစိ ကဒါစိ အာရမ္မဏအာရမ္မဏာဓိပတိဥပနိဿယပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဘဝေယျုံ? န စ ပဋ္ဌာနေ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာနံ ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဝုတ္တာ. သေက္ခာနံ ပန ဝိဇ္ဇမာနာ ဘာဝနာယ ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျာတိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ. တေနေဝ သေက္ခာနံ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ၊ စတ္တတ္တာ ဝန္တတ္တာ မုတ္တတ္တာ ပဟီနတ္တာ ပဋိနိဿဋ္ဌတ္တာ ဥက္ခေဋိတတ္တာ သမုက္ခေဋိတတ္တာ အဿာဒိတဗ္ဗာ၊ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗာ စ န ဟောန္တိ. ပဟီနတာယ ဧဝ သောမနဿဟေတုဘူတာ၊ အဝိက္ခေပဟေတုဘူတာ စ န ဒေါမနဿံ၊ ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ ဥပ္ပါဒေန္တီတိ န တေ တေသံ အာရမ္မဏအာရမ္မဏာဓိပတိဘာဝံ၊ ပကတူပနိဿယဘာဝဉ္စ ဂစ္ဆန္တိ. န ဟိ ပဟီနေ ဥပနိဿာယ အရိယော ရာဂါဒိကိလေသေ ဥပ္ပါဒေတိ.

ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ၊ တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ န ပစ္စေတိ န ပစ္စာဂစ္ဆတိ။ပေ။ အရဟတ္တမဂ္ဂေန။ပေ။ ပစ္စာဂစ္ဆတီ’’တိ (မဟာနိ. ၈၀၊ စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၇). န စ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဒဿနေန ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျာ၊ ဣတရေသံ န ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောန္တီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘ဒိဋ္ဌိံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ၊ တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ဥဒ္ဓစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝိစိကိစ္ဆံ အာရဗ္ဘ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဥဒ္ဓစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၇) ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနံ ဥဒ္ဓစ္စာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ. ဧတ္ထ ဟိ ဥဒ္ဓစ္စန္တိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အဓိပတိပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဒိဋ္ဌိံ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ၊ တံ ဂရုံ ကတွာ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၅) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ၊ န ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. တသ္မာ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗာနံ အတီတာဒိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗတ္တေပိ ယာဒိသာနံ တာဟိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာ အာပါဒေတဗ္ဗာ၊ တေသု ပုထုဇ္ဇနေသု ဝတ္တမာနာ ဒဿနံ အပေက္ခိတွာ တေန ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ၊ သေက္ခေသု ဝတ္တမာနာ ဘာဝနံ အပေက္ခိတွာ တာယ ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ.

တေသု ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ သဟာယဝိရဟာ ဝိပါကံ န ဇနယန္တီတိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစေတနာယ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တော၊ အပေက္ခိတဗ္ဗဒဿနဘာဝနာရဟိတာနံ ပန ပုထုဇ္ဇနေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ သကဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒီနံ၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒဿ စ သံယောဇနတ္တယတဒေကဋ္ဌကိလေသာနံ အနုပစ္ဆိန္နတာယ အပရိက္ခီဏသဟာယာနံ ဝိပါကုပ္ပါဒနံ န သက္ကာ ပဋိသေဓိတုန္တိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဓမ္မာနံ ဝိပါကော ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တော. ယဒိ ဧဝံ၊ အပေက္ခိတဗ္ဗဒဿနဘာဝနာရဟိတာနံ အကုသလာနံ နေဝဒဿနေန-နဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗတာယ နဝတ္တဗ္ဗတာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ အပ္ပဟာတဗ္ဗာနံ ‘‘နေဝဒဿနေန-နဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၉) ဝုတ္တတ္တာ၊ အပ္ပဟာတဗ္ဗဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ စ အကုသလာနံ.

ဧဝမ္ပိ တေ ဣမသ္မိံ တိကေ ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ အာပဇ္ဇန္တီတိ? နာပဇ္ဇန္တိ၊ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍေ ဒဿိတာနံ ဒွါဒသအကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါနံ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ယထာ ဟိ ဓမ္မဝသေန သဗ္ဗေ သင်္ခတဓမ္မာ သင်္ဂဟိတာတိ ဥပ္ပန္နတ္တိကေ ကာလဝသေန အသင်္ဂဟိတာပိ အတီတာ ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ န ဝုတ္တာ စိတ္တုပ္ပါဒရူပဘာဝေန ဂဟိတေသု နဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝါ၊ ဧဝမိဓာပိ စိတ္တုပ္ပါဒဘာဝေန ဂဟိတေသု နဝတ္တဗ္ဗဿ အသင်္ဂဟိတဿ အဘာဝါ နဝတ္တဗ္ဗတာ နဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယတ္ထ ဟိ စိတ္တုပ္ပါဒေါ ကောစိ နိယောဂတော နဝတ္တဗ္ဗော အတ္ထိ၊ တတ္ထ တေသံ စတုတ္ထော ကောဋ္ဌာသော အတ္ထီတိ ယထာဝုတ္တပဒေသု ဝိယ တတ္ထာပိ ဘိန္ဒိတွာ ဘဇာပေတဗ္ဗစိတ္တုပ္ပါဒေ ဘိန္ဒိတွာ ဘဇာပေတိ ‘‘သိယာ နဝတ္တဗ္ဗာ ပရိတ္တာရမ္မဏာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၄၂၂). တဒဘာဝါ ဥပ္ပန္နတ္တိကေ၊ ဣဓ စ တထာ န ဝုတ္တာ.

အထ ဝါ ယထာ သပ္ပဋိဃေဟိ သမာနသဘာဝတ္တာ ရူပဓာတုယံ တယော မဟာဘူတာ သပ္ပဋိဃာတိ ဝုတ္တာ. ယထာဟ ‘‘အသညသတ္တာနံ အနိဒဿနသပ္ပဋိဃံ ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ ဒွေ မဟာဘူတာ၊ ဒွေ မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဧကံ မဟာဘူတ’’န္တိ၊ ဧဝံ ပုထုဇ္ဇနာနံ ပဝတ္တမာနာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗသမာနသဘာဝါ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စေယျုန္တိ? နတ္ထိ နဝတ္တဗ္ဗတာပသင်္ဂေါ. ဧဝဉ္စ သတိ ပုထုဇ္ဇနာနံ ပဝတ္တမာနာပိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ သကဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒယော ပရဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒီနံ ဥပနိဿယပစ္စယော၊ ရာဂေါ စ ရာဂဒိဋ္ဌီနံ အဓိပတိပစ္စယောတိ အယမတ္ထော လဒ္ဓေါ ဟောတိ. ယထာ ပန အဖောဋ္ဌဗ္ဗတ္တာ ရူပဓာတုယံ တယော မဟာဘူတာ န ပရမတ္ထတော သပ္ပဋိဃာ၊ ဧဝံ အပေက္ခိတဗ္ဗဘာဝနာရဟိတာ ပုထုဇ္ဇနေသု ဝတ္တမာနာ သကဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒယော န ပရမတ္ထတော ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာနံ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယတာ န ဝုတ္တာ. န စ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာနံ ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဝုတ္တာ. ယေ ဟိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗပစ္စယာ ကိလေသာ၊ န တေ ဒဿနတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တန္တိ. ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗပစ္စယဿပိ ပန ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ သဟာယဝေကလ္လမတ္တမေဝ ဒဿနေန ကတံ၊ န တဿ ကောစိ ဘာဝေါ ဒဿနေန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒိတောတိ တဿ ဧကန္တဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗတာ ဝုတ္တာ. တသ္မာ တဿ တာဒိသဿေဝ သတိ သဟာယေ ဝိပါကုပ္ပါဒနဝစနံ၊ အသတိ စ ဝိပါကာနုပ္ပါဒနဝစနံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ.

တယိဒံ သဗ္ဗံ တေသံ အာစရိယာနံ အဟောပုရိသိကာမတ္တန္တိ အပရေ. ကသ္မာ? ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ ဧကန္တေန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ. ဧဝဉှိ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ? ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော စိတ္တုပ္ပါဒေါ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၀၆). ယဒိ ဟိ တံ ဣစ္ဆိတံ သိယာ၊ ယထာ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ ‘‘နိယောဂါ အနာဂတာရမ္မဏာ နတ္ထီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၃၃) ဝတွာ ဝိဘဇ္ဇ ဝုတ္တံ၊ ဧဝမိဓာပိ ‘‘နိယောဂါ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ နတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော သိယာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော၊ သိယာ န ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ ဝဒေယျ. ယာ စ တံ သမတ္ထေန္တေန ‘‘ယဒိ ဝုစ္စေယျု’’န္တိအာဒိနာ ယုတ္တိ ဝုတ္တာ၊ သာပိ အယုတ္တိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာရမ္မဏာနံ ရာဂဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဥဒ္ဓစ္စာနံ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဘာဝေါ ဧဝ ဣစ္ဆိတောတိ. ယံ ပန ဥဒ္ဓစ္စဂ္ဂဟဏေန ပါဠိယံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော စိတ္တုပ္ပါဒေါ ဝုတ္တောတိ ဝတွာ တံ သာဓေတုံ အဓိပတိပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ဥဒ္ဓစ္စဿ အနုဒ္ဓရဏံ နိဗန္ဓနံ ဝုတ္တံ၊ တမ္ပိ အနိဗန္ဓနံ ပဋ္ဌာနေ သာဝသေသပါဌဒဿနတော. တထာ ဟိ ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ၊ အနာဂတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၂) ဧတေသံ ဝိဘင်္ဂေ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတွာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿာ’’တိ ဧတဿ ဝိဘင်္ဂေ လဗ္ဘမာနမ္ပိ န ဥဒ္ဓဋံ.

ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဝိပါကဒါနံ ပတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဿ သဟာယဘာဝူပဂမနံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ကိံ အဝိဇ္ဇာဒိ ဝိယ ဒါနသီလာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိယာယေဝ ဝိပါကဒါနသာမတ္ထိယာ ဌာနဝသေန ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဿ သဟာယဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတိ၊ ဥဒါဟု ကိလေသာ ဝိယ ကမ္မဿ ပဋိသန္ဓိဒါနံ ပတီတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ ပုရိမော ပက္ခော ပဟီနဒဿနပ္ပဟာတဗ္ဗတ္တာ သေက္ခသန္တာနေ ပဝတ္တိနော ဘာဝနာပဟာတဗ္ဗဿ ကိရိယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ ပဟီနာဝိဇ္ဇာတဏှာမာနေ သန္တာနေ ပဝတ္တဒါနာဒိ ဝိယ. အထ ဒုတိယော၊ တဿာပိ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗတာ အာပဇ္ဇတိ အပါယဂမနီယသဘာဝါနတိဝတ္တနတော၊ တသ္မာ ဟေဋ္ဌာ ဝိစာရိတနယေနေဝ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ ဝိပါကဒါနံ ပတိ ပါဠိယာ၊ အဋ္ဌကထာယ စ အဝိရုဇ္ဈနဝသေနေတ္ထ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

သာပီတိ ဥဒ္ဓစ္စစေတနာပိ. ဝိညာဏဿ ပစ္စယဘာဝေတိ သမ္ပုဏ္ဏဿ ဝိပါကဝိညာဏဿ ပစ္စယဘာဝေ. ယဒိ အပနေတဗ္ဗာ၊ ကသ္မာ ‘‘သမဝီသတိ စေတနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ တဿ ကာရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ ပန သဗ္ဗာပေတာ ဟောန္တီ’’တိ. အဘိညာစေတနာယပိ ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတိ. ယဒိ ဧဝံ အဘိညာစေတနာယ သဟ ဧကဝီသတီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ န၊ တထာ အဝစနဿ ဝုတ္တကာရဏတ္တာ. တံ ပန ဣတရာဝစနဿာပိ ကာရဏန္တိ သမာနရူပါယ ဧကိဿာ အဝစနေ ယံ ကာရဏံ အပေက္ခိတွာ ဧကာ န ဝုတ္တာ၊ တေန ကာရဏေန ဝုတ္တာယပိ အဝတ္တဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. အယံ တိကောတိ ကာယသင်္ခါရတ္တိကော. ပုရိမတ္တိကန္တိ ပုညာဘိသင်္ခါရတ္တိကံ. ပဝိသတီတိ ကထံ ပဝိသတိ. ပုညာဘိသင်္ခါရော ဟိ အဋ္ဌကာမာဝစရစေတနာပဘေဒေါ ကာယဒုစ္စရိတတော ဝိရမန္တဿ သိယာ ကာယသင်္ခါရော၊ ဝစီဒုစ္စရိတတော ဝိရမန္တဿ သိယာ ဝစီသင်္ခါရော၊ မနောဒွါရေ ပန ဥပ္ပန္နာ တေရသပိ စေတနာ ပုညာဘိသင်္ခါရော စ ဟောတိ စိတ္တသင်္ခါရော စ. အပုညာဘိသင်္ခါရောပိ ကာယဒုစ္စရိတဝသေန ပဝတ္တိယံ သိယာ ကာယသင်္ခါရော၊ ဝစီဒုစ္စရိတဝသေန ပဝတ္တိယံ သိယာ ဝစီသင်္ခါရော၊ ဒွေ ဒွါရာနိ မုဉ္စိတွာ မနောဒွါရေ ပဝတ္တိယံ သိယာ စိတ္တသင်္ခါရော၊ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော စာတိ ဧဝံ ဒုတိယတ္တိကော ပုရိမတ္တိကမေဝ ပဝိသတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထတော ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံယေဝ ဝသေန အဝိဇ္ဇာယ ပစ္စယဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ.

၅၉၃. အဝိဇ္ဇာဘာဝေ ဘာဝတောတိ အဝိဇ္ဇာယ အတ္ထိဘာဝေ သင်္ခါရာနံ ဘာဝတော. န ဟိ အဝိဇ္ဇာယ အသတိ ကဒါစိ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တိ. ဣဒါနိ တံ အဝိဇ္ဇာယ ဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘အညာဏံ အပ္ပဟီနံ ဟောတီ’’တိ အာဟ. တေန မဂ္ဂေန အနိရောဓော ဣဓ အဝိဇ္ဇာယ အတ္ထိဘာဝေါ၊ န ဓရမာနတာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ. သွာယမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတောယေဝ. ‘‘အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတ’’န္တိ စ ဣမိနာ ဉာဏာဘာဝါဒိံ နိဝတ္တေတိ. အယဉှိ အ-ကာရော ‘‘အဟေတုကာ ဓမ္မာ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၂) အဘိက္ခုကော အာဝါသော’’တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၇၆) တံယောဂနိဝတ္တိယံ ဒိဿတိ. အဘာဝေါ ဟေတ္ထ ဒီပိတော. ‘‘အပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၇) တံသမ္ဗန္ဓိတာနိဝတ္တိယံ. ပစ္စယုပ္ပန္နဉှိ ပစ္စယသမ္ဗန္ဓီတိ အပ္ပစ္စယုပ္ပန္နတ္တာတိ တံသမ္ဗန္ဓိတာ ဧတ္ထ ဇောတီယတိ. ‘‘အနိဒဿနာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၉) တံသဘာဝနိဝတ္တိယံ. နိဒဿနဉှိ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာ. အထ စက္ခုဝိညာဏံ နိဒဿနံ န ပဿတီတိ တဂ္ဂဟေတဗ္ဗတာနိဝတ္တိယံ. တထာ ‘‘အနာသဝါ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၅). ‘‘အပ္ပဋိဃာ ဓမ္မာ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀)၊ အနာရမ္မဏာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၅၅) တံကိစ္စနိဝတ္တိယံ. ‘‘အရူပိနော ဓမ္မာ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၁)၊ အစေတသိကာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၅၇) တဗ္ဘာဝနိဝတ္တိယံ. တဒညထာ ဟိ ဧတ္ထ ပကာသီယတိ. ‘‘အမနုဿော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၂၁) တဗ္ဘာဝမတ္တနိဝတ္တိယံ. မနုဿတ္တမတ္တံ နတ္ထိ၊ အညံ သမာနန္တိ သဒိသတာ ဟေတ္ထ သူစီယတိ. ‘‘အဿမဏော သမဏပဋိညော (အ. နိ. ၃.၁၃၊ ၂၇၊ ပု. ပ. ၉၁၊ ၁၂၄)၊ အပုတ္တော’’တိ တထာ သမ္ဘာဝနီယဂုဏနိဝတ္တိယံ. ဂရဟာ ဟိ ဧတ္ထ ဉာယတိ. ‘‘ကစ္စိ ဘောတော အနာမယံ (ဇာ. ၁.၁၅.၁၄၆၊ ၂.၂၀.၁၂၉)၊ အနုဒရာ ကညာ’’တိ တဒနပ္ပဘာဝနိဝတ္တိယံ. ‘‘အနုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၇) တံသဒိသဘာဝနိဝတ္တိယံ. အတီတာနဉှိ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ၊ ဥပ္ပါဒိဓမ္မာနဉ္စ ပစ္စယေကဒေသနိဗ္ဗတ္တိယာ အာရဒ္ဓုပ္ပါဒဘာဝါ၊ ကာလဝိနိမုတ္တဿ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဥပ္ပန္နာနုကူလတာ၊ ပဂေဝ ပစ္စုပ္ပန္နာနန္တိ တဗ္ဗိဓုရဘာဝေါ ဧတ္ထ ဝိညာယတိ. ‘‘အသေက္ခာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၁) တဒပရိယောသာနနိဝတ္တိယံ. တန္နိဋ္ဌာနဉှေတ္ထ ပကာသီယတိ. ဣမေသံ ပန အတ္ထာနံ အသမ္ဘဝတော ပါရိသေသေန ယထာ ကုသလပဋိပက္ခာ ဓမ္မာ အကုသလာ၊ ဧဝံ ဝိဇ္ဇာပဋိပက္ခာ အဝိဇ္ဇာတိ ကတွာ ဉာဏပဋိပက္ခော ဓမ္မော အညာဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သုခသညာယ ဂဟေတွာ ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခသင်္ခါရဒုက္ခတာဟိ ဝိညူဟိ ဒုက္ခန္တွေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ သံသာရဒုက္ခံ သုခန္တိ သညာယ အဘိနိဝိသိတွာ၊ ဧတေန တတ္ထ တဏှာပဝတ္တိံ ဒဿေတိ. အာရဘတီတိ နိဗ္ဗတ္တေတိ. တဏှာပရိက္ခာရေတိ တဏှာယ ‘‘သုခံ သုဘ’’န္တိအာဒိနာ သင်္ခတေ ပရိက္ခတေ၊ အလင်္ကတေတိ အတ္ထော. တဏှာ ဟိ ဒုက္ခဿ သမုဒယောတိ အဇာနန္တော ဗာလော ‘‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ခတ္တိယမဟာသာလာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၄၄၂) ပရိတဿန္တော ကာယသင်္ခါရေ ပရိက္ခရောတိ. တဏှာပရိက္ခာရေတိ ဝါ တဏှာယ ပရိဝါရဘူတေ. တဏှာဝတ္ထုံ ဟိ စက္ခာဒိံ၊ ရူပါဒိဉ္စ အဘိသင်္ခရိတွာ တံသမင်္ဂီနံ ဒေန္တာ သင်္ခရာ တဏှာယ ဥပနေန္တာ တဿာ ပရိဝါရာ ဝိယ ဟောန္တီတိ. ဂတိဝိသေသေ ဗြဟ္မလောကာဒိကေ. အနေကသတပသုဗဒ္ဓဘိံသနော ဝါဇပေယျာဒိကော ယညော. အမရဏတ္ထာတိ ဂဟိတာ ဒုက္ကရကိရိယာ အမရတပေါ. အမရော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဘဝေယျံ၊ ဒေဝညတရော ဝါတိ ပဝတ္တိတာ ဝတစရိယာ အမရတပေါ. ဒုက္ခတ္တာ ဝါ မရော မာရကော တပေါ အမရတပေါ. ဒိဋ္ဌေ အဒိဋ္ဌသဒ္ဒေါ ဝိယ မရေ အမရသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဇာတိအာဒိပပါတဒုက္ခဇနနတော မရုပ္ပပါတသဒိသတာ ပုညာဘိသင်္ခါရဿ ဝုတ္တာ. ‘‘မဟာပရိဠာဟဇနိက’’န္တိ ဣမိနာ အနုဒဟနဋ္ဌေန တိဏုက္ကာသဒိသတံ ပုညဖလဿ ဒဿေတိ. အပ္ပဿာဒတဉ္စာတိ စ-သဒ္ဒေန အဓိကုဋ္ဋနဝိနိဝိဇ္ဈနအင်္ဂပစ္စင်္ဂပလိဘဉ္ဇနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တပ္ပစ္စယန္တိ တဿ ဝိပရိဏာမဒုက္ခသဘာဝဿ သုဂတိဖလဿ ပစ္စယဘူတံ. ရမဏီယဘာဝေန စ အဿာဒဘာဝေန စ ဂယှမာနံ ပုညဖလံ ဒီပသိခါမဓုလိတ္တသတ္ထဓာရာသဒိသံ. တဒတ္ထော စ ပုညာဘိသင်္ခါရော တံနိပါတလေဟနသဒိသော ဝုတ္တော. ‘‘သုခေါ ဣမိဿာ ပရိဗ္ဗာဇိကာယ တရုဏာယ မုဒုကာယ လောမသာယ ဗာဟာယ သမ္ဖဿော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၄၆၉) သုခသညာယ အသုဘဘာဝဿ အသလ္လက္ခဏေနေဝ ဧကစ္စကာမပရိဘောဂေါတိ ဗာလော ဝိယ ဂူထကီဠနံ၊ ကိလေသာဘိဘူတတာယ ကောဓာရတိအဘိဘူတော အသဝသော မရိတုကာမော ဝိယ ဝိသခါဒနံ သမ္ပတိ ကိရိယာခဏေ၊ အာယတိံ ဖလက္ခဏေ စ ဇိဂုစ္ဆနီယံ၊ ဒုက္ခဉ္စ အပုညာဘိသင်္ခါရံ အာရဘတိ. လောဘသဟဂတဿ ဝါ ဂူထကီဠနသဒိသတာ၊ ဒေါသသဟဂတဿ ဝိသခါဒနသဒိသတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. သဘယဿာပိ ပိသာစနဂရဿ ကာမဂုဏသမိဒ္ဓိယာ သုခဝိပလ္လာသဟေတုဘာဝေါ ဝိယ အာရုပ္ပဝိပါကာနံ နိရန္တရတာယ၊ အနုပလက္ခိယမာနဥပ္ပါဒဝယာနံ ဒီဃသန္တာနတာယ အဂယှမာနဝိပရိဏာမာနံ သင်္ခါရဝိပရိဏာမဒုက္ခဘူတာနမ္ပိ နိစ္စာဒိဝိပလ္လာသဟေတုဘာဝေါတိ၊ တေသံ ပိသာစနဂရသဒိသတာ၊ တဒဘိမုခဂမနသဒိသတာ စ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရဿ ယောဇေတဗ္ဗာ.

အဝိဇ္ဇာဘာဝတောဝ သင်္ခါရဘာဝေါ၊ န အဘာဝတောတိ သင်္ခါရာနံ အဝိဇ္ဇာပစ္စယဘာဝေ သင်္ခေပေန အနွယတော၊ ဗျတိရေကတော စ ဝုတ္တမတ္ထံ သုတ္တေန သမတ္ထေတုံ ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိနာ သုတ္တပဒံ အာဘတံ. တတ္ထ အဝိဒွါတိ အဝိဒ္ဒသု. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော၊ အပ္ပဟီနာဝိဇ္ဇောတိ အဓိပ္ပါယော.

ပဋ္ဌာနပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ

၅၉၄. တာဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တရာပေက္ခော နိပါတော၊ တေန ‘‘အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော’’တိ ဣဒံ တာဝ သိဒ္ဓံ၊ ဣဒံ ပန အပရံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘ဣဒံ ပန ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ယမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တံ ဒဿေတုံ ပစ္စယဓမ္မာ နာမ ယေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ ယထာ ဝါ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တဒုဘယေသံ ဗဟုဘာဝတော အနေကဓာဝ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အဝိဇ္ဇာယပိ တံ အာသင်္ကန္တော ပုစ္ဆိ ‘‘ကတမေသံ သင်္ခါရာနံ ကထံ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ၊ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒယော ဗဟူ သင်္ခါရာ ဝုတ္တာ. အဝိဇ္ဇာ စ တေသံ ပစ္စယော ဟောတိ၊ န သဗ္ဗေသံ ဧကဓာဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဣမေသံ သင်္ခါရာနံ ဧဝံ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဣဒံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တတြာတိ တသ္မိံ ပစ္စယဘာဝေ. ယဒိပိ ‘‘ကတမေသံ သင်္ခါရာန’’န္တိအာဒိနာ အသာဓာရဏတော ပုစ္ဆာ အာရဒ္ဓါ၊ ဧကဒေသေန ပန သမုဒါယောပလက္ခဏမေတန္တိ ဒွါဒသန္နံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒင်္ဂါနံ ယထာသကံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗောတိ တံ ဒဿေတုံ၊ အဝိဇ္ဇာယ ဝါ ပစ္စယဘာဝေ ပုစ္ဆိတေ တပ္ပသင်္ဂေန သဗ္ဗေသမ္ပိ ပစ္စယဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝံ ဝိသဇ္ဇေတုကာမော ပစ္စယေ တာဝ ပါဠိနယေနေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝတာ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ စ ဘဂဝတာ စတုဝီသတိ ပစ္စယာ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. တေသံ ဝသေန အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပါယော.

‘‘ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန ဟေတုနော၊ အဓိပတိပစ္စယာဒိဘူတဿ စ ဂဟဏံ သိယာတိ တံ နိဝါရေန္တော အာဟ ‘‘ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော’’တိ. ဧဝမ္ပိ သော ဧဝ ဒေါသော အာပဇ္ဇတီတိ ပုန အာဟ ‘‘ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. တေန န ဣဓ ဟေတုသဒ္ဒေန ဓမ္မဂ္ဂဟဏံ ကတံ၊ အထ ခေါ ဓမ္မဿ သတ္တိဝိသေသော ဂဟိတောတိ ဒဿေတိ. တဿ ဟိ ပစ္စယသဒ္ဒဿ စ သမာနာဓိကရဏတံ သန္ဓာယ ‘‘ဟေတု စ သော ပစ္စယော စ၊ ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော’’တိ စ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပရတော ပါဠိယံ ‘‘ဟေတူ ဟေတု။ပေ။ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁) တေန တေန ဟေတုဘာဝါဒိဥပကာရေန တဿ တဿ ဓမ္မဿ ဥပကာရကတ္တံ ဝုတ္တံ. အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ယော ဟိ ဓမ္မော ယံ ဓမ္မံ အပ္ပစ္စက္ခာယ တိဋ္ဌတိ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝါ၊ သော တဿ ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ)၊ ‘‘မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကော ဓမ္မော ဟေတုပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ) စ ဧဝမာဒိနာ ဓမ္မပဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသေန ဓမ္မတော အညာ ဓမ္မသတ္တိ နာမ နတ္ထီတိ ဓမ္မေဟေဝ ဓမ္မသတ္တိဝိဘာဝနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဓာပိ ဝါ ‘‘ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာ’’တိ ဓမ္မေနေဝ ဓမ္မသတ္တိံ ဒဿေတိ. န ဟိ ‘‘ဟေတုပစ္စယော’’တိအာဒိကော ဥဒ္ဒေသော ကုသလာဒိဥဒ္ဒေသော ဝိယ ဓမ္မပ္ပဓာနော၊ အထ ခေါ ဓမ္မာနံ ဥပကာရကဘာဝပ္ပဓာနောတိ.

‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ တဗ္ဘာဝေန ပစ္စယဘာဝံ အာရမ္မဏာဒီသု အတိဒိသတိ ‘‘အာရမ္မဏဉ္စ တံ ပစ္စယော စာတိ အာရမ္မဏပစ္စယော၊ အာရမ္မဏံ ဟုတွာ ပစ္စယော၊ အာရမ္မဏဘာဝေန ပစ္စယောတိ အတ္ထော’’တိ၊ န ကမ္မဓာရယမတ္တံ.

၅၉၅. ဝစနာဝယဝေါတိ သာဓနာဝယဝံ သန္ဓာယာဟ. ဝစနသဘာဝဉှိ သာဓနံ ပရေသံ အဝိဒိတတ္ထဉာပနတော လောကေ သာဓနန္တိ ပါကဋံ ပညာတံ. တထာ ဟိ နံ အဝယဝလက္ခဏံ၊ ဝစနသဘာဝဉ္စ သာဓနံ၊ အဝယဝပက္ခာဒီနိ ဝစနာနိ သာဓနန္တိ စ ဉာယဝါဒိနော ဝဒန္တိ. ပဋိညာ၊ ဟေတူတိအာဒီသူတိ ပဋိညာ၊ ဟေတု၊ ဥဒါဟရဏ၊ ဥပနယ၊ နိဂမနာနိ. ဥဒါဟရဏသာဓမ္မိယာ သာဓျသာဓနံ ဟေတု. ဝိရူပေါ ဟေတူတိ စ ဧဝမာဒီသု ကာရဏံ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏလက္ခဏံ၊ သမ္ပာပကလက္ခဏမ္ပိ ဝါ. အာဒိ-သဒ္ဒေန တဿာပိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗတာယ၊ ဉာပကလက္ခဏံ ပန ဝစနာဝယဝဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတံ. ကာမံ မူလမ္ပိ ကာရဏလက္ခဏံ ကာရဏမေဝ၊ ကာရဏန္တိ ပနေတ္ထ ပစ္စယဟေတု ဂဟိတော. မူလန္တိ ဟေတုဟေတူတိ ကာရဏဝိသေသဝိသယတ္တာ မူလဿ ဝိသုံ ဂဟဏံ. ဧတီတိ ဧတဿ အတ္ထဝစနံ ဝတ္တတီတိ၊ တဉ္စ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌိတီနံ သာဓာရဏဝစနံ. တေနေဝါဟ ‘‘တိဋ္ဌတိ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝါ’’တိ. ဧကစ္စော ဟိ ပစ္စယော ဌိတိယာ ဧဝ ဥပကာရကော ဟောတိ ယထာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော၊ ဧကစ္စော ဥပ္ပတ္တိယာ ဧဝ ယထာ အနန္တရာဒိကော၊ ဧကစ္စော ဥဘယဿ ယထာ ဟေတုအာဒယော.

ဥပကာရကလက္ခဏောတိ စ ဓမ္မေန ဓမ္မသတ္တိံ ဥပကာရံ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟိနောတိ ပတိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထာတိ ဟေတု၊ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတုသဒ္ဒါနံ ဟိ-သဒ္ဒေါ မူလသဒ္ဒေါ ဝိယ ပတိဋ္ဌတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဟိနောတိ ဝါ ဧတေန ကမ္မနိဒါနဘူတေန ဥဒ္ဓံ ဩဇံ အတိဟရန္တေန မူလေန ဝိယ ပါဒပေါ တပ္ပစ္စယံ ဖလံ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတိ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရုဠှိံ အာပဇ္ဇတီတိ ဟေတု. အတ္တနော ဖလံ ကရောတီတိ ကာရဏံ. နိဒဒါတိ ဒဿေန္တံ ဝိယ ဟောတီတိ နိဒါနံ. သမ္ဘဝတိ တံ ဧတသ္မာတိ သမ္ဘဝေါ. ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါတိ ပစ္စယဟေတုသဒ္ဒေဟိ ဣတရေသမ္ပိ သမာနတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သန္တေပိ ကာရဏဝိသေသဝိသယော ဟေတုသဒ္ဒေါ၊ ကာရဏသာမညဝိသယော ပစ္စယသဒ္ဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘မူလဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဟေတုအတ္ထော၊ ပစ္စယဋ္ဌော စ ဟေဋ္ဌာ ပပဉ္စဝသေန ဝုတ္တောတိ တံ သင်္ခိပ္ပံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သင်္ခေပတော။ပေ။ ဟေတုပစ္စယော’’တိ.

ယထာ သာလိဝီဟိဗီဇာဒီနိ တံတံဩသဓီနံ သာလိဝီဟိအာဒိဘာဝဿ သာဓကာနိ၊ မဏိအာဒိပ္ပဘာဝတ္ထူနိ စ နီလာဒိဝဏ္ဏာနိ နီလာဒိပ္ပဘာသာဓကာနိ၊ ဧဝံ ဟေတုပစ္စယော ယထာရဟံ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ကုသလာဒိဘာဝဿ သာဓကောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သော သာလိအာဒီန’’န္တိအာဒိနာ. အာစရိယာနန္တိ စ ရေဝတာစရိယံ သန္ဓာယာဟ. ဧဝံ သန္တေတိ ဟေတုပစ္စယော ယဒိ ကုသလာဒိဘာဝသာဓကော၊ ဧဝံ သတိ. န သမ္ပဇ္ဇတိ န သိဇ္ဈတိ. ယထာ ကုသလာကုသလဟေတု တံသမုဋ္ဌာနရူပဿ ကုသလာကုသလဘာဝါယ န ပရိယတ္တော၊ ဧဝံ အဗျာကတောပိ ဟေတု တံသမုဋ္ဌာနရူပဿ အဗျာကတဘာဝါယ. သဘာဝေနေဝ ဟိ တံ အဗျာကတန္တိ အာဟ ‘‘န ဟိ သော တေသံ ကုသလာဒိဘာဝံ သာဓေတီ’’တိ. ဟေတုပစ္စယော စ တေသံ ဟောတိယေဝါတိ အာဟ ‘‘န စ ပစ္စယော န ဟောတီ’’တိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပါဠိယာ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိနာ ဧတေနာတိ ဧတေန ဟေတုနာ အဗျာကတဘာဝသာဓကေန ဝိနာ အဟေတုကတ္တာ၊ အဗျာကတဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ သဘာဝေနေဝါတိ အဓိပ္ပါယော.

‘‘ယောနိသော၊ ဘိက္ခဝေ၊ မနသိ ကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥပ္ပန္နာ စ ကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၁.၆၇) ဝစနေဟိ ကုသလဘာဝဿ ယောနိသောမနသိကာရပ္ပဋိဗဒ္ဓတာ သိဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ယောနိသောမနသိကာရပ္ပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလဘာဝေါ’’တိ. ဧတေနေဝ အကုသလအဗျာကတဘာဝါပိ ကုသလဘာဝေါ ဝိယ န ဟေတုပဋိဗဒ္ဓါတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ယံ ပနေကေ မညေယျုံ ‘‘အဟေတုကဟေတုဿ အကုသလဘာဝေါ ဝိယ သဟေတုကဟေတူနမ္ပိ သဘာဝတောဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ၊ အညေသံ တံသမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါ’’တိ၊ တဿ ဥတ္တရံ ဝတ္တုံ ‘‘ယဒိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. အလောဘော ကုသလော ဝါ သိယာ အဗျာကတော ဝါတိ ယဒိ အလောဘော သဘာဝတော ကုသလော၊ သော ကုသလသဘာဝတ္တာ အဗျာကတော န သိယာ. အထ အဗျာကတော တံသဘာဝတ္တာ ကုသလော န သိယာ အလောဘသဘာဝဿ အဒေါသတ္တာဘာဝေါ ဝိယ. ယသ္မာ ပန ဥဘယထာပိ ဟောတိ၊ တသ္မာ ယထာ ဥဘယထာ ဟောန္တေသု သဒ္ဓါဒီသု သမ္ပယုတ္တေသု ဟေတုပဋိဗဒ္ဓံ ကုသလာဒိဘာဝံ ပရိယေသေထ၊ န သဘာဝတော၊ ဧဝံ ဟေတူသုပိ ကုသလာဒိတာ အညပဋိဗဒ္ဓါ ပရိယေသိတဗ္ဗာ၊ န သဘာဝတောတိ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပယုတ္တဟေတူသု သဘာဝတောဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ’’တိ၊ တံ န ယုဇ္ဇတိ. သာ ပန ပရိယေသိယမာနာ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပဋိဗဒ္ဓါ ဟောတီတိ ဟေတူသု ဝိယ သမ္ပယုတ္တေသုပိ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ၊ န ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါတိ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော.

ဝိရုဠှမူလာ ဝိယာတိ ဧတေန မူလာနိ ဝိယ မူလာနီတိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေနာ’’တိ. သွာယံ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော ကုသလာဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလာဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ ဧဝံ သတ္တဓာ ပဉှာဝါရေ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ယံ ပန ဝုတ္တံ ဟေတုကိစ္စံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ၊ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁)၊ တတ္ထ ပဌမော ဟေတုသဒ္ဒေါ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ပစ္စယဓမ္မနိဒ္ဒေသော၊ တေနဿ ဟေတုဘာဝေန ဥပကာရကတာ ဟေတုပစ္စယတာတိ ဒဿေတိ. ဒုတိယော ပစ္စယုပ္ပန္နဝိသေသနံ၊ တေန န ယေသံ ကေသဉ္စိ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဟေတူ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော၊ အထ ခေါ ဟေတုနာ သမ္ပယုတ္တာနမေဝါတိ ဒဿေတိ. နနု စ သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒဿ သာပေက္ခတ္တာ ဒုတိယေ ဟေတုသဒ္ဒေ အဝိဇ္ဇမာနေပိ အညဿ အပေက္ခိတဗ္ဗဿ အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဟေတူ အတ္တနာဝ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ? နာယမေကန္တော. ဟေတုသဒ္ဒေါ ဟိ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ‘‘ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထေဝ ဗျာဝဋော ယဒါ ဂယှတိ၊ န တဒါ သမ္ပယုတ္တဝိသေသနံ ဟောတီတိ သမ္ပယုတ္တအဝိသိဋ္ဌာ ယေ ကေစိ ဂဟိတာ ဘဝေယျုန္တိ. နနု စ ယထာ ‘‘အရူပိနော အာဟာရာ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ၊ အရူပိနော ဣန္ဒြိယာ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာန’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ဒုတိယေန အာဟာရဂ္ဂဟဏေန၊ ဣန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေန စ ဝိနာပိ အာဟာရိန္ဒြိယသမ္ပယုတ္တကာဝ ဂယှန္တိ၊ ဧဝမိဓာပိ သိယာတိ? န၊ အာဟာရိန္ဒြိယာသမ္ပယုတ္တဿ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော. ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာဘာဝတော ဟိ တတ္ထ ဒုတိယေ အာဟာရိန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေ အသတိပိ တံသမ္ပယုတ္တကာဝ ဂယှန္တီတိ တံ န ကတံ၊ ဣဓ ပန ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ကတ္တဗ္ဗံ ဒုတိယံ ဟေတုဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမ္ပိ ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ သော ဧဝ သမ္ပယုတ္တကဟေတူတိ ဝိသေသနဿ အကတတ္တာ ယော ကောစိ ဟေတု ယဿ ကဿစိ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌဿေဝ ဟေတုနော ပုန သမ္ပယုတ္တဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ. ဧတဒတ္ထမေဝ ဟိ ဝိနာပိ ဒုတိယေန ဟေတုသဒ္ဒေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝေ သိဒ္ဓေပိ တဿ ဂဟဏံ ကတံ.

အထ ဝါ အသတိ ဒုတိယေ ဟေတုသဒ္ဒေ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော၊ န ပန ဟေတူနန္တိ ဧဝမ္ပိ ဂဟဏံ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ သော ဝုတ္တော. တေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝံ ယေ လဘန္တိ၊ တေသံ သဗ္ဗေသံ ဟေတူနံ၊ အညေသမ္ပိ ဟေတူ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ဟေတုဈာနမဂ္ဂါ ပတိဋ္ဌာမတ္တာဒိဘာဝေန အညဓမ္မနိရပေက္ခာ၊ န အာဟာရိန္ဒြိယာ ဝိယ သာပေက္ခာ ဧဝ၊ တသ္မာ ဧတေသွေဝ ဒုတိယံ ဟေတာဒိဂ္ဂဟဏံ ကတံ. အာဟာရိန္ဒြိယာ ပန အာဟရိတဗ္ဗဤသိတဗ္ဗာပေက္ခာ ဧဝ၊ တသ္မာ တေ ဝိနာပိ ဒုတိယေန အာဟာရိန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေန အတ္တနာ ဧဝ အာဟရိတဗ္ဗေ၊ ဤသိတဗ္ဗေ စ အာဟာရိန္ဒြိယဘူတေ၊ အညေ စ သမ္ပယုတ္တကေ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တီတိ တံ တတ္ထ န ကတံ. ဣဓ စ ဒုတိယေန ဟေတုဂ္ဂဟဏေန ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဟေတုနာ၊ ပစ္စယဘူတေနေဝ စ သမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတူနံ၊ အညေသဉ္စ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ပုန ဝိသေသေန ကိစ္စံ နတ္ထီတိ ပဉှာဝါရေ ‘‘ကုသလာ ဟေတူ သမ္ပယုတ္တကာနံ ခန္ဓာန’’န္တိအာဒီသု ဒုတိယံ ဟေတုဂ္ဂဟဏံ န ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

၅၉၆. အာရမ္မဏဘာဝေနာတိ ဝိသယဘာဝေန၊ အာလမ္ဗိတဗ္ဗဘာဝေနာတိ အတ္ထော. အာရဘိတွာပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ – ရူပါယတနာဒိမတ္တေ ယသ္မိံ ကိသ္မိဉ္စိ ဧကသ္မိံ အဋ္ဌတွာ ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘာ’’တိ (ပဋ္ဌာ ၁.၁.၂) အနိယမေန သဗ္ဗရူပါယတနာနံ။ပေ။ သဗ္ဗဓမ္မာယတနာနဉ္စ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ရူပါဒိဘေဒေန ဆဗ္ဗိဓေသု သင်္ခတာသင်္ခတပညတ္တိဓမ္မေသု န ကောစိ ဓမ္မော အာရမ္မဏပစ္စယော န ဟောတီတိ. သွာယံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတော ဧဝ. အာလမ္ဗိတွာတိ ဂဟေတွာ. ဧကန္တသာရမ္မဏဘာဝတော အနာရဗ္ဘ ပဝတ္တိ ဧဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘အာရဗ္ဘေဝါ’’တိ. သွာယံ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ ကုသလဿ၊ အဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ ကုသလဿ၊ အကုသလဿာ’’တိ ဧဝံ နဝပ္ပကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၅၉၇. ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေနာတိ ပမုခဘာဝေန. အတ္တာဓီနာနဉှိ ပတိဘူတော ဓမ္မော အဓိပတိ. သော တေသံ ပမုခဘာဝေန ပဝတ္တတိ. ‘‘ဆန္ဒဝတော ကိံ နာမ န သိဇ္ဈတီ’’တိအာဒိကံ ပုရိမာဘိသင်္ခါရူပနိဿယံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ စိတ္တုပ္ပါဒေ ဆန္ဒာဒယော ဓုရဘူတာ ဇေဋ္ဌကဘူတာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ သာဓယမာနာ ဝသေ ဝတ္တယမာနာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ တေသံ ဝသေန ဝတ္တန္တိ ဟီနာဒိဘာဝေန တဒနုဝတ္တနတော၊ တေန တေ အဓိပတိပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဂရုကာတဗ္ဗမ္ပိ အာရမ္မဏံ တန္နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရာနံ အဿာဒနပစ္စဝေက္ခဏမဂ္ဂဖလာနံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တယမာနံ ဝိယ ပစ္စယော ဟောတိ. တသ္မာ အယံ အတ္တာဓီနာနံ ပတိဘာဝေန ဥပကာရကတ္တာ အဓိပတိပစ္စယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဆန္ဒာဓိပတီတိ ဆန္ဒသင်္ခါတော အဓိပတိ၊ ဆန္ဒံ ဓုရံ ဆန္ဒံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ စိတ္တုပ္ပတ္တိကာလေ ဥပ္ပန္နဿ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒဿေတံ နာမံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကသ္မာ ပန ယထာ ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁) ဝုတ္တံ၊ ဧဝမိဓ ‘‘အဓိပတီ အဓိပတိသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၃) နယေန ဝုတ္တန္တိ? ဧကက္ခဏေ အဘာဝတော. ဟေတဝေါ ဟိ ဒွေ တယောပိ ဧကက္ခဏေ ဟေတုပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကဘာဝဿ အဝိဇဟနတော. အဓိပတိ ပန ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေန ဥပကာရကော၊ န စ ဧကက္ခဏေ ဗဟူ ဇေဋ္ဌကာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဧကတော ဥပ္ပန္နာနမ္ပိ တေသံ ဧကက္ခဏေ အဓိပတိပစ္စယဘာဝေါ နတ္ထီတိ ‘‘အဓိပတီ အဓိပတိသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ.

ယံ ယံ ဓမ္မန္တိ ယံ ယံ အာရမ္မဏဓမ္မံ. ဂရုံ ကတွာတိ ဂရုကာရစိတ္တီကာရဝသေန ဝါ အဿာဒနဝသေန ဝါ ဂရုကာရိကံ လဒ္ဓဗ္ဗံ အဝိဇဟိတဗ္ဗံ အနဝညာတံ ကတွာ. တေ တေ ဓမ္မာတိ တေ တေ ဂရုကာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ. တေသံ တေသန္တိ တံတံဂရုကာရကဓမ္မာနံ. အဓိပတိပစ္စယေနာတိ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယေန. သွာယံ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ သဟဇာတာရမ္မဏေဟိ၊ အကုသလဿ အာရမ္မဏေနေဝ၊ အဗျာကတဿ သဟဇာတာရမ္မဏေဟိ၊ ကုသလာဗျာကတဿ သဟဇာတေနေဝါတိ ကုသလမူလာ စတ္တာရော၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ သဟဇာတာရမ္မဏေဟိ၊ အဗျာကတဿ သဟဇာတေနေဝ၊ တထာ အကုသလာဗျာကတဿာတိ အကုသလမူလာ တယော၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ သဟဇာတာရမ္မဏေဟိ၊ ကုသလဿ အာရမ္မဏေနေဝ၊ တထာ အကုသလဿာတိ အဗျာကတမူလာ တယော’’တိ သင်္ခေပတော ဒသပ္ပကာရော အဓိပတိပစ္စယော. ဧတ္ထ စ သတ္တဓာ သဟဇာတာဓိပတိ၊ သတ္တဓာ အာရမ္မဏာဓိပတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၅၉၈. အန္တရာယတီတိ အန္တရံ၊ ဗျဝဓာယကန္တိ အတ္ထော. နာဿ အန္တရံ ဝိဇ္ဇတီတိ အနန္တရော၊ အနန္တရော စ သော ပစ္စယော စာတိ အနန္တရပစ္စယော. ‘‘အတ္ထာနန္တရတာ အနန္တရပစ္စယော၊ ကာလာနန္တရတာ သမနန္တရပစ္စယော’’တိအာဒိနာ ဗဟုဓာ ပပဉ္စယန္တိ၊ အသာရံ ဂန္ထဝိတ္ထာရံ ကရောန္တိ. ယထာ ပဝတ္တိဩကာသဒါနဝိသေသဘာဝေန နတ္ထိဝိဂတပစ္စယာ ဝုတ္တာ၊ န ဧဝံ အနန္တရသမနန္တရပစ္စယာ၊ ဧတေ ပန စိတ္တနိယမဟေတုဘာဝေန ဝုတ္တာတိ တံ စိတ္တနိယမဟေတုဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဟိ ဧသာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ မနောဝိညာဏဓာတူတိအာဒိ စိတ္တနိယမောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သန္တီရဏာနန္တရာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ၊ စုတိအနန္တရာ ပဋိသန္ဓီတိ ယဿ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ယံ ယံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ တဿ တဒနန္တရုပ္ပါဒနိယမော တံတံသဟကာရိပစ္စယဝိသိဋ္ဌဿ ပုရိမပုရိမစိတ္တဿေဝ ဝသေန ဣဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ.

အတ္ထာနန္တရတာယာတိ အတ္ထေန ကေနစိ ဓမ္မေန အနန္တရတာယ. ကာလာနန္တရတာယာတိ ကာလဘေဒေန အနန္တရတာယ. အာစရိယာနန္တိ ဣဓာပိ ရေဝတာစရိယမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ကာလာနန္တရတာယ သမနန္တရပစ္စယဘာဝေ၊ တသ္မိံ ဝါ ယထာဝုတ္တဝိရောဓေ. ဘာဝနာဗလေန ပန ဝါရိတတ္တာတိ ဧတ္ထ ယထာ ရုက္ခဿ ဝေဓေ ဒိန္နေ ပုပ္ဖိတုံ သမတ္ထဿေဝ ပုပ္ဖနံ န ဟောတိ၊ ဝေဓေ ပန အပနီတေ တာယ ဧဝ သမတ္ထတာယ ပုပ္ဖနံ ဟောတိ၊ ဧဝမိဓာပိ ဘာဝနာဗလေန ဝါရိတတ္တာ သမုဋ္ဌာပနသမတ္ထဿေဝ အသမုဋ္ဌာပနံ၊ တသ္မိဉ္စ အပဂတေ တာယ ဧဝ သမတ္ထတာယ သမုဋ္ဌာပနံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော. တမ္ပိ ဝစနံ ကာလာနန္တရတာ နတ္ထိ သတ္တာဟာဒိနာ ကာလေန အန္တရိတဘာဝတော. ဧတဒေဝ ‘‘ကာလန္တရိတတာ အတ္ထိ’’ ဣစ္စေဝ ဝဒါမ. နနု စ ကာလော နာမ ကောစိ ပရမတ္ထတော နတ္ထီတိ ဝဒေယျာတိ အာသင်္ကန္တော အာဟ ‘‘ကာလာနန္တရ။ပေ။ လဒ္ဓီ’’တိ.

ဗျဉ္ဇနမတ္တတောဝေတ္ထ နာနာကရဏံ ပစ္စေတဗ္ဗံ၊ န အတ္ထတောတိ ဥပစယသန္တတိအဓိဝစနနိရုတ္တိပဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒတ္ထမတ္တတော နာနာကရဏံ၊ န ဝစနီယတ္ထတောတိ အဓိပ္ပါယော. တေနေဝ သဒ္ဒတ္ထဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုရိမပစ္ဆိမာနံ နိရောဓုပ္ပါဒန္တရာဘာဝတော နိရန္တရုပ္ပါဒနသမတ္ထတာ အနန္တရပစ္စယဘာဝေါ. ရူပကလာပါနံ ဝိယ သဏ္ဌာနာဘာဝတော၊ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာနံ သဟာဝဋ္ဌာနာဘာဝတော စ ‘‘ဣဒမိတော ဟေဋ္ဌာ၊ ဥဒ္ဓံ၊ တိရိယ’’န္တိ ဝိဘာဂါဘာဝါ အတ္တနာ ဧကတ္တမိဝ ဥပနေတွာ သုဋ္ဌု အနန္တရဘာဝေန ဥပ္ပါဒနသမတ္ထတာ သမနန္တရပစ္စယတာ. ဥပ္ပါဒနသမတ္ထတာတိ စ အဗျာပါရတ္တာ ဓမ္မာနံ ယသ္မိံ ယဒါကာရေ နိရုဒ္ဓေ၊ ဝတ္တမာနေ ဝါ သတိ တံတံဝိသေသဝန္တော ဓမ္မာ ဟောန္တိ၊ တဿ သောဝ အာကာရော ဝုစ္စတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိမတ္တမေဝ စ ဥပါဒါယ ကာလဝေါဟာရောတိ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ နေဝသညာနာသညာယတနဖလသမာပတ္တီနံ အသညဘဝါ စဝန္တဿ၊ ပုရိမစုတိပစ္ဆိမပဋိသန္ဓီနဉ္စ နိရောဓုပ္ပါဒနိရန္တရတာယ ကာလန္တရတာ နတ္ထိ. န ဟိ တေသံ အန္တရာ အရူပဓမ္မပ္ပဝတ္တိ အတ္ထိ၊ ယံ ဥပါဒါယ ကာလန္တရတာ ဝုစ္စေယျ၊ န စ ရူပဓမ္မပ္ပဝတ္တိ အရူပဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ အန္တရံ ကရောတိ အညသန္တာနတ္တာ. ရူပါရူပသန္တတိယော ဟိ ဒွေ အညမညံ ဝိသဒိသသဘာဝတ္တာ အညမညူပကာရဘာဝေန ပဝတ္တမာနာပိ ဝိသုံယေဝ ဟောန္တိ. ဧကသန္တတိယဉ္စ ပုရိမပစ္ဆိမာနံ မဇ္ဈေ ပဝတ္တမာနံ တံသန္တတိပရိယာပန္နတာယ အန္တရကာရကံ ဟောတိ. တာဒိသဉ္စ ကိဉ္စိ နေဝသညာနာသညာယတနဖလသမာပတ္တီနံ မဇ္ဈေ နတ္ထိ၊ န စ အဘာဝေါ အန္တရကာရကော ဟောတိ အဘာဝတ္တာ ဧဝ. တသ္မာ ဇဝနာနန္တရဿ ဇဝနဿ ဝိယ၊ ဘဝင်္ဂါနန္တရဿ ဘဝင်္ဂဿ ဝိယ စ နိရန္တရတာ သုဋ္ဌု အနန္တရတာ ဟောတီတိ တထာ ဥပ္ပါဒနသမတ္ထတာ နေဝသညာနာသညာယတနစုတီနမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝေါ စေတ္ထ အနန္တရပစ္စယာဒီနံ ပါကဋောတိ ဥပ္ပါဒနသမတ္ထတာဝ ဝုတ္တာ. ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ပန ဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တပရိစ္ဆေဒေန ဂဟိတာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝစနံ အလဘန္တာနံ ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၄) အနန္တရာဒိပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ န သော ဥပ္ပတ္တိယာ ဧဝါတိ ဝိညာယတိ. န ဟိ ကုသလာဒိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ ပစ္စုပ္ပန္နဂ္ဂဟဏံ အပရိစ္ဆေဒံ. ယတော ဥပ္ပတ္တိမတ္တသမင်္ဂိနော ဧဝ ဂဟဏံ သိယာ. တေနေဝ စ အတီတတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရာဒယော န သန္တီတိ. တဿ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အကုသလဿာ’’တိ သတ္တဓာ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၅၉၉. ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သဟ ဥပ္ပါဒနဘာဝေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝေန ပါကဋေန ဌိတိယာပိ ပစ္စယဘာဝံ နိဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ အညထာ ပဒီပနိဒဿနံ န ယုဇ္ဇေယျ. ပဒီပေါ ဟိ ပဘာသဿ ဌိတိယာပိ ပစ္စယော၊ န ဥပ္ပတ္တိယာ ဧဝ. ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ သဟဇာတဘာဝေန ဥပကာရကတာ သဟဇာတပစ္စယတာ. ဩက္ကန္တိက္ခဏေတိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ. တသ္မိံ ဟိ ခဏေ နာမရူပံ ဩက္ကန္တံ ဝိယ ပရလောကတော အာဂန္တွာ ဣဓ မာတုကုစ္ဆိအာဒိံ ပဝိသန္တံ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ သော ခဏော ဩက္ကန္တိက္ခဏောတိ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ စ ရူပန္တိ ဟဒယဝတ္ထုယေဝ အဓိပ္ပေတံ. တဉှိ နာမဿ၊ နာမဉ္စ တဿ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ. စိတ္တစေတသိကာတိ ပဝတ္တိယံ စတ္တာရော ခန္ဓာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ အဘာဝတော. ရူပိနော ဓမ္မာတိ ဟဒယဝတ္ထုံ သန္ဓာယာဟ. တတ္ထ ယဒိပိ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဩက္ကန္တိက္ခဏေ နာမရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တထာပိ တေန ခဏန္တရေ သဟဇာတပစ္စယဘာဝေါ ရူပဓမ္မာနံ န နိဝါရိတောတိ တန္နိဝါရဏတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ကိဉ္စိ ကာလေတိ ကေစိ ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေတိ အတ္ထော၊ တေန ရူပိနော ဓမ္မာ ကေစိ ဝတ္ထုဘူတာ ကိသ္မိဉ္စိ ပဋိသန္ဓိကာလေတိ အညေသံ ရူပဓမ္မာနံ၊ ဝတ္ထုနော စ ပဝတ္တိယံ အရူပဓမ္မာနံ သဟဇာတပစ္စယဘာဝံ ပုဗ္ဗေ အနိဝါရိတံ နိဝါရေတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ကိဉ္စိ ကာလ’’န္တိ ဝါ ‘‘ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ’’တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ တထာ အဝတွာ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသံ ကတွာ ဝုတ္တံ. တေန ကိဉ္စီတိ ဥပယောဂေကဝစနံ. ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓေ ပစ္စတ္တဗဟုဝစနံ ဇာယတိ. ‘‘ကာလေ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓေ ဘုမ္မေကဝစနန္တိ ဒီပိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုရိမေန စ ‘‘ဧကော ခန္ဓော၊ ဝတ္ထု စ တိဏ္ဏန္နံ ခန္ဓာန’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၉) အာဒိဝစနေန နာမသဟိတံ ဧဝ ဝတ္ထု နာမဿ ပစ္စယောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ အာပန္နေ ဣတရေန ကေဝလဿ စ တထာဝတ္တဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. သွာယံ သဟဇာတပစ္စယော ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ အဗျာကတဿ၊ ကုသလာဗျာကတဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အဗျာကတဿ၊ အကုသလာဗျာကတဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ ကုသလာဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ၊ အကုသလာဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၉) နဝဝိဓော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၆၀၀. အတ္တနော ဥပကာရကဿ ဥပကာရကတာ အညမညပစ္စယတာ. တထာ ဟိဿ တိဒဏ္ဍံ နိဒဿိတံ. ဥပကာရကတာ စ အညမညတာဝသေနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ န သဟဇာတတာဒိဝသေန. သဟဇာတာဒိပစ္စယော ဟောန္တောယေဝ ဟိ ကောစိ အညမညပစ္စယော န ဟောတိ၊ န စ သဟဇာတာဒိပစ္စယဓမ္မေဟိ ဝိနာ ဣမဿ ပဝတ္တိ အတ္ထိ. တထာ ဟိ သဟဇာတာဒိပစ္စယော စ ဟောန္တောယေဝ ဟိ ကောစိ အညမညပစ္စယော ဟောတိ. ယဒိ စ အတ္တနော ဥပကာရကဿ ဥပကာရကတာမတ္တံ အညမညပစ္စယော သိယာ၊ ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတဘာဝေန ဥပကာရဿ ဥပကာရကာ ဝတ္ထုခန္ဓာ အညမညပစ္စယာ သိယုံ၊ န စ တံ ဣစ္ဆိတံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥပကာရကတာ စ အညမညဝသေနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ. အယဉ္စ ဥပ္ပတ္တိယာ၊ ဌိတိယာ စ ဥပကာရကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ တိဝိဓော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၆၀၁. တရုအာဒီနံ ပထဝီ ဝိယ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန ပထဝီဓာတု သေသဓာတူနံ၊ စက္ခာဒယော စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဥပကာရကာ စိတ္တကမ္မဿ ပဋာဒယော ဝိယ နိဿယာကာရေန ခန္ဓာဒယော တံတံနိဿယာနံ ခန္ဓာဒီနံ. ပထဝီဓာတုယံ ပတိဋ္ဌာယ ဧဝ ဟိ သေသဓာတုယော ဥပါဒါရူပါနိ ဝိယ ယထာသကံ ကိစ္စံ ကရောန္တိ.

အဓိဋ္ဌာနာကာရေနာတိ အာဓာရာကာရေန. အာဓာရာကာရော စေတ္ထ တေသံ သာတိသယံ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယတော ဘူတာနိ အနိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌာနာနိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ စက္ခာဒီနမ္ပိ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန ဥပကာရကတာ သုဋ္ဌု ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ ယထာဝုတ္တံ တဒဓီနဝုတ္တိတာဝိသေသံ မုဉ္စိတွာ အညော စက္ခာဒီသု အဒေသကာနံ အရူပဓမ္မာနံ အဓိဋ္ဌာနာကာရော သမ္ဘဝတိ. ယဒိပိ ယံ ယံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ယေ ယေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တေသံ သဗ္ဗေသံ တဒဓီနဝုတ္တိဘာဝေါ. ယေန ပန ပစ္စယဘာဝဝိသေသေန စက္ခာဒီနံ ပဋုမန္ဒဘာဝေသု စက္ခုဝိညာဏာဒယော တဒနုဝိဓာနာကာရေနေဝ ပဝတ္တန္တိ၊ သွာယမိဓ တေသံ တဒဓီနဝုတ္တိတာသိဒ္ဓေါ ဝိသေသောတိ. ဧဝဉှိ ပစ္စယဘာဝသာမညေ သတိပိ အာရမ္မဏပစ္စယတော နိဿယပစ္စယဿ ဝိသေသော ဝိဘာဝိတော ဟောတိ. သွာယံ နယော ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတောဝ. ဆဋ္ဌော ပနာတိ ဧတ္ထ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ’’တိ ဣဒံ န လဗ္ဘတိ. ယံ ပနေတ္ထ လဗ္ဘတိ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ ကေစီ’’တိ၊ တတ္ထ တေ ဧဝ ဓမ္မေ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခာယတန’’န္တိအာဒိ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ယံ ရူပန္တိ ဟဒယဝတ္ထုံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အယံ ပန နိဿယပစ္စယော တေရသဝိဓော. ကထံ? သဟဇာတတော ကုသလမူလာ တယော၊ တထာ အကုသလမူလာ၊ အဗျာကတမူလေသု ပန ပုရေဇာတံ လဗ္ဘတိ. အဗျာကတဉှိ အဗျာကတဿ သဟဇာတမ္ပိ ပစ္စယော ဟောတိ၊ ပုရေဇာတမ္ပိ ကုသလဿ ပုရေဇာတမေဝ၊ တထာ အကုသလဿ၊ ကုသလာဗျာကတံ သဟဇာတပုရေဇာတတော ကုသလဿ၊ သဟဇာတတော ဧဝ အဗျာကတဿ၊ တထာ အကုသလာဗျာကတ’’န္တိ ဧဝံ တေရသ.

၆၀၂. တဒဓီနဝုတ္တိတာယ အတ္တနော ဖလေန နိဿိတောတိ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ နိဿယောတိ ဝတွာ တတ္ထ ယော ဘုသော နိဿယော၊ တံ ဥပနိဿယောတိ နိဒ္ဓါရေတိ. ဗလဝကာရဏဘာဝေန ဥပကာရကောတိ အာရမ္မဏဘာဝဝသေန အနန္တရံ အနုရူပစိတ္တုပ္ပါဒနသမတ္ထတာဝသေန၊ ကေဝလဉ္စ ဗလဝန္တံ ကာရဏံ ဟုတွာ ဥပကာရကော. တေနာဟ ‘‘သော’’တိအာဒိ.

တတ္ထ ဒါနံ ဒတွာတိ ဒေယျဓမ္မံ စဇိတွာ. ယာယ ဝါ စေတနာယ သော ဒိယျတိ၊ သာ စေတနာ ဒါနံ. ဒတွာတိ တံ စေတနံ ပရိယောဒပေတွာ ဝိသုဒ္ဓံ ကတွာ. သီလံ သမာဒိယိတွာတိ ပဉ္စင်္ဂဒသင်္ဂါဒိဝသေန နိစ္စသီလံ ဂဏှိတွာ. ဣမိနာ သမာဒါနဝိရတိယေဝ ဒဿိတာ၊ သမ္ပတ္တဝိရတိသမုစ္ဆေဒဝိရတိယော ပန လောကေ ‘‘သီလ’’န္တိ အပါကဋတ္တာ န ဝုတ္တာ. ကိဉ္စာပိ န ဝုတ္တာ၊ အာရမ္မဏပစ္စယော ပန ဟောန္တိယေဝ. တတ္ထ သမုစ္ဆေဒဝိရတိ သေက္ခာနံယေဝ ကုသလဿ အာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ န ဣတရေသံ. ဥပေါသထကမ္မန္တိ ‘‘ပါဏံ န ဟနေ၊ န စာဒိန္နမာဒိယေ’’တိ (သု. နိ. ၄၀၂) ဧဝံ ဝုတ္တံ ဥပေါသထသီလံ. တံ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခတီတိ တံ ယထာဝုတ္တံ ကုသလံ သေက္ခောပိ ပုထုဇ္ဇနောပိ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ အရဟာပိ တံ ပစ္စဝေက္ခတေဝ. အရဟတောပိ ဟိ ပုဗ္ဗေ ကတံ ကုသလံ ကုသလမေဝ. ယေန ပန စိတ္တေန ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တံ ကိရိယစိတ္တံ နာမ ဟောတိ. တသ္မာ ‘‘ကုသလော ကုသလဿာ’’တိ ဣမသ္မိံ အဓိကာရေ န လဗ္ဘတိ. ပုဗ္ဗေ သုစိဏ္ဏာနီတိ ‘‘ဒတွာ ကတွာ’’တိ ဟိ အာသန္နကတာနိ ဝုတ္တာနိ၊ ဣမိနာ န အာသန္နကတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ၊ ဒါနာဒီဟိ ဝါ သေသာနိ ကာမာဝစရကုသလာနိ ဒဿေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာတိ ဈာနံ သမာပန္နော ဈာနတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ. ‘‘ဈာနံ ဝုဋ္ဌဟိတွာ’’တိပိ ပါဠိ. သေက္ခာ ဂေါတြဘုန္တိ သောတာပန္နံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ဟိ ဂေါတြဘုံ ပစ္စဝေက္ခတိ. ‘‘ဝေါဒါန’’န္တိ ဣဒံ ပန သကဒါဂါမိအနာဂါမိနော သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေသဉှိ တံ စိတ္တံ ဝေါဒါနံ နာမ ဟောတိ. သေက္ခာတိ သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိနော. မဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟိတွာတိ မဂ္ဂဖလဘဝင်္ဂါတိက္ကမဝသေန အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟိတွာ၊ သုဒ္ဓမဂ္ဂတောယေဝ ပန ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စဝေက္ခဏံ နာမ နတ္ထိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ကုသလံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၄) ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ယဒိပိ နာနတ္တံ အကတွာဝ ဝိဘတ္တော၊ တထာပိ ဣဒမ္ပိ အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယာနံ ဝိသေသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

နေသံ စိတ္တစေတသိကာနံ အနန္တရပစ္စယအနန္တရူပနိဿယာနံ နိက္ခေပဝိသေသော အတ္ထိ. ယသ္မာ ပုရိမော အဗျာကတဓမ္မဝသေန ပဝတ္တော၊ ဣတရော ကုသလာဒိဝသေနပီတိ သောပိ နိက္ခေပဝိသေသော အတ္ထတော ဧကီဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတိ သဗ္ဗေသုပိ စိတ္တုပ္ပါဒေသု တဒုဘယဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ. ဧဝံ သန္တေပီတိအာဒိ အနန္တရအနန္တရူပနိဿယာနံ ဝိသေသဒဿနံ. ယထာ ဟီတိအာဒိ အနန္တရူပနိဿယဿ သမ္ဘဝဒဿနံ.

ပကတောတိ ဧတ္ထ ပ-ကာရော ဥပသဂ္ဂေါ၊ သော အတ္တနော ဖလဿ ဥပ္ပါဒနသမတ္ထဘာဝေန သုဋ္ဌုကတတံ ဒီပေတိ. တထာ စ ကတံ အတ္တနော သန္တာနေ ကတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတ္တနော သန္တာနေ’’တိအာဒိ. ကရဏဉ္စ ဒုဝိဓံ နိပ္ဖါဒနံ၊ ဥပသေဝနဉ္စာတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘နိပ္ဖါဒိတော ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိပ္ဖါဒနံ ဟေတုပစ္စယသမောဓာနေန ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တနံ. ဥပသေဝနံ ပန ကာယေ အလ္လီယာပနဝသေန ဥပယောဂူပသေဝနံ၊ ဝိဇာနနသဉ္ဇာနနာဒီနံ ဝသေန အာရမ္မဏူပသေဝနဉ္စ. တေနေဝ အနာဂတာနမ္ပိ ဥတုသမ္ပဒါဒီနံ အာရမ္မဏူပသေဝနေန ဥပသေဝိတာနံ ပကတူပနိဿယတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ၊ ပဂေဝ အတီတပစ္စုပ္ပန္နာနံ. ပစ္စုပ္ပန္နဿာပိ ဟိ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ ဥတုဘောဇနံ သေနာသနံ ဥပနိဿာယ ဈာနံ ဥပ္ပါဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၈) ပကတူပနိဿယဘာဝေါ လဗ္ဘတီတိ. ပကတိယာ ဧဝါတိ ပစ္စယန္တရသင်္ကရရဟိတေန အတ္တနော သဘာဝေနေဝ. ဥပနိဿယောတိ ဗလဝကာရဏံ ကတွာ. အနေကပ္ပကာရတော ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော ပဉှာဝါရေ အာဂတနယေန. ပစ္စယဝါရေ ပန –

‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ဓမ္မာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော၊ ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ဓမ္မာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ကေသဉ္စိ၊ ကုသလာ အဗျာကတာနံ၊ အကုသလာ အကုသလာနံ၊ ကုသလာနံ ကေသဉ္စိ၊ အကုသလာ အဗျာကတာနံ၊ အဗျာကတာ အဗျာကတာနံ၊ အဗျာကတာ ကုသလာနံ၊ အဗျာကတာ အကုသလာနံ၊ ပုဂ္ဂလောပိ၊ သေနာသနမ္ပိ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉).

တတ္ထ ယေ ပုရိမာ ယေသံ ပစ္ဆိမာနံ အနန္တရူပနိဿယော ဟောန္တိ၊ တေ တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဧကန္တေနေဝ ဟောန္တိ၊ န ကေသဉ္စိ ကဒါစိ. တသ္မာ ယေသု ပဒေသု အနန္တရူပနိဿယော လဗ္ဘတိ၊ တေသု ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ န ဝုတ္တံ. ယေ ပန ပုရိမာ ယေသံ ပစ္ဆိမာနံ အာရမ္မဏူပနိဿယော ဝါ ပကတူပနိဿယော ဝါ ဟောန္တိ၊ တေ တေသံ၊ န သဗ္ဗေသံ ဧကန္တေန ဟောန္တိ. ယေသံ ဥပ္ပတ္တိဝိဗန္ဓကာ ပစ္စယာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ၊ တေသံ န ဘဝန္တိ၊ ဣတရေသံ ဘဝန္တိ. တသ္မာ ယေသု ပဒေသု အနန္တရပစ္စယော န လဗ္ဘတိ၊ တေသု ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ ဝုတ္တံ. သိဒ္ဓါနံ ပစ္စယဓမ္မာနံ ယေဟိ ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တေသံ ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

ကသိဏပညတ္တိယာ အာရမ္မဏူပနိဿယတာဘာဝတော ဧကစ္စာယ ပညတ္တိယာ သဒ္ဓိံ သဗ္ဗော ဓမ္မော အာရမ္မဏူပနိဿယော၊ အနန္တရာတီတော စိတ္တစေတသိကရာသိ အနန္တရူပနိဿယော၊ ကုသလာကုသလဝိပါကကိရိယာရူပဝသေန ပဉ္စဝိဓော ပကတူပနိဿယောတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန ပဋ္ဌာနဋ္ဌကထာယံ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၆၀၃. ပဌမတရန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နတော ပုရေတရံ. အယဉှိ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပဓမ္မဝသေနေဝ လဗ္ဘတိ. ပစ္စယုပ္ပန္နော စ အရူပဓမ္မာယေဝ. တေနာဟ ‘‘ဝတ္တမာနဘာဝေန ဥပကာရကော’’တိ. နိဿယာရမ္မဏာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ ပုရေဇာတဘာဝေန ဝိနာ ဥပကာရကဘာဝံ အဂစ္ဆန္တာနံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပုရေဇာတာကာရေန ဥပကာရကတာ ပုရေဇာတပစ္စယတာ. ဧဝံ ဝတ္ထာရမ္မဏဝသေန ဒုဝိဓေ ပုရေဇာတပစ္စယေ ‘‘စက္ခာယတန’’န္တိအာဒိ ဝတ္ထုဝသေန ဝုတ္တံ၊ ‘‘ရူပါရမ္မဏ’’န္တိအာဒိ အာရမ္မဏဝသေန.

ယံ ရူပန္တိ ဟဒယဝတ္ထုံ သန္ဓာယာဟ. တတ္ထ ‘‘ကိဉ္စိ ကာလေ’’တိ ပဝတ္တိကာလဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘ကိဉ္စိ ကာလေန’’ ဣတိ ပဋိသန္ဓိကာလဝသေန. ယာနိ အာရမ္မဏပုရေဇာတေန ဝိနာ န ဝတ္တန္တိ၊ တေသံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အာရမ္မဏပုရေဇာတဒဿနေန မနောဒွါရေပိ ယံ ယံ အာရမ္မဏပုရေဇာတေန ဝတ္တတိ၊ တဿ တဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတံ သဗ္ဗံ ရူပရူပံ အာရမ္မဏပုရေဇာတန္တိ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပဉှာဝါရေ ‘‘အာရမ္မဏပုရေဇာတံ သေက္ခာ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ စက္ခုံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တီ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၄). ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ ဓမ္မဿ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော၊ အဗျာကတော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အကုသလဿ ဓမ္မဿ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၄) အဗျာကတမူလကာ တယောဝ ဝါရာ. တေ စ ပစ္စေကံ ဝတ္ထုပုရေဇာတံ၊ အာရမ္မဏပုရေဇာတန္တိ ဒွိဓာ ဝိဘတ္တာ.

၆၀၄. ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဿ ပုရေတရံ သိဒ္ဓဘာဝေ သတိ ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္ဆာဇာတတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုရေဇာတာန’’န္တိ. အယဉ္စ နယော ရူပဓမ္မေသု ဧဝ လဗ္ဘတိ၊ န အရူပဓမ္မေသူတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပဓမ္မာန’’န္တိ. ယဒိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ ပုရေတရမေဝ ဇာတာ၊ ကထံ ပစ္စယဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဥပထမ္ဘကတ္တေနာ’’တိ. ပစ္ဆာဇာတေန ဟိ ဝိနာ သန္တာနာဝိစ္ဆေဒဟေတုဘာဝံ အဂစ္ဆန္တာနံ ဓမ္မာနံ ယေ ပစ္ဆာဇာတာကာရေန ဥပကာရကာ၊ တေသံ သာ ဝိပ္ပယုတ္တာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ ဥပကာရကတာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယတာ. ဧဝံ သဗ္ဗပစ္စယာနံ ပစ္စယန္တရာကာရဝိသိဋ္ဌာ ဥပကာရကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ‘‘ဂိဇ္ဈပေါတကသရီရာနံ အာဟာရာသာစေတနာ ဝိယာ’’တိ ဧတေန မနောသဉ္စေတနာဟာရဝသေန ပဝတ္တမာနေဟိ အရူပဓမ္မေဟိ ရူပကာယဿ ဥပတ္ထမ္ဘိတဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနေဝ ‘‘အာဟာရာသာ ဝိယာ’’တိ အဝတွာ စေတနာဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ကာယဿာတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကဘူတုပါဒါယရူပသင်္ခါတဿ ရူပကာယဿ. သင်္ခေပတော ဌပေတွာ ရူပဓမ္မေ အဝိသိဋ္ဌော အရူပက္ခန္ဓော ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော. သော ဇာတိဝသေန ကုသလော၊ အကုသလော၊ ဝိပါကော၊ ကိရိယာတိ စတုဗ္ဗိဓောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၆၀၅. ကုသလာဒိဘာဝေန အတ္တနာ သဒိသဿ ပယောဂေန ကရဏီယဿ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ ပဝတ္တနံ အာသေဝနဋ္ဌော၊ အတ္တသဒိသသဘာဝတာပါဒနံ ဝါသနံ ဝါ. ပုရိမပုရိမာဘိယောဂေါ ဝိယာတိ ဥဂ္ဂဟဏသဝနဓာရဏာဒိပုရိမာပုရိမာသေဝနာ ဝိယ. တီသု ပန ဧတေသု ပုရိမာ ပုရိမာတိ သမနန္တရာတီတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အနန္တရပစ္စယေ ဝိယ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ဓမ္မာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ အဗျာကတာန’’န္တိအာဒိနာ ဘိန္နဇာတိယေဟိ သဒ္ဓိံ နိဒ္ဒေသော န ကတောတိ? အတ္တနော ဂတိံ ဂါဟေတုံ အသမတ္ထတ္တာ. ဘိန္နဇာတိကာ ဟိ ဘိန္နဇာတိကာနံ အာသေဝနဂုဏေန ပဂုဏဗလဝဘာဝံ သမ္ပာဒေန္တာ အတ္တနောဝ ကုသလာဒိဘာဝသင်္ခါတံ ဂတိံ ဂါဟေတုံ န သက္ကုဏန္တိ. တသ္မာ တေဟိ သဒ္ဓိံ နိဒ္ဒေသံ အကတွာ ယေ ယေသံ ဝါသနာသင်္ခါတေန အာသေဝနဂုဏေန ပဂုဏဗလဝဘာဝဝိသိဋ္ဌံ အတ္တနော ကုသလာဒိဘာဝသင်္ခါတံ ဂတိံ ဂါဟေတုံ သမတ္ထာ၊ တေသံ တေဟိ သမာနဇာတိကေဟေဝ သဒ္ဓိံ နိဒ္ဒေသော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

အထ ဝိပါကာဗျာကတံ ကသ္မာ န ဂဟိတံ? အာသေဝနာဘာဝတော. ဝိပါကာဗျာကတဉှိ ကမ္မဝသေန ဝိပါကဘာဝပ္ပတ္တံ ကမ္မပရိဏာမိတံ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနံ နိရုဿာဟံ ဒုဗ္ဗလံ သန္တံ အာသေဝနဂုဏေန အတ္တနော သဘာဝံ ဂါဟေတွာ ပရိဘာဝေတွာ နေဝ အညံ ဝိပါကံ ပဝတ္တေတိ၊ န စ ပုရိမဝိပါကာနုဘာဝံ ဂဟေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အထ ခေါ ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တံ ပတိတံ ဝိယ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ သဗ္ဗထာပိ ဝိပါကေ အာသေဝနာ နတ္ထီတိ န ဂဟိတံ. ကုသလာကုသလကိရိယာနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ သကမ္မပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ အာသေဝနဂုဏံ န ဂဏှာတီတိ ကုသလာဒယောပိ တဿ အာသေဝနပစ္စယော န ဟောန္တိ. နာနာဇာတိကတ္တာပိ စေတေ တဿ အာသေဝနာဓာနံ န ကရောန္တေဝ. ဘူမိတော၊ ပန အာရမ္မဏတော ဝါ နာနာဇာတိကတာ နာမ နတ္ထီတိ ပရိတ္တကုသလကိရိယာ မဟဂ္ဂတကုသလကိရိယာနံ၊ သင်္ခါရာရမ္မဏဉ္စ ကုသလံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဿ အာသေဝနပစ္စယော ဟောတိယေဝ. သွာယံ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ၊ အကုသလော ဓမ္မော အကုသလဿ၊ အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၆) တိဓာဝ ဝုတ္တော. အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန အာဝဇ္ဇနဝဇ္ဇိတာ ကိရိယဓမ္မာ ဂဟိတာ.