၃. ကာရကကဏ္ဍ
ပဌမာဝိဘတ္တိရာသိ
အထ နာမဝိဘတ္တီနံ အတ္ထဘေဒါ ဝုစ္စန္တေ.
ကသ္မိံ အတ္ထေ ပဌမာ?
၂၈၉. ပဌမတ္ထမတ္တေ [စံ. ၂.၁.၉၃၊ ပါ. ၂.၃.၄၆].
နာမဿ အဘိဓေယျမတ္တေ ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတိ.
ရုက္ခော၊ မာလာ၊ ဓနံ.
ဧတ္ထ စ မတ္တသဒ္ဒေန ကတ္တု၊ ကမ္မာဒိကေ ဝိဘတျတ္ထေ နိဝတ္တေတိ. တသ္မာ အတ္ထမတ္တန္တိ လိင်္ဂတ္ထောယေဝ ဝုစ္စတိ.
တတ္ထ အနုစ္စာရိတေ သတိ သုဏန္တဿ အဝိဒိတော အတ္ထော လီနတ္ထော နာမ. တံ လီနမတ္ထံ ဂမေတိ ဗောဓေတီတိ လိင်္ဂံ၊ ဥစ္စာရိတပဒံ.
တံ ပန ပကတိလိင်္ဂံ၊ နိပ္ဖန္နလိင်္ဂန္တိ ဒုဝိဓံ. တတ္ထ ဝိဘတ္တိရဟိတံ ပကတိလိင်္ဂံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ လိင်္ဂ၊ ဝိဘတ္တီနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဝိဘာဂဋ္ဌာနတ္တာ.
လီနံ အင်္ဂန္တိ လိင်္ဂံ. တတ္ထ ‘လီန’န္တိ အပါကဋံ. ‘အင်္ဂ’န္တိ အဝယဝေါ. လိင်္ဂံ၊ နာမံ၊ ပါဋိပဒိကန္တိ အတ္ထတော ဧကံ.
လိင်္ဂဿ အတ္ထော ပရမတ္ထော၊ ပညတ္တိအတ္ထောတိ ဒုဝိဓော. တထာ ဝိသေသနတ္ထော၊ ဝိသေသျတ္ထောတိ.
တတ္ထ ဝိသေသနတ္ထော နာမ သကတ္ထော၊ တဿ တဿ သဒ္ဒဿ ပဋိနိယတော ပါဋိပုဂ္ဂလိကတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သောယေဝ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ အာဒိမှိ သဒ္ဒုပ္ပတ္တိယာ စိရကာလဉ္စ သဒ္ဒပဝတ္တိယာ နိဗဒ္ဓကာရဏတ္တာ နိမိတ္တတ္ထောတိ စ ဝုစ္စတိ. သော သုတိ၊ ဇာတိ၊ ဂုဏ၊ ဒဗ္ဗ၊ ကြိယာ၊ နာမ၊ သမ္ဗန္ဓဝသေန သတ္တဝိဓော ဟောတိ.
ဝိသေသျတ္ထော နာမ သာမညတ္ထော၊ ဗဟုနိမိတ္တာနံ သာဓာရဏတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ သောယေဝ တံတံနိမိတ္တယောဂါ နေမိတ္တကတ္ထောတိ စ ဝုစ္စတိ၊ သော ဇာတိ၊ ဂုဏ၊ ဒဗ္ဗ၊ ကြိယာ၊ နာမဝသေန ပဉ္စဝိဓော. ဂေါ၊ သုက္ကော၊ ဒဏ္ဍီ၊ ပါစကော၊ တိဿောတိ.
တတ္ထ ဂေါသဒ္ဒေါ ယဒါ ဇာတိမတ္တံ ဝဒတိ ဂေါ ဇာတီတိ၊ တဒါ သုတိ ဝိသေသနံ. ယဒါ ဒဗ္ဗံ ဝဒတိ ဂေါ ဂစ္ဆတီတိ၊ တဒါ သုတိ စ ဇာတိ စ ဝိသေသနံ.
သုက္ကသဒ္ဒေါ ယဒါ ဂုဏမတ္တံ ဝဒတိ သုက္ကော ဂုဏောတိ၊ တဒါ သုတိ ဝိသေသနံ. ယဒါ ဂုဏဝိသေသံ ဝဒတိ ဂေါဿ သုက္ကောတိ၊ တဒါ သုတိ စ ဂုဏဇာတိ စ ဝိသေသနံ. ယဒါ ဂုဏဝန္တံ ဒဗ္ဗံ ဝဒတိ သုက္ကော ဂေါတိ၊ တဒါ သုတိ စ ဂုဏဇာတိ စ ဂုဏဝိသေသော စ သမ္ဗန္ဓော စ ဝိသေသနံ.
ဒဏ္ဍီသဒ္ဒေါ ယဒါ ဇာတိမတ္တံ ဝဒတိ ဒဏ္ဍီ ဇာတီတိ၊ တဒါ သုတိ စ ဒဗ္ဗဉ္စ ဝိသေသနံ. ယဒါ ဒဗ္ဗဝန္တံ ဒဗ္ဗံ ဝဒတိ ဒဏ္ဍီ ပုရိသောတိ၊ တဒါ သုတိ စ ဒဗ္ဗဉ္စ ဇာတိ စ သမ္ဗန္ဓော စ ဝိသေသနံ.
ပါစကသဒ္ဒေါ ယဒါ ဇာတိမတ္တံ ဝဒတိ ပါစကော ဇာတီတိ၊ တဒါ သုတိ စ ကြိယာ စ ဝိသေသနံ. ယဒါ ကြိယာနိပ္ဖါဒကံ ဒဗ္ဗံ ဝဒတိ ပါစကော ပုရိသောတိ၊ တဒါ သုတိ စ ကြိယာ စ ဇာတိ စ ကြိယာကာရကသမ္ဗန္ဓော စ ဝိသေသနံ.
တိဿသဒ္ဒေါ ယဒါ နာမမတ္တံ ဝဒတိ တိဿော နာမန္တိ၊ တဒါ သုတိ ဝိသေသနံ. ယဒါ နာမဝန္တံ ဒဗ္ဗံ ဝဒတိ၊ တိဿော ဘိက္ခူတိ၊ တဒါ သုတိ စ နာမဇာတိ စ သမ္ဗန္ဓော စ ဝိသေသနံ.
သဗ္ဗတ္ထ ယံ ယံ ဝဒတီတိ ဝုတ္တံ၊ တံ တံ ဝိသေသျန္တိ စ ဒဗ္ဗန္တိ စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ သုတိ နာမ သဒ္ဒသဘာဝါ ဧဝ ဟောတိ၊ သဒ္ဒပက္ခိကာ ဧဝ. သဗ္ဗော သဒ္ဒေါ ပဌမံ သတ္တာဘိဓာယကောတိ စ ဉာသေ ဝုတ္တံ. တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထ သုတိဋ္ဌာနေ သတ္တာ ဧဝ ယုတ္တာ ဝတ္တုန္တိ. သတ္တာတိ စ တဿ တဿ အတ္ထဿ ဝေါဟာရမတ္တေနပိ လောကေ ဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုစ္စတိ၊ တံ တံ သဒ္ဒံ သုဏန္တဿ စ ဉာဏံ တံတဒတ္ထဿ အတ္ထိတာမတ္တံ သဗ္ဗပဌမံ ဇာနာတိ၊ တတော ပရံ ဇာတိသဒ္ဒေ ဇာတိံ ဇာနာတိ. ဂုဏသဒ္ဒေ ဂုဏန္တိ ဧဝမာဒိ သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗံ. လိင်္ဂ၊ သင်္ချာ၊ ပရိမာဏာနိပိ ဝိသေသနတ္ထေ သင်္ဂယှန္တိ.
တတ္ထ လိင်္ဂံ နာမ ယေ ဣတ္ထိ၊ ပုရိသာနံ လိင်္ဂ၊ နိမိတ္တ၊ ကုတ္တာ’ကပ္ပါ နာမ အဘိဓမ္မေ ဝုတ္တာ၊ ယေ စ နပုံသကာနံ လိင်္ဂ၊ နိမိတ္တ၊ ကုတ္တာ’ကပ္ပါ နာမ အဝုတ္တသိဒ္ဓါ၊ ယေ စ သဒ္ဒေသု စေဝ အတ္ထေသု စ ဝိသဒါ’ဝိသဒါကာရ၊ မဇ္ဈိမာကာရာ သန္ဒိဿန္တိ၊ သဗ္ဗမေတံ လိင်္ဂံ နာမ.
ဧဝံ ဝိသေသန၊ ဝိသေသျဝသေန ဒုဝိဓော အတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ သဒ္ဒလိင်္ဂဿ အတ္ထော နာမ၊ သော သလိင်္ဂေါ၊ သသင်္ချော၊ သပရိမာဏော စာတိ တိဝိဓော ဟောတိ.
တတ္ထ သလိင်္ဂေါ ယထာ? သညာ၊ ဖဿော၊ စိတ္တံ. ကညာ၊ ပုရိသော၊ ကုလံ. မာလာ၊ ရုက္ခော၊ ဓနန္တိ.
သသင်္ချော ယထာ? ဧကော၊ ဒွေ၊ တယော၊ ဗဟူ ဣစ္စာဒိ.
သပရိမာဏော ယထာ? ဝိဒတ္ထိ၊ ဟတ္ထော၊ ဒေါဏော၊ အာဠှကံ ဣစ္စာဒိ.
အပိ စ သုဒ္ဓေါ၊ သံသဋ္ဌောတိ ဒုဝိဓော လိင်္ဂတ္ထော. တတ္ထ ကမ္မာဒိသံသဂ္ဂရဟိတော သုဒ္ဓေါ နာမ. သော သလိင်္ဂေါ၊ သသင်္ချော၊ သပရိမာဏော၊ ဥပသဂ္ဂတ္ထော၊ နိပါတတ္ထော၊ ပါဋိ-ပဒိကတ္ထောတိ ဆဗ္ဗိဓော. အတ္ထိ၊ သက္ကာ၊ လဗ္ဘာဣစ္စာဒိ ဣဓ ပါဋိပဒိကံ နာမ. တုန၊ တွာန၊ တွာ၊ တဝေ၊ တုံ၊ ခတ္တုံပစ္စယန္တာပိ နိပါတေသု ဂယှန္တိ.
သံသဋ္ဌော ဝုတ္တသံသဋ္ဌော၊ အဝုတ္တသံသဋ္ဌောတိ ဒုဝိဓော. တတ္ထ ဝုတ္တသံသဋ္ဌော စတုဗ္ဗိဓော သမာသေန ဝုတ္တသံသဋ္ဌော၊ တဒ္ဓိတေန၊ အာချာတေန၊ ကိတေနာတိ. တတ္ထ သမာသေန ဝုတ္တော ဆကာရကသမ္ဗန္ဓဝသေန သတ္တဝိဓော၊ ဘာဝေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌဝိဓော ဝါ၊ တထာ တဒ္ဓိတေန ဝုတ္တော. အာချာတေန ဝုတ္တော ကတ္တု၊ ကမ္မ၊ ဘာဝဝသေန တိဝိဓော. ကိတေန ဝုတ္တော ဆကာရက၊ ဘာဝဝသေန သတ္တဝိဓော. သဗ္ဗော သုဒ္ဓေါ စေဝ ဝုတ္တသံသဋ္ဌော စ ပဌမာယ ဝိသယော.
အဝုတ္တသံသဋ္ဌောပိ ကတ္တုသံသဋ္ဌော၊ ကမ္မသံသဋ္ဌောတိအာဒိနာ အနေကဝိဓော. သော ဒုတိယာဒီနံ ဧဝ ဝိသယောတိ. ဧတ္ထ စ ဝိဘတ္တိယာ ဝိနာ ကေဝလော သဒ္ဒေါ ပယောဂံ နာရဟတီတိ ကတွာ ပယောဂါရဟတ္ထမေဝ ဆဗ္ဗိဓေ သုဒ္ဓေ စတုဗ္ဗိဓေ စ ဝုတ္တသံသဋ္ဌေ ပဌမာ ပယုဇ္ဇတိ၊ န အတ္ထဇောတနတ္ထံ.
ကေနစိ ဝါစကေန အဝုတ္တာနိ ပန ကမ္မာဒီနိ ဝိဘတ္တီဟိ ဝိနာ ဝိဒိတာနိ န ဟောန္တီတိကတွာ အတ္ထဇောတနတ္ထမ္ပိ ကမ္မာဒီသု ဒုတိယာဒယော ပယုဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ အတ္ထမတ္တေတိ ဣဓ ဒေသန္တရာဝစ္ဆေဒကေ ဝိသယမတ္တေ ဘုမ္မံ. ကမ္မေ ဒုတိယာဣစ္စာဒီသု ပန နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ ပယောဇနေ ဘုမ္မန္တိ ဧဝံ ဒွိန္နံ ဘုမ္မာနံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.
၂၉၀. အာမန္တနေ [က. ၂၈၅၊ ရူ. ၇၀၊ နီ. ၅၇၈၊ စံ. ၂.၁.၉၄၊ ပါ. ၂.၃.၄၇၊ အာမန္တဏေ (ဗဟူသု)].
ပဂေဝ သိဒ္ဓဿ ဝတ္ထုနော နာမေန ဝါ နိပါတေန ဝါ အတ္တနော အဘိမုခီကရဏံ အာမန္တနံ နာမ. အဓိကာမန္တနေ အတ္ထမတ္တေ ပဌမာ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ အာမန္တနပဒံ နာမ ကြိယာပေက္ခံ န ဟောတိ၊ တသ္မာ ကာရကသညံ န လဘတိ.
တံ ပန ဒုဝိဓံ သာဒရာ’နာဒရဝသေန. ဧဟိ သမ္မ၊ ဧဟိ ဇေတိ.
တထာ သဇီဝ၊ နိဇ္ဇီဝဝသေန၊ ဘော ပုရိသ၊ ဝဒေဟိ ဘော သင်္ခ၊ ဝဒေဟိ ဘော သင်္ခ [ဒီ. နိ. ၂.၄၂၆]. ဥမ္မုဇ္ဇ ဘော ပုထုသိလေ၊ ဥမ္မုဇ္ဇ ဘော ပုထုသိလေတိ [သံ. နိ. ၄.၃၅၈].
တထာ ပစ္စက္ခာ’ပစ္စက္ခဝသေန၊ ဘော ပုရိသ၊ ကဟံ ဧကပုတ္တက၊ ကဟံ ဧကပုတ္တကာတိ [သံ. နိ. ၂.၆၃၊ ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.၂].
တထာ နိယမာ’နိယမဝသေန၊ ဘော ပုရိသ၊ အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော အဗ္ဘုတံ ဝတ ဘော [ဒီ. နိ. ၂.၁၉၂]. ယတြ ဟိ နာမ သညီ သမာနောတိအာဒိ [ဒီ. နိ. ၂.၁၉၂]. ဣဒံ အာမန္တနံ နာမ ပဂေဝ သိဒ္ဓေ ဧဝ ဟောတိ၊ န ဝိဓာတဗ္ဗေ၊ န ဟိ ပဂေဝ ရာဇဘာဝံ ဝါ ဘိက္ခုဘာဝံ ဝါ အပ္ပတ္တံ ဇနံ ‘‘ဘော ရာဇာ’’တိ ဝါ ‘‘ဘော ဘိက္ခူ’’တိ ဝါ အာမန္တေန္တီတိ.
ပဌမာဝိဘတ္တိရာသိ နိဋ္ဌိတော.
ဒုတိယာဝိဘတ္တိရာသိ
ကသ္မိံ အတ္ထေ ဒုတိယာ?
၂၉၁. ကမ္မေ ဒုတိယာ [က. ၂၉၇၊ ရူ. ၂၈၄၊ နီ. ၅၈၀၊ စံ. ၂.၁.၄၃၊ ပါ. ၁.၄.၄၉-၅၁].
ကမ္မတ္ထေ ဒုတိယာ ဟောတိ. ကရိယတေတိ ကမ္မံ၊ တံ နိဗ္ဗတ္တိကမ္မံ၊ ဝိကတိကမ္မံ၊ ပတ္တိကမ္မန္တိ တိဝိဓံ ဟောတိ.
တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိကမ္မံ ယထာ? ဣဒ္ဓိမာ ဟတ္ထိဝဏ္ဏံ မာပေတိ၊ ရာဇာ နဂရံ မာပေတိ၊ မာတာ ပုတ္တံ ဝိဇာယတိ၊ ဗီဇံ ရုက္ခံ ဇနေတိ၊ ကမ္မံ ဝိပါကံ ဇနေတိ၊ အာဟာရော ဗလံ ဇနေတိ၊ ဇနော ပုညံ ကရောတိ၊ ပါပံ ကရောတိ၊ ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ ဒေသေသိ၊ ဝိနယံ ပညပေသိ၊ ဘိက္ခု ဈာနံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ မဂ္ဂံ ဥပ္ပါဒေတိ ဣစ္စာဒိ.
ဝိကတိကမ္မံ ယထာ? ဂေဟံ ကရောတိ၊ ရထံ ကရောတိ၊ ဃဋံ ကရောတိ၊ ပဋံ ဝါယတိ၊ ဩဒနံ ပစတိ၊ ဘတ္တံ ပစတိ၊ ကဋ္ဌံ အင်္ဂါရံ ကရောတိ၊ သုဝဏ္ဏံ ကဋကံ ကရောတိ၊ ဂေဟံ ဈာပေတိ၊ ရုက္ခံ ဆိန္ဒတိ၊ ပါကာရံ ဘိန္ဒတိ၊ ဝိဟယော လုနာတိ၊ ပါဏံ ဟနတိ၊ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ ဣစ္စာဒိ.
ပတ္တိကမ္မံ ယထာ? ဂါမံ ဂစ္ဆတိ၊ ဂေဟံ ပဝိသတိ၊ ရုက္ခံ အာရောဟတိ၊ နဒိံ တရတိ၊ အာဒိစ္စံ ပဿတိ၊ ဓမ္မံ သုဏာတိ၊ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒတိ ပယိရုပါသတိ ဣစ္စာဒိ.
ပကတိကမ္မံ၊ ဝိကတိကမ္မန္တိ ဒုဝိဓံ. သုဝဏ္ဏံ ကဋကံ ကရောတိ၊ ကဋ္ဌံ အင်္ဂါရံ ကရောတိ၊ ပုရိသံ ဌိတံ ပဿတိ၊ ပုရိသံ ဂစ္ဆန္တံ ပဿတိ၊ ဘိက္ခုံ ပဿတိ သတံ၊ သမ္ပဇာနံ၊ အဘိက္ကမန္တံ၊ ပဋိက္ကမန္တံ၊ အာလောကေန္တံ၊ ဝိလောကေန္တံ၊ သမိဉ္ဇေန္တံ၊ ပသာရေန္တံ.
ဧတ္ထ ‘ပုရိသံ၊ ဘိက္ခု’န္တိ ပကတိကမ္မံ၊ ‘ဌိတံ၊ သတံ’ဣစ္စာဒီနိ ဝိကတိကမ္မာနိ.
ဓာတုကမ္မံ၊ ကာရိတကမ္မန္တိ ဒုဝိဓံ. ဂါမံ ဂစ္ဆတိ၊ ပုရိသံ ဂါမံ ဂမေတိ.
ဓာတုကမ္မဉ္စ ဒွိကမ္မိကဓာတူနံ ဒုဝိဓံ ပဓာနကမ္မံ၊ အပ္ပဓာနကမ္မန္တိ. အဇပါလော အဇံ ဂါမံ နေတိ၊ ပုရိသော ဘာရံ ဂါမံ ဝဟတိ၊ ဟရတိ၊ ဂါမံ သာခံ ကဍ္ဎတိ၊ ဂါဝိံ ခီရံ ဒေါဟတိ၊ ဗြာဟ္မဏံ ကမ္ဗလံ ယာစတိ၊ ဗြာဟ္မဏံ ဘတ္တံ ဘိက္ခတိ၊ ဂါဝိယော ဝဇံ အဝရုန္ဓတိ၊ ဘဂဝန္တံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ၊ ရုက္ခံ ဖလာနိ ဩစိနာတိ၊ သိဿံ ဓမ္မံ ဗြဝီတိ၊ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစ [ဥဒါ. ၂၃ (ထောကံ ဝိသဒိသံ)]၊ သိဿံ ဓမ္မံ အနုသာသတိ ဣစ္စာဒိ.
ဧတ္ထ စ ‘အဇံ၊ ခီရံ’ ဣစ္စာဒိ ပဓာနကမ္မံ နာမ ကတ္တာရာ ပရိဂ္ဂဟေတုံ ဣဋ္ဌတရတ္တာ. ‘ဂါမံ၊ ဂါဝိံ’ဣစ္စာဒိ အပ္ပဓာနကမ္မံ နာမ တထာ အနိဋ္ဌတရတ္တာ.
တတ္ထ ပဓာနကမ္မံ ကထိနကမ္မံ နာမ၊ ကမ္မဘာဝေ ထိရကမ္မန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အပ္ပဓာနကမ္မံ အကထိနကမ္မံ နာမ၊ အထိရကမ္မန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဉှိ ကဒါစိ သမ္ပဒါနံ ဟောတိ၊ ကဒါစိ အပါဒါနံ၊ ကဒါစိ သာမိ၊ ကဒါစိ ဩကာသော. ယထာ – သော မံ ဒကာယ နေတိ၊ ဂါဝိတော ခီရံ ဒေါဟတိ၊ ဂါဝိယာ ခီရံ ဒေါဟဟိ၊ ဂါဝိယံ ခီရံ ဒေါဟတိ ဣစ္စာဒိ.
ကမ္မေ ဒုတိယာတိ ဝတ္တတေ.
၂၉၂. ဂတိဗောဓာဟာရသဒ္ဒတ္ထာ ကမ္မက ဘဇ္ဇာဒီနံ ပယောဇ္ဇေ [က. ၃၀၀၊ ရူ. ၂၈၆၊ နီ. ၅၈၇၊ စံ. ၂.၁.၄၄၊ ပါ. ၁.၄.၅၂].
နိစ္စဝိဓိသုတ္တမိဒံ. ဂမနတ္ထာနံ ဗောဓနတ္ထာနံ အာဟာရတ္ထာနံ သဒ္ဒတ္ထာနံ အကမ္မကာနံ ဘဇ္ဇာဒီနဉ္စ ဓာတူနံ ပယောဇ္ဇေ ကမ္မနိ ဒုတိယာ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ ပယောဇ္ဇကမ္မံ နာမ ကာရိတကမ္မံ ဝုစ္စတိ.
ပုရိသော ပုရိသံ ဂါမံ ဂမယတိ၊ သာမိကော အဇပါလံ အဇံ ဂါမံ နယာပေတိ၊ အာစရိယော သိဿံ ဓမ္မံ ဗောဓေတိ၊ ပုရိသော ပုရိသံ ဘတ္တံ ဘောဇေတိ၊ အာစရိယော သိဿံ ဓမ္မံ ပါဌေတိ၊ ပုရိသော ပုရိသံ သယာပေတိ၊ အစ္ဆာပေတိ၊ ဥဋ္ဌာပေတိ၊ ပုရိသော ပုရိသံ ဓညံ ဘဇ္ဇာပေတိ၊ ကောဋ္ဋာပေတိ၊ ဥဒ္ဓရာပေတိ.
ဧတေသမီတိ ကိံ? ပုရိသော ပုရိသေန ဩဒနံ ပါစေတိ.
ဧတ္ထ စ ဂမနတ္ထာဒီနံ ပယောဇ္ဇေ တတိယာပိ ရူပသိဒ္ဓိယံ [၁၄၁ ပိဋ္ဌေ] သဒ္ဒနီတိယဉ္စ [သုတ္တ-၁၄၈ ပိဋ္ဌေ] ဝုတ္တာ. သဒ္ဒနီတိယံ တတိယာပယောဂေပိ ကမ္မတ္ထမေဝ ဣစ္ဆတိ. ဉာသာဒီသု ကတွတ္ထံ ဣစ္ဆန္တိ.
ယဒါ ပန ပဌမံ ပယောဇကံ အညော ဒုတိယော ပယောဇေတိ၊ တဒါ ပဌမော ပယောဇ္ဇော နာမ. တသ္မိံ တတိယာဧဝါတိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ. အတ္တနာ ဝိပ္ပကတံ ကုဋိံ ပရေဟိ ပရိယောသာပေတိ [ပါရာ. ၃၆၃].
၂၉၃. ဟရာဒီနံ ဝါ [က. ၃၀၀၊ ရူ. ၂၈၆၊ နီ. ၅၈၇၊ စံ. ၂.၁.၄၅၊ ပါ. ၁.၄.၅၃].
ဟရာဒီနံ ပယောဇ္ဇေ ကမ္မနိ ဝိကပ္ပေန ဒုတိယာ ဟောတိ.
သာမိကော ပုရိသံ ဘာရံ ဟာရေတိ ပုရိသေန ဝါ၊ ပုရိသံ အာဟာရံ အဇ္ဈောဟာရေတိ ပုရိသေန ဝါ၊ ပုရိသံ ကမ္မံ ကာရေတိ ပုရိသေန ဝါ၊ ရာဇာ ပုရိသံ အတ္တာနံ ဒဿေတိ ပုရိသေန ဝါ၊ ပုရိသံ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒာပေတိ ပုရိသေန ဝါ.
၁၉၄. န ခါဒါဒီနံ [က. ၃၀၀၊ ရူ. ၂၈၆၊ နီ. ၅၈၇၊ စံ. ၂.၁.၄၇၊ ပါ. ၁.၄.၅၇].
ခါဒါဒီနံ ပယောဇ္ဇေ ကမ္မနိ န ဒုတိယာ ဟောတိ.
သာမိကော ပုရိသေန ခဇ္ဇံ ခါဒါပေတိ၊ အဒ-ဘက္ခနေ၊ ဘတ္တံ အာဒေတိ၊ သာမိကော ဒါသေန ပုရိသံ အဝှါပေတိ၊ သဒ္ဒါယာပေတိ၊ ကန္ဒယတိ၊ နာဒယတိ. ဧတ္ထ စ ‘သဒ္ဒါယာပေတီ’တိ သဒ္ဒံ ကာရာပေတိ၊ နာမဓာတု စေသာ. ကန္ဒ၊ နဒါပိ သဒ္ဒတ္ထာယေဝ.
၂၉၅. ဝဟိဿာနိယန္တုကေ [က. ၃၀၀၊ ရူ. ၂၈၆၊ နီ. ၅၈၇၊ စံ. ၂.၁.၄၈၊ ပါ. ၁.၄.၅၂].
ဝဟိဿာတိ ဓာတုနိဒ္ဒေသော ဣ-ကာရော၊ နိယာမေတိ ပယောဇေတီတိ နိယန္တာ၊ နတ္ထိ နိယန္တာ ဧတဿာတိ အနိယန္တုကော. ယဿ အညေန ပယောဇကေန ကိစ္စံ နတ္ထိ၊ သယမေဝ ဉတွာ ဝဟတိ၊ သော အနိယန္တုကော နာမ၊ ဝဟဓာတုဿ တာဒိသေ အနိယန္တုကေ ပယောဇ္ဇေ ကမ္မနိ ဒုတိယာ န ဟောတိ.
သာမိကော ဒါသေန ဘာရံ ဝါဟေတိ.
အနိယန္တုကေတိ ကိံ? ဗလီဗဒ္ဒေ ဘာရံ ဝါဟေတိ.
၂၉၆. ဘက္ခိဿာဟိံသာယံ [က. ၃၀၀၊ ရူ. ၂၈၆၊ နီ. ၅၈၇၊ စံ. ၂.၁.၄၉၊ ပါ. ၁.၄.၅].
ဘက္ခိတုံ ဣစ္ဆန္တဿ ဘက္ခာပနံ ဟိံသာ နာမ န ဟောတိ၊ အနိစ္ဆန္တဿ ဘက္ခာပနံ ဟိံသာ နာမ၊ ဘက္ခဓာတုဿ ပယောဇ္ဇေ ကမ္မနိ အဟိံသာဝိသယေ ဒုတိယာ န ဟောတိ.
သာမိကော ပုရိသေန မောဒကေ ဘက္ခာပေတိ.
အဟိံသာယန္တိ ကိံ? ဗလီဗဒ္ဒေ သဿံ ဘက္ခာပေတိ. ဧတ္ထ ‘သဿ’န္တိ ထူလတရံ သဿန္တိ ဝဒန္တိ.
ပါဠိယံ ‘‘သဗ္ဗေသံ ဝိညာပေတွာန [အပ. ထေရ ၁.၁.၄၃၈]၊ တောသေန္တိ သဗ္ဗပါဏိနံ [အပ. ထေရ ၁.၁.၃၀၀]. ထေရဿ ပတ္တော ဒုတိယဿ ဂါဟေတဗ္ဗော’’ ဣစ္စာဒိနာ [ပါရာ. ၆၁၅] ပယောဇ္ဇေ ဆဋ္ဌီပိ ဒိဿတိ.
၂၉၇. ဈာဒီဟိ ယုတ္တာ [က. ၂၉၉၊ ရူ. ၂၈၈၊ နီ. ၅၈၂၊ ၅၈၆၊ စံ. ၂.၁.၅၀၊ ပါ. ၂.၃.၂].
ဓီဣစ္စာဒီဟိ နိပါတောပသဂ္ဂေဟိ ယုတ္တာ လိင်္ဂမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ.
ဓီ ဗြာဟ္မဏဿ ဟန္တာရံ [ဓ. ပ. ၃၈၉]၊ ဓီရတ္ထု’မံ ပူတိကာယံ [ဇာ. ၁.၃.၁၂၉]၊ ဓီရတ္ထု တံ ဓနလာဘံ [ဇာ. ၁.၄.၃၆]၊ ဓီရတ္ထု ဗဟုကေ ကာမေ. တတိယာပိ ဒိဿတိ၊ ဓီရတ္ထု ဇီဝိတေန မေ [ဇာ. ၂.၁၇.၁၃၅]. အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒံ [ဒီ. နိ. ၁.၁]၊ အဘိတော ဂါမံ ဝသတိ၊ ပရိတောဂါမံ ဝသတိ၊ နဒိံ နေရဉ္ဇရံ ပတိ [သု. နိ. ၄၂၇]၊ ဧတေသု ဆဋ္ဌျတ္ထေ ဒုတိယာ.
တထာ ပဋိဘာတိ မံ ဘဂဝါ [ဥဒါ. ၄၅၊ သံ. နိ. ၁.၂၁၇]၊ အပိဿု မံ တိဿော ဥပမာယော ပဋိဘံသု [မ. နိ. ၁.၃၇၄]၊ ပဋိဘာတု တံ ဘိက္ခု ဓမ္မော ဘာသိတုံ [မဟာဝ. ၂၅၈]. ပဋိဘန္တု တံ စုန္ဒ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ [သံ. နိ. ၃.၇၉] – ‘မ’န္တိ မမ၊ ‘တ’န္တိ တဝ၊ သမ္ပဒါနတ္ထေ ဒုတိယာ. ‘မ’န္တိ မမဉာဏေ၊ ‘တ’န္တိ တဝဉာဏေတိပိ ဝဏ္ဏေသုံ. န ဥပါယမန္တရေန အတ္ထဿ သိဒ္ဓိ၊ နတ္ထိ သမာဒါနမန္တရေန သိက္ခာပဋိလာဘော၊ နေဝိဓ န ဟုရံ န ဥဘယမန္တရေန၊ ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿ [မ. နိ. ၃.၃၉၃၊ ဥဒါ. ၇၄]. တတ္ထ ‘အန္တရေနာ’တိ နိပါတပဒမေတံ၊ ဝဇ္ဇေတွာတျတ္ထော. ပုဗ္ဗေန ဂါမံ၊ ဒက္ခိဏေန ဂါမံ၊ ဥတ္တရေန ဂါမံ၊ ဂါမဿ ပုဗ္ဗေတိ အတ္ထော.
ဥပသဂ္ဂပုဗ္ဗာနံ အကမ္မကဓာတူနံ ပယောဂေ အာဓာရေ ဒုတိယာ၊ ပထဝိံ အဓိသေဿတိ၊ ဂါမံ အဓိတိဋ္ဌတိ၊ ရုက္ခံ အဇ္ဈာဝသတိ၊ မဉ္စံ ဝါ ပီဌံ ဝါ အဘိနိသီဒေယျ ဝါ အဘိနိပဇ္ဇေယျ ဝါ [ပါစိ. ၁၃၀]၊ ဂါမံ ဥပဝသတိ၊ ဂါမံ အနုဝသတိ၊ ပဗ္ဗတံ အဓိဝသတိ၊ ဃရံ အာဝသတိ၊ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတိ [ဒီ. နိ. ၁.၂၅၈၊ ပါရာ. ၅၁၉]၊ ဥပေါသထံ ဥပဝသတိ၊ ကာမာဝစရံ ဥပပဇ္ဇတိ၊ ရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇတိ၊ အရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇတိ၊ သက္ကဿ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ၊ နိပန္နံ ဝါ ဥပနိပဇ္ဇေယျ [ဒီ. နိ. ၃.၂၈၂]၊ နိသိန္နံ ဝါ ဥပနိသီဒေယျ [ဒီ. နိ. ၃.၂၈၂]၊ ဌိတံ ဝါ ဥပတိဋ္ဌေယျ [ဒီ. နိ. ၃.၂၈၂] ဣစ္စာဒိ.
တပ္ပါန၊ စာရေပိ ဒုတိယာ၊ နဒိံ ပိဝတိ၊ သမုဒ္ဒံ ပိဝတိ၊ ဂါမံ စရတိ၊ အရညံ စရတိ၊ နဒိယံ၊ ဂါမေတိ အတ္ထော.
ကာလ၊ ဒိသာသုပိ အာဓာရေ ဧဝ ဒုတိယာ၊ တံ ခဏံ၊ တံ မုဟုတ္တံ၊ တံ ကာလံ၊ ဧကမန္တံ [ခု. ပါ. ၅.၁]၊ ဧကံ သမယံ [ခု. ပါ. ၅.၁၊ ဒီ. နိ. ၁.၁]၊ ပုဗ္ဗဏှသမယံ [ပါရာ. ၁၆]၊ သာယနှသမယံ၊ တံ ဒိဝသံ၊ ဣမံ ရတ္တိံ [ဒီ. နိ. ၃.၂၈၅]၊ ဒုတိယမ္ပိ၊ တတိယမ္ပိ၊ စတုတ္ထံ ဝါ ပဉ္စမံ ဝါ အပ္ပေတိ၊ တတော ပုဗ္ဗံ၊ တတော ပရံ၊ ပုရိမံ ဒိသံ [ဒီ. နိ. ၂.၃၃၆]၊ ဒက္ခိဏံ ဒိသံ [ဒီ. နိ. ၂.၃၃၆]၊ ပစ္ဆိမံ ဒိသံ [ဒီ. နိ. ၂.၃၃၆]၊ ဥတ္တရံ ဒိသံ [ဒီ. နိ. ၂.၃၃၆]၊ ဣမာ ဒသ ဒိသာယော၊ ကတမံ ဒိသံ တိဋ္ဌတိ နာဂရာဇာ [ဇာ. ၁.၁၆.၁၀၄]၊ ဣမာသု ဒိသာသု ကတမာယ ဒိသာယ တိဋ္ဌတိ ဆဒ္ဒန္တနာဂရာဇာတိ အတ္ထောဣစ္စာဒိ.
၂၉၈. လက္ခဏိတ္ထမ္ဘူတဝိစ္ဆာသွဘိနာ [က. ၂၉၉၊ ရူ. ၂၈၈၊ နီ. ၅၈၂၊ ၅၈၆၊ စံ. ၂.၁.၅၄၊ ပါ. ၁.၄.၉၀၊ ၉၁၊ ၂.၃.၈].
လက္ခဏာဒီသု အတ္ထေသု ပဝတ္တေန အဘိနာ ယုတ္တာ လိင်္ဂမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ.
လက္ခီယတိ လက္ခိတဗ္ဗံ အနေနာတိ လက္ခဏံ. အယံ ပကာရော ဣတ္ထံ၊ ဤဒိသော ဝိသေသောတိ အတ္ထော. ဣတ္ထံ ဘူတော ပတ္တောတိ ဣတ္ထမ္ဘူတော. ဘိန္နေ အတ္ထေ ဗျာပိတုံ ဣစ္ဆာ ဝိစ္ဆာ.
တတ္ထ လက္ခဏေ –
ရုက္ခမဘိ ဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု၊ ရုက္ခံ အဘိ ဗျာပေတွာ ဝိဇ္ဇောတတေတိ အတ္ထော၊ ဝိဇ္ဇောဘာသေန ဗျာပိတော ရုက္ခော ဝိဇ္ဇုပ္ပါဒဿ လက္ခဏံ သညာဏံ ဟောတိ.
ဣတ္ထမ္ဘူတေ –
သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘိ၊ မာတရံ အဘိ ဝိသိဋ္ဌံ ကတွာ သာဓူတိ အတ္ထော၊ ဒေဝဒတ္တော သက္ကစ္စံ မာတုပဋ္ဌာနေ အဂ္ဂပုရိသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ခေါ ပန ဘဝန္တံ ဂေါတမံ ဧဝံ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတော [ပါရာ. ၁]. ဧတ္ထ စ ‘အဗ္ဘုဂ္ဂတော’တိ အဘိ ဝိသိဋ္ဌံ ကတွာ ဥဂ္ဂတောတိ အတ္ထော၊ အယံ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဘောတော ဂေါတမဿ သကလလောကဂ္ဂဘာဝံ ပကာသေတွာ ဥဂ္ဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ကိတ္တိသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓေ ပန တဿ ခေါ ပန ဘောတော ဂေါတမဿာတိ အတ္ထော.
ဝိစ္ဆာယံ –
ရုက္ခံ ရုက္ခံ အဘိ ဝိဇ္ဇောတတေ စန္ဒော၊ ဗျာပေတွာ ဝိဇ္ဇောတတေတျတ္ထော.
ဧတ္ထ စ လက္ခဏာဒိအတ္ထာ အဘိသဒ္ဒေန ဇောတနီယာ ပိဏ္ဍတ္ထာ ဧဝ၊ န ဝစနီယတ္ထာ၊ ဗျာပနာဒိအတ္ထာ ဧဝ ဝစနီယတ္ထာတိ.
၂၉၉. ပတိပရီဟိ ဘာဂေ စ [က. ၂၉၉၊ ရူ. ၂၈၈၊ နီ. ၅၈၂၊ ၅၈၆၊ စံ. ၂.၁.၅၅၊ ပါ. ၁.၄.၉၀].
လက္ခဏိ’တ္ထမ္ဘူတ၊ ဝိစ္ဆာသု စ ဘာဂေ စ ပဝတ္တေဟိ ပတိ၊ ပရီဟိ ယုတ္တာ လိင်္ဂမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ.
လက္ခဏေ –
ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု၊ ရုက္ခံ ပရိ ဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု. တတ္ထ ‘ပတီ’တိ ပဋိစ္စ၊ ‘ပရီ’တိ ဖရိတွာ.
ဣတ္ထမ္ဘူတေ –
သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရံ ပတိ၊ သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရံ ပရိ.
ဝိစ္ဆာယံ –
ရုက္ခံ ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ စန္ဒော၊ ရုက္ခံ ရုက္ခံ ပရိ ဝိဇ္ဇောတတေ စန္ဒော.
ဘာဂေ –
တံ ဒီယတု၊ ယဒေတ္ထ မံ ပတိ သိယာ၊ တံ ဒီယတု၊ ယဒေတ္ထ မံ ပရိ သိယာ. တတ္ထ ‘ပတီ’တိ ပဋိစ္စ၊ ‘ပရီ’တိ ပရိစ္စ၊ ဥဒ္ဒိဿာတိ အတ္ထော၊ ‘ဌပိတ’န္တိ ပါဌသေသော. ဧတ္ထ မံ ဥဒ္ဒိဿ ယံ ဝတ္ထု ဌပိတံ သိယာ၊ တံ မေ ဒီယတူတျတ္ထော၊ ဧတေသု ဗဟူသု ဘာဂေသု ယော မမ ဘာဂေါ၊ သော မယှံ ဒီယတူတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ.
၃၀၀. အနုနာ [က. ၂၉၉၊ ရူ. ၂၈၈၊ နီ. ၅၈၂၊ ၅၈၆၊ စံ. ၂.၁.၅၆၊ ပါ. ၁.၄.၈၄၊ ၉၀].
လက္ခဏိ’တ္ထမ္ဘူတ၊ ဝိစ္ဆာသု စ ဘာဂေ စ ပဝတ္တေန အနုနာ ယုတ္တာ လိင်္ဂမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ.
လက္ခဏေ –
ရုက္ခံ အနု ဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု၊ ရုက္ခံ အနု ဖရိတွာတိ အတ္ထော. စတုရာသီတိသဟဿာနိ၊ သမ္ဗုဒ္ဓမနုပဗ္ဗဇုံ [ဗု. ဝံ. ၂၁.၅]၊ ‘သမ္ဗုဒ္ဓ’န္တိ ဗောဓိသတ္တံ၊ အနု ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိံသူတိ အတ္ထော၊ ဝိပဿိဗောဓိသတ္တေ ပဗ္ဗဇိတေ သတိ တာနိပိ စတုရာသီတိကုလပုတ္တသဟဿာနိ ပဗ္ဗဇိံသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သစ္စကြိယမနု ဝုဋ္ဌိ ပါဝဿိ၊ ‘အနူ’တိ အနွာယ၊ ပဋိစ္စာတိ အတ္ထော၊ သစ္စကြိယာယ သတိ သစ္စကြိယဟေတု ဒေဝေါ ပါဝဿီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဟေတု စ လက္ခဏံ ဘဝတီ’’တိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ. သစ္စကြိယာယ သဟေဝါတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘သဟ သစ္စေ ကတေ မယှ’’န္တိ [စရိယာ. ၃.၈၂] ဟိ ဝုတ္တံ.
ဣတ္ထမ္ဘူတေ –
သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမနု. တတ္ထ ‘အနူ’တိ အနွာယ ပဋိစ္စ.
ဝိစ္ဆာယံ –
ရုက္ခံ ရုက္ခံ အနု ဝိဇ္ဇောတတေ စန္ဒော. တတ္ထ ‘အနူ’တိ အနု ဖရိတွာ.
ဘာဂေ –
ယဒေတ္ထ မံ အနု သိယာ၊ တံ ဒီယတု. တတ္ထ ‘အနူ’တိ အနွာယ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.
၃၀၁. သဟတ္ထေ [က. ၂၉၉၊ ရူ. ၂၈၈၊ နီ. ၅၈၂၊ ၅၈၆၊ စံ. ၂.၁.၅၇၊ ပါ. ၁.၄.၈၅].
သဟတ္ထေ အနုနာ ယုတ္တာ လိင်္ဂမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ.
ပဗ္ဗတံ အနု တိဋ္ဌတိ [ပဗ္ဗတမနုသေနာ တိဋ္ဌတိ (မောဂ္ဂလ္လာနဝုတ္တိယံ)]. နဒိံ အနွာဝသိတာ ဗာရာဏသီ. ‘အနူ’တိ အနုဂန္တွာ၊ နဒိယာ သဟ အာဗဒ္ဓါ တိဋ္ဌတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.
၃၀၂. ဟီနေ [က. ၂၉၉၊ ရူ. ၂၈၈၊ နီ. ၅၈၂၊ ၅၈၆၊ စံ. ၂.၁.၅၈၊ ပါ. ၁.၄.၈၆].
ဟီနေ ပဝတ္တေန အနုနာ ယုတ္တာ လိင်္ဂမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ.
အနု သာရိပုတ္တံ ပညဝန္တော၊ အနုဂတာ ပစ္ဆတော ဂတာတိ အတ္ထော၊ သဗ္ဗေ ပညဝန္တော သာရိပုတ္တတော ဟီနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.
၃၀၃. ဥပေန [က. ၂၉၉၊ ရူ. ၂၈၈၊ နီ. ၅၈၂၊ ၅၈၆၊ စံ. ၂.၁.၅၉၊ ပါ. ၁.၄.၈၇].
ဟီနေ ဥပေန ယုတ္တာ လိင်္ဂမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ.
ဥပ သာရိပုတ္တံ ပညဝန္တော၊ ဥပေစ္စ ဂတာ သမီပေ ဂတာတိ အတ္ထော၊ ဟီနာတွေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ.
ဧတ္ထ စ အဘိဣစ္စာဒယော ကမ္မပ္ပဝစနီယာတိ သဒ္ဒသတ္ထေသု ဝုတ္တာ. တတ္ထ ပကာရေန ဝုစ္စတီတိ ပဝစနီယံ၊ ပကာရော စ လက္ခဏိ’တ္ထမ္ဘူတ၊ ဝိစ္ဆာဒိကော ပိဏ္ဍတ္ထော ဝုစ္စတိ၊ ကမ္မန္တိ ဗျာပနာဒိကြိယာ၊ ကမ္မံ ပဝစနီယံ ယေဟိ တေ ကမ္မပ္ပဝစနီယာ.
တတ္ထ ဗျာပနာဒိကြိယာဝိသေသဝါစီဟိ ဥပသဂ္ဂေဟိ သမ္ဗန္ဓေသတိ ကမ္မတ္ထေ ဒုတိယာ ဟောတိ၊ အသမ္ဗန္ဓေ ပန အာဓာရ၊ သာမျာဒိအတ္ထေသု ဟောတိ၊ လက္ခဏာဒယော ပန သာမတ္ထိယသိဒ္ဓါ ပိဏ္ဍတ္ထာ ဧဝါတိ.
၃၀၄. ကာလဒ္ဓါနမစ္စန္တသံယောဂေ [က. ၂၉၈၊ ရူ. ၂၈၇၊ နီ. ၅၈၁၊ ပါ. ၂.၃.၅]
ကာလဿ ဝါ အဒ္ဓုနော ဝါ ဒဗ္ဗ၊ ဂုဏ၊ ကြိယာဟိ အစ္စန္တံ နိရန္တရံ သံယောဂေ ကာလ’ဒ္ဓါနဝါစီဟိ လိင်္ဂေဟိ ပရံ ဒုတိယာ ဟောတိ.
ကာလေ –
သတ္တာဟံ ဂဝပါနံ၊ မာသံ မံသောဒနံ၊ သရဒံ ရမဏီယာ နဒီ၊ သဗ္ဗကာလံ ရမဏီယံ နန္ဒနံ၊ မာသံ သဇ္ဈာယတိ၊ ဝဿသတံ ဇီဝတိ၊ တယော မာသေ အဘိဓမ္မံ ဒေသေတိ.
အဒ္ဓါနေ –
ယောဇနံ ဝနရာဇိ၊ ယောဇနံ ဒီဃော ပဗ္ဗတော၊ ကောသံ သဇ္ဈာယတိ.
အစ္စန္တသံယောဂေတိ ကိံ? မာသေ မာသေ ဘုဉ္ဇတိ၊ ယောဇနေ ယောဇနေ ဝိဟာရော.
ဧတ္ထ စ ကြိယာဝိသေသနမ္ပိ ကတ္တာရာ သာဓေတဗ္ဗတ္တာ ကမ္မဂတိကံ ဟောတိ၊ တသ္မာ တမ္ပိ ‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’တိ ဧတ္ထ ကမ္မသဒ္ဒေန ဂယှတိ.
သုခံ သေတိ၊ ဒုက္ခံ သေတိ၊ သီဃံ ဂစ္ဆတိ၊ ခိပ္ပံ ဂစ္ဆတိ၊ ဒန္ဓံ ဂစ္ဆတိ၊ မုဒုံ ပစတိ၊ ဂရုံ ဧဿတိ၊ လဟုံ ဧဿတိ၊ သန္နိဓိကာရကံ ဘုဉ္ဇတိ၊ သမ္ပရိဝတ္တကံ ဩတာပေတိ၊ ကာယပ္ပစာလကံ ဂစ္ဆတိ [ပါစိ. ၅၉၀]၊ ဟတ္ထပ္ပစာလကံ ဂစ္ဆတိ၊ သီသပ္ပစာလကံ ဂစ္ဆတိ [ပါစိ. ၅၉၄-၅၉၅]၊ သုရုသုရုကာရကံ ဘုဉ္ဇတိ [ပါစိ. ၆၂၇]၊ အဝဂဏ္ဍကာရကံ ဘုဉ္ဇတိ [ပါစိ. ၆၂၂]၊ ပိဏ္ဍုက္ခေပကံ ဘုဉ္ဇတိ [ပါစိ. ၆၂၀]၊ ဟတ္ထနိဒ္ဓုနကံ ဘုဉ္ဇတိ [ပါစိ. ၆၂၃]၊ ဟတ္ထနိလ္လေဟကံ ဘုဉ္ဇတိ [ပါစိ. ၆၂၈]၊ စန္ဒိမသူရိယာ သမံ ပရိယာယန္တိ၊ ဝိသမံ ပရိယာယန္တိ ဣစ္စာဒိ.
ဒုတိယာဝိဘတ္တိရာသိ နိဋ္ဌိတော.
တတိယာဝိဘတ္တိရာသိ
ကသ္မိံ အတ္ထေ တတိယာ?
၃၀၅. ကတ္တုကရဏေသု တတိယာ [က. ၂၈၆၊ ၂၈၈၊ ရူ. ၂၉၁၊ ၂၉၃၊ နီ. ၅၉၁၊ ၅၉၄၊ စံ. ၂.၁.၆၂-၃၊ ပါ. ၂.၃.၁၈].
ကတ္တရိ ကရဏေ စ တတိယာ ဟောတိ. ကတ္တာတိ စ ကာရကောတိ စ အတ္ထတော ဧကံ ‘‘ကရောတီတိ ကတ္တာ၊ ကရောတီတိ ကာရကော’’တိ၊ တသ္မာ ‘‘ကတ္တုကာရကော’’တိ ဝုတ္တေ ဒွိန္နံ ပရိယာယသဒ္ဒါနံ ဝသေန အယမေဝ ကြိယံ ဧကန္တံ ကရောတိ၊ သာမီ ဟုတွာ ကရောတိ၊ အတ္တပ္ပဓာနော ဟုတွာ ကရောတီတိ ဝိညာယတိ၊ တတော ကြိယာ နာမ ကတ္တုနော ဧဝ ဗျာပါရော၊ န အညေသန္တိ စ၊ အညေ ပန ကြိယာသာဓနေ ကတ္တုနော ဥပကာရကတ္တာ ကာရကာ နာမာတိ စ၊ တထာ အနုပကာရကတ္တာ အကာရကာ နာမာတိ စ ဝိညာယန္တီတိ.
တတ္ထ ကတ္တာ တိဝိဓော သယံကတ္တာ၊ ပယောဇကကတ္တာ၊ ကမ္မကတ္တာတိ.
တတ္ထ ဓာတွတ္ထံ သယံ ကရောန္တော သယံကတ္တာ နာမ၊ ပုရိသော ကမ္မံ ကရောတိ.
ပရံ နိယောဇေန္တော ပယောဇကကတ္တာ နာမ၊ ပုရိသော ဒါသံ ကမ္မံ ကာရေတိ.
ကမ္မကတ္တာ နာမ ပယောဇ္ဇကကတ္တာပိ ဝုစ္စတိ၊ ပုရိသော ဒါသေန ကမ္မံ ကာရေတိ ဒါသဿ ဝါ၊ ယော စ အညေန ကတံ ပယောဂံ ပဋိစ္စ ကမ္မဘူတောပိ သုကရတ္တာ ဝါ ကမ္မဘာဝေန အဝတ္တုကာမတာယ ဝါ အဇာနနတာယ ဝါ ဝဉ္စေတုကာမတာယ ဝါ ကတ္တုဘာဝေန ဝေါဟရီယတိ၊ သော ကမ္မကတ္တာ နာမ၊ ကုသူလော သယမေဝ ဘိဇ္ဇတိ၊ ဃဋော သယမေဝ ဘိဇ္ဇတိ. အပိစ သုကရော ဝါ ဟောတု ဒုက္ကရော ဝါ၊ ယော ကမ္မရူပကြိယာပဒေ ပဌမန္တော ကတ္တာ၊ သော ကမ္မကတ္တာတိ ဝုစ္စတိ. သဒ္ဒရူပေန ကမ္မဉ္စ တံ အတ္ထရူပေန ကတ္တာ စာတိ ကမ္မကတ္တာ၊ ကုသူလော ဘိဇ္ဇတိ၊ ဃဋော ဘိဇ္ဇတိ၊ ပစ္စတိ မုနိနော ဘတ္တံ၊ ထောကံ ထောကံ ဃရေ ဃရေ ဣစ္စာဒိ.
ဧတ္ထ စ သဒ္ဒတ္ထော ဒုဝိဓော ပရမတ္ထော၊ ပညတ္တတ္ထောတိ. တတ္ထ ပရမတ္ထော ဧကန္တေန ဝိဇ္ဇမာနောယေဝ. ပညတ္တတ္ထော ပန ကောစိ ဝိဇ္ဇမာနောတိ သမ္မတော. ယထာ? ရာဇပုတ္တော၊ ဂေါဝိသာဏံ၊ စမ္ပကပုပ္ဖန္တိ. ကောစိ အဝိဇ္ဇမာနောတိ သမ္မတော. ယထာ? ဝဉ္ဈာပုတ္တော၊ သသဝိသာဏံ၊ ဥဒုမ္ဗရပုပ္ဖန္တိ. သဒ္ဒေါ စ နာမ ဝတ္တိစ္ဆာပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တီ ဟောတိ၊ ဝတ္တမာနော စ သဒ္ဒေါ အတ္ထံ န ဒီပေတီတိ နတ္ထိ၊ သင်္ကေတေ သတိ သုဏန္တဿ အတ္ထဝိသယံ ဗုဒ္ဓိံ န ဇနေတီတိ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. ဣတိ အဝိဇ္ဇမာနသမ္မတောပိ အတ္ထော သဒ္ဒဗုဒ္ဓီနံ ဝိသယဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနော ဧဝ ဟောတိ. ဣတရထာ ‘ဝဉ္ဈာပုတ္တော’တိ ပဒံ သုဏန္တဿ တဒတ္ထဝိသယံ စိတ္တံ နာမ န ပဝတ္တေယျာတိ၊ သဒ္ဒဗုဒ္ဓီနဉ္စ ဝိသယဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနော နာမ အတ္ထော သဒ္ဒနာနာတ္တေ ဗုဒ္ဓိနာနာတ္တေ စ သတိ နာနာ ဟောတိ၊ ဝိသုံ ဝိသုံ ဝိဇ္ဇမာနော နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော. ဧဝံ သဒ္ဒဗုဒ္ဓိဝိသယဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနဉ္စ နာနာဘူတဉ္စ အတ္ထံ ပဋိစ္စ ကာရကနာနာတ္တံ ကြိယာကာရကနာနာတ္တဉ္စ ဟောတိ၊ န ပန သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနမေဝ နာနာဘူတမေဝ စ အတ္ထန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. တသ္မာ ‘‘သံယောဂေါ ဇာယတေ’’ ဣစ္စာဒီသု သဒ္ဒဗုဒ္ဓီနံ နာနာတ္တသိဒ္ဓေန အတ္ထနာနာတ္တေန ဒွိန္နံ သဒ္ဒါနံ ဒွိန္နံ အတ္ထာနဉ္စ ကြိယာကာရကတာသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.
ကယိရတေ အနေနာတိ ကရဏံ၊ ကြိယာသာဓနေ ကတ္တုနော သဟကာရီကာရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ဒုဝိဓံ အဇ္ဈတ္တိကကရဏံ၊ ဗာဟိရကရဏန္တိ.
တတ္ထ ကတ္တုနော အင်္ဂဘူတံ ကရဏံ အဇ္ဈတ္တိကံ နာမ၊ ပုရိသော စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတိ၊ မနသာ ဓမ္မံ ဝိဇာနာတိ၊ ဟတ္ထေန ကမ္မံ ကရောတိ၊ ပါဒေန မဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ၊ ရုက္ခော ဖလဘာရေန ဩဏမတိ.
ကတ္တုနော ဗဟိဘူတံ ဗာဟိရံ နာမ၊ ပုရိသော ယာနေန ဂစ္ဆတိ၊ ဖရသုနာ [ပရသုနာ (သက္ကတဂန္ထေသု)] ဆိန္ဒတိ၊ ရုက္ခော ဝါတေန ဩဏမတိ.
၃၀၆. သဟတ္ထေန [က. ၂၈၇၊ ရူ. ၂၉၆၊ နီ. ၅၉၂၊ စံ. ၂.၁.၆၅၊ ပါ. ၂.၃.၁၉].
သဟသဒ္ဒဿ အတ္ထော ယဿ သောတိ သဟတ္ထော၊ သဟတ္ထေန သဒ္ဒေန ယုတ္တာ လိင်္ဂမှာ တတိယာ ဟောတိ. သဟသဒ္ဒဿ အတ္ထော နာမ သမဝါယတ္ထော.
သော တိဝိဓော ဒဗ္ဗသမဝါယော၊ ဂုဏသမဝါယော၊ ကြိယာသမဝါယောတိ. ပုတ္တေန သဟ ဓနဝါ ပိတာ၊ ပုတ္တေန သဟ ထူလော ပိတာ၊ ပုတ္တေန သဟ အာဂတော ပိတာ. သဟ၊ သဒ္ဓိံ၊ သမံ၊ နာနာ၊ ဝိနာဣစ္စာဒိကော သဟတ္ထသဒ္ဒေါ နာမ.
နိသီဒိ ဘဂဝါ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန [မဟာဝ. ၅၉]၊ သဟဿေန သမံ မိတာ [သံ. နိ. ၁.၃၂]၊ ပိယေဟိ နာနာဘာဝေါ ဝိနာဘာဝေါ [ဒီ. နိ. ၂.၁၈၃၊ ၂၀၇]၊ သံဃော သဟ ဝါ ဂဂ္ဂေန ဝိနာ ဝါ ဂဂ္ဂေန ဥပေါသထံ ကရေယျ [မဟာဝ. ၁၆၇].
၃၀၇. လက္ခဏေ [ရူ. ၁၄၇ ပိဋ္ဌေ၊ နီ. ၅၉၈၊ စံ. ၂.၁.၆၆၊ ပါ. ၂.၃.၂၁].
လက္ခဏံ ဝုစ္စတိ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏံ၊ တသ္မိံ တတိယာ ဟောတိ.
အဿုပုဏ္ဏေဟိ နေတ္တေဟိ၊ ပိတရံ သော ဥဒိက္ခတိ [ဇာ. ၂.၂၂.၂၁၂၃]. ဗြဟ္မဘူတေန အတ္တနာ ဝိဟရတိ [အ. နိ. ၃.၆၇]၊ အသမ္ဘိန္နေန ဝိလေပနေန ရာဇာနမဒက္ခိ၊ တိဒဏ္ဍကေန ပရိဗ္ဗာဇကမဒက္ခိ၊ ဦနပဉ္စဗန္ဓနေန ပတ္တေန အညံ ပတ္တံ စေတာပေတိ [ပါရာ. ၆၁၂ (ထောကံ ဝိသဒိသံ)]၊ ဘိက္ခု ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေန ပဋိက္ကန္တေန အာလောကိတေန ဝိလောကိတေန သမိဉ္ဇိတေန ပသာရိတေန ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ၊ သာ ကာဠီ ဒါသီ ဘိန္နေန သီသေန လောဟိတေန ဂလန္တေန ပတိဝိဿကာနံ ဥဇ္ဈာပေသိ [မ. နိ. ၁.၂၂၆]၊ ဥက္ခိတ္တကာယ အန္တရဃရေ ဂစ္ဆန္တိ [ပါစိ. ၅၈၄]၊ ပလ္လတ္ထိကာယ အန္တရဃရေ နိသီဒန္တိ [ပါစိ. ၅၉၉].
အင်္ဂဝိကာရောပိ ဣဓ သင်္ဂယှတိ [က. ၂၉၁၊ ရူ. ၂၉၉၊ နီ. ၆၀၃]၊ အက္ခိနာ ကာဏံ ပဿတိ၊ ‘အက္ခီ’တိ ဣဒံ ‘ကာဏ’န္တိ ပဒေ ဝိသေသနံ၊ ဝိကလေန စက္ခုအင်္ဂေန သော ကာဏော နာမ ဟောတိ. ဟတ္ထေန ကုဏိံ ပဿတိ၊ ပါဒေန ခဉ္ဇံ ပဿတိ.
၃၀၈. ဟေတုမှိ [က. ၂၈၉၊ ရူ. ၂၉၇၊ နီ. ၆၀၁].