൧൦. സങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദം

൪൦൯. [ഇദം വത്ഥു ചൂളവ. ൩൪൩] തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ യേന കോകാലികോ കടമോദകതിസ്സകോ [കടമോരകതിസ്സകോ (സീ. സ്യാ.)] ഖണ്ഡദേവിയാ പുത്തോ സമുദ്ദദത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ കോകാലികം കടമോദകതിസ്സകം ഖണ്ഡദേവിയാ പുത്തം സമുദ്ദദത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏഥ മയം, ആവുസോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദം കരിസ്സാമ ചക്കഭേദ’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ കോകാലികോ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘സമണോ ഖോ, ആവുസോ, ഗോതമോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. കഥം മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദം കരിസ്സാമ ചക്കഭേദ’’ന്തി? ‘‘ഏഥ മയം, ആവുസോ, സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിസ്സാമ – ‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ സന്തുട്ഠസ്സ സല്ലേഖസ്സ ധുതസ്സ പാസാദികസ്സ അപചയസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ [വീരിയാരബ്ഭസ്സ (ക.)] വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിയാ സല്ലേഖായ ധുതതായ പാസാദികതായ അപചയായ വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പിണ്ഡപാതികാ അസ്സു; യോ നിമന്തനം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പംസുകൂലികാ അസ്സു; യോ ഗഹപതിചീവരം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം രുക്ഖമൂലികാ അസ്സു; യോ ഛന്നം ഉപഗച്ഛേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും; യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’തി. ഇമാനി സമണോ ഗോതമോ നാനുജാനിസ്സതി. തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി ജനം സഞ്ഞാപേസ്സാമാതി. സക്കാ ഖോ, ആവുസോ, ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദോ കാതും ചക്കഭേദോ. ലൂഖപസന്നാ ഹി, ആവുസോ, മനുസ്സാ’’തി.

അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സപരിസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ദേവദത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ…പേ… വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ…പേ… വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ…പേ… യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും, യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’’തി. ‘‘അലം, ദേവദത്ത, യോ ഇച്ഛതി ആരഞ്ഞികോ ഹോതു, യോ ഇച്ഛതി ഗാമന്തേ വിഹരതു; യോ ഇച്ഛതി പിണ്ഡപാതികോ ഹോതു, യോ ഇച്ഛതി നിമന്തനം സാദിയതു; യോ ഇച്ഛതി പംസുകൂലികോ ഹോതു, യോ ഇച്ഛതി ഗഹപതിചീവരം സാദിയതു. അട്ഠമാസേ ഖോ മയാ, ദേവദത്ത, രുക്ഖമൂലസേനാസനം അനുഞ്ഞാതം, തികോടിപരിസുദ്ധം മച്ഛമംസം – അദിട്ഠം അസുതം അപരിസങ്കിത’’ന്തി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ – ‘‘ന ഭഗവാ ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി അനുജാനാതീ’’തി ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ സപരിസോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

൪൧൦. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സപരിസോ രാജഗഹം പവിസിത്വാ പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി ജനം സഞ്ഞാപേസി – ‘‘മയം, ആവുസോ, സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിമ്ഹാ – ‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ സന്തുട്ഠസ്സ സല്ലേഖസ്സ ധുതസ്സ പാസാദികസ്സ അപചയസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിയാ സല്ലേഖായ ധുതതായ പാസാദികതായ അപചയായ വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പിണ്ഡപാതികാ അസ്സു; യോ നിമന്തനം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പംസുകൂലികാ അസ്സു; യോ ഗഹപതിചീവരം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം രുക്ഖമൂലികാ അസ്സു; യോ ഛന്നം ഉപഗച്ഛേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും; യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’തി. ഇമാനി സമണോ ഗോതമോ നാനുജാനാതി. തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി സമാദായ വത്താമാ’’തി. തത്ഥ യേ തേ മനുസ്സാ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ ദുബ്ബുദ്ധിനോ തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഇമേ ഖോ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ധുതാ സല്ലേഖവുത്തിനോ, സമണോ പന ഗോതമോ ബാഹുല്ലികോ ബാഹുല്ലായ ചേതേതീ’’തി. യേ പന തേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ ബുദ്ധിമന്തോ തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ദേവദത്തോ ഭഗവതോ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമിസ്സതി ചക്കഭേദായാ’’തി! അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ദേവദത്തോ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമിസ്സതി ചക്കഭേദായാ’’തി! അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ദേവദത്തം അനേകപരിയായേന വിഗരഹിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ദേവദത്ത, സങ്ഘഭേദായ പരക്കമസി ചക്കഭേദായാ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, സങ്ഘഭേദായ പരക്കമിസ്സസി ചക്കഭേദായ! നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൪൧൧. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമേയ്യ, ഭേദനസംവത്തനികം വാ അധികരണം സമാദായ പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠേയ്യ, സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമി, ഭേദനസംവത്തനികം വാ അധികരണം സമാദായ പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സമേതായസ്മാ സങ്ഘേന. സമഗ്ഗോ ഹി സങ്ഘോ സമ്മോദമാനോ അവിവദമാനോ ഏകുദ്ദേസോ ഫാസു വിഹരതീ’തി. ഏവഞ്ച സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ തഥേവ പഗ്ഗണ്ഹേയ്യ , സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി യാവതതിയം സമനുഭാസിതബ്ബോ തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. യാവതതിയഞ്ചേ സമനുഭാസിയമാനോ തം പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ, സങ്ഘാദിസേസോ’’തി.

൪൧൨. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

സമഗ്ഗോ നാമ സങ്ഘോ സമാനസംവാസകോ സമാനസീമായം ഠിതോ.

ഭേദായ പരക്കമേയ്യാതി – ‘‘കഥം ഇമേ നാനാ അസ്സു, വിനാ അസ്സു, വഗ്ഗാ അസ്സൂ’’തി പക്ഖം പരിയേസതി, ഗണം ബന്ധതി.

ഭേദനസംവത്തനികം വാ അധികരണന്തി അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥൂനി.

സമാദായാതി ആദായ.

പഗ്ഗയ്ഹാതി ദീപേയ്യ.

തിട്ഠേയ്യാതി ന പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ.

സോ ഭിക്ഖൂതി യോ സോ സങ്ഘഭേദകോ ഭിക്ഖു.

ഭിക്ഖൂഹീതി അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി.

യേ പസ്സന്തി, യേ സുണന്തി, തേഹി വത്തബ്ബോ – ‘‘മായസ്മാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമി, ഭേദനസംവത്തനികം വാ അധികരണം സമാദായ പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സമേതായസ്മാ സങ്ഘേന. സമഗ്ഗോ ഹി സങ്ഘോ സമ്മോദമാനോ അവിവദമാനോ ഏകുദ്ദേസോ ഫാസു വിഹരതീ’’തി. ദുതിയമ്പി വത്തബ്ബോ. തതിയമ്പി വത്തബ്ബോ. സചേ പടിനിസ്സജ്ജതി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സുത്വാ ന വദന്തി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സോ ഭിക്ഖു സങ്ഘമജ്ഝമ്പി ആകഡ്ഢിത്വാ വത്തബ്ബോ – ‘‘മായസ്മാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമി, ഭേദനസംവത്തനികം വാ അധികരണം സമാദായ പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സമേതായസ്മാ സങ്ഘേന. സമഗ്ഗോ ഹി സങ്ഘോ സമ്മോദമാനോ അവിവദമാനോ ഏകുദ്ദേസോ ഫാസു വിഹരതീ’’തി. ദുതിയമ്പി വത്തബ്ബോ. തതിയമ്പി വത്തബ്ബോ. സചേ പടിനിസ്സജ്ജതി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സോ ഭിക്ഖു സമനുഭാസിതബ്ബോ – ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമനുഭാസിതബ്ബോ. ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

൪൧൩. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമതി. സോ തം വത്ഥും ന പടിനിസ്സജ്ജതി. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സമനുഭാസേയ്യ തസ്സ വത്ഥുസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമതി. സോ തം വത്ഥും ന പടിനിസ്സജ്ജതി. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സമനുഭാസതി തസ്സ വത്ഥുസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമനുഭാസനാ തസ്സ വത്ഥുസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘ദുതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി…പേ… തതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി – സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമതി. സോ തം വത്ഥും ന പടിനിസ്സജ്ജതി. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സമനുഭാസതി തസ്സ വത്ഥുസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമനുഭാസനാ തസ്സ വത്ഥുസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമനുഭട്ഠോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു തസ്സ വത്ഥുസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

൪൧൪. ഞത്തിയാ ദുക്കടം, ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയാ, കമ്മവാചാപരിയോസാനേ ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ. സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപജ്ജന്തസ്സ ഞത്തിയാ ദുക്കടം, ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി.

സങ്ഘാദിസേസോതി…പേ… തേനപി വുച്ചതി സങ്ഘാദിസേസോതി.

൪൧൫. ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ ന പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ.

ധമ്മകമ്മേ വേമതികോ ന പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ.

ധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ ന പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ.

അധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

അധമ്മകമ്മേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

അധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൪൧൬. അനാപത്തി അസമനുഭാസന്തസ്സ, പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകസ്സ, ഖിത്തചിത്തസ്സ, വേദനാട്ടസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

സങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം ദസമം.