൧. അന്തേപുരസിക്ഖാപദം

൪൯൪. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉയ്യാനപാലം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, ഉയ്യാനം സോധേഹി. ഉയ്യാനം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ സോ ഉയ്യാനപാലോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉയ്യാനം സോധേന്തോ അദ്ദസ ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം. ദിസ്വാന യേന രാജാ പസേനദി കോസലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോച – ‘‘സുദ്ധം, ദേവ, ഉയ്യാനം. അപിച, ഭഗവാ തത്ഥ നിസിന്നോ’’തി. ‘‘ഹോതു, ഭണേ! മയം ഭഗവന്തം പയിരുപാസിസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോ ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ തം ഉപാസകം ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തം നിസിന്നം. ദിസ്വാന ഭീതോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘നാരഹതായം പുരിസോ പാപോ ഹോതും, യഥാ ഭഗവന്തം പയിരുപാസതീ’’തി. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ ഖോ സോ ഉപാസകോ ഭഗവതോ ഗാരവേന രാജാനം പസേനദിം കോസലം നേവ അഭിവാദേസി ന പച്ചുട്ഠാസി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അനത്തമനോ അഹോസി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമായം പുരിസോ മയി ആഗതേ നേവ അഭിവാദേസ്സതി ന പച്ചുട്ഠേസ്സതീ’’തി! അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം അനത്തമനം വിദിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോച – ‘‘ഏസോ ഖോ, മഹാരാജ, ഉപാസകോ ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ കാമേസു വീതരാഗോ’’തി. അഥ ഖോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘നാരഹതായം ഉപാസകോ ഓരകോ ഹോതും, ഭഗവാപി ഇമസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തി. തം ഉപാസകം ഏതദവോച – ‘‘വദേയ്യാസി, ഉപാസക, യേന അത്ഥോ’’തി. ‘‘സുട്ഠു, ദേവാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

൪൯൫. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉപരിപാസാദവരഗതോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ തം ഉപാസകം രഥികായ [രഥിയായ (ഇതിപി)] ഛത്തപാണിം ഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന പക്കോസാപേത്വാ ഏതദവോച – ‘‘ത്വം കിര, ഉപാസക, ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ. സാധു, ഉപാസക, അമ്ഹാകം ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേഹീ’’തി. ‘‘യമഹം [യമ്പാഹം (സീ.)], ദേവ, ജാനാമി അയ്യാനം വാഹസാ, അയ്യാവ ദേവസ്സ ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ – ‘‘സച്ചം ഖോ ഉപാസകോ ആഹാ’’തി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏകം ഭിക്ഖും ആണാപേതു യോ അമ്ഹാകം ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി…പേ… പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘തേനഹാനന്ദ, രഞ്ഞോ ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ കാലേന കാലം പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി.

൪൯൬. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ മല്ലികായ ദേവിയാ സദ്ധിം സയനഗതോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ മല്ലികാ ദേവീ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന സഹസാ വുട്ഠാസി; പീതകമട്ഠം ദുസ്സം പഭസ്സിത്ഥ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തതോവ പടിനിവത്തിത്വാ ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ രഞ്ഞോ അന്തേപുരം പവിസിസ്സതീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര ത്വം, ആനന്ദ, പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ രഞ്ഞോ അന്തേപുരം പവിസസീതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, ആനന്ദ, പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ രഞ്ഞോ അന്തേപുരം പവിസിസ്സസി! നേതം, ആനന്ദ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

൪൯൭. [അ. നി. ൧൦.൪൫] ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവാ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ. കതമേ ദസ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ മഹേസിയാ സദ്ധിം നിസിന്നോ ഹോതി, തത്ഥ ഭിക്ഖു പവിസതി. മഹേസീ വാ ഭിക്ഖും ദിസ്വാ സിതം പാതുകരോതി. ഭിക്ഖു വാ മഹേസിം ദിസ്വാ സിതം പാതുകരോതി. തത്ഥ രഞ്ഞോ ഏവം ഹോതി – ‘‘അദ്ധാ ഇമേസം കതം വാ കരിസ്സന്തി വാ’’തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ബഹുകിച്ചോ ബഹുകരണീയോ. അഞ്ഞതരം ഇത്ഥിം ഗന്ത്വാ നസ്സരതി. സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. തത്ഥ രഞ്ഞോ ഏവം ഹോതി – ‘‘ന ഖോ ഇധ അഞ്ഞോ കോചി പവിസതി അഞ്ഞത്ര പബ്ബജിതേന. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ അഞ്ഞതരം രതനം നസ്സതി. തത്ഥ രഞ്ഞോ ഏവം ഹോതി – ‘‘ന ഖോ ഇധ അഞ്ഞോ കോചി പവിസതി അഞ്ഞത്ര പബ്ബജിതേന. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ അബ്ഭന്തരാ ഗുയ്ഹമന്താ ബഹിദ്ധാ സമ്ഭേദം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ രഞ്ഞോ ഏവം ഹോതി – ‘‘ന ഖോ ഇധ അഞ്ഞോ കോചി പവിസതി അഞ്ഞത്ര പബ്ബജിതേന. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ പുത്തോ വാ പിതരം പത്ഥേതി പിതാ വാ പുത്തം പത്ഥേതി. തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘ന ഖോ ഇധ അഞ്ഞോ കോചി പവിസതി അഞ്ഞത്ര പബ്ബജിതേന. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ നീചട്ഠാനിയം ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേതി. യേസം തം അമനാപം തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘രാജാ ഖോ പബ്ബജിതേന സംസട്ഠോ. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഛട്ഠോ ആദീനവോ, രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഉച്ചട്ഠാനിയം നീചേ ഠാനേ ഠപേതി. യേസം തം അമനാപം തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘രാജാ ഖോ പബ്ബജിതേന സംസട്ഠോ. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, സത്തമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ അകാലേ സേനം ഉയ്യോജേതി. യേസം തം അമനാപം തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘രാജാ ഖോ പബ്ബജിതേന സംസട്ഠോ. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ കാലേ സേനം ഉയ്യോജേത്വാ അന്തരാമഗ്ഗതോ നിവത്താപേതി. യേസം തം അമനാപം തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘‘രാജാ ഖോ പബ്ബജിതേന സംസട്ഠോ. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, നവമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ രാജന്തേപുരം ഹത്ഥിസമ്മദ്ദം അസ്സസമ്മദ്ദം രഥസമ്മദ്ദം രജ്ജനീയാനി [രജ്ജനീയാനി (ക.)] രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാനി, യാനി ന പബ്ബജിതസ്സ സാരുപ്പാനി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദസമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ ആദീനവാ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അനേകപരിയായേന വിഗരഹിത്വാ ദുബ്ഭരതായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൪൯൮. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ [മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ (സ്യാ.)] അനിക്ഖന്തരാജകേ അനിഗ്ഗതരതനകേ പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൪൯൯. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ഖത്തിയോ നാമ ഉഭതോ സുജാതോ ഹോതി, മാതിതോ ച പിതിതോ ച സംസുദ്ധഗഹണികോ, യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപകുട്ഠോ ജാതിവാദേന.

മുദ്ധാവസിത്തോ നാമ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ ഹോതി.

അനിക്ഖന്തരാജകേതി രാജാ സയനിഘരാ അനിക്ഖന്തോ ഹോതി.

അനിഗ്ഗതരതനകേതി മഹേസീ സയനിഘരാ അനിക്ഖന്താ ഹോതി, ഉഭോ വാ അനിക്ഖന്താ ഹോന്തി.

പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോതി പുബ്ബേ അനാമന്തേത്വാ.

ഇന്ദഖീലോ നാമ സയനിഘരസ്സ ഉമ്മാരോ വുച്ചതി.

സയനിഘരം നാമ യത്ഥ കത്ഥചി രഞ്ഞോ സയനം പഞ്ഞത്തം ഹോതി, അന്തമസോ സാണിപാകാരപരിക്ഖിത്തമ്പി.

ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേയ്യാതി പഠമം പാദം ഉമ്മാരം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ദുതിയം പാദം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൫൦൦. അപ്പടിസംവിദിതേ അപ്പടിസംവിദിതസഞ്ഞീ ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അപ്പടിസംവിദിതേ വേമതികോ ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അപ്പടിസംവിദിതേ പടിസംവിദിതസഞ്ഞീ ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

പടിസംവിദിതേ അപ്പടിസംവിദിതസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. പടിസംവിദിതേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. പടിസംവിദിതേ പടിസംവിദിതസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൫൦൧. അനാപത്തി പടിസംവിദിതേ, ന ഖത്തിയോ ഹോതി, ന ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ ഹോതി, രാജാ സയനിഘരാ നിക്ഖന്തോ ഹോതി, മഹേസീ സയനിഘരാ നിക്ഖന്താ ഹോതി, ഉഭോ വാ നിക്ഖന്താ ഹോന്തി, ന സയനിഘരേ, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

അന്തേപുരസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം പഠമം.