൯. രതനവഗ്ഗോ

൧. അന്തേപുരസിക്ഖാപദം

൪൯൪. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉയ്യാനപാലം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, ഉയ്യാനം സോധേഹി. ഉയ്യാനം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ സോ ഉയ്യാനപാലോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉയ്യാനം സോധേന്തോ അദ്ദസ ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം. ദിസ്വാന യേന രാജാ പസേനദി കോസലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോച – ‘‘സുദ്ധം, ദേവ, ഉയ്യാനം. അപിച, ഭഗവാ തത്ഥ നിസിന്നോ’’തി. ‘‘ഹോതു, ഭണേ! മയം ഭഗവന്തം പയിരുപാസിസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോ ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ തം ഉപാസകം ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തം നിസിന്നം. ദിസ്വാന ഭീതോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘നാരഹതായം പുരിസോ പാപോ ഹോതും, യഥാ ഭഗവന്തം പയിരുപാസതീ’’തി. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ ഖോ സോ ഉപാസകോ ഭഗവതോ ഗാരവേന രാജാനം പസേനദിം കോസലം നേവ അഭിവാദേസി ന പച്ചുട്ഠാസി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അനത്തമനോ അഹോസി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമായം പുരിസോ മയി ആഗതേ നേവ അഭിവാദേസ്സതി ന പച്ചുട്ഠേസ്സതീ’’തി! അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം അനത്തമനം വിദിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോച – ‘‘ഏസോ ഖോ, മഹാരാജ, ഉപാസകോ ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ കാമേസു വീതരാഗോ’’തി. അഥ ഖോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘നാരഹതായം ഉപാസകോ ഓരകോ ഹോതും, ഭഗവാപി ഇമസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തി. തം ഉപാസകം ഏതദവോച – ‘‘വദേയ്യാസി, ഉപാസക, യേന അത്ഥോ’’തി. ‘‘സുട്ഠു, ദേവാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

൪൯൫. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉപരിപാസാദവരഗതോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ തം ഉപാസകം രഥികായ [രഥിയായ (ഇതിപി)] ഛത്തപാണിം ഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന പക്കോസാപേത്വാ ഏതദവോച – ‘‘ത്വം കിര, ഉപാസക, ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ. സാധു, ഉപാസക, അമ്ഹാകം ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേഹീ’’തി. ‘‘യമഹം [യമ്പാഹം (സീ.)], ദേവ, ജാനാമി അയ്യാനം വാഹസാ, അയ്യാവ ദേവസ്സ ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ – ‘‘സച്ചം ഖോ ഉപാസകോ ആഹാ’’തി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏകം ഭിക്ഖും ആണാപേതു യോ അമ്ഹാകം ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി…പേ… പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘തേനഹാനന്ദ, രഞ്ഞോ ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ കാലേന കാലം പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ ഇത്ഥാഗാരം ധമ്മം വാചേതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി.

൪൯൬. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ മല്ലികായ ദേവിയാ സദ്ധിം സയനഗതോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ മല്ലികാ ദേവീ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന സഹസാ വുട്ഠാസി; പീതകമട്ഠം ദുസ്സം പഭസ്സിത്ഥ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തതോവ പടിനിവത്തിത്വാ ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ രഞ്ഞോ അന്തേപുരം പവിസിസ്സതീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര ത്വം, ആനന്ദ, പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ രഞ്ഞോ അന്തേപുരം പവിസസീതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, ആനന്ദ, പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ രഞ്ഞോ അന്തേപുരം പവിസിസ്സസി! നേതം, ആനന്ദ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

൪൯൭. [അ. നി. ൧൦.൪൫] ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവാ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ. കതമേ ദസ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ മഹേസിയാ സദ്ധിം നിസിന്നോ ഹോതി, തത്ഥ ഭിക്ഖു പവിസതി. മഹേസീ വാ ഭിക്ഖും ദിസ്വാ സിതം പാതുകരോതി. ഭിക്ഖു വാ മഹേസിം ദിസ്വാ സിതം പാതുകരോതി. തത്ഥ രഞ്ഞോ ഏവം ഹോതി – ‘‘അദ്ധാ ഇമേസം കതം വാ കരിസ്സന്തി വാ’’തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ബഹുകിച്ചോ ബഹുകരണീയോ. അഞ്ഞതരം ഇത്ഥിം ഗന്ത്വാ നസ്സരതി. സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. തത്ഥ രഞ്ഞോ ഏവം ഹോതി – ‘‘ന ഖോ ഇധ അഞ്ഞോ കോചി പവിസതി അഞ്ഞത്ര പബ്ബജിതേന. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ അഞ്ഞതരം രതനം നസ്സതി. തത്ഥ രഞ്ഞോ ഏവം ഹോതി – ‘‘ന ഖോ ഇധ അഞ്ഞോ കോചി പവിസതി അഞ്ഞത്ര പബ്ബജിതേന. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ അബ്ഭന്തരാ ഗുയ്ഹമന്താ ബഹിദ്ധാ സമ്ഭേദം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ രഞ്ഞോ ഏവം ഹോതി – ‘‘ന ഖോ ഇധ അഞ്ഞോ കോചി പവിസതി അഞ്ഞത്ര പബ്ബജിതേന. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ പുത്തോ വാ പിതരം പത്ഥേതി പിതാ വാ പുത്തം പത്ഥേതി. തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘ന ഖോ ഇധ അഞ്ഞോ കോചി പവിസതി അഞ്ഞത്ര പബ്ബജിതേന. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ നീചട്ഠാനിയം ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേതി. യേസം തം അമനാപം തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘രാജാ ഖോ പബ്ബജിതേന സംസട്ഠോ. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഛട്ഠോ ആദീനവോ, രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഉച്ചട്ഠാനിയം നീചേ ഠാനേ ഠപേതി. യേസം തം അമനാപം തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘രാജാ ഖോ പബ്ബജിതേന സംസട്ഠോ. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, സത്തമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ അകാലേ സേനം ഉയ്യോജേതി. യേസം തം അമനാപം തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘രാജാ ഖോ പബ്ബജിതേന സംസട്ഠോ. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ കാലേ സേനം ഉയ്യോജേത്വാ അന്തരാമഗ്ഗതോ നിവത്താപേതി. യേസം തം അമനാപം തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘‘രാജാ ഖോ പബ്ബജിതേന സംസട്ഠോ. സിയാ നു ഖോ പബ്ബജിതസ്സ കമ്മ’’ന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, നവമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ രാജന്തേപുരം ഹത്ഥിസമ്മദ്ദം അസ്സസമ്മദ്ദം രഥസമ്മദ്ദം രജ്ജനീയാനി [രജ്ജനീയാനി (ക.)] രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാനി, യാനി ന പബ്ബജിതസ്സ സാരുപ്പാനി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദസമോ ആദീനവോ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ ആദീനവാ രാജന്തേപുരപ്പവേസനേ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അനേകപരിയായേന വിഗരഹിത്വാ ദുബ്ഭരതായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൪൯൮. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ [മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ (സ്യാ.)] അനിക്ഖന്തരാജകേ അനിഗ്ഗതരതനകേ പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൪൯൯. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ഖത്തിയോ നാമ ഉഭതോ സുജാതോ ഹോതി, മാതിതോ ച പിതിതോ ച സംസുദ്ധഗഹണികോ, യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപകുട്ഠോ ജാതിവാദേന.

മുദ്ധാവസിത്തോ നാമ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ ഹോതി.

അനിക്ഖന്തരാജകേതി രാജാ സയനിഘരാ അനിക്ഖന്തോ ഹോതി.

അനിഗ്ഗതരതനകേതി മഹേസീ സയനിഘരാ അനിക്ഖന്താ ഹോതി, ഉഭോ വാ അനിക്ഖന്താ ഹോന്തി.

പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോതി പുബ്ബേ അനാമന്തേത്വാ.

ഇന്ദഖീലോ നാമ സയനിഘരസ്സ ഉമ്മാരോ വുച്ചതി.

സയനിഘരം നാമ യത്ഥ കത്ഥചി രഞ്ഞോ സയനം പഞ്ഞത്തം ഹോതി, അന്തമസോ സാണിപാകാരപരിക്ഖിത്തമ്പി.

ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേയ്യാതി പഠമം പാദം ഉമ്മാരം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ദുതിയം പാദം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൫൦൦. അപ്പടിസംവിദിതേ അപ്പടിസംവിദിതസഞ്ഞീ ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അപ്പടിസംവിദിതേ വേമതികോ ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അപ്പടിസംവിദിതേ പടിസംവിദിതസഞ്ഞീ ഇന്ദഖീലം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

പടിസംവിദിതേ അപ്പടിസംവിദിതസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. പടിസംവിദിതേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. പടിസംവിദിതേ പടിസംവിദിതസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൫൦൧. അനാപത്തി പടിസംവിദിതേ, ന ഖത്തിയോ ഹോതി, ന ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ ഹോതി, രാജാ സയനിഘരാ നിക്ഖന്തോ ഹോതി, മഹേസീ സയനിഘരാ നിക്ഖന്താ ഹോതി, ഉഭോ വാ നിക്ഖന്താ ഹോന്തി, ന സയനിഘരേ, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

അന്തേപുരസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. രതനസിക്ഖാപദം

൫൦൨. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അചിരവതിയാ നദിയാ നഹായതി. അഞ്ഞതരോപി ബ്രാഹ്മണോ പഞ്ചസതാനം ഥവികം ഥലേ നിക്ഖിപിത്വാ അചിരവതിയാ നദിയാ നഹായന്തോ വിസ്സരിത്വാ അഗമാസി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു – ‘‘തസ്സായം ബ്രാഹ്മണസ്സ ഥവികാ, മാ ഇധ നസ്സീ’’തി അഗ്ഗഹേസി. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ സരിത്വാ തുരിതോ ആധാവിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘അപി മേ, ഭോ, ഥവികം പസ്സേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ഹന്ദ, ബ്രാഹ്മണാ’’തി അദാസി. അഥ ഖോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കേന നു ഖോ അഹം ഉപായേന ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ പുണ്ണപത്തം ന ദദേയ്യ’’ന്തി! ‘‘ന മേ, ഭോ, പഞ്ചസതാനി, സഹസ്സം മേ’’തി പലിബുന്ധേത്വാ മുഞ്ചി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭിക്ഖു രതനം ഉഗ്ഗഹേസ്സതീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, രതനം ഉഗ്ഗഹേസീതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, രതനം ഉഗ്ഗഹേസ്സസി! നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു രതനം വാ രതനസമ്മതം വാ ഉഗ്ഗണ്ഹേയ്യ വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേയ്യ വാ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതി.

൫൦൩. തേന ഖോ പന സമയേന സാവത്ഥിയാ ഉസ്സവോ ഹോതി. മനുസ്സാ അലങ്കതപ്പടിയത്താ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തി. വിസാഖാപി മിഗാരമാതാ അലങ്കതപ്പടിയത്താ ‘‘ഉയ്യാനം ഗമിസ്സാമീ’’തി ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ – ‘‘ക്യാഹം കരിസ്സാമി ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ, യംനൂനാഹം ഭഗവന്തം പയിരുപാസേയ്യ’’ന്തി ആഭരണം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേന ഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ ദാസിയാ അദാസി – ‘‘ഹന്ദ, ജേ, ഇമം ഭണ്ഡികം ഗണ്ഹാഹീ’’തി. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സാ ദാസീ തം ഭണ്ഡികം വിസ്സരിത്വാ അഗമാസി. ഭിക്ഖൂ പസ്സിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഉഗ്ഗഹേത്വാ നിക്ഖിപഥാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രതനം വാ രതനസമ്മതം വാ അജ്ഝാരാമേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ വാ ഉഗ്ഗഹാപേത്വാ വാ നിക്ഖിപിതും – ‘‘യസ്സ ഭവിസ്സതി സോ ഹരിസ്സതീ’’തി. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു രതനം വാ രതനസമ്മതം വാ, അഞ്ഞത്ര അജ്ഝാരാമാ, ഉഗ്ഗണ്ഹേയ്യ വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേയ്യ വാ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതി.

൫൦൪. തേന ഖോ പന സമയേന കാസീസു ജനപദേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ കമ്മന്തഗാമോ ഹോതി. തേന ച ഗഹപതിനാ അന്തേവാസീ ആണത്തോ ഹോതി – ‘‘സചേ ഭദന്താ ആഗച്ഛന്തി ഭത്തം കരേയ്യാസീ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കാസീസു ജനപദേ ചാരികം ചരമാനാ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ കമ്മന്തഗാമോ തേനുപസങ്കമിംസു. അദ്ദസാ ഖോ സോ പുരിസോ തേ ഭിക്ഖൂ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേന്തു, ഭന്തേ, അയ്യാ സ്വാതനായ ഗഹപതിനോ ഭത്ത’’ന്തി. അധിവാസേസും ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ കാലം ആരോചാപേത്വാ അങ്ഗുലിമുദ്ദികം ഓമുഞ്ചിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭത്തേന പരിവിസിത്വാ – ‘‘അയ്യാ ഭുഞ്ജിത്വാ ഗച്ഛന്തു, അഹമ്പി കമ്മന്തം ഗമിസ്സാമീ’’തി അങ്ഗുലിമുദ്ദികം വിസ്സരിത്വാ അഗമാസി. ഭിക്ഖൂ പസ്സിത്വാ – ‘‘സചേ മയം ഗമിസ്സാമ നസ്സിസ്സതായം അങ്ഗുലിമുദ്ദികാ’’തി തത്ഥേവ അച്ഛിംസു. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ കമ്മന്താ ആഗച്ഛന്തോ തേ ഭിക്ഖൂ പസ്സിത്വാ ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ, ഭന്തേ, അയ്യാ ഇധേവ അച്ഛന്തീ’’തി? അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ തസ്സ പുരിസസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രതനം വാ രതനസമ്മതം വാ അജ്ഝാരാമേ വാ അജ്ഝാവസഥേ വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ വാ ഉഗ്ഗഹാപേത്വാ വാ നിക്ഖിപിതും – യസ്സ ഭവിസ്സതി സോ ഹരിസ്സതീ’’തി. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൫൦൫. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു രതനം വാ രതനസമ്മതം വാ, അഞ്ഞത്ര അജ്ഝാരാമാ വാ അജ്ഝാവസഥാ വാ, ഉഗ്ഗണ്ഹേയ്യ വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേയ്യ വാ, പാചിത്തിയം. രതനം വാ പന ഭിക്ഖുനാ രതനസമ്മതം വാ അജ്ഝാരാമേ വാ അജ്ഝാവസഥേ വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ വാ ഉഗ്ഗഹാപേത്വാ വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം – ‘യസ്സ ഭവിസ്സതി സോ ഹരിസ്സതീ’തി. അയം തത്ഥ സാമീചീ’’തി.

൫൦൬. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

രതനം നാമ മുത്താ മണി വേളുരിയോ സങ്ഖോ സിലാ പവാലം രജതം ജാതരൂപം ലോഹിതങ്കോ [ലോഹിതകോ (?)] മസാരഗല്ലം.

രതനസമ്മതം നാമ യം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം, ഏതം രതനസമ്മതം നാമ.

അഞ്ഞത്ര അജ്ഝാരാമാ വാ അജ്ഝാവസഥാ വാതി ഠപേത്വാ അജ്ഝാരാമം അജ്ഝാവസഥം.

അജ്ഝാരാമോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ആരാമസ്സ അന്തോ ആരാമോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോ.

അജ്ഝാവസഥോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ആവസഥസ്സ അന്തോ ആവസഥോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോ.

ഉഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി സയം ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

ഉഗ്ഗണ്ഹാപേയ്യാതി അഞ്ഞം ഗാഹാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

രതനം വാ പന ഭിക്ഖുനാ രതനസമ്മതം വാ അജ്ഝാരാമേ വാ അജ്ഝാവസഥേ വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ വാ ഉഗ്ഗഹാപേത്വാ വാ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി രൂപേന വാ നിമിത്തേന വാ സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപിത്വാ ആചിക്ഖിതബ്ബം – ‘‘യസ്സ ഭണ്ഡം നട്ഠം സോ ആഗച്ഛതൂ’’തി. സചേ തത്ഥ ആഗച്ഛതി സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘ആവുസോ, കീദിസം തേ ഭണ്ഡ’’ന്തി? സചേ രൂപേന വാ നിമിത്തേന വാ സമ്പാദേതി ദാതബ്ബം, നോ ചേ സമ്പാദേതി ‘‘വിചിനാഹി ആവുസോ’’തി വത്തബ്ബോ. തമ്ഹാ ആവാസാ പക്കമന്തേന യേ തത്ഥ ഹോന്തി ഭിക്ഖൂ പതിരൂപാ, തേസം ഹത്ഥേ നിക്ഖിപിത്വാ പക്കമിതബ്ബം. നോ ചേ ഹോന്തി ഭിക്ഖൂ പതിരൂപാ, യേ തത്ഥ ഹോന്തി ഗഹപതികാ പതിരൂപാ, തേസം ഹത്ഥേ നിക്ഖിപിത്വാ പക്കമിതബ്ബം.

അയം തത്ഥ സാമീചീതി അയം തത്ഥ അനുധമ്മതാ.

൫൦൭. അനാപത്തി രതനം വാ രതനസമ്മതം വാ അജ്ഝാരാമേ വാ അജ്ഝാവസഥേ വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ വാ ഉഗ്ഗഹാപേത്വാ വാ നിക്ഖിപതി – ‘‘യസ്സ ഭവിസ്സതി സോ ഹരിസ്സതീ’’തി, രതനസമ്മതം വിസ്സാസം ഗണ്ഹാതി, താവകാലികം ഗണ്ഹാതി, പംസുകൂലസഞ്ഞിസ്സ, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

രതനസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. വികാലഗാമപ്പവിസനസിക്ഖാപദം

൫൦൮. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ വികാലേ ഗാമം പവിസിത്വാ സഭായം നിസീദിത്വാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തി, സേയ്യഥിദം – [ഇമാ തിരച്ഛാനകഥായോ ദീ. ൧.൧൭; മ. നി. ൨.൨൨൩; സം. നി.; അ. നി. ൧൦.൬൯] രാജകഥം ചോരകഥം മഹാമത്തകഥം സേനാകഥം ഭയകഥം യുദ്ധകഥം അന്നകഥം പാനകഥം വത്ഥകഥം സയനകഥം മാലാകഥം ഗന്ധകഥം ഞാതികഥം യാനകഥം ഗാമകഥം നിഗമകഥം നഗരകഥം ജനപദകഥം ഇത്ഥികഥം [ഇത്ഥികഥം പുരിസകഥം (ക.) മജ്ഝിമപണ്ണാസട്ഠകഥാ ൧൫൬ പിട്ഠേ ഓലോകേതബ്ബാ] സൂരകഥം വിസിഖാകഥം കുമ്ഭട്ഠാനകഥം പുബ്ബപേതകഥം നാനത്തകഥം ലോകക്ഖായികം സമുദ്ദക്ഖായികം ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ വികാലേ ഗാമം പവിസിത്വാ സഭായം നിസീദിത്വാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേസ്സന്തി, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം…പേ… ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ, സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി!

അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ വികാലേ ഗാമം പവിസിത്വാ സഭായം നിസീദിത്വാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേസ്സന്തി, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം…പേ… ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ’’തി…പേ… സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, വികാലേ ഗാമം പവിസിത്വാ സഭായം നിസീദിത്വാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേഥ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം…പേ… ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, വികാലേ ഗാമം പവിസിത്വാ സഭായം നിസീദിത്വാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേസ്സഥ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം…പേ… ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ! നേതം, മോഘപുരിസാ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു വികാലേ ഗാമം പവിസേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതി.

൫൦൯. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേ സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്താ സായം അഞ്ഞതരം ഗാമം ഉപഗച്ഛിംസു. മനുസ്സാ തേ ഭിക്ഖൂ പസ്സിത്വാ ഏതദവോചും – ‘‘പവിസഥ, ഭന്തേ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തം വികാലേ ഗാമം പവിസിതു’’ന്തി കുക്കുച്ചായന്താ ന പവിസിംസു. ചോരാ തേ ഭിക്ഖൂ അച്ഛിന്ദിംസു. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആപുച്ഛാ വികാലേ ഗാമം പവിസിതും. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അനാപുച്ഛാ വികാലേ ഗാമം പവിസേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതി.

൫൧൦. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു കോസലേസു ജനപദേ സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തോ സായം അഞ്ഞതരം ഗാമം ഉപഗച്ഛി. മനുസ്സാ തം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ ഏതദവോചും – ‘‘പവിസഥ, ഭന്തേ’’തി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു – ‘‘ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തം അനാപുച്ഛാ വികാലേ ഗാമം പവിസിതു’’ന്തി കുക്കുച്ചായന്തോ ന പാവിസി. ചോരാ തം ഭിക്ഖും അച്ഛിന്ദിംസു. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സന്തം ഭിക്ഖും ആപുച്ഛാ വികാലേ ഗാമം പവിസിതും. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ വികാലേ ഗാമം പവിസേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതി.

൫൧൧. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അഹിനാ ദട്ഠോ ഹോതി. അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ‘‘അഗ്ഗിം ആഹരിസ്സാമീ’’തി ഗാമം ഗച്ഛതി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു – ‘‘ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തം സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ വികാലേ ഗാമം പവിസിതു’’ന്തി കുക്കുച്ചായന്തോ ന പാവിസി…പേ… ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തഥാരൂപേ അച്ചായികേ കരണീയേ സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ വികാലേ ഗാമം പവിസിതും. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൫൧൨. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ വികാലേ ഗാമം പവിസേയ്യ, അഞ്ഞത്ര തഥാരൂപാ അച്ചായികാ കരണീയാ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൫൧൩. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

സന്തോ നാമ ഭിക്ഖു സക്കാ ഹോതി ആപുച്ഛാ പവിസിതും.

അസന്തോ നാമ ഭിക്ഖു ന സക്കാ ഹോതി ആപുച്ഛാ പവിസിതും.

വികാലോ നാമ മജ്ഝന്ഹികേ വീതിവത്തേ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ.

ഗാമം പവിസേയ്യാതി പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

അഞ്ഞത്ര തഥാരൂപാ അച്ചായികാ കരണീയാതി ഠപേത്വാ തഥാരൂപം അച്ചായികം കരണീയം.

൫൧൪. വികാലേ വികാലസഞ്ഞീ സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ ഗാമം പവിസതി, അഞ്ഞത്ര തഥാരൂപാ അച്ചായികാ കരണീയാ, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. വികാലേ വേമതികോ സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ ഗാമം പവിസതി, അഞ്ഞത്ര തഥാരൂപാ അച്ചായികാ കരണീയാ, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. വികാലേ കാലസഞ്ഞീ സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ ഗാമം പവിസതി, അഞ്ഞത്ര തഥാരൂപാ അച്ചായികാ കരണീയാ, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

കാലേ വികാലസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. കാലേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. കാലേ കാലസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൫൧൫. അനാപത്തി തഥാരൂപേ അച്ചായികേ കരണീയേ, സന്തം ഭിക്ഖും ആപുച്ഛാ പവിസതി, അസന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ പവിസതി, അന്തരാരാമം ഗച്ഛതി, ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗച്ഛതി, തിത്ഥിയസേയ്യം ഗച്ഛതി, പടിക്കമനം ഗച്ഛതി, ഗാമേന മഗ്ഗോ ഹോതി, ആപദാസു, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

വികാലഗാമപ്പവിസനസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. സൂചിഘരസിക്ഖാപദം

൫൧൬. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരേന ദന്തകാരേന ഭിക്ഖൂ പവാരിതാ ഹോന്തി – ‘‘യേസം അയ്യാനം സൂചിഘരേന അത്ഥോ അഹം സൂചിഘരേനാ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ബഹൂ സൂചിഘരേ വിഞ്ഞാപേന്തി. യേസം ഖുദ്ദകാ സൂചിഘരാ തേ മഹന്തേ സൂചിഘരേ വിഞ്ഞാപേന്തി. യേസം മഹന്താ സൂചിഘരാ തേ ഖുദ്ദകേ സൂചിഘരേ വിഞ്ഞാപേന്തി. അഥ ഖോ സോ ദന്തകാരോ ഭിക്ഖൂനം ബഹൂ സൂചിഘരേ കരോന്തോ ന സക്കോതി അഞ്ഞം വിക്കായികം ഭണ്ഡം കാതും, അത്തനാപി ന യാപേതി, പുത്തദാരോപിസ്സ കിലമതി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ന മത്തം ജാനിത്വാ ബഹൂ സൂചിഘരേ വിഞ്ഞാപേസ്സന്തി! അയം ഇമേസം ബഹൂ സൂചിഘരേ കരോന്തോ ന സക്കോതി അഞ്ഞം വിക്കായികം ഭണ്ഡം കാതും, അത്തനാപി ന യാപേതി, പുത്തദാരോപിസ്സ കിലമതീ’’തി. അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭിക്ഖൂ ന മത്തം ജാനിത്വാ ബഹൂ സൂചിഘരേ വിഞ്ഞാപേസ്സന്തീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ന മത്തം ജാനിത്വാ ബഹൂ സൂചിഘരേ വിഞ്ഞാപേന്തീതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തേ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസാ ന മത്തം ജാനിത്വാ ബഹൂ സൂചിഘരേ വിഞ്ഞാപേസ്സന്തി! നേതം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൫൧൭. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അട്ഠിമയം വാ ദന്തമയം വാ വിസാണമയം വാ സൂചിഘരം കാരാപേയ്യ ഭേദനകം, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൫൧൮. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

അട്ഠി നാമ യം കിഞ്ചി അട്ഠി.

ദന്തോ നാമ ഹത്ഥിദന്തോ വുച്ചതി.

വിസാണം നാമ യം കിഞ്ചി വിസാണം.

കാരാപേയ്യാതി കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, പയോഗേ ദുക്കടം. പടിലാഭേന ഭിന്ദിത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബം.

൫൧൯. അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അത്തനാ വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി [പരിയോസാവാപേതി (ക.)], ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി [പരിയോസാവാപേതി (ക.)], ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൫൨൦. അനാപത്തി ഗണ്ഠികായ [ഗണ്ഡികായ (സ്യാ.)], അരണികേ, വിധേ [വീഠേ (സീ.), വീഥേ (സ്യാ.)], അഞ്ജനിയാ, അഞ്ജനിസലാകായ, വാസിജടേ, ഉദകപുഞ്ഛനിയാ, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

സൂചിഘരസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. മഞ്ചപീഠസിക്ഖാപദം

൫൨൧. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ ഉച്ചേ മഞ്ചേ സയതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ യേനായസ്മതോ ഉപനന്ദസ്സ സക്യപുത്തസ്സ വിഹാരോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗച്ഛതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സയനം പസ്സതൂ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തതോവ പടിനിവത്തിത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആസയതോ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസോ വേദിതബ്ബോ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഉപനന്ദം സക്യപുത്തം അനേകപരിയായേന വിഗരഹിത്വാ ദുബ്ഭരതായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൫൨൨. ‘‘നവം പന ഭിക്ഖുനാ മഞ്ചം വാ പീഠം വാ കാരയമാനേന അട്ഠങ്ഗുലപാദകം കാരേതബ്ബം സുഗതങ്ഗുലേന, അഞ്ഞത്ര ഹേട്ഠിമായ അടനിയാ; തം അതിക്കാമയതോ ഛേദനകം പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൫൨൩. നവം നാമ കരണം ഉപാദായ വുച്ചതി.

മഞ്ചോ നാമ ചത്താരോ മഞ്ചാ – മസാരകോ, ബുന്ദികാബദ്ധോ, കുളീരപാദകോ, ആഹച്ചപാദകോ.

പീഠം നാമ ചത്താരി പീഠാനി – മസാരകം, ബുന്ദികാബദ്ധം, കുളീരപാദകം, ആഹച്ചപാദകം.

കാരയമാനേനാതി കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ.

അട്ഠങ്ഗുലപാദകം കാരേതബ്ബം സുഗതങ്ഗുലേന, അഞ്ഞത്ര ഹേട്ഠിമായ അടനിയാതി ഠപേത്വാ ഹേട്ഠിമം അടനിം; തം അതിക്കാമേത്വാ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, പയോഗേ ദുക്കടം, പടിലാഭേന ഛിന്ദിത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബം.

൫൨൪. അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അത്തനാ വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൫൨൫. അനാപത്തി പമാണികം കരോതി, ഊനകം കരോതി, അഞ്ഞേന കതം പമാണാതിക്കന്തം പടിലഭിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

മഞ്ചപീഠസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. തൂലോനദ്ധസിക്ഖാപദം

൫൨൬. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ മഞ്ചമ്പി പീഠമ്പി തൂലോനദ്ധം കാരാപേന്തി. മനുസ്സാ വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ പസ്സിത്വാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ മഞ്ചമ്പി പീഠമ്പി തൂലോനദ്ധം കാരാപേസ്സന്തി, സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി! അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ മഞ്ചമ്പി പീഠമ്പി തൂലോനദ്ധം കാരാപേസ്സന്തീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ചമ്പി പീഠമ്പി തൂലോനദ്ധം കാരാപേഥാതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, മഞ്ചമ്പി പീഠമ്പി തൂലോനദ്ധം കാരാപേസ്സഥ! നേതം, മോഘപുരിസാ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൫൨൭. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു മഞ്ചം വാ പീഠം വാ തൂലോനദ്ധം കാരാപേയ്യ, ഉദ്ദാലനകം പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൫൨൮. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

മഞ്ചോ നാമ ചത്താരോ മഞ്ചാ – മസാരകോ, ബുന്ദികാബദ്ധോ, കുളീരപാദകോ, ആഹച്ചപാദകോ.

പീഠം നാമ ചത്താരി പീഠാനി – മസാരകം, ബുന്ദികാബദ്ധം, കുളീരപാദകം, ആഹച്ചപാദകം.

തൂലം നാമ തീണി തൂലാനി – രുക്ഖതൂലം, ലതാതൂലം, പോടകിതൂലം.

കാരാപേയ്യാതി കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, പയോഗേ ദുക്കടം. പടിലാഭേന ഉദ്ദാലേത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബം.

൫൨൯. അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അത്തനാ വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൫൩൦. അനാപത്തി ആയോഗേ, കായബന്ധനേ, അംസബദ്ധകേ, പത്തഥവികായ, പരിസ്സാവനേ, ബിബ്ബോഹനം കരോതി, അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ ഉദ്ദാലേത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

തൂലോനദ്ധസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.

൭. നിസീദനസിക്ഖാപദം

൫൩൧. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം നിസീദനം അനുഞ്ഞാതം ഹോതി. ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ഭഗവതാ നിസീദനം അനുഞ്ഞാത’’ന്തി അപ്പമാണികാനി നിസീദനാനി ധാരേന്തി. മഞ്ചസ്സപി പീഠസ്സപി പുരതോപി പച്ഛതോപി ഓലമ്ബേന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അപ്പമാണികാനി നിസീദനാനി ധാരേസ്സന്തീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പമാണികാനി നിസീദനാനി ധാരേഥാതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, അപ്പമാണികാനി നിസീദനാനി ധാരേസ്സഥ! നേതം, മോഘപുരിസാ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

‘‘നിസീദനം പന ഭിക്ഖുനാ കാരയമാനേന പമാണികം കാരേതബ്ബം. തത്രിദം പമാണം – ദീഘസോ ദ്വേ വിദത്ഥിയോ, സുഗതവിദത്ഥിയാ; തിരിയം ദിയഡ്ഢം. തം അതിക്കാമയതോ ഛേദനകം പാചിത്തിയ’’ന്തി.

ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതി.

൫൩൨. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഉദായീ മഹാകായോ ഹോതി. സോ ഭഗവതോ പുരതോ നിസീദനം പഞ്ഞപേത്വാ സമന്തതോ സമഞ്ഛമാനോ നിസീദതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ ത്വം, ഉദായി, നിസീദനം സമന്തതോ സമഞ്ഛസി; സേയ്യഥാപി പുരാണാസികോട്ഠോ’’തി? ‘‘തഥാ ഹി പന, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം അതിഖുദ്ദകം നിസീദനം അനുഞ്ഞാത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നിസീദനസ്സ ദസം വിദത്ഥിം. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൫൩൩. ‘‘നിസീദനം പന ഭിക്ഖുനാ കാരയമാനേന പമാണികം കാരേതബ്ബം. തത്രിദം പമാണം – ദീഘസോ ദ്വേ വിദത്ഥിയോ, സുഗതവിദത്ഥിയാ; തിരിയം ദിയഡ്ഢം. ദസാ വിദത്ഥി. തം അതിക്കാമയതോ ഛേദനകം പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൫൩൪. നിസീദനം നാമ സദസം വുച്ചതി.

കാരയമാനേനാതി കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ പമാണികം കാരേതബ്ബം. തത്രിദം പമാണം – ദീഘസോ ദ്വേ വിദത്ഥിയോ, സുഗതവിദത്ഥിയാ; തിരിയം ദിയഡ്ഢം. ദസാ വിദത്ഥി. തം അതിക്കാമേത്വാ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, പയോഗേ ദുക്കടം. പടിലാഭേന ഛിന്ദിത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബം.

൫൩൫. അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അത്തനാ വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൫൩൬. അനാപത്തി പമാണികം കരോതി, ഊനകം കരോതി, അഞ്ഞേന കതം പമാണാതിക്കന്തം പടിലഭിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, വിതാനം വാ ഭൂമത്ഥരണം വാ സാണിപാകാരം വാ ഭിസിം വാ ബിബ്ബോഹനം വാ കരോതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

നിസീദനസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം സത്തമം.

൮. കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദം

൫൩൭. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി അനുഞ്ഞാതാ ഹോതി. ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ഭഗവതാ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി അനുഞ്ഞാതാ’’തി അപ്പമാണികായോ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിയോ ധാരേന്തി; പുരതോപി പച്ഛതോപി ആകഡ്ഢന്താ ആഹിണ്ഡന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അപ്പമാണികായോ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിയോ ധാരേസ്സന്തീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പമാണികായോ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിയോ ധാരേഥാതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, അപ്പമാണികായോ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിയോ ധാരേസ്സഥ! നേതം, മോഘപുരിസാ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൫൩൮. ‘‘കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിം പന ഭിക്ഖുനാ കാരയമാനേന പമാണികാ കാരേതബ്ബാ. തത്രിദം പമാണം – ദീഘസോ ചതസ്സോ വിദത്ഥിയോ, സുഗതവിദത്ഥിയാ; തിരിയം ദ്വേ വിദത്ഥിയോ. തം അതിക്കാമയതോ ഛേദനകം പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൫൩൯. കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി നാമ യസ്സ അധോനാഭി ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം കണ്ഡു വാ പീളകാ വാ അസ്സാവോ വാ ഥുല്ലകച്ഛു വാ ആബാധോ, തസ്സ പടിച്ഛാദനത്ഥായ.

കാരയമാനേനാതി കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ. പമാണികാ കാരേതബ്ബാ. തത്രിദം പമാണം – ദീഘസോ ചതസ്സോ വിദത്ഥിയോ, സുഗതവിദത്ഥിയാ; തിരിയം ദ്വേ വിദത്ഥിയോ. തം അതിക്കാമേത്വാ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, പയോഗേ ദുക്കടം. പടിലാഭേന ഛിന്ദിത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബം.

൫൪൦. അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അത്തനാ വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൫൪൧. അനാപത്തി പമാണികം കരോതി, ഊനകം കരോതി, അഞ്ഞേന കതം പമാണാതിക്കന്തം പടിലഭിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, വിതാനം വാ ഭൂമത്ഥരണം വാ സാണിപാകാരം വാ ഭിസിം വാ ബിബ്ബോഹനം വാ കരോതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം അട്ഠമം.

൯. വസ്സികസാടികാസിക്ഖാപദം

൫൪൨. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം വസ്സികസാടികാ അനുഞ്ഞാതാ ഹോതി. ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ഭഗവതാ വസ്സികസാടികാ അനുഞ്ഞാതാ’’തി അപ്പമാണികായോ വസ്സികസാടികായോ ധാരേന്തി. പുരതോപി പച്ഛതോപി ആകഡ്ഢന്താ ആഹിണ്ഡന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അപ്പമാണികായോ വസ്സികസാടികായോ ധാരേസ്സന്തീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പമാണികായോ വസ്സികസാടികായോ ധാരേഥാതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, അപ്പമാണികായോ വസ്സികസാടികായോ ധാരേസ്സഥ! നേതം, മോഘപുരിസാ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൫൪൩. ‘‘വസ്സികസാടികം പന ഭിക്ഖുനാ കാരയമാനേന പമാണികാ കാരേതബ്ബാ. തത്രിദം പമാണം – ദീഘസോ ഛ വിദത്ഥിയോ, സുഗതവിദത്ഥിയാ; തിരിയം അഡ്ഢതേയ്യാ. തം അതിക്കാമയതോ ഛേദനകം പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൫൪൪. വസ്സികസാടികാ നാമ വസ്സാനസ്സ ചതുമാസത്ഥായ.

കാരയമാനേനാതി കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ. പമാണികാ കാരേതബ്ബാ. തത്രിദം പമാണം – ദീഘസോ ഛ വിദത്ഥിയോ, സുഗതവിദത്ഥിയാ; തിരിയം അഡ്ഢതേയ്യാ. തം അതിക്കാമേത്വാ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, പയോഗേ ദുക്കടം. പടിലാഭേന ഛിന്ദിത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബം.

൫൪൫. അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അത്തനാ വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൫൪൬. അനാപത്തി പമാണികം കരോതി, ഊനകം കരോതി, അഞ്ഞേന കതം പമാണാതിക്കന്തം പടിലഭിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, വിതാനം വാ ഭൂമത്ഥരണം വാ സാണിപാകാരം വാ ഭിസിം വാ ബിബ്ബോഹനം വാ കരോതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

വസ്സികസാടികാസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം നവമം.

൧൦. നന്ദസിക്ഖാപദം

൫൪൭. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ നന്ദോ ഭഗവതോ മാതുച്ഛാപുത്തോ അഭിരൂപോ ഹോതി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ ചതുരങ്ഗുലോമകോ ഭഗവതാ [ഭഗവതോ (ക.)]. സോ സുഗതചീവരപ്പമാണം ചീവരം ധാരേതി. അദ്ദസംസു ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം നന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന – ‘‘ഭഗവാ ആഗച്ഛതീ’’തി ആസനാ വുട്ഠഹന്തി. തേ ഉപഗതേ ജാനിത്വാ [ഉപഗതം സഞ്ജാനിത്വാ (സ്യാ.), ഉപഗതേ സഞ്ജാനിത്വാ (സീ.)] ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ആയസ്മാ നന്ദോ സുഗതചീവരപ്പമാണം ചീവരം ധാരേസ്സതീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര ത്വം, നന്ദ, സുഗതചീവരപ്പമാണം ചീവരം ധാരേസീതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, നന്ദ, സുഗതചീവരപ്പമാണം ചീവരം ധാരേസ്സസി! നേതം, നന്ദ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൫൪൮. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സുഗതചീവരപ്പമാണം ചീവരം കാരാപേയ്യ അതിരേകം വാ, ഛേദനകം പാചിത്തിയം. തത്രിദം സുഗതസ്സ സുഗതചീവരപ്പമാണം – ദീഘസോ നവ വിദത്ഥിയോ, സുഗതവിദത്ഥിയാ; തിരിയം ഛ വിദത്ഥിയോ. ഇദം സുഗതസ്സ സുഗതചീവരപ്പമാണ’’ന്തി.

൫൪൯. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

സുഗതചീവരപ്പമാണം [സുഗതചീവരം (ക.)] നാമ ദീഘസോ നവ വിദത്ഥിയോ, സുഗതവിദത്ഥിയാ; തിരിയം ഛ വിദത്ഥിയോ.

കാരാപേയ്യാതി കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, പയോഗേ ദുക്കടം. പടിലാഭേന ഛിന്ദിത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബം.

൫൫൦. അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അത്തനാ വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പരേഹി വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോതി വാ കാരാപേതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൫൫൧. അനാപത്തി ഊനകം കരോതി, അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, വിതാനം വാ ഭൂമത്ഥരണം വാ സാണിപാകാരം വാ ഭിസിം വാ ബിബ്ബോഹനം വാ കരോതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

നന്ദസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം ദസമം.

രതനവഗ്ഗോ [രാജവഗ്ഗോ (സീ.)] നവമോ.