൨൧൯. വിസാഖാവത്ഥു

൩൪൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബാരാണസിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ, ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ, ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

തേന ഖോ പന സമയേന തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ചാതുദ്ദീപികോ മഹാമേഘോ പാവസ്സി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യഥാ, ഭിക്ഖവേ, ജേതവനേ വസ്സതി ഏവം ചതൂസു ദീപേസു വസ്സതി. ഓവസ്സാപേഥ, ഭിക്ഖവേ, കായം. അയം പച്ഛിമകോ ചാതുദ്ദീപികോ മഹാമേഘോ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ നിക്ഖിത്തചീവരാ കായം ഓവസ്സാപേന്തി. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ദാസിം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ജേ. ആരാമം ഗന്ത്വാ കാലം ആരോചേഹി – കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏവം, അയ്യേ’’തി ഖോ സാ ദാസീ വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ പടിസ്സുണിത്വാ ആരാമം ഗന്ത്വാ അദ്ദസ ഭിക്ഖൂ നിക്ഖിത്തചീവരേ കായം ഓവസ്സാപേന്തേ, ദിസ്വാന ‘നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’തി യേന വിസാഖാ മിഗാരമാതാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഏതദവോച – ‘‘നത്ഥയ്യേ, ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’’തി. അഥ ഖോ വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ പണ്ഡിതായ വിയത്തായ മേധാവിനിയാ ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ അയ്യാ നിക്ഖിത്തചീവരാ കായം ഓവസ്സാപേന്തി. സായം ബാലാ മഞ്ഞിത്ഥ – നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’’തി, പുന ദാസിം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ജേ. ആരാമം ഗന്ത്വാ കാലം ആരോചേഹി – കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഗത്താനി സീതിം കരിത്വാ [സീതീകരിത്വാ (സ്യാ.)] കല്ലകായാ ചീവരാനി ഗഹേത്വാ യഥാവിഹാരം പവിസിംസു. അഥ ഖോ സാ ദാസീ ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂ അപസ്സന്തീ ‘നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, സുഞ്ഞോ ആരാമോ’തി യേന വിസാഖാ മിഗാരമാതാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഏതദവോച – ‘‘നത്ഥയ്യേ, ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, സുഞ്ഞോ ആരാമോ’’തി. അഥ ഖോ വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ പണ്ഡിതായ വിയത്തായ മേധാവിനിയാ ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ അയ്യാ ഗത്താനി സീതിം കരിത്വാ കല്ലകായാ ചീവരാനി ഗഹേത്വാ യഥാവിഹാരം പവിട്ഠാ. സായം ബാലാ മഞ്ഞിത്ഥ – നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, സുഞ്ഞോ ആരാമോ’’തി, പുന ദാസിം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ജേ. ആരാമം ഗന്ത്വാ കാലം ആരോചേഹി – കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി.

൩൫൦. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സന്ദഹഥ [സന്നഹഥ (സീ. സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, പത്തചീവരം; കാലോ ഭത്തസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമ്മിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ കോട്ഠകേ പാതുരഹോസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ! അബ്ഭുതം വത ഭോ! തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ, യത്ര ഹി നാമ ജണ്ണുകമത്തേസുപി ഓഘേസു പവത്തമാനേസു, കടിമത്തേസുപി ഓഘേസു പവത്തമാനേസു, ന ഹി നാമ ഏകഭിക്ഖുസ്സപി [പവത്തമാനേസു ന ഏകഭിക്ഖുസ്സപി (?)] പാദാ വാ ചീവരാനി വാ അല്ലാനി ഭവിസ്സന്തീ’’തി – ഹട്ഠാ ഉദഗ്ഗാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വരാനി യാചാമീ’’തി. ‘‘അതിക്കന്തവരാ ഖോ, വിസാഖേ, തഥാഗതാ’’തി. ‘‘യാനി ച, ഭന്തേ, കപ്പിയാനി യാനി ച അനവജ്ജാനീ’’തി. ‘‘വദേഹി, വിസാഖേ’’തി. ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘസ്സ യാവജീവം വസ്സികസാടികം ദാതും, ആഗന്തുകഭത്തം ദാതും, ഗമികഭത്തം ദാതും, ഗിലാനഭത്തം ദാതും, ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം ദാതും, ഗിലാനഭേസജ്ജം ദാതും, ധുവയാഗും ദാതും, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ ഉദകസാടികം ദാതു’’ന്തി. ‘‘കിം പന ത്വം, വിസാഖേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതം അട്ഠ വരാനി യാചസീ’’തി?

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, ദാസിം ആണാപേസിം – ‘ഗച്ഛ, ജേ. ആരാമം ഗന്ത്വാ കാലം ആരോചേഹി – കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’’ന്തി. അഥ ഖോ സാ, ഭന്തേ, ദാസീ ആരാമം ഗന്ത്വാ അദ്ദസ ഭിക്ഖൂ നിക്ഖിത്തചീവരേ കായം ഓവസ്സാപേന്തേ, ദിസ്വാന ‘‘നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’’തി യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം ഏതദവോച – ‘‘നത്ഥയ്യേ, ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’’തി. അസുചി, ഭന്തേ, നഗ്ഗിയം ജേഗുച്ഛം പടികൂലം. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം വസ്സികസാടികം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു ന വീഥികുസലോ ന ഗോചരകുസലോ കിലന്തോ പിണ്ഡായ ചരതി. സോ മേ ആഗന്തുകഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വീഥികുസലോ ഗോചരകുസലോ അകിലന്തോ പിണ്ഡായ ചരിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ആഗന്തുകഭത്തം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഗമികോ ഭിക്ഖു അത്തനോ ഭത്തം പരിയേസമാനോ സത്ഥാ വാ വിഹായിസ്സതി, യത്ഥ വാ വാസം ഗന്തുകാമോ ഭവിസ്സതി തത്ഥ വികാലേ ഉപഗച്ഛിസ്സതി, കിലന്തോ അദ്ധാനം ഗമിസ്സതി. സോ മേ ഗമികഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ സത്ഥാ ന വിഹായിസ്സതി, യത്ഥ വാസം ഗന്തുകാമോ ഭവിസ്സതി തത്ഥ കാലേ ഉപഗച്ഛിസ്സതി, അകിലന്തോ അദ്ധാനം ഗമിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഗമികഭത്തം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ സപ്പായാനി ഭോജനാനി അലഭന്തസ്സ ആബാധോ വാ അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലംകിരിയാ വാ ഭവിസ്സതി. തസ്സ മേ ഗിലാനഭത്തം ഭുത്തസ്സ ആബാധോ ന അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലംകിരിയാ ന ഭവിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഗിലാനഭത്തം ദാതും. ‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഗിലാനുപട്ഠാകോ ഭിക്ഖു അത്തനോ ഭത്തം പരിയേസമാനോ ഗിലാനസ്സ ഉസ്സൂരേ ഭത്തം നീഹരിസ്സതി, ഭത്തച്ഛേദം കരിസ്സതി. സോ മേ ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗിലാനസ്സ കാലേന ഭത്തം നീഹരിസ്സതി, ഭത്തച്ഛേദം ന കരിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി അലഭന്തസ്സ ആബാധോ വാ അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലംകിരിയാ വാ ഭവിസ്സതി. തസ്സ മേ ഗിലാനഭേസജ്ജം പരിഭുത്തസ്സ ആബാധോ ന അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലംകിരിയാ ന ഭവിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഗിലാനഭേസജ്ജം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ അന്ധകവിന്ദേ ദസാനിസംസേ സമ്പസ്സമാനേന യാഗു അനുഞ്ഞാതാ. ത്യാഹം, ഭന്തേ, ആനിസംസേ സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ധുവയാഗും ദാതും.

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ അചിരവതിയാ നദിയാ വേസിയാഹി സദ്ധിം നഗ്ഗാ ഏകതിത്ഥേ നഹായന്തി. താ, ഭന്തേ, വേസിയാ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപ്പണ്ഡേസും – ‘കിം നു ഖോ നാമ തുമ്ഹാകം, അയ്യേ, ദഹരാനം [ദഹരാനം ദഹരാനം (സീ.)] ബ്രഹ്മചരിയം ചിണ്ണേന, നനു നാമ കാമാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ; യദാ ജിണ്ണാ ഭവിസ്സഥ തദാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സഥ. ഏവം തുമ്ഹാകം ഉഭോ അത്ഥാ പരിഗ്ഗഹിതാ ഭവിസ്സന്തീ’തി. താ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ വേസിയാഹി ഉപ്പണ്ഡിയമാനാ മങ്കൂ അഹേസും. അസുചി, ഭന്തേ, മാതുഗാമസ്സ നഗ്ഗിയം ജേഗുച്ഛം പടികൂലം. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഉദകസാടികം ദാതു’’ന്തി.

൩൫൧. ‘‘കിം പന ത്വം, വിസാഖേ, ആനിസംസം സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതം അട്ഠ വരാനി യാചസീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ദിസാസു വസ്സംവുട്ഠാ ഭിക്ഖൂ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛിസ്സന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സന്തി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ, തസ്സ കാ ഗതി കോ അഭിസമ്പരായോ’തി? തം ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി സോതാപത്തിഫലേ വാ സകദാഗാമിഫലേ വാ അനാഗാമിഫലേ വാ അരഹത്തേ വാ. ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമി – ‘ആഗതപുബ്ബാ നു ഖോ, ഭന്തേ, തേന അയ്യേന സാവത്ഥീ’തി? സചേ മേ വക്ഖന്തി – ‘ആഗതപുബ്ബാ തേന ഭിക്ഖുനാ സാവത്ഥീ’തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛിസ്സാമി – നിസ്സംസയം മേ പരിഭുത്തം തേന അയ്യേന വസ്സികസാടികാ വാ ആഗന്തുകഭത്തം വാ ഗമികഭത്തം വാ ഗിലാനഭത്തം വാ ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം വാ ഗിലാനഭേസജ്ജം വാ ധുവയാഗു വാതി. തസ്സാ മേ തദനുസ്സരന്തിയാ പാമുജ്ജം ജായിസ്സതി, പമുദിതായ പീതി ജായിസ്സതി, പീതിമനായ കായോ പസ്സമ്ഭിസ്സതി, പസ്സദ്ധകായാ സുഖം വേദിയിസ്സാമി, സുഖിനിയാ ചിത്തം സമാധിയിസ്സതി. സാ മേ ഭവിസ്സതി ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ബലഭാവനാ ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാ. ഇമാഹം, ഭന്തേ, ആനിസംസം സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതം അട്ഠ വരാനി യാചാമീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, വിസാഖേ; സാധു ഖോ ത്വം, വിസാഖേ, ഇമം ആനിസംസം സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതം അട്ഠ വരാനി യാചസി. അനുജാനാമി തേ, വിസാഖേ, അട്ഠ വരാനീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘‘യാ അന്നപാനം ദദതിപ്പമോദിതാ;

സീലൂപപന്നാ സുഗതസ്സ സാവികാ;

ദദാതി ദാനം അഭിഭുയ്യ മച്ഛരം;

സോവഗ്ഗികം സോകനുദം സുഖാവഹം.

‘‘ദിബ്ബം സാ ലഭതേ ആയും [ദിബ്ബം ബലം സാ ലഭതേ ച ആയും (സീ. സ്യാ.)];

ആഗമ്മ മഗ്ഗം വിരജം അനങ്ഗണം;

സാ പുഞ്ഞകാമാ സുഖിനീ അനാമയാ;

സഗ്ഗമ്ഹി കായമ്ഹി ചിരം പമോദതീ’’തി.

൩൫൨. അഥ ഖോ ഭഗവാ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സികസാടികം, ആഗന്തുകഭത്തം, ഗമികഭത്തം, ഗിലാനഭത്തം, ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം, ഗിലാനഭേസജ്ജം, ധുവയാഗും, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ ഉദകസാടിക’’ന്തി.

വിസാഖാവത്ഥു നിട്ഠിതം.

വിസാഖാഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.